BOOK II.

B.C. 57; A.U.C. 697.

THE BELGIAN LEAGUE DEFEATED.

SIMPLIFIED TEXT.

_The Belgæ form a league against the Romans._

1. Cum esset Caesar in citeriōre Gallia, crēbri ad eum rūmōres adferēbantur. Litteris item Labiēni certior fīēbat omnes Belgas contra populum Rōmānum coniūrāre obsidēsque inter se dare. Coniūrandi hae erant causae: prīmum verēbantur ne ad se exercitus noster addūcerētur; 5 deinde ab nōnnūllis Gallis sollicitābantur. Hi Germānos diūtius in Gallia versāri nōluerant et populi Rōmāni exercitum hiemāre atque inveterāscere in Gallia moleste ferēbant. Nōnnūlli mōbilitāte et levitāte animi novis imperiis studēbant. Ab nōnnūllis etiam sollicitābantur, 10 quod in Gallia a potentiōribus atque iis qui ad condūcendos homines facultātes habēbant, vulgo rēgna occupābantur; qui minus facile eam rem imperio nostro cōnsequi poterant.

+crēber+, _frequens_. +vereor+, _timeo_. +deinde+, _tum_. +versor+: _maneo_, _sum_. +moleste+, _graviter_. +studeo+, _cupio_.

_Cæsar levies two legions and marches against them._

2. Hīs nūntiis litterīsque commōtus est Caesar. Duas legiōnes in citeriōre Gallia novas cōnscrīpsit. In interiōrem Galliam qui hās legiōnes dēdūceret Q. Pedium lēgātum mīsit. Ipse, cum prīmum pābuli cōpia esse inciperet, ad exercitum vēnit. Senones fīnitimi Belgis 5 erant. Ea quae apud Belgas geruntur cōgnōscunt Caesaremque de hīs rēbus certiōrem faciunt. Hi cōnstanter omnes nūntiāvērunt manus cōgi, exercitum in ūnum locum condūci. Tum vēro nōn dubitāvit Caesar quīn ad eos proficīscerētur. Itaque castra movet diēbusque circiter 10 quīndecim ad fīnes Belgārum pervenit.

+nūntius+, _rūmor_. +fīnitimus+: _vīcīnus_, _propīnquus_. +gero+: _ago_, _facio_. +cōgo+, _conligo_. +condūco+, _conligo_. +pervenio+, _accēdo_.

_The Remi at once show the white feather._

3. Eo de imprōvīso celeriterque vēnit Caesar. Rēmi ad eum lēgātos Iccium et Andocumborium mīsērunt, qui dīxērunt se omnia in fidem atque in potestātem populi Rōmāni permittere. “Rēmi neque cum Belgis reliquis cōnsēnsērunt neque contra populum Rōmānum coniūrāvērunt. 5 Parāti sunt obsides dare et Caesaris imperāta facere et eum oppidis recipere et frūmento cēterīsque rēbus iuvāre. Reliqui omnes Belgae in armis sunt. Germāni, qui cis Rhēnum incolunt, sēse cum hīs coniūnxērunt. Tantus est eōrum omnium furor ut ne Suessiōnes quidem 10 dēterrēre possint Rēmi. Suessiōnes frātres Rēmōrum cōnsanguineīque sunt eōdemque iūre et īsdem lēgibus ūtuntur. Ūnum imperium ūnumque magistrātum cum iis habent.”

+de imprōvīso+: _subito_, _repente_. +permitto+, _dēdo_. +cōnsentio+: _coniūro_, _me coniungo_. +dēterreo+, _dissuādeo_.

_Cæsar learns the number of the enemy’s forces._

4. Cum ab hīs quaereret quae cīvitātes quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sīc reperiēbat: plērīque Belgae sunt orti ab Germānis Rhēnumque antīquitus trāducti ibi cōnsēdērunt, Gallōsque qui ea loca incolēbant expulērunt. Sōli fuērunt qui Teutonos Cimbrōsque 5 intra fīnes suos ingredi prohibuērunt. Qua ex re fīēbat ut māgnam sibi auctōritātem māgnōsque spīritus in re mīlitāri sūmerent. De numero eōrum omnia se habēre explōrāta Rēmi dīcēbant. Quantam quisque multitūdinem in commūni Belgārum concilio ad id bellum pollicitus 10 esset cōgnōverant. Plūrimum inter eos Bellovaci et virtūte et auctōritāte et hominum numero valēbant. Hi poterant cōnficere armāta mīlia centum; polliciti sunt ex eo numero ēlēcta sexāginta tōtīusque belli imperium sibi postulābant. Suessiōnes Rēmōrum erant fīnitimi; 15 lātissimos ferācissimōsque agros possidēbant. Apud eos fuit rēx nostra etiam memoria Divitiacus, tōtīus Galliae potentissimus, qui cum māgnae partis hārum regiōnum tum etiam Britanniae imperium obtinuit. Nunc erat rēx Galba; ad hunc propter iūstitiam prūdentiamque suam 20 belli summa dēlāta est.

+quaero+, _interrogo_. +reperio+, _cōgnōsco_. +orior+, _nāscor_. +cōnsīdo+, _me colloco_. +spīritus+: _adrogantia_, _animi_. +explōro+, _cōgnōsco_. +valeo+, _possum_. +cōnficio+, _comparo_. +ferax+, _fertilis_. +summa+: _cūra_, _imperium_.

_He takes hostages from the Remi and crosses the Axona._

5. Caesar omnem senātum ad se convenīre prīncipumque līberos obsides ad se addūci iūssit. Quae omnia ab hīs dīligenter ad diem facta sunt. Ipse Divitiacum Aeduum māgno opere cohortātus est. Rei pūblicae interest manus hostium distinēri, ne cum tanta multitūdine ūno tempore 5 cōnflīgendum sit. Id fieri potest, si suas cōpias Aedui in fīnes Bellovacōrum intrōdūxerint et eōrum agros populāri coeperint. Hīs mandātis eum ab se dīmittit. Postea Caesar omnes Belgārum cōpias in ūnum locum coāctas ad se venīre vīdit neque iam longe abesse. Hōc ab iis 10 quōs mīserat explōrātōribus et ab Rēmis cōgnōvit. Tum flūmen Axonam exercitum trādūcere mātūrāvit atque ibi castra posuit. Quae res latus ūnum castrōrum rīpis flūminis mūniēbat et post eum quae essent tūta ab hostibus reddēbat. Commeātus etiam ab Rēmis reliquīsque cīvitātibus 15 sine perīculo portāri poterant. In eo flūmine pōns erat. Ibi praesidium pōnit et in altera parte flūminis Q. Titurium Sabīnum lēgātum cum sex cohortibus relīquit; castra in altitūdinem pedum XII vāllo fossāque duodēvīginti pedum mūnīre iubet. 20

+iubeo+, _impero_. +māgno opere+, _vehementer_. +interest+, _pertinet_. +distineo+, _dīvido_. +cōnflīgo+: _pūgno_, _dīmico_. +populor+, _vāsto_. +cōgo+, _condūco_, 2. +cōgnōsco+, _reperio_, 4. +mātūro+, _propero_. +commeātus+, _cibus_.

_How the Belgæ lay siege to a town._

6. Ab hīs castris oppidum Rēmōrum nōmine Bibrax aberat mīlia passuum octo. Id ex itinere māgno impetu Belgae oppūgnāre coepērunt. Aegre eo die sustentātum est. Gallōrum eadem atque Belgārum oppūgnātio est haec. Circumiecta multitūdine hominum tōtis moenibus 5 undique in mūrum lapides iaciunt. Ubi mūrus dēfēnsōribus nūdātus est, testūdine facta portas succēdunt mūrumque subruunt. Quod tum facile fīēbat. Nam cum tanta multitūdo lapides āc tēla cōnicerent, in mūro cōnsistendi potestas erat nūlli. Postrēmo fīnem oppūgnandi nox 10 fēcit. Tum Iccius Rēmus, qui oppido praefuerat, nūntium ad Caesarem mittit: nisi subsidium sibi submittātur, sēse diūtius sustinēre nōn posse.

+tōtus+, _omnis_. +undique+, _ex omni parte_. +ubi+, _cum_. +nūdo+, _prīvo_. +succēdo+: _accēdo_, _subeo_. +subruo+, _suffodio_. +cōnsisto+, _sto_. +praesum+, _praefectus sum_. +subsidium+, _auxilium_. +sustineo+, _sustento_.

