v. 546), vel genium quemdam inducat lamentantem hostis adventantis

metum, et Claudium Neronem ad auxilium Romæ ferendum ex Lucanis excitantem: sed fortasse nimia loquacitas est, qua episodium ornavit et extulit.» --_Œnotria tellus_, Italia, vid. ad I, 2, et VIII, 46. 523. _spernor contemta_, emphatice, ut apud Virg. Æn. IV, 54. --_incensum inflammare_, Lefeb. conf. ad IX, 99. 524 seq. De Saturno metu nati, Jovis, in Italia latente, cf. Virgil. Æneid. VIII, 319 sq. et ibi Heyne, Exc. II. Hinc _Saturnia arva_, I, 70, et _Saturnia sedes_, IV, 442.

526. _hæc jam vertitur_ Put. ac edd. D. Heins. et Raphel. Vulgata lectio _jam hæc vertitur_ in metrum inpingit.

Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt In Superos bella, extremo de litore rapta Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens In nostros descendit agros: quot corpora texi 530 Cæsorum, stratis toties deformis alumnis! Nulla mihi floret baccis felicibus arbor; Inmatura seges rapido subciditur ense; Culmina villarum nostrum delapsa feruntur In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis. 535

527. Verbis _juvenis, cui sola_, etc. quum virtus ac fortuna, tum furor et adrogantia Hannibalis designatur. 528. _extremo de litore_ Hispaniæ; conf. inf. v. 638; I, 141; VII, 171 sq. 529. De _temeratis Alpibus_, vid. ad III, 499.

531. _Cæsorum heu stratis_ Nicander reposuit et deinde alii. 532. _bacis_ Oxon. R. 1, Med. vid. ad III, 596. 535. _mea terga_ conj. N. Heins.

Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris, Perpetiar, miseras quærentem exurere belli Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro, Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis, Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis, 540 Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat, Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque, Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.

536. _Hunc_ Hasdrubalem. 537 sq. _exurere belli Reliquias_, regiones et loca, quæ mihi bella reliquerunt, quæ Hannibal nondum vastavit; cf. ad VII, 490. 538. _vagus Afer_, ut _Quorum plaustra vagas rite trahunt domos_ apud Horat. Odyss. III, xxiv, 10; cf. sup. III, 291. 539. Imitat. Ge. I, 223, committas sulcis semina. 541. _Uno condiderim tumulo_, ut mox factum videbimus cæso Hasdrubale. --_talia versat_ consilia in animo Italiæ genius vel imago. 543. _Amyclæi nepotis_, Claudii Neronis; cf. ad VIII, 412.

536. _Hunc_, non _Nunc_, Col. Deinde _vastis qui nunc sese intulit armis_ suspicari possis, quæ sunt ipsa verba Virg. Æn. X, 768, et tam multitudinem quam magnitudinem armorum armatorumque designare possunt. 537. _exurere bello_ malebat Drak. 542. _Deumque hominumque_ Oxon. et Put.

Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma, Pœnum vicini servabat cespite valli. 545 Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago: «Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem. Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis, Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste, 550 Victores fecisse tremant: fulgentibus armis Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum Gallorum a populis servat per secula nomen.

544. Cf. Liv. XXVII, 40 seq. 545. _servabat_, confer VII, 522. 546. _Clausorum decus_, vid. ad VIII, 412, et XIII, 466. 549 seq. Hæc ipsa esse Claudii verba apud Liv. XXVII, 43, jam vidit Drak. «audendum aliquid inprovisum inopinatum, quod cœptum non minorem apud cives, quam hostes, terrorem faceret, perpetratum in magnam lætitiam ex magno metu verteret.» --_si patriæ fatis vis addere_ aliquid, h.e. ejus fortunam adjuvare; ut _addere fatis cursum_ XII, 45, et similia, de quibus vid. ad IV, 731. An poeta _vires_ pro _fatis_ scripsit? conf. Virg. Æn. IX, 717. [550.] _quod Victores fecisse tremant_, quod ita arduum et periculosum sit, ut, quum perpetratum fuerit, ipsi victores rei magnitudinem admirentur: qua felici brevitate sententiam summi ponderis et magni ambitus expressam adnosco; Ern. 552 seq. _qua Sena... nomen_, cf. ad VIII, 453, et Liv. XXVII, 46. --_Sena_ fluvius, et _Sena Gallica_ urbs Senonum in Umbria.

Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, Serus deletæ post auxiliabere Romæ. 555 Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.» His dictis abit, atque abscedens visa paventem Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.

556. _Metauri_, vid. ad VII, 486. 557. _Damnavi_, destinavi, sed illud acerbius et fortius; Ern.

555. _dilectæ_ Put. 556. _Matauri_ Colon. vid. ad VII, 486. 558. _abscedens_ Col. Ben. Asul. Dausq. Cell. _absedens_ Put. _abscendens_ Tell. Vulgo _ascendens_. Deinde _jussa paventem_ R. 2, et alii codices, teste Marso, et prob. Lefeb. ut sensus sit, timentem jussa _adtrahere_ h.e. adtrahebat.

Rumpit flammato turbatus corde soporem, 560 Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas, Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben. Inde legit dignas tanta ad conamina dextras. Quaque jacet superi Larinas adcola ponti, 565 Qua duri bello gens Marrucina, fidemque Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.

561 seq. Milites contra Claudii Deos, ut faustum iter et felix pugna sit, precantur ap. Liv. XXVII, 45. [562.] _Noctem_, _Astra_ et _Phœben_, Lunam, _precatur_ Claudius, quoniam nocturnum est iter. 563. _tacito sub lumine Phœbes_, cf. V, 2; VIII, 638, et Virgil, Æn. II, 255, ubi vid. Heyne. 564. _dextras_, viros fortes; conf. ad XI, 539. «Ipse de toto exercitu, quod roboris erat, delegit,» etc. Liv. XXVII, 43; conf. inf. ad v. 655. 565. Confer Liv. l.l. --_Larinas superi adcola ponti_, vid. ad VIII, 402. 566. _Marrucina gens_, et _Frentanus_, vid. ad VIII, 519. --_duri bello_, conf. ad I, 558, et VI, 308.

Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes, Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis Hibernis, et Achæmenio velocior arcu 570 Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne, In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.

568. _Prætutianus_ ager Piceno adjacet, inter Vomanum et Helvinum fluvios. Vina ejus laudat Plin. XIV, 6 et 7. 569 sq. Celeritatis notio magna orationis luxurie, ut passim, expressa. Ernesti similem comparat locum Claud. R. Pros. II, 198 sq. conf. et inf. v. 711 sqq. --_penna_, avibus, vid. ad III, 344, et IV, 121. De sagitta adciperem, ut inf. v. 630; VIII, 373, et X, 11, nisi mox _Achæmenio arcus_ sequeretur. --_Undæ hibernæ_, ut χειμέριον ὕδωρ ap. Hom. Iliad. ψ, 420, torrens e tempestate orta; Gesner. ad Claud. l.c. Similiter χείμαῤῥος ποταμὸς apud Hom. Iliad. δ, 452; ν, 138, al. cf. Horat. Od. IV, xii, 3, et Serm. I, vii, 26. [570.] _Achæmenio arcu_, conf. ad VII, 646 sq. 571. Confer Liv. XXVII, 45, extr. 572 sq. Omnis spes victoriæ et fortunæ in celeritate posita: quæ sententia incommode et nimis argute enunciata; Ern. «Aut ruet in vestris, aut stabit Roma lacertis» Claud. bell. Gild. v. 460. Silium autem expressisse Homericum σοὶ ἐν γούνασι κεῖται, suspicatur Lefeb.

570. _Achemonio_ quædam edd. 572. _anticipes_ Putean. non inprob. Lefeb. si et _Superi, en, stet_ reponatur, ut _anticipare_ sit idem quod _præripere_, vel _præcipere_ infra vers. 656, et apud Virgil. Æneid. lib. XI, v. 491, quum non _anceps_ sit, qui v. 557, _Damnavi_, etc. adfirmative dixerit. Sed idem deinde nihil mutandum recte censuit.

Hortandi genus acer habet præcedere ductor. Illum augent cursus adnisi æquare sequendo, 575 Atque indefessi noctemque diemque feruntur.

574. Præire exemplo et labore iis, quos hortamur, efficacissimum genus hortandi est; Cell. adumbratio ex Æn. II, vs. 349: «si vobis audentem extrema cupido Certa sequi.» _Ed._ 575. «Milites adnisi illum _ductorem_ æquare sequendo, augent cursus, atque, etc.» [576.] _feruntur_, vid. ad IV, 261.

575. _Illum ardent_, vel _urguent æquare_ scribendum videbatur N. Heins. At conf. not. _adnisi_, non _adnixi_, scripti, R. 1, Med. Mars. confer ad II, 123.

At Roma adversi tantum mala gliscere belli Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse Auferri restantem animam: non arma, nec aurum, 580 Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.

577 seq. Conf. Liv. XXVII, 44, et sup. 515 sq. ubi brevior fuerat poeta. 579. _uno vulnere_, una clade. 580. _restantem animam_, quidquid virium supersit.

577. _tantum et mala_ omnes scripti et R. 2, unde _tantum, en, mala_ edidit Lefeb. ut sit elegantissima emphasis. 579. _Spiravisse_ conj. N. Heins. et v. 581, _quem fundat_; non male, ut ad Romam ipsam referatur.

Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma Avertisse suo cognorit devia vallo, Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo 585 Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore Servandi decoris, quonam se fine minanti Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos. 590

584. _Avertisse_ se, aversa esse, _arma_ Romanorum a _suo vallo_, suis castris; conf. ad I, 539. 589. _fine_, modo (ut apud Gell. I, 3, extr. XIII, 20 al.), vel consilio. 590. _Divos evadat iniquos_, iram deorum averruncet.

582. Ita Col. et Oxon. non, ut vulgo, _invadant, ad prælia_, etc. 587. _imo_ Col. Tell. Rom. 1, Parm. Med. Marsi Ven. prima, _uno_ Oxon. Put. R. 2, Marsi sec. Asul. et aliæ, probb. Dausq. et Barth. Adv. IX, 17, ut consensus Patrum in timore designetur.

Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.

591 sqq. Conf. Liv. XXVII, 46. [593.] _vallo custode_, castra vallo munita.

Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem Floruerat primo clarus pugnator in ævo. 595 Mox falso læsus non æqui crimine vulgi, Secretis ruris tristes absconderat annos.

594... 600. «M. Livius erat multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus (scil. «quod prædam non æqualiter diviserat militibus» Frontin. Straton. IV, i, 45) quam ignominiam adeo ægre tulerat, ut et rus migraret et per multos annos et urbe et omni cœtu careret hominum, etc.» Liv. XXVII, 34, quod caput totum legendum est; conf. Liv. XXII, 35; Aurel. Victor de viris ill. c. 50; Pighii Ann. ad a. U.C. DXXXIV, et sup. ad VIII, 286 sq. 597. _Secretis ruris_, ut _secreta nemorum_ dixit Ovid. Met. I, 594.

594. _Belliger is_ Col. Tell. R. 1, _Belligere is_ Put. _Belliger his_ R. 2. Vulgo _Belligeris_. 597. _Secretis_, non _Secretus_, scripti et R. 2, _ruris_, non _ruri_, Col.

Sed, postquam gravior moles terrorque periclo Poscebat propiore virum, revocatus ad arma Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram. 600

598. Conf. Sidon. Apoll. II, 530 seqq. Drak. 599. _revocatus_, ut Camillus et alii. 600. _donaverat_, condonaverat, remiserat _iram_ in patriam, ut _inimicitias reip. donare_ dixit Cic. ad Div. V, 4 (ubi vid. Græv.), et διδόναι pro ἀντιδιδόναι Græci; cf. Musgrav. et Hœpfner ad Eurip. Cycl. v. 295, et sup. ad I, 487. Livius tamen, lib. XXVII, 40, memorat, eum plenum adhuc iræ in cives profectum esse ad bellum.

600. _donaverat_ Col. Tell. R. 2, et Mars. in comment. Vulgo _devoverat_.

At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.

601... 625. Hasdrubal, multitudinem hostium crevisse sentiens, ad Metaurum fl. castra noctu movet, transiturus, luce exorta; conf. omnino Liv. XXVII, 47, cujus narrationem Silius vestitu poetici sermonis ornavit. --_recentum Armorum_ conf. Var. Lect.

601. _repentum_, h.e. repentinorum, malebat N. Heins. Sed non video, cur displiceat nobis vulgata lectio. Recentes Neronis copiæ ex Lucanis adcesserant.

Pulveris in clipeis vestigia visa movebant, Et properi signum adcursus, sonipesque, virique Substricti corpus, bis clarum buccina signum. 605

603. _Pulvis in clipeis_, ex motu agminis vehementiori, et _equi virique substricti corpus_, ut _strigosiores equi_ apud Liv. h.e. ex continuis itineris laboribus graciles, languidi; Ern. 605. _Substricta_ et _strigosa_ proprie dicuntur quæ contracta sunt et constricta, hinc tenuia et macie confecta, ἄτροφα; _bis clarum buccina signum_, etc. ut apud Liv. l.c. «adtendant, semel bisne signum canat in castris, el illud veterem ducem adsuetumque Rom. hosti movit, quod semel in prætoriis castris signum, bis in consularibus referebant cecinisse, duos profecto consules esse, etc.» Cf. Lips. de Mil. Rom. V, 9, p. 308, T. III, Opp. et sup. ad VII, 154.

603. _movebant_ Col. et Oxon. ut ap. Liv. XXVII, 47. _Illud veterem ducem... movit, quod_, etc. _manebant_ Put. Vulgo _monebant_. 604. _Et properi signum adcursus_ Col. et Oxon. Vulgo _Et propere signum ad cursus_. 605. _Stricti corpus, bis clarum quoque buccina signum_ Colon. quod recepit Lefeb. cujus hæc nota est: «Adcipe de _coartatione_, de qua vid. Liv. XXVII, 46, pr. et quæ in eo fuit signum _properi adcursus_, quod hinc videbantur Romani nondum sat temporis habuisse ad castra more solito ponenda.» _Substricti corpus, clarum quoque b. s._ emend. N. Heins. extruso voc. _bis_, de quo vid. tamen not.

Præterea gemino prodebant juncta magistro Castra regi: verum, fratri si vita supersit, Qui tandem licitum socias conjungere vires Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant) Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi. 610 Nec consulta fugæ segni formidine differt.

607 sqq. Verba Hasdrubalis, de quo Liv. l.l. «quonam modo alter _consul_ ab Hannibale abscessisset, cura angebat. Minime id, quod erat, suspicari poterat, etc.»

609. _patescant_, non _patescunt_, Col.

Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant: Erepit, suspensa ferens vestigia, castris, Et muta elabi tacito jubet agmina passu. 615

612... 625. Conf. Liv. l.l. Poeta hunc locum eleganti oratione extulit, quamvis non sine luxurie colorum, quibus clandestinam Hasdrubalis fugam, eamque noctu factam describeret; Ern. --_Nox, somni genitrix_, ut μελαίνης νυκτὸς ἐκπαίδευμα, Ὕπνος, apud Euryp. Cyclop. v. 597, ubi vid. Cl. Hœpfner. 614. Eleganter tacita occultaque Hasdrubalis fuga exprimitur. --_suspensa vestigia_, ut mox _tacito passu_; conf. Ovid. Fast. I, 425 sq. VI, 338; Drak. ad h.l. et Schwarz. ad Plin. Paneg. c. 22, p. 55.

614. _Erepit_ Col. et R. 2; _Eripit_ Oxon. _Eripuit_ Put. et Parm. Vulgo _Erupit_.