_They abandon the siege and turn against Cæsar._

7. Eo de media nocte Caesar Numidas et Crētas sagittārios et funditōres Baleāres subsidio oppidānis mittit; quōrum adventu hostibus spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morāti agrōsque Rēmōrum dēpopulāti ad castra Caesaris omnibus cōpiis contendērunt 5 et ab mīlibus passuum minus duōbus castra posuērunt; quae castra, ut fūmo atque īgnibus sīgnificābātur, amplius mīlibus passuum octo in lātitūdinem patēbant.

+subsidium+, _auxilium_, 6. +potior+, _occupo_. +discēdo+, _abeo_. +paulisper+, _nōn diu_. +moror+, _cunctor_. +dēpopulor+, _vāsto_. +contendo+, _mātūro_, 5. +pateo+, _pertineo_.

_Cæsar awaits the attack of the enemy._

8. Caesar prīmo propter multitūdinem hostium et propter eximiam opīniōnem virtūtis proelio supersedēre statuit; cotīdie tamen quid hostis virtūte posset et quid nostri audērent perīclitābātur. Locus erat pro castris ad aciem īnstruendam nātūra opportūnus atque idōneus. Is 5 autem collis, ubi castra posita erant, paululum ex plānitie ēditus tantum adversus in lātitūdinem patēbat quantum loci acies īnstrūcta occupāre poterat. Atque ex utrāque parte lateris dēiectus habēbat, et in frōntem lēniter fastīgātus paulātim ad plānitiem redībat. Ab utrōque latere 10 ēius collis trānsversam fossam obdūxit circiter passuum quadringentōrum et ad extrēmas fossas castella cōnstituit ibique tormenta conlocāvit, ne hostes ab lateribus pūgnantes suos circumvenīre possent. Hōc facto duābus legiōnibus quās proxime cōnscrīpserat in castris relīctis, 15 reliquas sex legiōnes pro castris in acie cōnstituit. Hostes item suas cōpias ex castris ēductas īnstrūxerant.

+eximius+: _excellens_, _ēgregius_. +opīnio+, _fāma_. +supersedeo+, _abstineo_. +perīclitor+: _tento_, _experior_. +idōneus+: _aptus_, _commodus_. +dēiectus+, _dēclīvitas_. +fastīgātus+, _adclīvis_. +conloco+, _pōno_.

_Finally the enemy make a dash to cross the Axona._

9. Palus erat nōn māgna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri trānsīrent hostes exspectābant. Interim proelio equestri inter duas acies contendēbātur. Ubi neutri trānseundae ēius palūdis initium faciunt, secundiōre equitum proelio nostris Caesar suos 5 in castra redūxit. Hostes prōtinus ex eo loco ad flūmen Axonam contendērunt, quod esse post nostra castra dēmōnstrātum est. Partem suārum cōpiārum trādūcere cōnāti sunt, ut castellum cui praeerat Q. Titurius lēgātus expūgnārent pontemque interscinderent; si minus potuissent, 10 ut agros Rēmōrum populārentur commeātūque nostros prohibērent.

+initium+, _prīncipium_. +secundus+, _prōsperus_. +prōtinus+: _statim_, _extemplo_, _repente_, _subito_. +contendo+, _mātūro_, 7. +praesum+, _praefectus sum_, 6. +interscindo+, _abrumpo_. +commeātus+, _cibus_, 5.

_A battle follows, the Belgæ are defeated and disperse._

10. Caesar omnem equitātum et levis armātūrae Numidas, funditōres sagittāriōsque pontem trādūcit atque ad eos contendit. Ācriter in eo loco pūgnātum est. Hostes impedītos nostri in flūmine adgressi māgnum eōrum numerum occīdērunt. Prīmos qui trānsierant equitātu 5 circumventos interfēcērunt. Hostes, ubi de expūgnando oppido spem se fefellisse intellēxērunt neque nostros in locum inīquiōrem prōgredi vīdērunt atque ipsos res frūmentāria dēficere coepit, concilium convocāvērunt. Cōnstituērunt optimum esse domum suam quemque reverti. 10 Cōnstituērunt etiam ut quōrum in fīnes prīmum Rōmāni exercitum intrōdūxissent ad eos dēfendendos undique convenīrent. Quod eo cōnsilio fēcērunt, ut potius in suis quam in aliēnis fīnibus dēcertārent. Ad eam sententiam haec ratio eos dēdūxit, quod Divitiacum atque Aeduos 15 fīnibus Bellovacōrum adpropīnquāre cōgnōverant. Hīs persuādēri ut diūtius morārentur nōn poterat.

+armātūra+, _arma_. +ācriter+, _vehementer_. +adgredior+, _adorior_. +occīdo+, _concīdo_. +prōgredior+: _prōcēdo_, _prōdeo_. +cōnstituo+, _statuo_. +revertor+, _redeo_. +dēcerto+: _pūgno_, _dīmico_. +sententia+, _cōnsilium_. +moror+, _cunctor_, 7.

_They are pursued with awful slaughter._

11. Ea re cōnstitūta, secunda vigilia māgno cum strepitu āc tumultu castris ēgressi, nūllo certo ōrdine neque imperio, fēcērunt ut cōnsimilis fugae profectio vidērētur. Hāc re statim Caesar per speculātōres cōgnita īnsidias veritus exercitum equitātumque castris continuit. Prīma 5 lūce omnem equitātum qui novissimum āgmen morārētur praemīsit. T. Labiēnum lēgātum cum legiōnibus tribus subsequi iūssit. Hi novissimos adorti et multa mīlia passuum prōsecūti māgnam multitūdinem eōrum fugientium concīdērunt. Ii ad quos ventum erat cōnsistēbant 10 fortiterque impetum nostrōrum sustinēbant; sed priōres, quod abesse a perīculo vidēbantur, exaudīto clāmōre perturbātis ōrdinibus omnes in fuga sibi praesidium pōnēbant. Ita sine ūllo perīculo māgnam eōrum multitūdinem nostri interfēcērunt sub occāsumque sōlis dēstitērunt sēque 15 in castra, ut erat imperātum, recēpērunt.

+cōnstituo+, _statuo_, 10. +strepitus+: _clāmor_, _fremitus_. +cōnsimilis+, _persimilis_. +vereor+, _timeo_, 1. +moror+, _cunctor_, 7. +subsequor+: _prōsequor_, _īnsequor_. +adorior+, _adgredior_, 10. +concīdo+, _occīdo_, 10. +cōnsisto+, _sto_, 6. +sustineo+, _sustento_, 6.

_A forced march and attack on Noviodunum. The town surrenders._

12. Postrīdie ēius diēi Caesar in fīnes Suessiōnum exercitum dūxit et māgno itinere cōnfecto ad oppidum Noviodūnum contendit. Id ex itinere oppūgnāre cōnātus, quod vacuum ab dēfēnsōribus esse audiēbat, expūgnāre nōn potuit. Interim omnis ex fuga Suessiōnum multitūdo 5 in oppidum proxima nocte convēnit. Celeriter vīneis ad oppidum āctis, aggere iacto turribusque cōnstitūtis, māgnitūdine operum et celeritāte Rōmānōrum permōti sunt Suessiōnes. Itaque lēgātos ad Caesarem de dēditiōne mittunt et petentibus Rēmis ut cōnservārentur impetrant. 10 petrant.

+cōnficio+, _perficio_. +contendo+, _propero_. +vacuus+: _carens_, _nūdus_. +interim+, _interea_. +ago+: _pello_, _dūco_, _traho_. +permoveo+, _commoveo_. +dēditio+, _trāditio_. +impetro+, _cōnsequor_.

_The Bellovaci also submit at Cæsar’s approach._

13. Caesar obsidibus acceptis armīsque omnibus ex oppido trāditis in dēditiōnem Suessiōnes accēpit exercitumque in Bellovacos dūxit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent, atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter mīlia passuum quīnque 5 abesset, omnes māiōres nātu ex oppido ēgressi manus ad Caesarem tendere et vōce sīgnificāre coepērunt sēse in ēius fidem āc potestātem venīre. Item, cum ad oppidum accessisset, pueri mulierēsque ex mūro passis manibus suo mōre pācem ab Rōmānis petiērunt. 10

+trādo+: _do_, _dēdo_. +me cōnfero+: _me recipio_, _eo_. +ēgredior+, _exeo_. +coepi+, _incēpi_. +pueri+, _līberi_. +pando+, _tendo_. +mōs+, _cōnsuētūdo_. +peto+, _ōro_.