Inlunem nacti per rura tacentia noctem Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto Circumagit spatio sua per vestigia ductos. 620

616. _Inlunem noctem_, ut apud Anacr. III, 12; ἀσέληνον νύκτα, Drak. 618... 625. Cf. Liv. XXVII, 47, extr. 619. «Per tortuosi amnis (Metauri) sinus flexusque errorem volvens haud multum processit;» Liv. l.c. Vias, quas jam perfecerant cursu, repetebant _errore cæco_ h.e. nocturno; Cellar.

616. _Illunem_ Col. Parm. Ben. D. Heins. Cell. _In lumen_ Oxon. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. Vulgo _Illumen_, vel _Illumem_. 617. _vitantque sonos_ Col. _vitant sonitus_ conj. Barth. Adv. IX, 17, quod recepit Cell. Vulgo _vitant socios_.

Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu In sese redit, hac, casso ducente labore, Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem, Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum. 625

621 seq. Conf. V, 139 seq. et IX, 227 seq. Cogitabis Hasdrubalem nocturni itineris errore, et fluminis, quod sequebatur, curvo flexu ita delusum, ut veluti in orbem illuc rediret, unde venerat; et _munus tenebrarum_, quibus ad fugam uti volebat, _ademtum_, quia hæ ipsæ tenebræ illum errorem viæ et orbem itineris fecerant; Ern.

621. _sinuosis_ Col. Vulg. _sinuatis_, ut II, 172; XV, 173. --Nil interest. 624. _Irriguum... orbem_ conj. N. Heins.

Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late Tempestas operit campos: nondum arma manusque Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ 630 Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus. Deponunt abitus curam, trepidique coactas Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.

626 sqq. Conf. Liv. XXVII, 48. [627.] _Turbo equitum_ et _ferrea tempestas_, vid. ad I, 311. 629. _tela bibunt cruorem_, vid. ad V, 274. 630. _pennæ_, vid. ad VIII, 373, et X, 11. 631. _Dictææ_, conf. ad II, 90. --_turbine nigro_, conf. inf. v. 765, et sup. II, 37; IV, 551. 634. _Constituant acies_, vid. Gronov. ad Liv. XXVII, 16.

627. _omnes_ emend. idem. Sed _omnis_ ἀρχαϊκῶς pro _omnes_ dictum crediderim. 629. _permixta_ pro _præmissa_ ed. Raphel. pessime, _permissa_ Marsi Ven. posterior, probb. Dausq. et Gruter. ad Martial. X, 12. 632. _prenderit_ Col. Vulg. _prendidit_, quod latinum non est. 634. _Constituunt_ scripti et Parm. Vulgo _Consistunt_.

Ipse inter medios (nam rerum dura videbat) 635 Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque, «Per decora, extremo vobis quæsita sub axe, Per fratris laudes oro, venisse probemus Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat 640 Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ, Suetus ad Herculeas miles bellare columnas. Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.

635... 651. Confer Liv. XXVII, 49, quem locum etiam Silius inf. v. 742 seqq. expressit. 636. _Sidonius ductor_, Hasdrubal. 637. Conf. Var. Lect. 638. _extremo sub axe_, vid. sup. ad vers. 528, et VIII, 650. 640... 643. Fortuna populo Rom. calamitatibus studet probare, quales sint milites, qui devicta Hispania in Italiam venerint; Cell. et Ern.

635. _dura jubebant_ maluerit N. Heins. 637. _vocemque_, non _vocesque_, scripti, _intendens_ emend. N. Heins. quem vid. ad Valer. Fl. III, 269. Sed _vox tensior_ etiam dicitur Quintil. XI, iii, 42, et alibi passim _manus tendere_ ad cælum vel milites, quod tot exemplis a Drak. firmari non opus erat. Poeta autem verbum _tendere_ duplici significatu posuit (vid. ad VI, 179), vel expressit Virg. Æneid. X, 667, _duplices cum voce manus ad sidera tendit_. 644. _veniat_ Col. et R. 2, quod recepit Lefeb. prob. N. Heins. qui ad Ovid. Ep. Her. IV, 53, docuit, τὸ _forsitan_ a poetis passim cum subjunctivo necti.

Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno 645 Corporibus properate solo: quicumque timeri Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes, Et pœna et latebris infracto Livius ævo Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro, Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri 650 Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»

645. _spectacula_, ut VIII, 554, vel θέαμα, rem spectandam, adspectum. --_pleno_, tecto, constrato. 647. _Dux_, Servilius, Æmilius Paulus, Marcellus. --_jacet fratri meo_, ab eo cæsus est. 648 sq. Contemtim de Livio, de quo cf. sup. v. 596 sq. --_infracto ævo_, senex debilis; conf. v. 651, 658 et 667, qui nisi obstarent, non ad senectutem referrem hæc verba, quum vix crediderim, Livium exactæ jam ætatis virum fuisse, quippe qui, si Livio, XXVII, 34, fides habenda, octavo, vel, si aliis, duodecimo post damnationem anno ad secundum consulatum pene invitus protractus est. Ex fastis intelligitur, eum a. U.C. DXXXIV, DXLVI, consulem fuisse. Quod si igitur nunc jam grandis natu fuit, priorem consulatum sero obtinuerit necesse est. 650. _fratri_, Hannibali. 651. _turpi senectæ_, Livio, seni decrepito, et qui populi judicio olim damnatus est. Sed præstat interpretari: cui ad pugnandum satis nec animi nec virium est. Silio enim præivit Virg. Ge. III, 96: «nec turpi ignosce senectæ», ubi vid. Cerda et Heyne.

645. _Digna, viri_, o corrig. N. Heins. 648. _Et pœna et_ Col. _Et pœne et_ Tell. _Et pœnæ e_ R. 2, aliæque priscæ edd. _Et pene e_ vulgatæ edd. _Ex pœnæ l._ edidit Cell. ex emend. Barth. Adv. IX, 17. 651. _turpi_, non _turpis_, Col.

At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra. Heu! temere abducto liquisti robore castra, 655 Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem. Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»

652. Cf. Liv. XXVII, 45, inpr. 46 et 48. --_clusisse_, conf. ad XIII, 686. 653. _pedibus_, veloci adventu ex Lucanis. 654. _adcumula ardua cæpta dextra_, virtute. Conf. ad XI, 254. 655. _abducto robore_, ut ap. Liv. XXVII, 44, Pr. «Castra prope Hannibalem hostem relicta sine duce cum exercitu, cui detractum foret omne, quod roboris, quod floris fuerit.» Conf. ad v. 564. 656. _Ni victoria factum_ temerarium _absolvit_, culpa liberat et eximit. «Adparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam habiturum,» Liv. XXVII, 44; cf. et cap. 46, extr. --_præcipe laudem_, vid. Var. Lect. 657. _Adventu tuo_, quia vos advenistis. Ipse Nero ap. Liv. XXVII, 45: «Gloriæ quidem, _inquit_, ex re bene gesta partæ fructum prope omnem ipsos laturos. Semper, quod postremum adjectum sit, id rem totam videri traxisse.» Ernesti ad Cæsaris expeditionem Ponticam respici putat, et titulum trium verborum, _veni, vidi, vici_, in triumpho prælatum.

652. _clusisse_, non _clausisse_, Put. R. 1, Parm. Med. al. conf. ad VI, 451. 655. _adducto_ quidam libri, _adductæ_ Put. Deinde _liquisti_ Col. Vulgo _rupisti_. 656. _præcipe_ Ox. et Put. h.e. cape laudem, victoriam ex hoste refer, ante adventum Hannibalis; cf. v. 663 sq. et ad IV, 802. Vulgatam lectionem _præripe_ tuetur Lefeb. et videtur omnino major ei vis subesse; conf. not. ad I, 570.

Parte alia, insignis nudatis casside canis, Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis, 660 Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes. Quod ni veloci prosternimus agmina Marte, Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit, Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?» 665

658... 665. Hanc orationem poeta commentus est. --_insignis canis_ capillis, _nudatis casside_, sine galea; conf. v. 666 sq. 661 sq. _præcludite ferro Alpes_, h.e. insigni clade Pœnis inlata efficite ne iterum Alpes transire conentur. Ernesti: Alpes veluti obstruite cadaveribus. 664. _fulmen Carthaginis_, vid. ad lib. I, v. 421, et VII, 106, et Virgil. Æneid. VI, vs. 843.

661. _tantum præcludite_ Ox. R. 1, Parm. Med. 665. _Qui_, non _Quis_, scripti; cf. ad II, 645.

Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet. Illum, per cuneos et per densissima campi Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, Turbati fugere Macæ, fugere feroces 670 Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.

666 sq. _Sancit dicta ferro_, conf. ad I, 305. [667.] _obtectus senium_, caput. --_prælia miscet_, vid. ad I, 69. Sic nostras _Voltaire_, _Henriade, chant. VIII_: D’Ailly portait partout la crainte et le trépas; D’Ailly, tout orgueilleux de trente ans de combats, Et qui, dans les horreurs de la guerre cruelle, Reprend, malgré son âge, une force nouvelle. _Ed._ 670. _Macæ_ et _Autololes_ pro Pœnis; conf. ad II, 60 et 63. [671.] _Rhodani juventus intonsa comas_, Galli, qui comam pascere solebant; unde _Gallia comata_. Ita Dausq. Cell. Drak. Ern. recte coll. Plin. IV, 17; XI, 37. D. Heinsius hæc adcipiebat de coma votiva, quam in bellum profecturi, fluviis potissimum, vovere, et reduces tondere consueverint, de quo vid. Hom. Iliad. ψ, 144 sq. Nonn. III, 343 sq. Stat. Silv. III, iv, 84 sq.

Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis Inproba miscebat securus prælia fati, Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis Fixurum vano tumidus promiserat ore. 675

672. Conf. simil. loc. I, 414 sq. --_Nabis_, sacerdos Jovis Hammonis; conf. ad II, 150. 673. _miscebat prælia_, vid. ad lib. I, v. 69; et Virg. Æneid. XII, 628; et X, 23; et Georg. lib. II, v. 282. --_Inproba prælia_, sæva, cum inmani furore (cf. ad IV, 536), quia _securus fati_ (conf. ad XVI, 344) et fretus auxilio Dei sui mortem et pericula negligebat; Ern. 674. _spolia templis fixurum_, conf. ad I, 617 seq. et XIV, 650. --_Itala_, erepta Romanis eorumque sociis. 675. _tumidus_, conf. ad II, 288.

672. _Fatidicus_ Med. Deinde _Nabus_ Put. _Nabin_ Æthiopes camelopardalim vocant (vid. Plin. VIII, 18, et Solin. c. 30), unde id nomen militi Africano inpositum esse suspicabatur Drak. Sed נביא orientalibus vatem ac sacerdotem dici, non male monet Lefeb. 674. _Itala templis_ scripti et R. 2. Vulgo _inproba terris_; unde et _tectis_ reponi posse putabat N. Heins.

Ardebat gemma Garamantide cærula vestis, Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo, Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.

676. _Ardebat gemma vestis_, ut mox _gemmis galeam clipeumque adcenderat auro_, conf. ad IV, 268; Virgil. Æn. II, 734; V, 88; Claud. Cons. Hon. VI, 167; Burmann. ad Val. Fl. V, 370. 678. _adcenderat_ exquisite pro, clipeo utebatur, qui adcensus erat, h.e. fulgebat auro.

Casside cornigera dependens infula sacros Præ se terrores Divumque ferebat honorem. 680 Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis Spicula, et armatus peragebat bella veneno. Necnon, cornipedis tergo de more repostus, Sustentata genu per campum pondera conti Sarmatici prona adversos urguebat in hostes. 685

679. _Casside cornigera_, vid. ad I, 415. Perperam D. Heins. intelligebat galeam setis equinis ornatam, quod crines etiam _cornua_, ut Virg. Æneid. XII, 89, et κέρατα dicantur. --_infula_ insigne sacerdotis. 681. _incocta cerastis_, infecta veneno, serpentis, cui nomen cerasta, unde mox _armatus veneno_; conf. ad I, 219 et 322 sq. 684. _conti_, hastæ prælongæ ac ponderosæ (unde _pondera conti_, de quo vid. ad II, 246, in Var. Lect.), amentatæ ut retrahi possent, prominentes per armos ac capita equorum, et, ob longitudinem pondusque, equitum _genibus sustentatæ_ et innixæ, quibus _Sarmatæ_ potissimum et Scythæ utebantur, ut cominus ferirent hostem, vel equo dejicerent; cf. Grat. Cyneg. 117 seq. Iscan. b. Troi. VI, 494; Tac. Hist. I, 79, inpr. Burm. ad Valer. Flac. VI, 162 et 234 sq. Gron. et Barth. ad Stat. Achill. II, 418 sq. Lips. de Mil. Rom. III, 7, extr.

679. _conigera_ malebant Heinsii. At vid. not. 680. _Divique_, scilicet Hammonis, reposuit Lefeb. 681. _erant_ conj. N. Heins.

Tum quoque transfixum telo per membra, per arma, Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat. Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores Barbarico senior, telumque intorsit, et una 690 Prædam animamque simul victori victor ademit.

688. _Absportabat_, ut _summa in cuspide portat_ ap. Stat. Theb. VIII, 496, et _vehit_ ap. Val. Fl. VI, 252. --_magno clamore ovans, et ovans Hammona canebat_ conf. ad IV, 215. 689. _tumores_, vid. ad II, 288. 690. _senior_, Livius consul.

686. _Tum quoque_, non _Tanto_, Col. et R. 2.

Adsilit, audito tristis clamore ruinæ, Hasdrubal, et cœptantem Arabum raptare peremto Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa. 695 Jam conrepta miser geminis velamina palmis Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.

693. _Hasdrubal_ Arabum, qui peremto Nabi _spolia_ detracturus erat, occidit. 694. _auro rigentes_, ut apud Virg. Æn. I, 648, ubi vid. Heyne. 695. _jaculum perlibrat_ in _Arabum cœptantem_, etc. nisi potius _cœptanti Arabo... jaculum perlibrat_ legendum est. Durior est interpretatio Ernesti, qui _cœptantem Arabum_, accusat. absol. Græcorum more pro cœptante Arabo dictum existimat. 696. _miser_ Arabus. Hinc v. 698, _aurea fila_; conf. Virg. Æn. XI, 75.

692. _Adsilit_ Col. _Adsistit_ Oxon. Vulgo _Adstitit_. 693. _Arabum_ scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Vulgo _Atabum_. Utrumque nomen in monimentis antt. occurrere ap. Gruter. p. 59, n. 8, p. 687, n. 11, p. 914, n. 13, monuit Drak. 697. _trepidos_ Putean. Teller. Rom. 1, 2, Mediol. Marsi Venet. prior al.

Concidit, et sacras vestes atque aurea fila Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem. At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ, 700 Qua celebre invicti nomen posuere Philæni, Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli Exercens cura, gelido nunc flumine soles Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba 705 Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ, Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret, Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.

700 seq. _Canthus_ erat _possessor arenæ_, loci vel tractus arenosi ad Syrtes, _qua_ parte, ubi, huic tractui _celebre nomen posuere_, h.e. dedere (vid. ad VI, 593). --_Philæni_ fratres Carthaginienses, qui vitam suam devoverunt patriæ, vivi obruti, ut reipubl. terminos proferrent. Locus ille ab aris, quæ iis ibi consecrabantur, dictus οἱ Φιλαίνου, vel Φιλαίνων βωμοὶ, et situs prope majorem Syrtin, terminus ditionis Pœnorum in Africa; conf. Sallust. B. I, 79; Plin. V, 4; Strab. III, et XVII, p. 836; Valer. Max. V, 6, ext. 4, Mela I, 7; Polyb. III, 39; X, 40; Ptolem. IV, 3; Scylax in Periplo p. 45, ed. Voss. (p. 113, ed. Gron.); Solin. c. 40. 702. Suavissimus locus, et tam sententiarum quam verborum luminibus distinctus. Poeta forte exornavit Virgiliana Æn. VII, 538 sq. 703 sqq. _cura molli_, jucunda, ut apud Ovid. Fast. VI, 416; Trist. V, iii, 9, et al. [704.] _Frangebat soles_, vim æstus minuebat, ut _æstus frangere Tago_ apud Martial. I, l, 15, et _calor se frangit_ apud Cic. Or. I, 62. 708. Ovibus ad pastum abeuntibus, agni in ovilibus concludebantur, quorum quisque matrem domum redeuntem noscebat; Drakenb. coll. Martial. III, 58, ibique Gruter. in App.

700. Ita scripti, Rom. 2, et Benes. Vulgo _At Canthus Lybicæ latæ possessor arenæ_. In priscis edd. ex tribus verss. unus factus, _At Canthus Rutulum obtruncat, cui mille sub altis_, typographorum errore, in quem eos repetitio voc. _Rutulum_ induxit; conf. ad lib. XVI, vers. 568. Marsus tamen in comment. vers. 701 et 702, exposuit, etsi ab ejus edd. exsulant. 702. _ovium_ Colon Vulgo _Obium_. Deinde _Rutulum obtruncat_, non _obtruncat Rutulum_, scripti et antt. edd. 705. _herba_ scripti. Vulgo _umbra_, quod forte non spernendum, _lentus in umbra_, ut apud Virg. Ecl. I, 4, non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. qui hanc lect. duobus veteribus, nescio quibus, firmari dicit. 707. _ad septa_, hoc est ovile, ut ap. Virg. Eclog. I, 34, et al., malebat N. Heins. et v. 708; _matrem_ pro vulg. _matres_, ut ambiguitas vitaretur, et _Poscentes_. Illud recepit Drak. hoc ei acutum videbatur, ut quisque agnorum balatu matrem quasi vocaverit.

Obcubuit clipei transfixo proditus ære, Et sero ingemuit stabulis exire paternis. 710

709. _clipei transfixo proditus ære_, destitutus munimine justo, quia clipeus perforatus erat; Cell. Nempe æs molle fiduciam domini decepit, tramittendo ictum, cui resistere, quemque retro agere debuerat; Gron. Obss. III, 20; conf. sup. ad II, 247.

710. _exire_ scripti. Vulgatum _exisse_ retinuit Lef. Deinde _parentis_ Col.

Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet: Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.

711 sq. Luxuriantis ingenii verba, quibus Romanorum impetus adumbratur; conf. sup. 569 seq. 714. Conf. ad XIII, 587.

713. _Borea pontus furit_ emend. N. Heins.

Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes, 715 Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci Laxat vis subita, et fessos errore viarum, Nec soli faciles; longique laboris anhelos Avertit patrius genti pavor: addere tergo Hastas Ausonius, teloque instare sequaci, 720

715 seq. Quo modo acies steterit, docet Liv. XXVII, 48. 717. Gallorum «pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique somno passim per agros; et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi, intolerantissima laboris corpora, vix arma humeris gestabant;» Liv. l.c. conf. sup. ad IV, 311. 718. _Nec soli faciles_, non idonei ad tolerandos solis calores; Mars. conf. ad I, 615. --_laboris_, ob laborem, _anhelos_, ejus inpatientes. 719. _pavor genti patrius_, a parentibus traditus, h.e. naturalis, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω apud Callim. H. in Apoll. conf. XVI, 236, sup. ad I, 82, et Ernesti clav. Cic. --_Addere_, vid. ad X, 105.

717. _vis subita_ Col. Ox. Tell. Vulgo _vi subita_. 718. _solis faciles_, duo veteres, teste ac prob. Lefeb. _ac solvi faciles_ conj. Dausq. 719. _genti_, non _gentem_, scripti.

Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis, Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.

722... 727. Cf. Var. Lect.

721. _Thyrmis_ Col. Vox Gallica, quæ fulmen significat; Lefeb. _Thirius_ R. 2. In aliis edd. antt. _Tirrus_, vel _Tyrrus_ et _Thyrrus_. Vulgatum _Tyrus_ primus edidit Mars. in Ven. poster. contra metrum. _Turus_ reposuit Cellar. quia _Turias_ Hispaniæ fluvius, et nomina quoque _Rhodani_ ac _Mosæ_ a fluviis sumta sint. Non male! cf. ad I, 306. Gallis quidem militibus non recte _Turum_ Hispanum jungi posse existimabat Drak. Sed in exercitu Hasdrubalis etiam Hispani erant. 722. _sagitta_ pro vulgato _sagittæ_ reposui cum Lefeb. et Ern. Forte et aliud mendum his verbis subest. Sensus tamen est, quod N. Heins. jam monuit, saucium sagittæ vulnere Morinum lancea deturbatum porro fuisse ex equo.

Cedentes urguet, totas largitus habenas, Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert 725 Cornipedem: tunc aversi turgentia colla Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.

724. _Cedentes_, scilicet turmas Col. _Cedentis_ Oxon. et Put. Vulgo _Cadentem Cedentemque_. Post _habenas_ comma posuere Drak. Lefeb. Ern. Sed jungenda sunt verba: _totas largitus habenas equo_. Sic alibi _dare_, vel _inmittere habenas equis, classi_, etc. 726. _fugientia colla_ malebat N. Heins. ut _fugientia terga_ II, 250, et VIII, 1; conf. ad XIII, 171. 727. _Destitit_ scripti. _Decidit_ Parm. Med. _Dicidit_ R. 1, et Ven. Marsi. _Discidit_ ad marg. R. 1. _Disjicit_ non male conj. N. Heins. et proxime lectioni antt. membranarum, in quibus semper fere _Dissicit_, vel _Dessicit_ scribitur; conf. ad IX, 538. _Deripit_ emend. Lefeb. conf. ad IX, 29; X, 318, et not. ad VII, 704.

Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu) 730 «Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes, Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis Donarunt pravi suffragia tristia campi!»

730. Cellar. «Porcius _Cato_, levi armaturæ præfectus, Liv. XXVII, 48.» Sed ibi L. Porcium Licinum memorari jam monuit Ern. --_vibrabat_, scilicet se, ultro citroque se movebat, ferebatur, ardore pugnandi huc illuc raptus; conf. ad I, 539. --_medio tumultu_ pugnæ, ut φλοῖσβος et al. ap. Hom. 731. Utinam Livius consul primus _Tyrio juveni_, Hannibali, Alpes transituro, _obpositus_ fuisset! --_Si_ vox optantis, ut εἰ, εἰ γὰρ; conf. Virg. Æneid. VI, 187 (ubi vid. Heyne); VIII, 560 al. --_primas_, primum, id est, in principio belli, _amisimus Alpes_, quoniam hic mons propugnaculum quasi Italiæ est; quo superato jam victi Romani videbantur. _Ed._ 732 seq. _quanta dextra_, quam fortis vir, _cessavit Latio_ succurrere, vel otiosum se spectatorem præbuit calamitatis Romanorum! Apud Liv. XXVII, 34: «indigno injuriam a populo factam, magnoque id damno fuisse, quod tam gravi bello nec opera nec consilio talis viri usa respubl. esset.» [733.] _quot funera Pœnis donarunt_, etc. Conf. ad I, 487, et simil. loc. II, 326. 734. _suffragia tristia pravi campi_ Martii, ubi populi judicio damnatus est, et a publicis negotiis remotus; conf. v. 596 seq. Ernesti hæc dicta putat obscura adlusione ad Varronem consulem, temerariis populi suffragiis creatum, cladisque Cannensis auctorem. Conf. VIII, 255 sq. et IX, 636.

730. _vibrarat_ Oxon. et Put. _vibrat_ Tell. 732. Verba _hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra_ absunt ab Oxon. Put. et primis edd. Post _foret_ vulgo colon vel comma ponitur, ut verba seq. _hei mihi_, etc. sint apodosis. Ego substitui signum exclamandi, vid. not.

Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem 735 Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas. Celsus, ceu prima reflorescente juventa, Ibat consul, ovans major majorque videri. Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam, 740 Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?

735 sqq. _cunctis_, ceteris omnibus populis, unde præter Gallos Hasdrubalis exercitus conlectus erat; Drak. --_pavorem induerat_, incusserat; conf. ad I, 38. --_fortuna Sidonia_, Pœnorum, _ruebat_, ut XVII, 172, et al. vid. Ind. --_Rutulos_, Romanos. --_Victoria verterat alas_, vid. ad lib. XIV, v. 675. 739. Cf. I, 496 seq. ibique not. et Ovid. Met. VII, 639. 741. _Ductor Agenoreus_, Hasdrubal, vid. ad I, 15. 742. Cf. sup. ad v. 635.

735. _cuneisque_ legendum videbatur N. Heins. 737. _Rutilos_ Col.

Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum 745 Principium, mihi cognatum Sidonia Dido Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque, Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris 750 Æquant germano passæ mea prælia gentes.»

743. _senex_ Livius consul. 745 sq. Bene Ernesti: «Heroes ut sibi auctoritatem concilient, originem et natales jactant, ut v.c. IV, 150. Sed quis adrogantiam jactantis Hasdrubalis ferat? Quamvis hæc potius poetæ culpa est, qui, dum singula auget dicendo, in vitium incurrit, et a tramite naturæ aberrat.» De _Belo_ confer I, 71 seq. et 87. --_avorum Principium_, generis nostri princeps et auctor; Drak. v. ad I, 479. 750. _Bætis in oris_, in Hispania; conf. ad I, 146.

743. _annis_ Col. _amnis_ Tell. Vulgo _armis_. 744. _in annis_ Oxon. _num... num_ conj. N. Heins. 747. _mirandus_ Ox. _Belo numerandus_ Med. _belli memorandus_ (ut _venerandus senectæ_, _curæ_, _sceptri_, II, 409; VI, 574; XVI, 249; _damnandus facti_, VI, 191; _laudandus vitæ_, I, 585; V, 561; _lugendus formæ_, III, 424, et similia) vel _Belo adnumerandus_ emend. N. Heins. et posteriorem conj. recepere Lefeb. et Ern. Ego priorem prætulerim, et verba _memorare_ ac _numerare_ sæpe a librariis inter se commutari, docent Drak. ad h.l. Heins. ad Ovid. Trist. I, iv, 1; Gron. in gustu ad Stat. Achill. I, 13; cf. sup. II, 4. 751. _Æquat_ Col.

Talia dum memorat, medios ablatus in hostes, Ut nova conspecti fulserunt consulis arma, Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras Ærati clipei et loricæ tegmina summo 755 Incidit haud felix humero, parceque petitum Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore: Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.

752. Conf. Liv. XXVII, 49. --_ablatus_ cursu et impetu; cf. ad V, 633. 753. «Inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat, atroxque cædes utrimque edebatur, etc.» Liv. c. 48. Hinc poeta fingit, Livium ab Hasdrubale vulneratum esse. 754 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 476 sq. ubi _tegmina summa_ ad loricam, non omnia ad clipeum referenda esse, ex voc. _tandem_, et ex nostro loco probabile sit. Hasta primum per clipei oram, ἄντυγα, deinde per loricam adacta in humerum: id quod verbis perspicuis Silius, et Maro paulo obscurioribus enuntiat. 756. _parce_, leviter, _perstrinxit_, ut _strinxit_ apud Virg. l.c. conf. ad V, 273 sq.

752. _Talia commemorat_, vel _aufertur in hostes_ conj. Dausq. 755. _tegmina_ Put. recte. Vox petita ex Virg. Æneid. X, 476, ex quo loco etiam _tegmina summa_ suspicari possis cum Drak. h.e. superiorem loricæ partem. Sed _summo humero_ non minus bene et eodem sensu dicitur. Vulgo _tegmine_. 757. _Præstrinxit_ emendav. et edidit Lefeb. At vid. not.

Turbati Rutuli, confusaque pectora visu Terrifico: tunc increpitans conamina consul: 760 «Femineis læsum vana inter cornua corpus Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.

759. _Rutuli_, Romani. 762 sq. Imitat. Homer. Iliad. λ, 389: Οὐκ ἀλέγω, ὡσεὶ με γυνὴ βάλοι, ἢ πάϊς ἄφρων e quo uno duos versus efficit Silius; D. Heins. --_cornua_ Barthius (Adv. IX, 17) refert, ad insultus, vel ad sacrorum muliebrium carmina buccinarumque festarum concentum; Gron. (Obss. I, 17) ad furores orgiorum Bacchi feminarumque bacchantium, quarum vulnera, _inter cornua_ inflicta, h.e. canentibus tibiis (quæ _cornua_ dicuntur Ovid. A. A. II, 380; Met. III, 533; XI, 16, et Fast. IV, 181; Val. Fl. I, 726; III, 238; Juvenal. II, 90) minime superstitiosus consul elevet; Lefeb. ad iram muliebrem cassamque. Rectius forte adceperis de muliebri animo vel audacia, quo sensu _cornua_ dicuntur Horat. Od. III, xxi, 18; Ovid. Am. III, 11, 6, et A. A. I, 239. Sed vid. Var. Lect.

760. _Tunc_ Oxon. Put. et R. 1, ad marg. quod recte receperunt Lefeb. et Ern. Vulgo _tum_, contra metri leges. 761. _cæsum_ conj. Gronov. Obss. I, 17. Deinde _vana inter crimina_, vel _vano conamine_, vel _certamine_ emend. Dausq. _vana inter jurgia_ Barth. Adv. IX, 17, et Livineius. Recte Ernesti: «_Jurgia_, non _cornua_, omni consilio comparationis apta sunt: nam in severis jurgiis erret fortasse, qui feminarum ungues leves vel suaves existimet.» Sed quomodo librarii _cornua_ pro _jurgiis_, et tam difficilem expeditu lectionem pro tam perspicua ac vulgari substituere potuerint, vix adsequor. Equidem _vana prælia_ reponerem, nisi et hæc scriptura a vulgata nimis ahhorreret. Ita plane congrueret locus Horat. Od. I, vi, 17, _prælia virginum Sectis in juvenes unguibus aerium_, et _prælia_ h.l. _vana_ dicerentur, quia mulierum sunt, non virorum, et in quibus levia, non letalia infliguntur vulnera (conf. v. 763, 764), vel _sectis_ pugnatur _unguibus_, quæ dilectum hostem non admodum _lædunt_, h.e. vulnerant.

Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens Telorum vis, et densa sol vincitur umbra. 765 Jamque per extentos alterna strage virorum Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.

763. _suerint_, consueverint. --_Quanta vulnera_, quæ Florus, II, 7, ultra mortem patere dixit; Drak. 765. Conf. supra ad v. 631. 766. _extentos_, late sparsos, stratos. Proprie _extenta_, late fusa jacent corpora in campo. 767. _fusa_, recumbentia, ut _fusa jacent_ pro simpl. _jacent_ dictum sit (vid. ad III, 57, in Var. Lect.), vel potius prostrata, cæsa, vid. ad II, 112. 768. _Junxerunt cadavera ripas_ Metauri, quoniam alveus iis replebatur totus, et fluvius strage eorum tamquam ponte jungebatur; conf. I, 52, et VIII, 668 seq. Eamdem rem, quamquam alia imagine, depingit _Voltaire_, _Henriade, chant VIII_: Les flots couverts de morts interrompent leur course, Et le fleuve sanglant remonte vers sa source. _Ed._

767. _demersaque_ Col. Ox. Tell. Asul. _demensaque_ Put. Vulgo _diversaque_.

Ut, quum venatu saltus exercet opacos Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri, 770 Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans, Omnis Naiadum plenis comitata pharetris Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.