_Divitiacus pleads earnestly for the Bellovaci._

14. Pro hīs Divitiacus facit verba: “Bellovaci omni tempore in fide atque amīcitia cīvitātis Aeduae fuērunt: impulsi a suis prīncipibus, qui dīcēbant Aeduos omnes indīgnitātes contumēliāsque perferre, ab Aeduis dēfēcērunt et populo Rōmāno bellum intulērunt. Ii qui ēius 5 cōnsili prīncipes fuērunt in Britanniam profūgērunt. Petunt nōn sōlum Bellovaci sed etiam pro hīs Aedui ut tua clēmentia āc mānsuētūdine in eos ūtāris. Quod si fēceris, Aeduōrum auctōritātem apud omnes Belgas amplificābis, quōrum auxiliis atque opibus, si qua bella 10 incidunt, sustentāre cōnsuērunt.”

+impello+: _incito_, _indūco_. +contumēlia+, _iniūria_. +dēficio+: _dēsero_. +mānsuētūdo+, _lēnitas_. +auctōritas+, _grātia_. +amplifico+, _augeo_. +sustento+, _sustineo_, 6. +cōnsuēsco+, _soleo_.

_The temperance, courage, and patriotism of the Nervii._

15. Caesar honōris Divitiaci atque Aeduōrum causa sēse eos in fidem receptūrum et cōnservātūrum dīxit; quod erat cīvitas māgna inter Belgas auctōritāte, sexcentos obsides poposcit. Hīs trāditis omnibusque armis ex oppido conlātis, ab eo loco in fīnes Ambiānōrum pervēnit. 5 Eōrum fīnes Nervii attingēbant; quōrum de nātūra mōribusque Caesar cum quaereret, sīc reperiēbat: Nūllus aditus erat ad eos mercātōribus; nihil patiēbantur vīni reliquārumque rērum īnferri, quod iis rēbus relanguēscere animos et remitti virtūtem exīstimābant: 10 erant homines feri māgnaeque virtūtis; increpitābant atque incūsābant reliquos Belgas, qui se populo Rōmāno dēdidissent.

+auctōritas+, _grātia_, 14. +posco+, _impero_. +cōnfero+, _cōgo_, 2. +attingo+, _contingo_. +aditus+, _accessus_. +patior+, _sino_. +relanguēsco+, _effēminor_. +remitto+, _minuo_. +incūso+, _accūso_. +dēdo+, _permitto_.

_Encamped on the Sabis the Nervii await the coming of Cæsar._

16. Cum per eōrum fīnes trīduum iter fēcisset, inveniēbat ex captīvis Sabim flūmen ab castris suis nōn amplius mīlia passuum x abesse. Trāns id flūmen omnes Nervii cōnsēderant adventumque ibi Rōmānōrum exspectābant. Exspectābantur etiam ab hīs Aduātucōrum cōpiae 5 atque erant in itinere. Mulieres quīque per aetātem ad pūgnam inūtiles vidērentur in eum locum coniēcerant, quo propter palūdes exercitui aditus nōn esset.

+cōnsīdo+, _me colloco_, 4. +cōnicio+, _dēpōno_. +aditus+, 15.

_They plan to attack Cæsar’s advance guard._

17. Hīs rēbus cōgnitis explōrātōres centuriōnēsque praemittit qui locum idōneum castris dēligant. Cum ex dēditīciis Belgis reliquīsque Gallis complūres Caesarem secūti ūna iter facerent, quīdam ex hīs nocte ad Nervios pervēnērunt. Hīs dēmōnstrārunt inter singulas legiōnes 5 impedīmentōrum māgnum numerum intercēdere, neque esse quicquam negōti, cum prīma legio in castra vēnisset, hanc sub sarcinis adorīri; qua pulsa futūrum ut reliquae legiōnes contra cōnsistere nōn audērent. Nervii autem antīquitus, quo facilius fīnitimōrum equitātum impedīrent, 10 teneris arboribus incīsis atque īnflexis, crēbrīsque in lātitūdinem rāmis ēnātis, et rubis sentibusque interiectis, effēcerant ut īnstar mūri hae saepes mūnīmenta praebērent, quo nōn modo nōn intrāri sed ne perspici quidem posset. Hīs rēbus cum iter āgminis nostri impedīrētur, 15 nōn omittendum sibi cōnsilium Nervii exīstimāvērunt.

+idōneus+: _aptus_, _commodus_, 8. +dēligo+, _ēligo_. +intercēdo+, _intervenio_. +sarcinae+: _impedīmenta_, _onera_. +adorior+, _adgredior_, 11. +cōnsisto+, _sto_, 6. +incīdo+, _accīdo_. +īnstar+: _fōrma_, _similitūdo_. +omitto+, _neglego_. +exīstimo+, _puto_.

_The Roman camping-ground and the position of the enemy._

18. Loci nātūra erat haec, quem locum nostri castris dēlēgerant. Collis ab summo acquāliter dēclīvis ad flūmen Sabim, quod supra nōmināvimus, vergēbat. Ab eo flūmine pari adclīvitāte collis nāscēbātur, ab superiōre parte silvestris ut nōn facile intrōrsus perspici posset. Intra 5 eas silvas hostes in occulto sēse continēbant; in aperto loco secundum flūmen paucae statiōnes equitum vidēbantur. Flūminis erat altitūdo pedum circiter trium.

+summum+, _culmen_. +dēclīvis+, _prōclīvis_. +vergo+, _pertineo_. +nāscor+, _orior_, 4. +intrōrsus+, _intra_. +in occulto+, _abditus_. +statio+, _custōdia_. +circiter+, _ad_.

_The plan of attack is skilfully carried out by the Nervii._

19. Caesar equitātu praemīsso subsequēbātur omnibus cōpiis. Sed quod ad hostes adpropīnquābat, cōnsuētūdine sua sex legiōnes expedītas dūcēbat; post eas tōtīus exercitus impedīmenta conlocārat; inde duae legiōnes, quae proxime cōnscrīptae erant, tōtum āgmen claudēbant 5 praesidiōque impedīmentis erant. Equites nostri, cum funditōribus sagittāriīsque flūmen trānsgressi, cum hostium equitātu proelium commīsērunt. Illi se identidem in silvas ad suos recipiēbant āc rūrsus ex silva in nostros impetum faciēbant. Interim legiōnes sex, quae 10 prīmae vēnerant, opere dīmēnso castra mūnīre coepērunt. Ubi prīma impedīmenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latēbant vīsa sunt, subito omnibus cōpiis prōvolāvērunt impetumque in nostros equites fēcērunt. Hīs facile pulsis āc prōturbātis, incrēdibili celeritāte ad 15 flūmen dēcucurrērunt, ut paene ūno tempore ad silvas et in flūmine et iam in manibus nostris hostes vidērentur. Eādem autem celeritāte adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupāti erant contendērunt.

+subsequor+, _prōsequor_, 11. +conloco+, _pōno_, 8. +trānsgredior+, _trānseo_. +identidem+, _iterum atque iterum_. +rūrsus+, _iterum_. +interim+, _interea_, 12. +dīmētior+, _mētior_. +lateo+, _me cēlo_. +prōvolo+, _prōruo_. +prōturbo+, _fugo_. +paene+, _fere_. +contendo+, _propero_, 7.

_But the soldiers and lieutenants know what to do._

20. Caesari omnia ūno tempore erant agenda: vēxillum prōpōnendum, sīgnum tuba dandum, ab opere revocandi mīlites, acies īnstruenda, mīlites cohortandi, sīgnum dandum. Quārum rērum māgnam partem temporis brevitas et successus hostium impediēbat. Sed erat subsidio 5 scientia atque ūsus mīlitum, quod superiōribus proeliis exercitāti, nōn minus commode ipsi sibi praescrībere quam ab aliis docēri poterant. Praeterea ab opere singulīsque legiōnibus singulos lēgātos Caesar discēdere vetuerat. Hi propter propīnquitātem et celeritātem 10 hostium nihil iam Caesaris imperium exspectābant, sed per se quae vidēbantur administrābant.