769. Poeta non numerum cæsorum exsequitur, ut Livius, XXVII, 49, sed eorum multitudinem epicis adumbrat coloribus, passim obviis; conf. inpr. Homeri hymn. II, in Dian. et Ovid. Met. II, 441 sqq. --_saltus exercere_, ut al. _fatigare_; conf. ad I, 63... 363, inpr. II, 74. 770. _Dictynna_, vid. ad II, 71. 771. Pro _Pindi_ Schrader in Observatt. libro (Franequeræ, 1761; in-4to) ingeniose conj. _Cynthi_, quoniam gratissimus is mons Dianæ (quæ inde dicta _Cynthia_, sicut frater _Cynthius_), et Silius imitatur Virg. Æn. I, 498, nec quisquam poetarum venantem Dianam _Pindi_ nemora peragrasse tradit, prætereaque similiter voces illæ apud Ovidium Metam. VI, 204, commutantur. --_Mænala_, conf. sup. ad IV, 363. 772. _Naiades_ passim quævis Nymphæ dicuntur. 773. _stridunt_, conf. ad I, 334, et IV, 567. --_De corytis_, vid. ad II, 106.

773. Hunc locum, inmutatis quibusdam verbis, et duobus additis versibus, fœde interpolavit Nicander hoc modo: _Turba ruit, cursuque leves nemora avia cingunt. Corythi interea stridunt, ductisque sagittis Pendentes saliunt, Nymphis obeuntibus arva. Tum per saxa feræ_, etc.

Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ, Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco, 775 Multa strage jacent: exsultat vertice montis Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.

774. _fusæ_, vid. ad v. 767.

774. _et per ipsa_ Oxon. _per spissa cubilia_, ut IV, 303, putabat aliquando N. Heins. 777. _Gratam_ Col. et R. 2, _Et latam_ Oxon. Put. et primæ edd. Vulgo _Tum_, vel _Tunc latam_.

Audito ante alios senioris vulnere, rumpit Per medios Nero sævus iter, visaque virorum Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est 780 Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem, Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,

778... 807. Et hæc commentus est poeta in gratiam Claudii Neronis, cui potissimum debebatur victoria. --_rumpit iter_, ut. I, 54, ubi vid. not. 779. _virorum_, Romanorum Pœnorumque, _æquali pugna_, dubia, in qua æquo Marte pugnabatur. 780 seq. Pauca æstuantis animi, sed magni ponderis verba, quibus dictis confestim exemplum bellicæ virtutis datur militibus. 784. Balænæ, ut leoni, lupo aliisque feris famelicis, comparatur vir fortis et in hostem ruens. --_rabida_ proprie est bellua.

Per longum sterili ad pastus jactata profundo, 785 Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit, Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam, Absorbet late permixtum piscibus æquor. Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit, Elabere mihi: non hic nemora avia fallent 790 Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis, Ut quondam terra fallax deprensus Hibera Evasti nostram mentito fœdere dextram.»

785. _Per longum_ tempus; cf. ad VII, 527. 786. _saucia_, ægrota, laborans, adflicta, scilicet fame, ut ap. Apul. Met. IV, p. 152. ed. Elm. Nam _saucia_ dicuntur corpora, animi omniaque ea, quæ graviter adficiuntur et, dolores acutos sentiunt. 790... 793. Hæc Marsus et Cell. perperam referebant ad Pyrenæam silvam, quæ Scipionem fefellerit, quum Hasdrubalem persequeretur (vide supra v. 475 seq. 488), recte autem Dausq. et Drakenb. ad dolum _vanaque promissa_, quibus Hasdrubal, in Hispania loco iniquo deprehensus, frustratus sit ipsum hunc Neronem, et incolumis ex angustiis evaserit, simulans se de conditionibus acturum, quibus omni Hispania decederet; de quo strategemate, vid. Zonar. lib. II, Liv. XXVI, 17; XXVII, 44; Frontin. Strat. I, v, 19. Hinc Hasdrubal dicitur _fallax_, et v. 807, _infidum caput_. [793.] _Evasti_, evasisti, conf. App.

Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus. Nam latere extremo cuspis librata resedit. 795 Invadit stricto super hæc interritus ense, Conlapsique premens umbone trementia membra, «Si qua sub extremo casu mandata referri Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»

794. _ictus futilis_, vanus, inritus, ut V, 297; conf. ad VII, 629. 798 sq. Similis sarcasmus victoris passim obvius; conf. ad I, 383 et 398.

795. _librata_ Col. Vulgo _vibrata_. Nil interest.

Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo. 800 Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit Actutum vindex; mea si suprema referre Fratri verba paras, mando, Capitolia victor Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura 805 Ferventemque ira mortis transverberat ense, Et rapit infidum victor caput: agmina fuso Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.

800 seqq. Verba virtuti Hasdrubalis consentanea, de quo Liv. XXVII, 49: «Ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans cecidit.» 801. _Utere Marte tuo_, ut apud Virg. Æn. XII, 932; conf. sup. ad I, 118. --_manibus adsit vindex_, quod et optat moritura Dido apud Virg. Æn. IV, 625 sq. 804 seq. Conf. III, 86, et ibi not. --_cineri Jovis_, simulacro ejus cinefacto; Dausq.

806. _mortis_, non _Martis_, Ox. Put. Tell. R. 2, Ben. Asul. Gryph.

Jamque diem solisque vias nox abstulit atra, Quum vires parco victu somnoque reducunt; 810 Ac, nondum remeante die, victricia signa, Qua ventum, referunt clausis formidine castris.

807. rapit, ut VII, 704. --_infidum caput_, vide supra ad v. 790 sq. 809. «Nero ea nocte, quæ sequuta est pugnam, citatiore, quam inde venerat, agmine, die sexto ad stativa sua atque ad hostem (Hannibalem) pervenit;» Liv. XXVII, 50 pr. --_solis vias_, ut XVI, 659, cursum, vel spatium, quod sol percurrit, et hinc solem, seu diem. 810. _parco victu_; nam cibus uberior stomacho lassorum et valetudini nocet; conf. Valer. Fl. II, 70, et sup. ad VI, 95.

809. _vias_ scripti et R. 2, _vicens_ Tell. Vulgo _vices_, non inprob. Draken. quum sol et luna per vices adpareant. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. I, 283, et exempla a Drak. congesta; _solis jubar_ malebat N. Heins. Deinde _atras_ Put.

Tum Nero, procera sublimia cuspide portans Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit, Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum 815 Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella, Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant, Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»

813. «C. Claudius consul quum in castra redisset, caput Hasdrubalis, quod servatum cum cura adtulerat, projici ante hostium stationes, captivosque Afros vinctos, ut erant, ostendi, duos etiam ex iis solutos ire ad Hannibalem, et expromere, quæ acta essent, jussit,» Liv. XXVII, 51. 814. _Cannas pensavimus_, etc. ut apud Liv. c. 49: «Numquam eo bello una acie tantum hostium interfectum est, redditaque æqua Cannensi clades vel ducis, vel exercitus interitu videbatur.» --_Cannas_, cladem Cannensem, ut _Trebiam_, etc. 816. _duplica bella_, etc. Cf. v. 516 sq.

Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo Constanter mala, et, inferias in tempore dignas 820 Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.

819. _Pœnus_, Hannibal, de hac clade certior factus per nuntios. --_minuit ferendo_. Eamdem sententiam conf. apud Hor. Od. I, xxv, 19: «... levius fit patientia Quidquid corrigere est nefas,» _Ed._ 820. _inferias_, etc. Cf. IV, 232, 465; V, 213.

Tum, castris procul amotis, adversa quiete Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.

822. «Hannibal tanto simul publico familiarique ictus luctu, adnoscere se fortunam Carthaginis, fertur dixisse, castrisque motis... auxilia in Bruttium agrum traduxit,» Liv. lib. XXVII, cap. 51, extr. --_quiete_, abstinendo a prælio et omni expeditione militari, ac milites in castris continendo; Drakenb. «Neque ipse se obtulit in tam recenti vulnere publico privatoque, neque lacessierunt quietum Romani;» Liv. XXVIII, 12. 823. _exclusit_, vitavit, vel prohibuit; confer XVI, 1 seqq. --Recte quidem egit Hannibal, quum lacrymas compressit; sed incautissimus sane fuisset, si ea, quæ memorat Livius, dixisset coram suis militibus. _Ed._ Sic ea exponit V.C. _Montesquieu_, _Grandeur et Décadence des Romains_, c. V: «Encore faudrait-il que les discours qu’on fait tenir à Annibal fussent sensés. Que si, en apprenant la défaite de son frère, il avoua qu’il en prévoyait la ruine de Carthage, je ne sache rien de plus propre à désespérer des peuples qui s’étaient donnés à lui, et à décourager une armée qui attendait de si grandes récompenses après la guerre.» _Ed._

822. _caute_ pro _quiete_ conj. N. Heins. et v. 823, _dubii Martis_.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XV

5v. [1] 31n. ut graciles sient, etc.» [» deest] 229v. sup. III, 392 [292] 262n. præcipue pura et ἀπόρφυρα [ἀπύρφυρα legitur] 306n. scilicet ἕνεκα, propter Dianam [ἔνεκα legitur] 347sq. n. Conf. Liv. l.l.c. 26. [_sic scriptum_]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEXTUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.

Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti prohibet; 11-14.

Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus ducem seditio exsisteret; 15-22.

Romanorum contra cœptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in Hispania quoque, unde Pœni pelluntur; 23-27.

Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in iis stragem edit; 28-43.

Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.

Tanti viri præsidio orbati Pœni terga vertunt, et Hannon vivus capitur; 68-77.

Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93.

Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106.

Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte Tartessum revertitur; 107-114.

In Pœnorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.

Quo fœdere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem, opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat; 168-179.

Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius, terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.

Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.

Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.

Postero die orta luce adit Syphacem, et fœdus cum eo facit; 229-261.

Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni et captivitatem ei portendunt; 262-274.

Juncto fœdere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.

Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis propositis invitat; 284-311.

Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur; 312-456.

Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.

Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt; 527-556.

Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.

Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt, sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito frondescit et in quercum mutatur; 575-591.

Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.

Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya geratur; 603-644.

Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in Africam trajiciat; 645-700.

Bruttia mœrentem casus patriæque suosque Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus In tempus posita ad renovandum bella coquebat: Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis, Amisso taurus regno gregis, avia clauso 5 Molitur saltu certamina, jamque feroci Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto Prospectans scopulo pastor nova bella parantem. 10

1. Conf. Liv. XXVII, 51, extr. et XXVIII, 12. --_casus patriæque suosque_, cædem fratris et exercitus, cui is præerat; ut _recens vulnus publicum privatumque_ ap. Liv. XXVIII, 12, pr. 2. _adcepit_, ut _cepere_, VII, 174. --_aggere_, castrorum vallo. 3. _bella coquebat_, vid. ad II, 327. --_In tempus_ aliquod, aliquantisper, _posita_, omissa. 4... 10. Imitat. Virg. Ge. III, 220... 236, ubi vid. Heyne, et Scalig. Poet. V, 14. Comparatio spectat ad verba v. 10, _nova bella parantem_, et præclaro verborum apparatu expressa est.

9. _rabidus_, non _rapidus_, Col. h.e. ob amissum regnum gregis in furorem actus; Drak.

Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti Adjumenta forent, prava obtrectante suorum Invidia revocare animos, ac stare negata Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.

11... 22. Sententiæ ac verba petita e Liv. XXVIII, 12. --_vigor_, virtus ac vindicatæ cupido, _cogebatur revocare animos_, cohibere inpetum; nisi τὸ _revocare_ pro infin. histor. adcipere malis, et τὸ _cogebatur_ ad ipsum Hannibalem referre, quæ ratio alteri præferenda videtur. --_hausurus_, expugnaturus ac perditurus. 12. Supplementa militum, opes aliaque belli instrumenta non mittebantur Hannibali ob _invidiam_ Hannonis, infesti Barcinæ factioni; cf. ad II, 276 seq. VIII, 21 sq. XI, 538 sq. 563 sq. XVII, 197 sq. Liv. XXIII, 14; XXVIII, 12. 13. _stare_, vid. ad I, 341, et IV, 44. 14. _senio torpescere rerum_, ut _senescere_, II, 457, ubi vid. not.

11. _hausurus_, non _hausturus_, Colon. Oxon. et priscæ edd. nisi quod in quibusdam _ausurus_; cf. ad VII, 584. Deinde _Marti_, non _Martis_, scripti. 13. _ac stare_ ex ingeniosa conj. Gron. Obss. II, 22, recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. suadente N. Heins. Vulgo _agitare_, quod otiose desidere interpretatur Barth. Adv. X, 7, ubi perperam provocat ad verba Porcii, a Donato in vita Terentii laudata; _abitare_ emend. Dausq. male. Forte lenior medicina h.l. est: _vigor... Invidia revocari_, scilicet cœpit: _animos_ (animum curis ac consiliis variis vel dolis) _agitare negata Cogebatur ope_, etc.

Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim 15 Quæsitus terror, velut inviolabile telis Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis, Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua Agmina, barbarico tot discordantia ritu 20 Corda virum mansere gradu, rebusque retusis Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.

15... 19. «Non lacessierunt quietum (Hannibalem) Romani: tantam inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce censebant,» Liv. XXVIII, 12. --_manu_, virtute, _parta formido_ ut IV, 47. 17. Cf. v. 51; VII, 6 sq. et 742. 18. _dextris_, militibus, _recentibus_, auxiliis, quæ vel a patria ipsi negabantur, vel intercipiebantur a Romanis, ut nuper, victo fratre. 19 seq. Confer Liv. l.l. 21. _mansere gradu_, in ordine ac fide, sine seditione; Cell. Formula petita a gladiatoribus, qui _in gradu stant_ (unde et _status_), et adversarium _gradu movere_, vel _de gradu dejicere_ ac _depellere_ conantur; cf. Cuper. et Burm. ad Petron. c. 80, Gron. ad Senec. Agam. v. 515 et 549. --_rebus retusis_, ut al. fractis et adcisis; conf. ad I, 34, et VIII, 319, in Var. Lect.

19. _dissona linguis Agmina_ auribus fuerit gratius; cf. III, 221. 22. _ductori_ edidit Lefeb. sine auctoritate librorum et ne admonito quidem lectore.

Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis. 25

23 sqq. Silius Magonis veluti ὡς ἐν παρόδῳ mentionem facit, sed in Hannone devicto a Romanis et capto diutius inmoratur: præterea v. 26 sq. non priorem Magonis fugam (vid. Liv. XXVIII, 2) in mente habuit, sed alteram, Hasdrubale Gisgonis f. a Scipione pulso (Livius XXVIII, 16); et est hujus libri inprimis proprius character, ut rerum usque ad Carthaginem devictam gestarum magis emblemata et scenas insigniores, quam absolutam narrationem exhibeat; Ernest. Duplex etiam Silius prælium statuit, alterum cum Magone, alterum cum Hannone commissum; Livius vero lib. XXVIII, 1, refert, Hannonem, novum imperatorem, in locum Hasdrubalis Barcini recenti cum exercitu ex Africa transgressum, cum Magone castra junxisse, eodemque prælio utrumque ducem a M. Silano sub auspiciis Scipionis devictum fuisse; Drak. Meo potius qualicumque judicio versus 23... 27, universe agunt de adversa fortuna Pœnorum, ex Hispania a Scipione pulsorum, quam deinde poeta adcuratius exponit, et quidem ita, ut Hannonis tantum, pro Hasdrubale cæso substituti, mentionem faciat, quemadmodum etiam libro XV, solum Hasdrubalem, non et reliquos Pœnorum duces, respexerat. Silius enim, poetarum more, constanter res graviores, quæque ornatum poeticum admittunt, selegit, leviores autem, vel strictim adtingit, vel plane prætermittit silentio. Hinc etiam Magonis forte non meminisset, nisi is quoque Hannibalis fuisset frater, ut Hasdrubal; conf. ad v. 28. Postquam itaque insignem, quæ Romanorum cœpta adjuvisset in Italia, fortunam libro superiori descripserat, nunc ita pergit: Nec tamen in _Ausonia_, Italia, tantum res feliciter a _Dardanidis_, h.e. Romanis, gerebantur, sed etiam in Hispania, unde mox pellebantur _Phœnices_, h.e. Pœni, quorum pars adeo non ita multo post, a senatu Carthag. _agitante pavore_, quem ei adventus Scipionis incusserat, in Africam trajicere jubebatur cum Magone duce, qui tum a Romanis in agro Gallorum Insubrium victus erat et _castris exutus_; de quo vid. Livium XXX, 18, 19. Nam tum demum Mago _in Libyam transmisit_, nec de alia ejus fuga vel prælio cogitandum est.