+prōpōno+, _ostendo_. +successus+, _accessus_, 15. +subsidium+, _auxilium_, 6. +ūsus+, _experientia_. +exercitātus+, _perītus_. +commode+: _apte_, _bene_. +praescrībo+, _praecipio_. +veto+, _prohibeo_. +propīnquitas+, _vīcīnitas_. +administro+: _prōvideo_, _ago_.

_Fighting begins before the soldiers can arm themselves._

21. Caesar necessāriis rēbus imperātis ad cohortandos mīlites dēcucurrit et ad legiōnem decimam dēvēnit. Mīlites nōn longiōre ōrātiōne cohortātus quam uti suae prīstinae virtūtis memoriam retinērent neu perturbārentur animo hostiumque impetum fortiter sustinērent, 5 quod nōn longe hostes aberant, proeli committendi sīgnum dedit. Atque in alteram partem item cohortandi causa profectus pūgnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam parātus ad dīmicandum animus, ut nōn modo ad īnsīgnia adcommodanda, sed 10 etiam ad galeas induendas scūtīsque tegimenta dētrūdenda tempus dēfuerit. Quam in partem quisque ab opere cāsu dēvēnit quaeque prīma sīgna cōnspēxit, ad haec cōnstitit, ne in quaerendis suis pūgnandi tempus dīmitteret.

+dēvenio+, _pervenio_. +prīstinus+: _vetus_, _antīquus_. +perturbo+, _commoveo_, 12. +sustineo+, _sustento_, 6. +occurro+, _incĭdo_. +exiguitas+, _brevitas_. +adcommodo+, _apto_. +induo+, _indūco_. +dētrūdo+, _dētraho_. +cāsu+, _fōrte_. +cōnspicio+, _cōnspicor_. +dīmitto+, _āmitto_.

_All is confusion in the battle; the commander can do little._

22. Īnstrūcto exercitu magis ut loci nātūra dēiectusque collis et necessitas temporis quam ut rei mīlitāris ratio atque ōrdo postulābat, fīēbat ut aliae legiōnes alia in parte hostibus resisterent; saepibus autem dēnsissimis, ut ante dēmōnstrāvimus, interiectis prōspectus impediēbātur, 5 ut neque certa subsidia conlocāri, neque ab ūno omnia imperia administrāri possent. Itaque in tanta rērum inīquitāte, fōrtūnae quoque ēventus varii sequēbantur.

+dēiectus+, _dēclīvitas_, 8. +ratio+, _scientia_. +intericio+, _interpōno_. +administro+, _ago_, 20. +inīquitas+, _varietas_. +ēventus+, _cāsus_.

_The battle seems to be going against Cæsar._

23. Legiōnis nōnae et decimae mīlites, ut in sinistra parte acie cōnstiterant, Atrebates cursu āc lassitūdine exanimātos vulneribusque cōnfectos celeriter ex loco superiōre in flūmen compulērunt. Tum eos trānsīre cōnantes īnsecūti, gladiis māgnam partem eōrum 5 interfēcērunt. Ipsi trānsīre flūmen nōn dubitāvērunt et in locum inīquum prōgressi, hostes redintegrāto proelio in fugam cōniēcērunt. Item alia in parte dīversae duae legiōnes, ūndecima et octāva, ex loco superiōre in ipsis flūminis rīpis proeliābantur. At tōtis fere a frōnte et 10 ab sinistra parte nūdātis castris, omnes Nervii cōnfertissimo āgmine, duce Boduōgnāto, qui summam imperi tenēbat, ad eum locum contendērunt; quōrum pars aperto latere legiōnes circumvenīre, pars summum castrōrum locum petere coepit. 15

+lassitūdo+, _dēfatīgātio_. +cōnfectus+, _dēfessus_. +compello+, _ago_. +redintegro+, _renovo_. +cōnfertus+, _dēnsus_. +summa+, _cūra_, 4. +contendo+, _propero_, 12. +peto+, _accurro_.

_It is beginning to look very dark for the Romans._

24. Eōdem tempore equites nostri levisque armātūrae pedites, qui cum iis ūna fuerant, cum se in castra reciperent, hostibus occurrēbant āc rūrsus aliam in partem fugam petēbant; et cālōnes, praedandi causa ēgressi, cum respēxissent et hostes in nostris castris versāri 5 vīdissent, praecipites fugae sēse mandābant. Simul eōrum qui cum impedīmentis veniēbant clāmor fremitusque oriēbātur, aliīque aliam in partem perterriti ferēbantur. Quibus omnibus rēbus permōti sunt equites Trēveri, qui auxili causa ab cīvitāte ad Caesarem mīssi 10 vēnerant. Ergo cum multitūdine hostium castra complēri, legiōnes premi et paene circumventas tenēri, cālōnes, equites, funditōres in omnes partes fugere vīdissent, dēspērātis nostris rēbus, domum contendērunt atque Rōmānos pulsos superātōsque cīvitāti renūntiāvērunt. 15

+armātūra+, _arma_, 10. +me recipio+, _me cōnfero_, 13. +occurro+, _incĭdo_, 21. +ēgredior+, _exeo_, 13. +versor+, _sum occupātus_, 1. +mando+, _commendo_. +fremitus+, _strepitus_, 11. +orior+, _nāscor_, 4. +premo+, _urgeo_. +paene+, _fere_, 19. +pello+: _fugo_, _prōturbo_, 19. +supero+, _vinco_.

_Will Cæsar’s coolness and courage save his army?_

25. Caesar ab decimae legiōnis cohortātiōne ad dextrum cornu profectus suos urgēri et duodecimae legiōnis cōnfertos mīlites sibi ipsos ad pūgnam esse impedīmento vīdit. Quartae cohortis omnes centuriōnes occīsi sunt et, sīgnifero interfecto, sīgnum est āmīssum. Reliquārum 5 cohortium omnes fere centuriōnes aut vulnerāti aut occīsi sunt, in hīs prīmipīlus P. Sextius Baculus, fortissimus vir, multis gravibusque vulneribus cōnfectus ut iam se sustinēre nōn posset. Hīs rēbus reliquos esse tardiōres vīdit Caesar et nōnnullos dēserto proelio excēdere āc tēla 10 vītāre; hostes autem neque a fronte ex īnferiōre loco subeuntes intermittere et ab utrōque latere īnstāare, et rem esse in angusto, neque ūllum esse subsidium quod submitti posset. Tum vēro scūto ūni mīliti dētracto, quod ipse eo sine scūto vēnerat, in prīmam aciem prōcessit, 15 centuriōnibusque nōminātim appellātis, reliquos cohortātus mīlites sīgna īnferre et manipulos laxāre iūssit, quo facilius gladiis ūti possent. Cūius adventu spe inlāta mīlitibus āc redintegrāto animo paulum hostium impetus tardātus est. 20

+urgeo+, _premo_, 24. +cōnfertus+, _dēnsus_, 23. +sīgnifer+, _aquilifer_. +āmitto+, _dīmitto_, 21. +fere+, _paene_, 19. +cōnfectus+, _dēfessus_, 23. +excēdo+, _exeo_. +subeo+, _succēdo_. +intermitto+: _dēsino_, _dēsisto_. +īnsto+: _urgeo_, _premo_, 24. +dētraho+, _rapio_. +laxo+, _aperio_. +īnfero+ (2): _do_, _adfero_. +redintegro+, _renovo_, 23.

_A shifting scene. Pull Romans, pull Nervii!_

26. Caesar cum septimam legiōnem, quae iūxta cōnstiterat, item urgēri ab hoste vīdisset, tribūnos mīlitum monuit ut paulātim sēse legiōnes coniungerent. Quo facto, cum alius alii subsidium ferret, audācius resistere āc fortius pūgnāre coepērunt. Interim mīlites legiōnum 5 duārum, quae in novissimo āgmine praesidio impedīmentis fuerant, proelio nūntiāto cursu incitāto in summo colle ab hostibus cōnspiciēbantur; et T. Labiēnus castris hostium potītus decimam legiōnem subsidio nostris mīsit. Qui cum quo in loco res esset, quantōque in perīculo castra 10 et legiōnes et imperātor versārētur, cōgnōvissent, nihil ad celeritātem sibi reliqui fēcērunt.