Jam Mago, exutus castris, agitante pavore In Libyam propero tramisit cærula velo.

27. Post hunc versum Lefeb. ex Petrarchæ Africa XXXIV, alios inseruit, quos Silii esse putat, et huic loco aptissimos, quum Mago non redierit in Africam, sed antea mortuus sit. At _tramisit_ tamen _in Libyam_, etsi non adpulit et cursum perfecit, vid. not. et de illo fragmento infra Comment de Silii vita et carmine Sect. V, fere ad finem.

Ecce aliud decus, haud uno contenta favore, Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris 30 Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.

28 seqq. Conf. Liv. XXVIII, 1. Vox _ecce_ innuit, poetam nunc eas res commemoraturum esse, quibus vss. 23... 27, tamquam proœmium præmiserat. --_aliud decus Nutribat_, aliam gloriæ conligendæ occasionem dabat, _Fortuna duci_ Romanorum in Hispania, Scipioni. --_favore_, quo adjuverat eum in expugnatione Carthaginis. «Novus imperator Hanno, in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgressus, quum in Celtiberia brevi magnum hominum numerum armasset, etc.» Liv. XXVIII, 1. [30.] _crepitantibus agmina cetris_, Celtiberos vel Hispanos, qui prælium inituri clipeos gladiis pulsant, vid. ad III, 348. 31. _raptabat_, cf. ad IV, 218.

28. _uno_ Col. _tanto_ Put. _parvo_ R. 1, Parm. Med. _primo_ Oxon. cum reliquis edd. 29. _Hannon_, non _Anno_, scripti; cf. ad II, 277. 30. _crepitantibus_ Oxon. _crepidantibus_ Col. Vulgo _trepidantibus_. 31. _captabat_ Ox. et Put. _carpebat_ R. 1. Parm. Med.

Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat, Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor Magna adeo Ausonius majori mole premebat:

32. _Non deerat_ Hannoni _dextera_, virtus. 33 seq. _adeo omnia magna_, magnas Hannonis virtutes, Scipio _majori mole premebat_, superabat (ut apud Ovid. Met. VII, 449, et ex Ponto, III, i, 116), vel inefficaces reddebat, et coercebat, ut hæc dictio petita sit a mole rem urgente eique incumbente, quæ prohibeat, ne illa emergere possit et vim suam exserere. Ad molem heroum referre nolim cum Ern. Si Livio, XXVIII, 1 sq. fides habenda, Silanus, non Scipio ipse, Hannonem Magonemque devicit, unde et comparatio hæc, quamvis venusta, aliena est ab h.l. nisi forte alios auctores sequutus est poeta, e quibus etiam hausisse videtur, quæ memorat v. 38 sq. Hannonem _vallantem castra_ obpressum esse a Romanorum duce: _nam Vesper_, Hesperus, _cœperat fundere_, spargere, _umbram non æquam_, iniquam, ingratam, _trepidanti_, fortissimo duci concitato, ardenti cupiditate pugnæ, ab qua abstinere cogebatur caligine; Lenz.

33. _omnia_ scripti. Vulgo _agmina_, prob. Dausq. sed illud longe elegantissimum judice N. Heins. qui etiam _Magnum_ legi posse putabat, ut esset græcismus similis illi Maroniano _Omnia Mercurio similis_.

Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben 35 Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus, Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit. Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram) Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu 40 Cæduntur passim cœpti munimina valli Inperfecta: supercontexere herbida lapsos Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.

35 seqq. Drak. comparavit Horat. Od. I, xii, 46 seq. Ovid. Met. II, 722, et Anthol. Gr. III, 33, epigr. 33, vel Diogen. Laert. VIII, 78. Observa autem orationis luxuriem. 39. _trepidanti_ Hannoni, id est, properanti castra vallo cingere, non ad pugnam parato, contra quod innuit Lenz. sup. ad vs. 33. _Ed._ _non æquam umbram_, noxiam, quia proptor illam non vidit advenientes hostes; Cell. 42 seq. _Pondera herbida_ sunt _cespites_, vallo muniendo congesti, unde nunc structi _tumuli_.

36. _et_, non _ut_, Col. 38. _nam_, non _jam_, scripti. 42. Vulgo male _Inperfecta super contexere_, etc. Præierea _supercontexere_ una voce scripsit Drak. _super contexeret_ Parm. _super contexunt_ R. 1, ad marg. _super texerunt_ malebat N. Heins. quia _concessit_ subjungatur.

Vix uni mens digna viro, novisse minores Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ. 45 Cantaber ingenio membrorum et mole timeri Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis More securigera miscebat prælia dextra.

44... 67. De L. Scipione, Publii fratre, qui hoc loco Larum, Cantabrum fortissimum occidisse fingitur, longe alia tradit Livius XXVIII, 3. 44. Inter tot hostes vix uni fuit virtus digna postoritatis memoria. --_minores_, posteri, vid. ad VI, 550. 45. _tradere famæ_, conf. ad IV, 73. 46. _membrorum ingenio_, forma ac indole, vid. ad IV, 91; Burm. ad Ovid. Met. VI, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 85. 47 seq. _nudus telis_, sine armis; confer ad IV, 313, et Klotz. ad Tyrt. p. 65 sq. --_More gentis_, Cantabrorum aliorumque populorum, de quo vid. Liv. IV, 4. [48.] _miscebat prælia_, vid. ad I, 69.

45. _operæ_ primus edidit Nicander in Junt. Sed _pretium operis_ numerosius esse, jam monuit N. Heins. 46. _ingenti membrorum mole_ corrig. N. Heins. cui _ingenium membrorum_ insolentius videbatur. 47. _nudus teli_ conj. idem. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. IV, 313; V, 449, et inf. v. 172.

Et, quamquam fundi se circum pulsa videret Agmina, deleta gentilis pube catervæ, 50 Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis Adversæ; seu læva acies in bella vocaret, Obliquo telum reflexum Marte rotabat. At, quum pone ferox aversi in terga veniret 55 Victor, nil trepidans retro jactare bipennem Callebat, nulla belli non parte timendus.

49... 57. Dexteritas et fortitudo Lari, quas ipse pugnando et tractanda bipenni declarabat, per partes singulas recensentur poetico more; Ern. --_fundi_, vid. ad II, 113. 51. _Cæsorum inplebat solus loca_, solus in eorum succedebat locum tantumque virtute præstabat, quantum populares, si viverent, præstare potuissent; jacturam locumque eorum quasi resarciebat. 52. _expleri_, explere, satiare mentem. 53. _seu læva acies... vocaret_, si a latere et oblique eum hostis petebat; hinc _obliquus Mars_ erit ejus qui obliquo ictu hostem percellit, et ita _reflectitur_ telum cum ipso corpore pugnantis; Ern.

54. _refluxum_ Col. _reflexus_ reposuit Lefeb. _refugum Mavorte_ conj. N. Heins. 55. _aversa in terga subiret_ malebat idem.

Huic ducis invicti germanus turbine vasto Scipio contorquens hastam, cudone comantes Disjecit crines; namque altius acta cucurrit 60 Cuspis, et elata procul est ejecta securi.

58. _ducis germanus_ L. Cornelius _Scipio_, Asiaticus postea dictus; cf. v. 576. --_turbine_, ut I, 41, et al. 59. De _cudone_, vid, ad VIII, 493, et Turneb. Advers. 1, 13. In Gloss. Labæi περικεφαλαίας εἶδος. --_comantes crines_, vid. ad IV, 515.

61. _rejecta_ opinabatur idem, _dejecta_ scripsit Lef.

At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira, Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras Pondere belligero pulsati tegminis umbo. 65 Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.

62. _cui telum_, etc. cujus impetus viresque ira augebantur. --_telum_, vid. ad II, 576. 65. _tegminis_, clipei, ut passim. 66. _remeans_, retracta. 67. _inmortua telo_, cecidit in terram, tenens securim; conf. XIV, 403 et 484. --_dilecto telo_, vid. ad I, 167, in Var. Lect. ubi dilectum ensem, _épée de chevet_. _Ed._

67. _directo telo_ (coll. Virg. Æn. VI, 57, parum apte) vel _adducto t._ emend. N. Heins. et v. 68, _consors_, h.e. una ac par fuga omnium.

Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors Avertit fuga confestim dispersa per agros. Nec pugnæ species, sed pœnæ tristis imago 70 Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.

68. _murus_, Larus, vir fortissimus, præsidium suorum; cf. ad II, 576, et inprim. Klotz. ad Tyrt. p. 155 sq. 70 seq. Ernesti hæc similia esse putat verbis Scipionis, alia occasione dictis, ap. Liv. XXVIII, 32, «diis bene juvantibus sequerentur, non tam ad bellum gerendum, quam ad expetendas ab hominibus scelestis pœnas.» Ego potius crediderim, poetam ante oculos habuisse locum Livii XXVIII, 2, ubi refert, angustias et loca virgultis aspera ad fugam inpedimento fuisse Celtiberis, eosque ad cædem, velut vinctos, præbuisse.

71. _cædentum_ Col. _cadentum_ Oxon. Vulgo _cedentum_.

Per medios Hannon, palmas post terga revinctus, Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat. Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant, 75 Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini! Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»

72 seq. Hanno vivus captus et Romam missus, vid. Liv. XXVIII, 2 et 4. [73.] _lucem_, vitam. --_heu dulcia cæli Lumina_, ut II, 223, ubi vid. not. Inest vituperatio Hannonis, qui, ut viveret, captivitatis ignominiam passus est; quo et pertinent acerba Scipionis convicia v. 77, si tam facili negotio vos capi patimini, et tam servitutis capaces estis, cur pugnam nobiscum restaurastis, cur non prorsus abstinuistis a bello? Ern. 75 sq. Et hæc σαρκαστικῶς dicta: En stultos et inbelles Pœnos, qui regnum adfectant, quod majus sit Romano! [76.] _toga et armiferi gens sacra Quirini_ ut _gens togata_ apud Virg. Æn. I, 282, ubi vid. Heyne. --_gens sacra_, vid. ad VII, 9. --_armiferi Quirini_ Romuli bellicosi. 77. _Servitio faciles_, quia vivos se capi passi sunt; Cell. cf. ad I, 615. --_bella refertis_, ut III, 165, et XI, 28.

74. _vitæ_ primus Nicander substituit pro _lucem_, quæ vox eleganter potius et δεινῶς repetitur; conf. ad XI, 357.

Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma, Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert Explorator eques: raptat dux obvia signa. 80 At, postquam optatam lætus contingere pugnam Vidit, et ad letum magno venientia cursu Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit, Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis 85 Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,

78 sq. Paucis describitur pugna Hasdrubalis Gisgonis filii a Gadibus reversi, cum Scipione, de qua vid. Liv. XXVIII, 12... 16, et Polyb. XI, 20 seqq. 80. _dux_ Rom. P. Scipio. 85. _profugos_, Hasdrubalem, et, qui ad eum in Gaditanam provinciam pervenerat, Magonem. vid. Liv. XXVIII, 2. --_dextra_, virtute. 87. Mors patris et patrui mei ad virtutem et vindictam ab hoste sumendam vos excitant. --In sqq. color orationis ut ap. Liv. XXX, 21. «En umquam (h.e. umquamne, ecquando) ille dies futurus esset, quo vacuam hostibus Italiam bona pace florentem visuri essent?»

81. _Ac_ Col. 84. _Protraxtis... profugos_ Col. _Protractis_ Oxon. Put. R. 2, et _profugos_ etiam Put. _profugo_ Med. Vulgo _Protractus... profugus_. Deinde _vobis_ Put.

Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes. Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ 90 Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»

88. _haud me_ Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. Vulgo _aut me_, quod retinuit Drak. cui illud præferre videbatur imitationem Virgil. Æneid. X, 630, quæ nulla est. Dubitationem locum non habere, si mens _præscia_ sit, et Scipionem nunc ita loqui, ut se certum de victoria esse milites intelligant, jam monuere Lefeb. et Ern. 93. _tonitrus_ conj. N. Heins.

Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor Increpuit; tonuere feris clamoribus astra. 95 Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti, Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster, Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes; Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes, Torret anhelantem sævis ardoribus orbem; 100

94. _clangor_ tubarum. 95. _clamoribus_, quibuscum acies concurrunt. 96... 102. Quantum hominum naufragio, aut peste, tantum nunc ferro absumuntur. Comparationes magis ad multitudinem cæsorum spectant (quod vel ex voc. _quantum_ et inpr. ex v. 101 sqq. ubi illa multis verborum ambagibus adumbratur, patet), quam ad inpetum et celeritatem, qua cædes fiunt, quo eas refert Ernest. coll. IV, 243 seq. et XIV, 121. 99. _Sirius_, æstus, et pestis causa; conf. XIV, 621, et ibi not.

Tantum acies hominumque ferox discordia ferro Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum. Jam campi vallesque madent, hebetataque tela. 105 Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi. Stat tamen una loco perfossis debilis armis, Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.

102. _Demetit_, ut IV, 213. Non facile umquam hiatu terræ tot absorbentur, quot nunc ferro periere. Hæc nimium ad miraculum aucta sentio, et sequentia de _rabie ferarum_ clementiora et remissiora sunt, quam ut imaginem inchoatam recte absolvant; Ern. 105. _hebetata tela_, ut apud Lucan. VI, 186; Senec. Octav. v. 526, et Curt. IV, 16; Drak. 107... 114. Conf. Liv. XXVIII, 16, et Polyb. XI, 24, qui Hasdrubalem cedentibus suis restitisse, nec tamen vulneratum esse tradunt. 108. _concutit hastam_ pro stat et pugnat, ut passim apud Homerum.

103. _haud strages_ ed. Lefeb. adjecta nota: «Sic omnes.» Quod si verum est, mireris, nullam lectionis varietatem notatam esse a N. Heins. vel Drak. in vulgatis certe edd. _aut_ legitur, nec multum interest.

Nec finem daret ille dies animosaque virtus, Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo, 110 Et parco summum violasset vulnere corpus, Suasissetque fugam: rapido certamina linquit In latebras evectus equo, noctisque per umbram Ad Tartessiacos tendit per litora portus.

110. _viro_, Hasdrubali. 111. Conf. ad V, 273, et XV, 755 seq. --_parco_, levi. 112 seq. De fuga Hasdrubalis vid. plura ap. Liv. et Polyb. ll.cc. 114. _Tartessiacos portus_, vid. ad III, 399. Sed h.l. _Gades_ designari videntur, quo Hasdrubalem ac Magonem refugisse Livius loco laud. tradit, et quam urbem non diversam fuisse a Tartesso putabant Plinius III, 21, Avien. Descr. Orb. 613; Sallustius in Fragment. et alii; conf. ad III, 396.

110. _viro_ Colon. Oxon. Tell. _vitæ_ Putean. Vulgo _foret_. Deinde _perlapsa tegmen_ emend. Dausq. et _tegmina_ Livineius. Vulgatum probabat N. Heins. coll. Liv. XXVIII, 11; _Foribus ipsis duo perlapsi angues_; conf. ibi Gronov. 111. _vulnere_, non _pondere_, scripti. _En_ pro _Et_ substituit Lefeb. ut passim. _libasset_ pro _violasset_ conj. N. Heins. Sed vulgatum firmavit Drakenborch. coll. Virg. Æn. XI, 277, 591, 848; XII, 797; Ovid. Met. XIII, 279. 113. _avectus_ recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb.

Proximus in pugna ductori Marte manuque 115 Regnator Nomadum fuerat; mox fœdere longo Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.

115 sqq. _Masinissa_, filius Galæ, regis Numidarum Massylorum, et socius Pœnorum (vid. Liv. XXIV, 49; XXV, 34; XXVIII, 13), ad Romanorum nunc partes transit (Liv. XXVIII, 16, 35), et regnum paternum, a Syphace expugnatum (Liv. XXIX, 29... 34; XXX, 5), Scipionis ope recuperat (cf. Liv. XXX, 11), a quo præterea amplissimis muneribus, Cirta oppido ceterisque urbibus et agris, quæ ex regno Syphacis in populi Rom. potestatem venerant, donatur (inf. v. 130; Liv. XXX, 15, 44); cf. Polyb. XI, 21; XIV, 3 sq. 8 sq. XV, 4, 5, 9, 12, 14, 18; XXI, 9; XXII, 4, et Appian. Punic. 10... 28, 32, 37, 41... 48, 67, 74, 93, 105 seq. _proximus ductori_, Hasdrubali, _Marte manuque_, virtute, _fuerat_, eum fortitor pugnando prope æquaverat Masinissa. «Caput rerum in omni hostium equitatu.» ap. Liv. XXVIII, 35. [116.] _Nomadum_, confer ad v. 171. [117.] _Æneadum_, Romanorum. --_nomen superbum_, conf. ad IV, 729.

117. _Masinissa_ Putean. et plerique libri editi, ut et optimi ap. Livium. _Massinissa_ in tabella ænea ap. Ursin. ad Cic. de Sen. c. 10, ut _Porsenna_, et metri causa _Porsena_, judice Drak. Dausqueius et alii _Masanissa_, vel _Massanissa_, vel _Massanassa_ scribendum censent, forte rectius. Græcis certe plerumque Μασσανίσσης, vel Μασσανάσσης, vel Μασανάσσης dicitur; cf. Cl. Schweigh. ad Polyb. III, 5; XI, 21, et ad Appian. Hispan. c. 24, et Pun. c. 10; Gron. et Drak. ad Liv. XXIV, 49; XXV, 34.

Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, Carpenti somnos subitus rutilante coruscum Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est 120 Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.

118 seq. Masinissa fausto omine objecto, quod mater explicat, permovetur, ut Scipionem fœderis pangendi causa adeat: quæ res ita coloribus poeticis oblita est et figmentis epicis intertexta, ut sine Livio veram rerum gestarum rationem adsequi nullo modo possimus; Ern. conf. Liv. XXVIII, 16 et 35. Manifesta autem est et ab aliis jam notata imitatio Virgil. Æn. II, 682 seqq. ubi vid. Cerda et Heyne; cf. et Liv. I, 39, 41; XXV, 39; extr. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 193 sq. Casaub. ad Suet. Tib. 14. «Fulgor igneus, si urendo non noceat, celebritatis gloriam adferre creditur,» Saresber. Polycr. I, 13. Silii autem ingenio hæc fingendi locum dedisse crediderim verba Livii XXIV, 49 pr. «Filium Gala Masinissam habebat, septem et decem annos natum, ceterum juvenem ea indole, ut jam tum adpareret, latius regnum opulentiusque, quam adcepisset, facturum.» Veræ gloriæ ejus miracula addita, ut Marcii ap. Liv. l.c. Ascanii ap. Virgil. et aliorum. 119. _coruscum_ adverb. 120. _apex_, non pileus, de quo Burm. ad Virg. l.c. et Gesner. ad Claud. l.l. cogitarunt, nam mox _flamma_ dicitur; Ern. 121. _Mitis flamma_, ut apud Virg. _levis apex_, et _tractu innoxia molli_ (vel _mollis_) _lambere flamma comas_: de _tractu_, vel potius _tactu_, vide Var. Lect. Nostri Virgil. Vol. II, p. 290. _Ed._ --_hirta fronte_, conf. ad XIII, 861.

118. _cruda fuga_ conj. N. Heins. qui illam vocem in deliciis habebat; conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 545; VII, 243, et sup. ad VI, 78; VII, 3; XIII, 532.

Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum Festinant gelidis restinguere fontibus ignes. At grandæva, Deum prænoscens omina, mater, «Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi 125 Condite, ait; duret capiti per secula lumen.

122 sq. Ipsa verba Virg. Æn. II, 684... 686. 124. _mater_, ut Tanaquil apud Liv. I, 39, et Anchises apud Virg. quorum tamen scientia auguralis notior est. 125 seq. Verbis _sic sit_ adripit ex veterum superstitione anus omen et Deos salutat; Barth. Adv. XXI, 15. --_portenta vestra secundi Condite_, perficite læta, quæ nobis portenditis. Alii aliter exponunt: Barthius et Ern. firmate, vel conservate; D. Heins. «_Condite secundi_ est secunda date: secunda enim auspicia, quæ _adtestata_ dicebantur et fulgure constabant plerumque, condebant, h. est, confirmabant prima, quum fausta erant; quum infausta, quæ _parentalia_ vocabantur, tollebant illa et destruebant quasi.» Hoc acumen, quod non mireris, displicebat Burm. qui ad Valer. Flacc. I, 531; multis exemplis docet, _condere_, quod instituere et in ipso principio decernere significet, proprium esse fatis verbum. [126.] _duret capiti per secula lumen_, perpetua sit gloria ejus æternamque imperium, vel æternitati consecretur nomen ejus, cujus caput clarum fore divino igni circumfuso portendistis.

122. _tempora_, non _pectora_, scripti, ut mox v. 128, et apud Virg. Æn. II, 684. 125. _Sic sic_ primus edidit Marsus in Ven. poster. Antiquiorem lect. revocavi cum Lefeb. et Ern. _portenta o vestra_ maluerit N. Heins.

Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas. Hic tibi Dardaniæ promittit fœdera gentis, Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis, 130 Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»

130. Conf. sup. ad v. 115 sq. 131. _Latiis fatis_, fortunæ Romanorum, quorum postea constanter socius fuit et amicus: ut apud Lucan. III, 307; «populo communia nostro Fata tulit.»

127. _tam læta_ e scriptis recepi, quod et rectius videbatur N. Heins. In omnibus edd. _tu læta_. 131. _Latiis fastis_ Gryph. Nut. Raphel. Cellar. Modius, refragg. N. Heins. Drak. Lefeb. et Ern. sed prob. Burm. ad Val. Fl. II, 245, ubi monet, sensum h.l. esse, tua nomina, ut amici et socii regis, fastis Romanis adscribentur, quibus fœdus tecum initum consignabitur, et per quos nomen tuum in secula ibit. Non male! nec tamen spernenda lectio antiqua.

Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant Monstra, nec a Pœnis ulli virtutis honores, Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.

132. Recensentur causæ, quibus Masinissa motus partes Romanorum sequutus sit et fœdus pepigerit cum Scipione, primum _clara monstra_, h.e. omina manifesta, quibus imperii nominisque amplitudo portendatur, deinde quod a Pœnis nullo honore aliisve virtutis præmiis, vel adfectus esset, vel ea exspectare posset, denique quod Hannibalis fama ac res labi cœpissent; cf. ad v. 148. 133. _Monstra_ h.l. non malo, ut sæpe, sed bono sensu, Virg. Æn. II, 680, sumuntur; Drak. Confer ad II, 650. 134. _modestior armis_, arma bellumque tractans minore impetu, animo, ira ac insolentia, ut contra victor, et cujus virtuti fortuna conjuncta est, _ferox_ dicitur, et _bello superbus_ Virg. Æn. I, 21, vel _superbus virtute et factis_ supra X, 573; κυδιόων Homer. et _insolentius hostem insequi_ Cæs. B. C. I, 45. Marsus exponit, minoris famæ ac nominis in re militari; et Ernesti, adtritus, vel fractus fortuna bellica, et fama pristina deminutus.

134. Hunc versum in recentt. edd. et primum quidem in Junt. excipit alius, a Nicandro procusus, _Ire videbatur, Martisque liquescere famam_, vel _fama_, ex emend. N. Heins. qui et _senescere_ conj. quod adridere potest coll. Liv. XXIX, 3, extr. _Hannibalem ipsum jam et fama senescere et viribus_. Ernesti contra _liquescerefama_ exquisite putat dici posse, cujus existimatio et gloria veluti diluta sit, et elanguerit ex pristino quasi robore. Idem monet, se non defendere versum, sed servasse, ut concinnior esset omnis locus, qui sine illo veluti claudicaret. Ego potius eum delevi cum Modio, Cell. et Lefeb. quoniam auctoritate optimorum librorum destituitur, eoque ejecto hic locus, in quo omnia pendent a verbis _animum movebant_, non modo integer est, sed etiam doctior, neque alienus a stylo Silii.

Aurora obscuri tergebat nubila cæli, 135 Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra. Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:

135. _tergebat_, serenabat, dimovebat. 136. _Atlantiades sorores_, Atlantis filiæ, Pleiades, seu Vergiliæ, quæ summo inane occidunt in occidentali parte cæli, dum Aurora et sol interea ab oriente emergunt, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 221, et Hermanni Mythol. tom. III, not. 258 sq. 139. Conf. Liv. XXVIII, 35. Sed in hac oratione, quam ex ea, qua Indibilis suo et Mandonii nomine Scipionem ap. Liv. XXVII, 17, adloquutus sit, desumtam putabat Drak., poetam suum potius ingenium (a quo etiam profecta oratio Scipionis, et quæ de donis, ab eo Masinissæ datis, referuntur infra vers. 154... 167) quam Livium sequutum esse, jam monuit Ern. 140. _monita_, vid. ad IV, 120. --_sacræ responsa parentis_; conf. sup. v. 124.

137. _in Ausonios_ Oxon. Put. R. 1. Parm. Med. Mars. Gryph.

«Cælestum monita et sacræ responsa parentis, 140 Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus Avulsum Tyriis huc me duxere volentem. Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit 145 Incertæ mentis levitas, et mobile pectus; Aut spes et læti sectamur præmia Martis. Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem. Tu, quando Herculeis finisti prælia metis, Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. 150

143. _fulmina tua_, vid. ad I, 421; apte inpr. h.l. de Scipione _nato Tonantis_, de quo vid. ad IV, 476. 148. Cf. ad I, 5. Recte jam monuit Dausq. Silium respexisse fallacem conditionem de spatio corii taurini magnitudine consignando, et perfidiam Pœnorum, qui Sophonisbam, Masinissæ pactam, Syphaci tradiderint; de quo vid. Appian Pun. 10, qui hanc præcipue causam Masinissæ fuisse dicit fœderis cum Scipione jungendi; conf. idem de reb. Hisp. c. 37. 149. _Herculeis finisti prælia metis_, totam expugnasti Hispaniam, nec desiisti vincere nisi in mundi fine; cf. ad I, 142, et IX, 185. _Ed._ 150. _belli_ hujus _parentem_, causam et auctorem, scilicet Carthaginem Africæ.

149. _Tu_ Col. Vulgo _Et_. 150. _Hunc_ Marsi Ven. pr. operarum errore. Inde _Hanc_ castigatum in Ven. poster. quam aliæ edd. sequutæ sunt. _Hinc_ ad marg. notavit Cortius, non inprob. Ern. Sed languet, quoniam τὸ _quando_ præcessit.

Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»

151 seq. _gemino lustro_, rotundiore numero, ut poetis mos est: nam Livius XXVIII, 16, 38, et fasti ab initio belli Punici usque ad debellatam Hispaniam tredecim annos, non quindecim, ut Dausq. et N. Heins. volebant, statuunt; Drak. Cf. Var. Lect. --_Ille, qui_, etc. Hannibal. --_Laurentia regna_, vid. ad I, 110.

151. _tam gemino_ Put. _tergemino_, h.e. terno, ut XV, 190, emend. Dausq. et eamdem ob causam inf. v. 215, _ter quinos_, non inprob. N. Heins. et Lefeb. cujus hæc nota est: «Placet conj. hæc, si _lustrum_ pro quatuor annis adcipias, ut diserte adfirmat Plinius: et verius fuerit, si demas unum annum, quam si tres habeas addendos.» Lustrum vero numquam tempus quatuor annorum dicitur, nisi ubi periodus designatur, vel de ea re, quæ quarto quovis anno fit aut repetitur, sermo est, ut ap. Plin. II, 47, ed. Hard. et Ovid. Fast. III, 165. Tempus etiam non exacte convenit, sive _tergemino_ sive _gemino_ scribas, et sive quinque, sive quatuor annorum spatium contineat lustrum: conf. not. Neque tamen dissimulo, conjecturis illis favere duo hujus libri loca inf. v. 628, et 688.

Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur, 155 Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis, Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis. Cetera quæ in Libyam portari incendia suades, 160 Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»

154... 167. Conf. sup. ad v. 139 sq. 156. _bilingues socios_, vid. ad II, 56. 158 seq. Venustissimæ urbanitatis plena sententia, mixta gravitate aliqua heroi decora, ex armorum commemoratione; Ern. 162. _mentem fatigat_, vid. ad I, 63.

159. _stratæ_ Marsi. Ven. poster. errore operarum, quem plerique editorum recentt. fideliter expresserunt. 160. _portari_, non _portare_, scripti. Τὸ _in_ exulat ab omnibus edd. ante Wolfii Basil. unde _Lybiæ portari_, vel _properari_ conj. N. Heins. Locutionem _portari Libyam_ pro _in Libyam_ multis exemplis firmant Sanctius Minerv. IV, p.m. 502, et Voss. art. gram. VII, 42. Sed inter solœcismos eam refert Quintil. Inst. Orat. I, 5, Draken.

Hinc juveni dona insignem velamine picto Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse Dejecto victor Magone animique probarat, 165 Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem. Exin, firmato sociali fœdere regis, Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.

164 sq. _stratum ostro Cornipedem_, ut ap. Virgil. Æneid. VII, 277. --_quem ceperat ipse_, etc. Cf. ad V, 137. [165.] _Dejecto_ ex equo, non interfecto, ut XV, 464, nam Magonem aliquem a Scipione occisum esse nemo tradidit. --_probarat animi_ causa, ἕνεκα, propter animum, h.e. ferociam, ut apud Claudian. Cons. Hon. IV, 488. Cf. Heins. curæ sec. ad Claudian. p. 900. Sic et _laudabat leti_, IV, 259, similiaque passim. 166 sq. Poeta et _pateram_ facit spolium, et equum. --_galeam comantem_, vid. ad IV, 515.

163. _dono_ quædam edd. conf. Gron. Obss. IV, 14. 165. _animique_ Col. _avumque_ Ox. et Put. Vulgo _animumque_. 166. _tum qua_ scripti _cum qua_ R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. In recentt. _et cum qua_. 168. _formato_ Ox. et Put. Deinde _sociati Regis_ recte, opinor, emend. N. Heins.

Massylis regnator erat ditissimus oris, 170 Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys. Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror Bellorum, nec non Marti delecta juventus.