+iūxta+, _prope_. +cōnsisto+, 6. +urgeo+, 25. +paulātim+, _gradātim_. +interim+, _interea_, 12. +cōnspicio+, _video_. +potior+, _occupo_, 7. +versor+, _sum_, 1. +cōgnōsco+, _reperio_, 4.

_In the fierce wrestle the brave Nervii go under._

27. Hōrum adventu tanta rērum commūtātio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus cōnfecti prōcubuissent, proelium redintegrārent; equites vēro, ut turpitūdinem fugae virtūte dēlērent, omnibus in locis pūgnae se legiōnāriis mīlitibus praeferrent. At hostes etiam in extrēma 5 spe salūtis māximam virtūtem praestitērunt; nam cum prīmi eōrum cecidissent, proximi iacentibus comitibus īnsistēbant atque ex eōrum corporibus pūgnābant; hīs dēiectis et coacervātis cadāveribus, cēteri ut ex tumulo tēla in nostros cōniciēbant et pīla intercepta remittēbant: 10 ut iūdicāri dēbēret nōn nēquīquam tantae virtūtis homines ausos esse trānsīre lātissimum flūmen, ascendere altissimas rīpas, subīre inīquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi māgnitūdo redēgerat.

+prōcumbo+, _prōcido_. +turpitūdo+: _īgnōminia_, _īnfāmia_. +dēleo+, _exstinguo_. +extrēmus+, _ultimus_. +praesto+: _praebeo_, _ostento_. +iaceo+, _prōcumbo_. +coacervo+: _congero_, _cōgo_. +cadāver+, _corpus_. +nēquīquam+, _frūstra_. +redigo+, _facio_.

_Why slay the poor remnant? Let them live._

28. Hōc proelio facto et prope ad interneciōnem gente āc nōmine Nerviōrum redācto, māiōres nātu, quōs ūna cum pueris mulieribusque in palūdes cōniectos dīxerāmus, cōnsēnsu omnium qui supererant lēgātos ad Caesarem mīsērunt sēque ei dēdidērunt. Postea in commemoranda 5 cīvitātis calamitāte, ex sexcentis ad tres senātōres, ex hominum mīlibus LX vix ad quīngentos qui arma ferre possent, sēse redāctos esse dīxērunt. Quōs Caesar ut in miseros āc supplices ūsus misericordia vidērētur, 10 dīligentissime cōnservāvit suīsque fīnibus atque oppidis ūti iūssit et fīnitimis imperāvit ut ab iniūria et maleficio se suōsque prohibērent.

+prope+, _paene_, 19. +internecio+, _interitus_. +redigo+, _redūco_. +puerī+, _līberi_, 13. +cōnicio+, _dēpōno_, 16. +dēdo+, _permitto_, 15. +commemoro+, _nārro_. +fīnitimus+, _vīcīnus_, 2.

_The Aduatuci prepare to make a desperate resistance._

29. Aduātuci, qui cum omnibus cōpiis auxilio Nerviis veniēbant, hāc pūgna nūntiāta ex itinere domum revertērunt; cūnctis oppidis castellīsque dēsertis sua omnia in ūnum oppidum ēgregie nātūra mūnītum contulērunt. Quod ex omnibus in circuitu partibus altissimas rūpes 5 dēspectūsque habēbat, sed ūna ex parte lēniter adclīvis aditus relinquēbātur; quem locum duplici altissimo mūro mūnierant; tum māgni ponderis saxa et praeacūtas trabes in mūro conlocābant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonīsque prōgnāti, qui, cum iter in prōvinciam nostram atque 10 Ītaliam facerent, custōdiam ex suis āc praesidium sex mīlia hominum relīquērunt. Hi post eōrum obitum multos annos a fīnitimis exagitāti, cōnsēnsu eōrum omnium hunc sibi domicilio locum dēlēgērunt.

+revertor+, _redeo_, 10. +cūnctus+, _omnis_. +ēgregie+: _optime_, _eximie_, 8. +dēspectus+, _prōspectus_. +lēniter+, _paulātim_. +aditus+, _accessus_, 15. +conloco+, _pōno_, 8. +prōgnātus+, _ortus_, 4. +obitus+, _interitus_, 28. +dēligo+, _ēligo_, 17.

_From their walls they taunt the Romans._

30. Āc prīmo adventu exercitus nostri crēbras ex oppido excursiōnes faciēbant parvulīsque proeliis cum nostris contendēbant; postea vāllo pedum XII in circuitu XV mīlium crēbrīsque castellis circummūnīti oppido sēse continēbant. Ubi vīneis āctis aggere exstrūcto turrim 5 procul cōnstitui vīdērunt, prīmum inrīdēre ex mūro atque increpitāre vōcibus coepērunt, quod tanta māchinātio ab tanto spatio īnstruerētur: quibusnam manibus aut quibus vīribus praesertim homines tantulae statūrae turrim tanti oneris in mūro sēse conlocāre cōnfīderent? 10

+adventus+, _accessus_, 15. +crēber+, _frequens_, 1. +excursio+, _ēruptio_. +cōnstituo+, _pōno_. +inrīdeo+, _dērīdeo_. +increpito+, _maledīco_. +tantulus+, _parvulus_. +onus+, _pondus_.

_But soon they lose confidence and offer to surrender._

31. Ubi vēro turrim movēri et adpropīnquāre moenibus vīdērunt, nova atque inūsitāta specie commōti lēgātos ad Caesarem de pāce mīsērunt, qui ad hunc modum locūti sunt: Aduātuci nōn exīstimant Rōmānos sine ope dīvīna bellum gerere, qui tantae altitūdinis māchinātiōnes tanta 5 celeritāte prōmovēre possint; itaque se suaque omnia eōrum potestāti permittunt. Ūnum petunt: si fōrte Caesar pro sua clēmentia āc mānsuētūdine statuerit Aduātucos esse cōnservandos, ne eos armis dēspoliet. Omnes fere fīnitimi sunt inimīci āc eōrum virtūti invident, 10 a quibus se dēfendere trāditis armis nōn poterunt. Sibi praestet, si in eum cāsum dēdūcantur, quamvis fōrtūnam a populo Rōmāno pati, quam ab inimīcis per cruciātum interfici.

+novus+, _mīrus_. +inūsitātus+: _īnsolitus_, _novus_. +species+, _facies_. +modus+, _ratio_. +ops+, _auxilium_. +permitto+, _dēdo_, 15. +peto+, _ōro_, 13. +mānsuētūdo+, _lēnitas_, 14. +statuo+, _cōnstituo_, 10. +fere+, _paene_, 25. +cāsus+, _fātum_, 22. +dēdūco+, _redigo_, 28.

_They must disarm, but are promised protection._

32. Ad haec Caesar respondit: “Magis cōnsuētūdine mea quam merito vestro cīvitātem cōnservābo, si prius quam mūrum aries attigerit, vos dēdideritis: sed dēditiōnis nūlla est condicio nisi armis trāditis. Id quod in Nerviis fēci faciam fīnitimīsque imperābo ne quam iniūriam 5 dēditīciis populi Rōmāni īnferant.” Re nūntiāta ad suos, quae imperārentur facere dīxērunt. Armōrum tanta multitūdo de mūro in fossam quae erat ante oppidum iacta est, ut prope summam mūri aggerisque altitūdinem acervi eōrum adaequārent, et tamen circiter pars 10 tertia, ut postea perspectum est, cēlāta atque in oppido retenta est. Deinde portis patefactis eo die pāce sunt ūsi oppidāni.

+prius quam+, _ante quam_. +dēditio+, _trāditio_, 12. +fīnitimus+, _vīcīnus_, 2. +īnfero+: _fero_, _facio_. +prope+, _paene_, 28. +circiter+, _ad_, 19. +perspicio+, _intellego_. +patefacio+, _aperio_.

_A brave dash for freedom, but a terrible fate._

33. Sub vesperum Caesar portas claudi mīlitēsque ex oppido exīre iūssit. Oppidāni cōnsilio ante inito, ut intellēctum est, quod dēditiōne facta nostros praesidia dēductūros aut dēnique indīligentius servātūros crēdiderant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras mūnītiōnes 5 ascēnsus vidēbātur, omnibus cōpiis repentīno ex oppido ēruptiōnem fēcērunt. Celeriter, ut ante Caesar imperārat, īgnibus sīgnificātiōne facta ex proximis castellis eo concursum est. Ibi pūgnātum est ācriter ab hostibus in extrēma spe salūtis inīquo loco contra eos 10 qui ex vāllo turribusque tēla iacerent, cum in ūna virtūte omnis spes salūtis cōnsisteret. Occīsis ad hominum mīlibus quattuor reliqui in oppidum reiecti sunt. Postrīdie ēius diēi refrāctis portis, cum iam dēfenderet nēmo, atque intrōmīssis mīlitibus nostris sectiōnem ēius oppidi 15 ūniversam Caesar vendidit. Ab iis qui ēmerant capitum numerus ad eum relātus est mīlium quīnquāginta trium.