170... 276. Conf. Liv. XXVIII, 17 sq. --_Massylorum_, vel Massyliorum rex proprie fuit Masinissa, et Massæsylorum Syphax. Inde constat, Silium duos populos vicinos confudisse: id autem tanto minus mirandum est, quod Syphax aliquando totum Masinissæ regnum obtinuit; Drak. Conf. Liv. l.l. Strab. XVII, pag. 829... 832; Intpp. Liv. XXIV, 48; XXIX, 29; Schweigh. V. Cl. ad Appian. Pun. c. 10, et ad Polyb. III, xxxiii, 15; VII, xix, 1. 170. «Magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africæ erat, opulentissimus ejus terræ rex, bello jam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto exiguo dirimuntur, positis,» Liv. l.c. Conf. XVII, 143 sq. Appian. Pun. 10, et Hisp. 37. [171.] _nudus virtute_, vid. ad IV, 313. 171. _quo_, a quo, ut apud Curt. V, 7, «regia totius orientis, unde tot gentes ante jura petebant.» 172. _extrema Tethys_, ut III, 411, fines extremi regni Syphacis, ad oceanum Atlant. et fretum, quo ab Hispania dirimuntur, producti; confer Liv. l.c. et supra ad I, 141 sq. Propr. amnis Mulucha Bocchi Massæsylorumque finis ab occasu (Plin. V, 2), et inde Mauri ad Oceanum usque. 173. _bellua_, elephanti.

171. _quoi_ olim scriptum putabat N. Heins. pro _cui_, vel _quo litore_ jungendum.

Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro, 175 Gætulisve magis fucaret vellus ahenis. Has adjungere opes avidus, reputansque laborem, Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.

176. _fucaret_, inficeret (ut VIII, 436), _vellus_, lanam, _Gætulis ahenis_, purpura Gætulica; conf. v. 354, 568 sq. Plin. VI, 31, extr. IX, 36; XXXV, 6. 177. Conf. omnino Liv. XXVIII, 17, pr. --_Has opes_, Syphacem, opulentissimum Africæ regem, _adjungere_, conjungere secum fœdere. --_reputans laborem_, quanto gravius foret bellum, quanto major difficultas bellica, si vires Pœnorum hujus regis societate augerentur. 179. _Africa bella_, Africanum bellum, ut XVII, 11, vid. sup. ad I, 252, in Var. Lect.

175. _Nec forte_ Put. _torto ebore_, (quod torno dolatum rasumque erat) vel _nec tereti aut ebore_ conj. N. Heins. 176. _aenis_, ap. Col. sed nos _ahenis_ hic, et ad V, 606, et VII, 642. _Ed._ 179. _fera_ pro _Africa_ perperam substituit indoctus Nicander.

Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ, 180 Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe, Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.

180 sq. Cf. Liv. l.c. --_carinæ_, duæ quinqueremes. 182. _Hasdrubal_ Gisgonis filius Hispania pulsus, et socer postea Syphacis. 183. _ad Tyrios_, Pœnos eorumque partes, _Massylia signa_, Syphacem, _trahebat_, trahere conabatur, ut _reseravit_, I, 14, et similia passim.

Audito, pariter populorum in regna duorum Advenisse duces, qui tota mole laborent, 185 Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi, Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne Imperat, et tanto regni se tollit honore. Tum lætos volvens oculos adversa per ora, Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro: 190

184... 188. Confer Liv. XXVIII, 18, pr. --_Audito_, vid. ad V, 106. 185. _tota mole_, omnibus viribus. 189... 208. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. VIII, 152... 171, ad quem locum, vid. Heyne.

190. _prior_, non _prius_, scripti.

«Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem. Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ 195 Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis Ductores miro quondam me cernere amore.

191. _Dardanida_, Romane; conf. V.L. 193. _Scipiadæ_, vid. ad VII, 106. --_revocat_ mihi in mentem, nisi malis, refert, reddit, ut II, 634. 194. Conf. Virg. Æn. VIII, 166 sq. et Liv. XXIV, 48. --_Erythia_, Ἐρύθεια, insula, vel eadem cum Gadibus, vel inter Gades et Hispaniam sita, regia Geryonæ, cujus boves Hercules, occiso rege, in Italiam abegit; cf. Heyne ad Apollod. p. 386 sq. et Harduin. ad Plin. IV, 22, s. 36. --_Herculeas Gades_, conf. ad III, 14 sq. 195. Conf. ad III, 45 sq. 196 seq. Syphacem petiisse Gades et cum Scipionibus congressum esse, tradiderant forte alii, quorum scripta interciderunt, idque maritimi æstus spectandi causa, non, quoniam a Masinissa pulsus sit ex Africa, factum esse, rex h.l. comminisci videtur, honestam causam prætendens turpiori, quam fateri ipsum pudebat; Lenz.

191. _Dardanide_ Put. et ed. Gryph. Sed vid. ad III, 650. 194. _Erythia_ Col. _Erychia_ Oxon. Vulgo _Erythrea_, vel _Erythræa_.

Tum mihi dona viri præda delecta tulere, Arma simul, regnoque meo tum cognita primum Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra 200 Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros Militiæ, qui dispersas sine lege catervas Vestro formarent ritu ad certamina Martis.

200. _frena_ equorum Numidis ignota, vid. ad I, 215. 201 sq. Conf. Liv. l.l. --_veteres Militiæ_, vid. ad IV, 530. «Syphax oravit, ut unus ap. sese magister rei militaris remaneret, etc.» Liv. XXIV, 48. Junge eliam _magistros militiæ_, et _veteres_ accipe dictos pro peritis, usu atque exercitatione præditis. [203.] _ritu_, arte, qua Rom. orbem domuere. _Ed._

201. _Non nolint_ emend. Gronov. Obss. IV, 6, p. 92, quod impense placebat N. Heins. qui etiam conj. _qui cedere nostro Non norint jaculo_, et recte monuit, verisimilius esse, commendari a Syphace ea munera, quam contemni. Hinc _qui cedere nostris Non norint jaculis_ reposuit Lefeb. quem sequutus est Ern. Withof. emendat: _qui_ (Romani ductores) _cedere nostra Cognorant jacula_. 201. _veteres_ est emend. N. Heins. pro vulg. _veteris_, quod tamen ἀρχαϊκῶς scriptum videri potest.

Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis) Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis, 205 Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque, Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.

205. _nivei munera dentis_, ex ebore facta. Conf. IX, 581 sq. 206 sq. _uterque_, pater et patruus tuus. [207.] _ebur vaginæ sectilis_, h.e. vagina ebore sectili ornata, κολεὸς πριστοῦ ἐλέφαντος Homer. Odyss. θ, 404; σ, 195; τ, 564. Nam proprie ebur est _sectile_, vel _sculptile_, torno dolatum rasumque, ut ap. Ov. medicam. fac. 10, et ex Ponto IV, ix, 28. Morem, eburnea vagina ensem ornandi (cujus etiam meminere Homer. Od. θ, 404; Virg. Æn. IX, 305; Ovid. Met. IV, 148), præcipue olim obtinuisse apud populos Africæ, quibus ingens elephantum copia erat, hinc etiam patet, quod postea Lusitani, ut refert Osor. in vit. Eman. Portug. regis lib. I, p.m. 25, apud nonnullas gentes, quæ ceteris cultiores haberi volebat, ejus rei vestigia invenerint; Drak.

204. _Atque ego_ ex R. 2, ed. Lefeb. Deinde _vestra_ Put. h.e. munera vobis destinata. Non male! Withof. non male conjicit _vetera_, ut ab antiquitate hæc munera landentur; vel potius, _Ast ego quum contra_, hoc est, vicissim (_ita nostris quæ copia regnis_), etc. verum hoc altero modo claudicat versus. _Ed._ _vestro_, scilicet patri, ex ed. Parm. et Ben. recepere Drak. Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. qui aliquando conj. _Ast ego quum (præsto in nostris q. c. r.) Nunc auri obferrem_, et certe _obferrem_ malebat. Mihi potius τὸ _ferrem_ exquisitius, et ellipsis in voc. _vestro_ admodum dura videtur. Elegantiam certe ejus mihi non persuasit locus Terentii, a N. Heinsio laudatus, Andr. IV, iv, 25, ubi sermo Mysis a Davo interrumpitur, et τὸ _vestri_ ad _Pamphili_ pertinet.

Quare, age, lætus habe nostros intrare penates, Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente. 210 Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces, Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.

208. _habe intrare_, intra, ut ap. Varr. R. R. I, 1, pr. --_rogas, ut habeam curare_; conf. tamen Var. Lect. --_lætus_ te _habe intrare_, ad intrandum, hoc est, lætus, lubens intrato; Lenz. 209 sq. Quoniam magnitudo fortuno meæ vos ambos huc agit, agite, componite pacem mea auctoritate! rex enim fastu barbarico suspicabatur, componendæ controversiæ gratia ambos ad tantum arbitrum venisse; Barth. Adv. X, 7; confer omnino Liv. XXVIII, 18, pr. --_Libycum Ductorem_, etiam Hasdrubalem adduxit. 211. _vos_ pro _tu_; conf. ad III, 222, in Var. Lection. --_arces Carthaginis_ vid. ad I, 7.

208. _have_ Col. pro _habe_; conf. Burm. ad Val. Fl. I, 671, et Draken. ad h.l. _ave_, h.e. sit prosperum tibi, vel cupide, libenter intra, conj. Barth. Adv. X, 7. Sed nihil mutandum, nisi forte pro imperat. malis _habes_ h.e. potes, ut _habeo dicere_, _polliceri_, _adfirmare_, ap. Cic. Rosc. Am. 35, ad Div. I, 5, Liv. XLIV, 22; conf. Burm. l.c. Gronov. Obss. in Eccles. Script. c. 22, p. 244, et ad Senec. Controv. I, 1, p.m. 385. Sic et ἔχω διδάξαι, ἀποδοῦναι, etc. vid. Schleussneri Lexic. in N. T. p. 874, 875. 209. _adfert_ Col. et Ox. _abest_ Put. Vulgo _habuit_.

«Quanta per Ausonios populos torrentibus armis Tempestas ruat, et Latio suprema minetur, Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos 215 Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem Considunt bella, et deponitis arma volentes? Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.

213 sq. «Syphax utrumque contrahere ad conloquium dirimendarum simultatium causa est conatus,» Liv. l.c. Hæc exornavit poeta. --_Tempestas_ δεινῶς de bello, unde et _torrentia arma_ dicuntur. 215 sqq. Imitatio magnifici loci Virg. Æn. VII, 222 seqq. ubi vid. Heyne. --_bibant cruorem_, ut X, 268, et XVII, 412. --_bis quinos_, vid. ad v. 151. 219. _memento_, vid. ad III, 118. --_te cohibere_, ejus finibus contentum esse.

215. _ter quinos_ corrig. Dausq. vid. ad v. 151.

Haud deformis erit vobis ad fœdera versis 220 Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus Scipio demonstrat; vanique absistere cœpti Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos. Suadendi modus hic: quodque est de parte diei 225 Exacti super, ad mensas et pocula vertunt. Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno, Et dura in noctem curarum vincula solvunt.

221. _medius_, arbiter inter duos litigantes, qui barbare _mediator_ dicitur, et sup. VI, 347, _pacis sequester_; conf. Cerda ad Virg. Æn. VII, 536; Gierig. ad Ovid Met. V, 564; Barth. ad Claudian. Cons. Mall. Theod. v. 250, et Heins. ad Claud. in Rufin. II, 309. 222 sq. «Scipio abnuebat, aut privatim sibi ullum cum Pœno odium esse, quod conloquendo finiret, aut de republ. se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse;» Liv. l.c. 225. _modus_, finis.

223. _vanique_ Col. Vulgo _namque illum_; unde _jamque illum_ emend. Dausq. et Cort. 225. _modus his_ Parm. forte pro _is_.

Jamque novum terris pariebat limine primo Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant 230 Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem, Sed prorupturis rutilabant æquora flammis: Exigit e stratis corpus, vultuque sereno Scipio contendit Massyli ad limina regis.

229. Conf. sup. V, 24 sqq. et ibi not. 230. _stabulis_, vid. ad III, 399. [231.] _juga_ et _axem_ pro curru. 234. _Massyli regis_, vid. ad vers. 170.

229. _limine_ Col. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. lumine Marsi Ven. poster. et inde aliæ edd.

Illi mos patrius fetus nutrire leonum, 235 Et catulis rabiem atque iras expellere alendo. Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque, Et fera tractabat ludentum interritus ora. Dardanium postquam ductorem adcepit adesse, Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti 240 Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta Albente, ac lateri de more adstringitur ensis. Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.

235 seqq. _mos patrius_, cf. ad I, 82. De hoc Maurorum more conf. I, 406; II, 440; III, 288 sq. Placebit in his jucunda et gravis verborum varietas, quam plerumque felici studio Silius exsequitur; Ern. 240 sqq. _regni insigne vetusti decus_ sceptrum; conf. v. 244. [241.] _læva_ manu _gestari_ sceptrum multis exemplis docuere Dausq. ad h.l. Burm. ad Ovid. Amor. III, i, 13, et Val. Fl. II, 590. --_vitta albente_, fascia candida ac tenui, caput cingente, h.e. diademate; cf. v. 268, et Lips. ad Tac. Ann. VI, 37. 243 sq. _secretis ædibus_, in secreta et abdita domus parte. --_hospes cum rege_, h.e. et rex, _residunt_, ut ap. Sallust. B. I, 101. «Bocchus cum peditibus invadunt,» et Nep. Phoc. 2: «Demosthenes cum ceteris in exsilium erant expulsi» Cell.

235. _nutrire_ Col. Vulg. _nutrisse_. 244. _resident_ R. 1, Parm. Med. _resedit_ ad marg. R. 1; cf. ad V, 3.

Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ: 245 «Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire Ad tua regna fuit properantem et maxima cura, O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus Tardavit medio pontus: non ardua regnis Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis 250 Unanimum pectus, sociusque adcede secundis. Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus Syrtibus, et latis proavita potentia campis Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus Certa juncta fide, et populi Laurentis honores. 255 Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»

245. _terræ pacator Iberæ_ magnifice de Scipione; conf. ad II, 483. 248. _sceptri venerande_, magne rex; conf. VI, 574. 249. _ardua_, difficilia ac molesta. 257. Dii non favent hostibus Romanorum, h.e. Fortuna non adspirat eorum cœptis qui _læserint_, id est, lacessiverint acies Romanas. _Ed._

246. _Pyrenes montibus_ R. 1, et Med. cf. XV, 504, et inf. v. 278. 252. _prætentaque_ conj. N. Heins. non male, ut plane h.l. respondeat Virg. Æn. VI, 60; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 167. 255. _juncta_ et _honores_ scripti. Vulgo _invicta_ et _honore_.

Audivit læto Massylus et adnuit ore, Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit, Omina, nec votis Superi concordibus absint, 260 Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.» Et simul exstructis cespes subrexerat aris; Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni; Quum subito abruptis fugiens altaria taurus Exsiluit vinclis, mugituque excita late 265 Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula; Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.

258. _Massylus_, cf. ad v. 170. 261. Conf. ad VI, 467 sq. 262. Confer ad IV, 701. Adcumulantur cespites in aras, forte duas, Jovi Capitolino et Hammoni exstructas; Lenz. 263. _bipennis_, ut πέλεκυς, pro securi; de quo copiose disputant D. Heins. et Drak. 264 sq. Conf. V, 63 sq. (ubi vid. not.) Stat. Theb. XI, 226 sq. (ubi vid. Barth.) Senec. Herc. Œt. 798 seq. Fecit autem hujus ominis mentionem poeta, ut præsignificaret fœdus postea a Syphace violatum, qui filia Hasdrubalis in matrimonium ducta ad Pœnos defecit; Ern. At interitum potius regni ita portendi, ex vss. 270 seq. intelligitur. 268 sq. Conf. ad v. 241. Pessimi etiam hoc ominis fuisse, patet e Senec. Thyest. v. 701, et Sueton. Galb. 18, simileque prodigium Alexandro M. mortem præsagiisse testatur Appianus (de reb. Syr. c. 56), Drak.