+intellego+, _perspicio_, 32. +dēnique+, _saltem_. +indīligenter+, _neglegenter_. +arduus+, _difficilis_. +repentīnus+, _subitus_. +ēruptio+, _excursio_, 30. +sīgnificātio+, _sīgnum_. +inīquus+, _incommodus_. +ūniversus+, _tōtus_. +refero+, _renūntio_.

_All the maritime nations submit to the Romans._

34. Eōdem tempore a P. Crasso, quem cum legiōne ūna mīserat ad Venetos, Unellos, Osismos, Curiosolitas, Esuvios, Aulercos, Rēdones, quae sunt maritimae cīvitātes Ōceanumque attingunt, certior factus est omnes eas cīvitātes in diciōnem potestātemque populi Rōmāni esse 5 redāctas.

+attingo+, _tango_. +dicio+, _imperium_. +redigo+, _pāco_.

_Gaul lies crushed and bleeding. Rome rejoices and thanks the gods._

35. Hīs rēbus gestis omni Gallia pācāta, tanta hūius belli ad barbaros opīnio perlāta est uti ab iis nātiōnibus quae trāns Rhēnum incolerent mitterentur lēgāti ad Caesarem, qui se obsides datūras, imperāta factūras pollicērentur. Quās lēgātiōnes Caesar, quod in Ītaliam Illyricumque 5 properābat, inita proxima aestāte ad se reverti iūssit. Ipse in Carnūtes, Andes Turonēsque, quae cīvitātes propīnquae hīs locis erant ubi bellum gesserat, legiōnibus in hībernācula dēductis, in Ītaliam profectus est. Ob eāsque res ex litteris Caesaris dies quīndecim 10 supplicātio dēcrēta est, quod ante id tempus accidit nūlli.

+pāco+, _redigo_, 34. +opīnio+, _fāma_, 8. +propero+, _mātūro_, 5. +ineo+, _incipio_. +propīnquus+: _vīcīnus_, _fīnitimus_, 2. +accido+, _contingo_.

C. IULI CAESARIS

DE BELLO GALLICO

_LIBER SECUNDUS._

B.C. 57; A.U.C. 697.

THE BELGIAN LEAGUE DEFEATED.

1. Cum esset Caesar in citeriore Gallia in hibernis, ita uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur, litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne omni pacata Gallia ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab nonnullis Gallis sollicitarentur,--partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant; partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; ab nonnullis etiam, quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant, vulgo regna occupabantur, qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant. [p. 23 l. 1-16]

2. His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas conscripsit, et inita aestate in interiorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis, qui finitimi Belgis erant, uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria comparata castra movet diebusque circiter quindecim ad fines Belgarum pervenit. [p. 23 l. 17-20, p. 24 l. 1-8]

3. Eo cum de improviso celeriusque omni opinione venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andocumborium primos civitatis miserunt qui dicerent: ‘Se suaque omnia in fidem atque in potestatem populi Romani permittere, neque se cum Belgis reliquis consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin cum his consentirent.’ [p. 24 l. 9-23]

4. Cum ab his quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgas esse ortos ab Germanis Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui patrum nostrorum memoria, omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra fines suos ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi auctoritatem magnosque spiritus in re militari sumerent. De numero eorum omni se habere explorata Remi dicebant, proptera quod propinquitatibus adfinitatibusque coniuncti, quantam quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. Plurimuni inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa sexaginta, totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones suos esse finitimos: latissimos feracissimosque agros possidere. Apud eos fuisse regem nostra etiam memoria Divitiacum, totius Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum tum etiam Britanniae imperium obtinuerit: nunc esse regem Galbam; ad hunc propter iustitiam prudentiamque suam totius belli summam omnium voluntate deferri: oppida habere numero XII, polliceri milia armata quinquaginta; totidem Nervios, qui maxime feri inter ipsos habeantur, longissimeque absint; quindecim milia Atrebates, Ambianos decem milia, Moriuos XXV milia, Menapios VII milia; Caletos X milia; Velocasses et Veromanduos totidem; Aduatucos decem et novem milia; Condrusos, Eburones, Caeroesos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia. [p. 24 l. 24-32, p. 25 l. 1-23]

5. Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Divitiacum Aeduum magno opere cohortatus docet quanto opere rei publicae communisque salutis intersit man us hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias Aedui in fines Bellovacorum introduxeriut et eorum agros populari coeperint. His mandatis eum ab se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. Quae res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae essent tuta ab hostibus reddebat, et commeatus ab Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad eum portari posset efficiebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit. Castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum munire iubet. [p. 25 l. 24-32, p. 26 l. 1-14]

6. Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum octo. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec. Ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides iaci coepti sunt, murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam cum tanta multitudo lapides ac tela conicerent, in muro consistendi potestas erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praefuerat, unus ex iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit: nisi subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. [p. 26 l. 15-29]

7. Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit, et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quos adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et ab milibus passuum minus duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum octo in latitudinem patebant. [p. 26 l. 30-32, p. 27 l. 1-9]

8. Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura opportuno atque idoneo--quod is collis, ubi castra posita erant, paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in frontem leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat--ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum quadringentorum et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis, ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas sex legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerant. [p. 27 l. 10-30]

9. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes exspectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur, parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio, ut, si possent, castellum cui praeerat Q. Titurius legatus expugnarent pontemque interscinderent; si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent. [p. 27 l. 31-32, p. 28 l. 1-13]

10. Caesar certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum eorum numerum occiderunt: per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt; primos qui transierant equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorem progredi pugnandi causa viderunt, atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et, quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Divitiacum atque Aeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutis morarentur neque suis auxilium ferrent non poterat. [p. 28 l. 14-32, p. 29 l. 1-2]

11. Ea re constituta, secunda vigilia magno cum strepitu ac tumultu castris egressi, nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce confirmata re ab exploratoribus omnem equitatum qui novissimum agmen moraretur praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine ad quos ventum erat consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent; priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium, sub occasumque solis destiterunt, seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. [p. 29 l. 3-25]

12. Postridie eius diei Caesar, priusquam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere confecto ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentibus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti, legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. [p. 29 l. 26-32, p. 30 l. 1-8]

13. Caesar obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis, armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accepit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent, atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum quinque abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. [p. 30 l. 9-20]

14. Pro his Divitiacus--nam post discessum Belgarum dimissis Aeduorum copiis ad eum reverterat--facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis Aeduae fuisse: impulsos a suis principibus, qui dicerent Aeduos ab Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Aeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. Qui eius consili principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos sed etiam pro his Aeduos ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Aeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. [p. 30 l. 21-32, p. 31 l. 1-2]

15. Caesar honoris Divitiaci atque Aeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit; quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, sexcentos obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit, qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant; quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: Nullum aditum esse ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum inferri, quod iis rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent: esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. [p. 31 l. 3-18]

16. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen ab castris suis non amplius milia passuum X abesse: trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum exspectare una cum Atrebatis et Veromanduis finitimis suis, nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur; exspectari etiam ab his Aduatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse, quo propter paludes exercitui aditus non esset. [p. 31 l. 19-28]

17. His rebus cognitis exploratores centurionesque praemittit qui locum idoneum castris deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negoti, cum prima legio in castra venisset, reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant, quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis) quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, teneris arboribus incisis atque inflexis, crebrisque in latitudinem ramis enatis, et rubis sentibusque interiectis, effecerant ut instar muri hae saepes munimenta praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. [p. 31 l. 29-32, p. 32 l. 1-20]

18. Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari adclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter ducentos infimus apertus, ab superiore parte silvestris ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. [p. 32 l. 21-30]

19. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod ad hostes adpropinquabat, consuetudine sua Caesar sex legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri, cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi, cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvas ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones sex, quae primae venerant, opere dimenso castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proeli convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine et iam in manibus nostris hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. [p. 32 l. 31-32, p. 33 l. 1-23]

20. Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat insigne cum ad arma concurri oporteret, signum tuba dandum, ab opere revocandi milites, qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi, acies instruenda, milites cohortandi, signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et successus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio--scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati, quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant; et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium exspectabant, sed per se quae videbantur administrabant. [p. 33 l. 24-32, p. 34 l. 1-6]

21. Caesar necessariis rebus imperatis ad cohortandos milites quam in partem fors obtulit decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adici posset, proeli committendi signum dedit. Atque in alteram partem item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus, ut non modo ad insignia adcommodanda, sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrudenda tempus defuerit. Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret. [p. 34 l. 7-22]

22. Instructo exercitu magis ut loci natura deiectusque collis et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversis legionibus aliae alia in parte hostibus resisterent, saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari, neque quid in quaque parte opus esset provideri, neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate, fortunae quoque eventus varii sequebantur. [p. 34 l. 23-31]

23. Legionis nonae et decimae milites, ut in sinistra parte acie constiterant, pilis emissis, cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates--nam his ea pars obvenerat--celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt, et in locum iniquum progressi, rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae duae legiones, undecima et octava, profligatis Veromanduis, quibuscum erant congressi, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere a fronte et ab sinistra parte nudatis castris, cum in dextro cornu legio duodecima et non magno ab ea intervallo septima constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato qui summam imperi tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. [p. 35 l. 1-18]

24. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transisse conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxili causa ab civitate ad Caesarem missi venerant, cum multitudine hostium castra compleri, legiones premi et paene circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas, diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt; Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. [p. 35 l. 19-32, p. 36 l. 1-6]

25. Caesar ab decimae legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis duodecimae legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit--quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores, et nonnullos ab novissimis deserto proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare, et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset--scuto ab novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. [p. 36 l. 7-28]

26. Caesar cum septimam legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunes militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto, cum alius alii subsidium ferret, neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum, quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur; et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus decimam legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga, quo in loco res esset, quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur, cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. [p. 36 l. 29-32, p. 37 l. 1-12]

27. Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent; tum calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent; equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes etiam in extrema spe salutis tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent; his deiectis et coacervatis cadaveribus, qui superessent ut ex tumulo tela in nostros conicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines indicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. [p. 37 l. 13-28]

28. Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex sexcentis ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad quingentos qui arma ferre possent sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit, et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. [p. 37 l. 29-32, p. 38 l. 1-9]

29. Aduatuci, de quibus supra scripsimus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rapes despectusque haberet, una ex parte leniter adclivis aditus in latitudinem non amplius ducentorum pedum relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant, tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam facerent, iis impedimentis, quae secum agere ac portare non poterant, citra flumen Rhenum depositis custodiam ex suis ac praesidium sex milia hominum una reliquerunt. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerunt. [p. 38 l. 10-27]

30. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum XII in circuitu XV milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere exstructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio ab tanto spatio instrueretur: quibusnam manibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae--nam plerumque hominibus Gallis prae magnitudine corporum suorum brevitas nostra contemptui est--tanti oneris turrim in muro sese conlocare confiderent? [p. 38 l. 28-32, p. 39 l. 1-7]

31. Ubi vero moveri et adpropinquare moenibus viderunt, nova atque inusitata specie commoti legates ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti: ‘Non existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent; se suaque omnia eorum potestati permittere’ dixerunt. ‘Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Aduatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defendere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati, quam ab his per cruciatum interfici, inter quos dominari consuessent.’ [p. 39 l. 8-22]

32. Ad haec Caesar respondit: ‘Se magis consuetudine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum, ne quam dediticiis populi Romani iniuriam inferrent.’ Re nuntiata ad suos, quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro in fossam quae erat ante oppidum iacta sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. [p. 39 l. 23-32, p. 40 l. 1-3]

33. Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani ab militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant--partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant--tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus copiis repentino ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperarat, ignibus significatione facta ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes salutis consisteret. Occisis ad hominum milibus quattuor reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris sectionem eius oppidi universam Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium quinquaginta trium. [p. 40 l. 4-25]

34. Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos, Unellos, Osismos, Curiosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas. [p. 40 l. 26-31]

35. His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio perlata est uti ab iis nationibus, quae trans Rhenum incolerent mitterentur legati ad Caesarem, qui se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse in Carnutes, Andes Turonesque, quae civitates propinquae his locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hibernacula deductis, in Italiam profectus est. Ob easque res ex litteris Caesaris dies quindecim supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit nulli. [p. 41 l. 1-11]

NOTES.

INTRODUCTORY NOTE.--To translate Latin into English is to express the meaning of the Latin in English words and in English idiom. But the meaning must be discovered before it can be expressed. Discovering the sense is, therefore, a process preparatory to translation, but yet measurably distinct from it. For discovering the meaning, the golden rule is, _Take words and clauses in the order in which they stand_. If the first chapter of this book were rendered into English words exactly in the Latin order, the thought would be readily apprehended by any one quite unacquainted with Latin. Such a word for word rendering, mental or oral, is for the beginner a necessary preliminary to translation, but, I repeat, must not be confounded with translation. For that, the golden rule is, _Express the thought in pure English, without admixture of Latin idiom_.

Notes under the heading CHAP. refer to the simplified text; those that follow, under the heading PAGE, supplement the former and refer to the unchanged text. The grammatical references are to the Latin Grammars of Allen & Greenough and Harkness.

[Transcriber’s Note:

In the printed text, the word “line” recurs at the beginning of each page. For this e-text, it is repeated at the beginning of each chapter instead. Page references are included for completeness.]

CHAP. 1,

line 2. +certior fīēbat+: _he was made more certain_ = _he was informed_.

+fīēbat+: the passive of +facio+. Review the forms. 142; H. 294.

4. +Coniūrandi+: pronounce the _i_ of the second syllable like _y_.

5. +verēbantur+: the subject is +Belgae+, understood; supply the same subject for +sollicitābantur+.

+ad se+: refers to the subject of +verēbantur+.

6. +Germānos+: subject-accusative of +versāri+; _that the Germans should remain_.

8. +exercitum+: subject-accusative of +hiemāre+ and +inveterāscere+.

+inveterāscere+: _get a foothold_; but what is its primary meaning from its derivation?

10. +imperiis+: 227 e, 3; H. 385.

11. +iis+: supply mentally +ab+ before it.

13. +qui+: _and these_, referring to +potentiōres+, etc.

+eam rem+: read again the preceding sentence, and you will see to what +eam rem+ refers.

+imperio nostro+: _under our_ (i.e. Roman) _rule_. The ablative implies condition, and the meaning is, _if we should get the sovereignty_. 255, d, 4; H. 431, 2, (3).

PAGE 23,

1. +ita uti+: _as_.

3. +Labiēni+: Cæsar’s lieutenant was now in the country of the Sequani. See a map of +Gallia+.

4. +quam+: _whose country_. We might expect +quos+ referring to +Belgas+, but the relative is made to agree with the predicate noun +partem+.

6. +has esse causas+: depending on +rūmōres adferēbantur+, like +Belgas ... coniūrāre+ and +obsides ... dare+. 272; H.

7. +omni ... Gallia+: all except their country.

+pācāta+: the Romans, with cruel humor, called a country “pacified” when they had enslaved it.

8. +partim qui+: _some of whom_.

9. +ut ... ita+: _as ... so_.

11. +partim qui+: _others of whom_.

12. +ab nōnnūllis etiam+: these, then, are the third class by whom it is said, +Belgae sollicitābantur+: first, the conservative and patriotic; second, the restless and dissatisfied; third, the selfish and ambitious.

CHAP. 2,

line 2. +interiōrem Galliam+: _the interior of Gaul_; that is, Gaul beyond the Alps. Refer constantly to a map.

3. +qui ... dēdūceret+: +qui+ refers to +Q. Pedium+, and the clause +qui ... dēdūceret+ denotes purpose, _to lead_.

4. +Ipse+: supply +Caesar+.

6. +Ea+ = +eas res+, as shown by +rēbus+ following.

8. +manus cōgi+: _that parties of men were gathering_. The construction is the same as +Belgas ... coniūrāre+, in chap. 1.

9. +condūci+: _was mustering_; a very different meaning in chap. 1.

+quīn ... proficīscerētur+: _to march_. What literally?

PAGE 23,

18. +inita aestāte+: _when summer had begun_ = _at the beginning of summer_; marks the time of +dēdūceret+, not of +mīsit+.

PAGE 24,

1. +Dat negōtium+: _he charges_. What literally?

2. +uti+ (same as +ut+) ... +cōgnōscant+: _to find out_; the clause depends on +dat negōtium+.

3. +se+: refers to Caesar.

+certiōrem faciant+: compare the passive form in chap. 1.

5. +dubitandum+: in full the sentence would be, +Caesar dubitandum esse sibi nōn exīstimāvit+; and the word for word rendering, _Cæsar did not think an-obligation-of-hesitating to be to himself_. Translate, _he ought to hesitate_.

CHAP. 3,

line 1. +Eo+: that is, +ad fīnes Belgārum+. See the end of chap. 2.

3. +se ... permittere+: here +se+ is the subject-accusative of +permittere+.

+in fidem+: _to the protection_.

6. +Caesaris imperāta facere+: _to do what Cæsar required_. Literally what?

7. +oppidis recipere+: in meaning = +in oppida recipere+.

+cēteris+: not _other_, but _all other_. Their submission is abject.

9. +sēse+: not different from +se+.

10. +Suessiōnes+: the object of +dēterrēre+.

12. +iūre+: _constitution_.

+īsdem+: oftener written +iīsdem+, 101, c.

PAGE 24,

9. +omni opīniōne+: _than any one could expect_. 247, b; H. 417.

10. +ex Belgis+ = +Belgārum+, or +inter Belgas+.

12. +qui dīcerent+: compare +qui dēdūceret+, p. 23, l. 19, and note on simplified text.

+se+: the object (with +sua omnia+ = _their all_) of +permittere+. Another +se+ must be mentally supplied as the subject of +permittere+.

18. +incolant+: why not +incolunt+, for it must be translated as if it were +incolunt+? Because the clause +qui ... incolant+ depends on the clause +Germānos ... coniūnxisse+. It is therefore _a dependent clause of indirect discourse_, and as such must have the subjunctive. Thoroughly master this, the most important principle of Latin syntax. Mark how the descriptive clause, +qui ... incolant+, _is framed into_ the main clause.

+line+ 19. +furōrem+: the politic or cowardly Remi considered the love of liberty and independence of their brother Belgæ _blind passion_.

20. +qui ... ūtantur+: _though they ... enjoyed._ +qui+, then, must sometimes be rendered _though he, though they_, etc., but only when the subjunctive follows.

21. +ūtantur+: supply immediately following +atque+.

22. +ipsis+: refers to +Rēmi+.

23. +quīn ... cōnsentīrent+: _from ... uniting._ Compare +quīn ... proficīscerētur+, p. 24, l. 6, and note on simplified text.

CHAP. 4,

line 1. +quantae+: refers to extent of country and population.

+in armis essent+: connect with +quae cīvitātes+: _what states were in arms, and how powerful they were_.

2. +quid in bello possent+: a literal translation, _what they could_ (do) _in war_, does not convey the meaning. Render, _what force they could bring into the field_.

4. +ibi+: +cis Rhēnum+.

6. +ex re+: equivalent to +ex causa+.

7. +fīēbat+: _it was coming about._ The Remi said, in direct discourse, +fit+; and below, +sūmant+.

+spīritus+: means in the singular _air_, and is here used just as we use “airs,” in the phrase “to put on airs.”

8. +omnia ... explōrāta+: _full information_.

9. +Quantam quisque+: notice the order. +Quisque+ likes to stand after +quantus+, +quotus+, +se+, and +suus+; here it means _each nation_.

11. +Plūrimum ... valēbant+: about equivalent to +plūrimum poterant+, _had the most power_.

18. +cum ... tum+: _not only ... but also_.

19. +Britanniae+: “the first mention of Britain by a Roman author.”

PAGE 24,

27. +propter fertilitātem+: to be connected with +cōnsēdisse+.

28. +incolerent+: why not +incolēbant+? See note on p. 24, l. 18, +qui ... incolant+.

29. +memoria+: _within the memory_; but two lines below, _because of the memory_.

PAGE 25,

10. +nostra etiam memoria+: compare +patrum nostrōrum memoria+, p. 24, l. 29.

13. +obtinuerit+: _held_, not _obtained_, which is usually expressed by +adsecūtus est+, +cōnsecūtus est+, or +adeptus est+.

15. +omnium voluntāte+: _with the assent of all_.

23. +arbitrāri+: that is, +Rēmos arbitrāri+.

CHAP. 5,

line 2. +obsides+: _as hostages_, in apposition with +līberos+. What would have been the fate of these, if the chieftains had broken their pledges?

4. +Rēi pūblicae interest+: _it concerns the_ (Roman) _republic_. The real subject of +interest+, represented in English by _it_, is +manus hostium distinēri+.

+manus+: the subject-accusative of +distinēri+, _to be kept from uniting_.

6. +ne ... cōnflīgendum sit+: _that it may not be necessary to fight_.

7. +intrōdūxerint+: the Roman way of speaking is: this can be done, if that _shall be done, or shall have been done_; hence the future perfect. But mark that such a future or future perfect is often best rendered by a present.

9. +coāctas ... venīre+: _having been assembled ... to be coming_ = _had assembled ... and were coming_.

10. +vīdit+ = +intellēxit+.

+neque iam+ = +et iam nōn+.

+iis+: take with +explōrātōribus+.

13. +quae res+: that is, his crossing the river and fixing his camp there.

14. +post eum quae essent+ = +ea quae post eum essent+, _his rear_. What should you expect in place of +eum+?

+tūta+: goes with the whole expression, +post eum quae essent+.

16. +portāri+: _to be brought down the river to him_.

19. +in altitūdinem+: _to the height_.

20. +duodēvīginti pedum+: that is, +in lātitūdinem+, _in width_.

PAGE 25,

24. +līberāliterque ōrātiōne prōsecūtus+: līberāliter means _in a generous or kindly manner_; +ōrātiōne+ indicates in what sense +prōsecūtus+ is to be taken, _accompanying with words_; finally, +prōsequor+ has its common meaning of _accompany_, but with the meaning unusually applied: Cæsar had encouraged the Remi, and he _accompanies the encouragement with kind words_. Translate, _Cæsar encouraging the Remi and adding kind words_.

29. +commūnis salūtis+: by the _common interests_ Cæsar means those of the Ædui and the Romans.

30. +cōnflīgendum sit+: compare +dubitandum (esse)+ p. 24, l. 5, and read the note. Here, as there, +sibi+, referring to Cæsar and the Ædui, must be mentally supplied, showing for whom the duty or necessity of action (hesitating, fighting) exists.

31. +Id fieri posse+: depends upon +docet+. To what does +id+ refer?

PAGE 26,

1. +Postquam ... vīdit ... cōgnōvit, ... mātūrāvit+: _when he saw ... and found out_, (then) ... _he hastened_.

3. +neque ... cōgnōvit+: _and from those scouts_, etc., _found out that they_ (the Belgæ) _were now not far distant_.

8. +et+ connects +reddēbat+ and +efficiēbat+, which have the same subject, +quae res+. The order makes this sentence difficult. Cæsar might have written: +et efficiēbat ut commeātus ab Rēmis reliquīsque cīvitātibus sine perīculo ad eum portāri posset+. The order is so perplexed and perplexing because Cæsar wrote in haste, and because he began with the word which was uppermost in his mind, +commeātus+.

CHAP. 6,

line 2. +ex itinere+: _immediately after their march_.

3. +sustentātum est+: _the Remi held out._ What literally?

4. +Gallōrum ... oppūgnātio+: _the mode of attacking towns common to the Gauls and Belgæ_.

5. +tōtis moenibus+: dative, though by some thought to be an ablative, _all around the walls_. 228; H. 386, 2.

7. +testūdine facta+: _forming a testudo._ What the soldiers did was to lap their shields over their heads.

8. +cum+: _since._ What mode follows +cum+ in this sense?

11. +nūntium ... mittit+: one of the expressions that are followed by the accusative and infinitive; here, +sēse ... posse+. Compare in