265. Vulgo _Exsiliit_. Sed vid. ad VII, 46. 267. _Congeminans_, non _Congeminat_, scripti.

Talia Cælicolæ casuro tristia regno 270 Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati. Hinc fractum bello regem solioque revulsum, Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis, Qui tunc orabat socialia fœdera supplex. His actis repetit portum, puppesque secundo 275 Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.

272 seqq. Scipio, _qui tunc orabat socialia fœdera, ducet_ olim Syphacem in triumpho, de quo vid. ad XVII, 629 seq. [273.] _ducet agens_, vid. ad VIII, 277. 276. Scipio in Hispaniam redit. --_notis terris_ Hispaniæ, ubi Scipio jam satis notus et clarus erat; Lenz. Immo quæ ipsi satis notæ erant, quia cum armis eas peragraverat. _Ed._

272. _Hic_ ex emend. N. Heins. reposuere Drak. Lefeb. Ern. ut jungantur _Hic, qui tunc orabat_, etc. Sed hæc ratio durissima est, quum tot verba interposita sint, et multo simplicior faciliorque expeditu vulgata lectio, _Hinc_, h.e. abhinc, postea, _tempus erit_, _quum regem ducet_, etc. 275. _puppesque_, non _puppemque_, scripti; cf. v. 180.

Concurrere avidæ gentes, variosque subacta, Pyrene misit populos: mens omnibus una. Concordes regem adpellant, regemque salutant. Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem. 280 Sed, postquam miti rejecit munera vultu, Ausonio non digna viro, patriosque vicissim Edocuit ritus, et Romam nomina regum Monstravit nescire pati, tum versus in unam, Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto, 285 Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique Convocat, ac medio in cœtu sic deinde profatur:

277 sq. _avidæ_, Scipionem videre gestientes. --_gentes Pyrenes_, Hispaniæ. 279 seqq. Poeta huc transtulit, quæ de regio nomine Scipioni jam prius a devictis Hispanis dato repudiatoque tradunt Polyb. X, 38, 40, et Liv. XXVII, 19. 285. _super_, vid. ad I, 340.

277. _Concurrere_ Col. Put. R. 2. Vulgo _Concurrunt_. 280. _norant_ recte, puto, conj. Drak. 284. _tum versus_, non _conversus_, scripti. 286. _Latios_ scripti, nisi quod _Latio_ in Oxon. Vulgo _Latium_.

«Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe, Aut his occideret campis, aut, axe relicto 290 Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:

288... 591. Scipio ludos funebres in honorem patris patruique instituit: quod argumentum nullus fere poeta fuit, qui non tractaverit exemplo Homer. Iliad. ψ, 257 seqq. Odyss. ω, 85 seqq. et Virgil. Æn. V, 42... 603, ubi vid. Heyne ad Argum. Æn. V. Silius non Maronis tantum, sed Homeri etiam loca ante oculos habuit, nec tam arbitrium suum ingeniumque, vel ornandi imitandique studium, quam historicam veritatem sequutus est, quod ex Liv. XXVIII, 21 (ubi vid. inpr. princ. et fin.), intelligitur. Tempus quidem non plane convenit; sed levis hæc mutatio non sine judicio facta est, ne, scilicet historia belli in Hispania inter Pœnos ac Romanos gesti, quæ hoc et super. libro narratur, tam longo episodio interrumperetur. Ea absoluta, facilius poeta aliam rerum varietatem circumspicere, eique diutius inmorari poterat. 288 sq. Cf. Virg. Æn. V, 44 seq. 289. _extremo dejectus ab orbe Libys_, Pœni ex Hispania pulsi; cf. I, 141... 270. 290. sq. _axe Hesperio_, plaga occidentali, h.e. Hispania. [291.] _patrias arenas_, terras, Libyam.

290. _excideret_ Col. quod recepit Lefeb. _occiderit_ et _lustrarit_ emend. N. Heins.

Jam vestra tumulos terra celebrare meorum Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris. Mente favete pari, atque aures advertite vestras.

292. _vestra terra_, bene, quæ nunc vestra est, ut vestra virtute parta, victis et expulsis Pœnis; Ern. Scipio quoque non Romanos tantum, sed Hispanos etiam adloquitur; conf. v. 286. --_tumulos celebrare_, exsequias, funus, exstructo tumulo vel cenotaphio, donis in rogum conjectis et sacris factis. 293. _pacem_, quietem, _dare umbris_, funere facto: nam corpore insepulto et vel justis inferiarum honore nondum persoluto centum annos circa Stygem vagatur umbra, si fabulis credere ubi libuerit, nec ad loca infera admittitur ibique quieti datur; cf. ad I, 154. 294. _favete Mente_, ut al. _ore_, vel. _linguis_, εὐφημεῖτε. Conf. Cerda ad Virg. Æneid. V, 71, et Jani ad Horat. Od. III, i, 2.

293. _Fert animus_ maluerit idem, non inprob. Drakenb. qui tamen utramque dictionem exemplis firmavit.

Septima quum solis renovabitur orbita cælo, 295 Quique armis ferroque valent, quique arte regendi Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta Spes est, et studium jaculis inpellere ventos, Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ. Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda; 300 Nec quisquam nostri discedet muneris expers.» Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.

295 seqq. Conf. Virg. Æn. V, 64 sqq. --_orbita solis_, via et cursus, h.e. dies, ut X, 540. --_Septima_, qui numerus sacer erat (confer Heyne ad Virg. Æn. V, 85) vel ex arbitrio a poeta ponitur. 297. _planta_, cursu pedum. 298. _jaculis inpellere ventos_, movere, vel stridore corum ac sonitu concutere, quo sensu _auras mugitibus inpellere_ dixit Ovid. Met. III, 21; conf. ad II, 580. 299. _corona_ quodvis præmium victoriæ, ut inf. v. 505, et _palma_ v. 389, 462, al. 301. Cf. Virg. Æn. V, 305.

297, 298. _quîs vincere planta Pernici, et studium_ corrig. N. Heins. Sed a vulgata lectione hæc nimis abhorret, nec video cur illa tantopere frigeat. 300. _e_ recte ediderunt Raphel. Cell. Drakenb. probb. Dausq. et N. Heins. conf. inf. v. 449. Vulgo _et_.

Jamque dies prædicta aderat, cœtuque sonabat Innumero campus, similatasque ordine justo Exsequias rector lacrimis ducebat obortis. 305 Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt. Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.

303... 311. Conf. Virgil. Æn. V, 104 sq. et 75... 81, ubi vid. Heyne. 304 sq. _similatas Exsequius_, fictam pompam funebrem _ducebat_, quæ mox narratur; Ern. Quæ interpretatio obcura est, et nescio an consentanea menti poetæ, qui designavit cenotaphia et exsequias in honorem eorum ductas, quorum corpora alio loco vel sepulta erant, vel, ut Scipionum (conf. v. 293), inhumata jacebant. 309. _floribus_, vid. Var. Lect.

304. _similatasque_ scripsi pro _simulatasque_; conf. ad lib. II, vers. 553. 305. _abortis_ Putean. 308. Drakenborch. post _lacte_, non post _sacro_, distinxit, auctore N. Heins. Nil interest. 309. _odoriferis adspergit roribus_, hoc est vino, vel unguentis, conj. N. Heins. Sed _floribus_ et coronis sepulcra mortuorum, et quum humarentur, et quotannis, adspersa esse, recte jam monuerunt Drakenb. et quos laudavit, Cerda ad Virgil. Æn. V, 79; VI, 885; Noris. ad Cenotaph. Pis. III, 6; Broukh. ad Prop. I, xvii, 22, et ad Tibull. II, iv, 48; vii, 14.

Tum manes vocat excitos, laudesque virorum 310 Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum. Inde refert sese circo, et certamina prima Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.

310. Conf. v. 577; Scalig. Lection. Auson. I, 8, Intpp. Virgil. Æn. V, 80, 81, et sup. ad I, 97. 310 sq. _virorum jacentum_, Scipionum mortuorum; cf. ad II, 574, et Schleusneri Lex. in N. T. vid. κεῖμαι. 312 seq. Poeta jam ipsa describit certamina, animis lectorum satis ad ea præparatis: nec video, quænam sint illa efficaciora, quæ sententia Ernesti Virgilius ludorum recensioni præmiserit, præter serpentis portentum, quod Silius jam sup. II, 584 sq. ex eo desumserat, et inde h.l. sapienter prætermisisse silentio censendus est. Idem vir doctiss. monet, multo aptius ad victoriæ cupiditatem inflammandam dona oculis eorum, qui in certamen descendant, exposita memorari a Marone, quam a Silio post victoriam demum expromta et distributa. Sed, ut taceam, Silium illam quoque rationem sequutum esse inf. vers. 457 sqq., Scipio jam sup. v. 299... 302, concione ad milites habita præmiisque propositis animos eorum ad certandum incenderat.

311. _cantet, veneratur_ Put. _caneret v._ Colon: Vulgo _cantat, veneratur_. Hinc _canit et v._ emend. Barth. Adv. X, 7, (cui τὸ _cantat_ muliebre et convivio dignius videbatur) et _canere et venerari_ N. Heins. Hoc in contextum recepit Lefeb., illud vero Drak. et Ern. quos sequuti sumus: nam infinit. histor. alienus ab h.l. ubi cum _vocat_ jungitur, nec quisquam facile dixerit _vocat et canere_ pro canit.

Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum, Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus, 315 Atque fores oculis et limina servat equorum.

314 sq. Conf. Virgil. Æneid. V, 148 seq. ubi _studia faventum_ multo aptius dici, quam _rabiem_, jam notavit Ernest. --_æquoreo_, æquoris, campi, hoc est eorum qui in campo et circo erant. --_favere_ et _favor_ propriæ sunt voces, quibus non solum studium, quo populus erga hanc vel illam aurigarum factionem adficitur, indicatur, sed etiam solitæ adclamationes, quibus studium indicabat; Drak. --_Carceribus_, qui mox _fores_ et _limina equorum_, Gr. vero ὕσπληγξ, seu ὕσπληξ, et ἀφετηρία, dicuntur. --_Carceribus reseratis_, conf. ad VIII, 279. --_mobile_, leve, inconstans, cujus favor admodum _fluctuat_, h.e. dubius et mutabilis est; conf. sup. v. 146, et Horat. Od. I, i, 7. 316. _servat_, ut III, 380, ubi vid. not.

314. _æquato fremitu_ conj. N. Heins. et v. 318, _moto cornu_.

Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo, Et toto prima emicuit vix ungula cornu, Tollitur in cælum furiali turbine clamor:

317. Pro certamine navali, quod Maro jam summo ornatu descripserat Æn. V, 114... 285, Silius bene substituit curule. Sed eamdem rem jam occupaverat Hom. Iliad. ψ, 287 seq. 351 seqq. et Virgilius quoque in simili re iisdem passim coloribus usus erat. Hinc Silius, quæ iniqua sors est seriorum poetarum, utrumque imitari ac variationem circumspicere cogebatur; confer quoque ludorum descriptiones apud _Fénélon_, _Télémaque_, lib. III, et _Barthélemi_, _Anacharsis_, cap. 38. _Ed._ --_repagula_, funis, vel trabs, quæ in terram cadebat, dato _signo_, cum tuba, de quo vid. Cassiodor. Ep. III, 51; Solin. cap. 47; Intpp. Suet. Ner. 22. 318. Vix equi extulerant totum pedem e carceribus, amotis repagulis; Mars. 319. _clamor_ aurigarum. --_turbine_, inpetu, ut I, 41, et al. passim.

Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur 320 Quisque suos currus, magnaque volantibus idem Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor. Instant præcipites, et equos clamore gubernant.

320 seq. Aurigæ et verberibus et verbis equos incitant. Imitat. Homer. Iliad. ψ, 362 seqq. Conf. Virg. Ge. III, 103 sq. --_Proni... ore sequuntur currus_ et _præcipites instant_, conf. inf. v. 385 sq. et sup. VIII, 281, ubi vid. not. 323. Omnes insano vincendi ardore conrepti sunt. 324. _Instant_ verberibus equis. --_Instant verbere torto_ ap. Virgil. l.l.

321. _cursus_ Colon. 322. Verba _certamine certantum_ mireris neminem obfendisse, præcipue quum vox _certantibus_ modo præcesserit. Pro _certantum_ forte legendum _hortantum_ (ὁμόκλησάν τ’ ἐπέεσσιν et κέκλοντο δὲ οἷσιν ἕκαστος Ἵπποις, Iliad. ψ, 363, 371) vel _cædentum_, scilicet flagris, seu scuticis equos. 324. _præcipites_ ex emend. N. Heins. recte substituit Drak. pro vulg. _præceptis_.

Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras 325 Erigitur globus, atque operit caligine densa Cornipedumque vias, aurigarumque labores. Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.

325 sqq. Conf. Hom. Iliad. ψ, 365 sq. Virg. Ge. III, 110. 326 seq. Et equi et aurigæ «jam cæco pulvere mixti Una in nube latent.» Stat. Theb. VI, 411. 328 sqq. Drak. ad v. 329 et 355, hæc jam bene notavit: «Versus 329, attinet ad spectatores, quorum alii equo ob patriam favebant, alii propter _nobile nomen Antiqui stabuli_», h.e. quod patre nobili, qui sæpius in Circensibus victoriam adeptus erat, prognatus esset; existimantes fortes fortibus creari, et in equis etiam patruum virtutem esse (cf. Horat. Od. IV, iv, 29 seq. et Stat. Silv. V, ii, 21 seq. ubi vid. Barth.) Ut autem ex generosis equis sobolem servarent, «post vigesimum annum a Circo mittuntur ad sobolem reparandam,» teste Plin. VIII, 42, hinc etiam nobilium equorum genealogiæ (ut potissimum in Arabia) observabantur (vid. Græv. Præf. T. IX, Thes. Antt. Rom.) Ita Caucasus equus inf. v. 367, ortus dicitur ex illis, quos Diomedes ab Ænea abstulit. Solum vero equi Hispani sunt, quos in hoc certamine memorat Silius, in diversis tamen Hispaniæ regionibus nati. _Lampon_ enim equus est Callaicus. _Panchates_ Asturicus, _Pelorus_ ex campis Vectonum, _Caucasus_ Tyde venerat. Equi autem sanguinis Hispanici ut præstantissimi ludis Circensibus frequenter laudantur; insuper etiam equi Phrygii et Græci, sed inpr. Cappadoces, vid. Gothofr. ad Cod. Theodos. l. 1. de equis curul. et l. unic. de grege dominico. Præterea Silius hic sequitur morem in Circo usitatum, ut quarumcumque quadrigarum unius tantum equus, qui præstantissimus erat, et ex quo potissimum victoria pendebat, recenseretur, reliqui tres non nominarentur. Atque ita, quum hic quatuor aurigæ certarint, Cyrnus, Iberus, Atlas et Durius, et unusquisque quadrigas habuisse videatur, ex qualibet tantum unus equus memoratur, Lampon, Panchates, Caucasus et Pelorus. Id pluribus erudite illustravit Salmas. Exerc. Plin. p. 630 (al. 897) «Equi Hispani nominantur, tum quod in Hispania hi ludi, tum quod olim, ut et hodie, laudatissimi inde petebantur equi;» Dausq. Rector Lamponis est Cyrnus (v. 334... 342), Panchatis Iberus (v. 348... 354) Pelori Durius, et Caucasi Atlas (v. 355 sq. 366, 367). Hæc lectoribus in Siliana certaminis descriptione numquam animo dimittenda sunt, ne ipsis quoque, quod doctissimis interpp. contigit, passim perturbata vel mendosa videantur, quæ tamen plana sunt et recte se habent.

Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget, 330 Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.

330 sqq. _quos spes grata fatiget_, quatenus intenti spectant exspectatione equi juvenis, qui prima certamina init. [331.] _nova ferre jugum cervix_; Ern. Cf. tamen sup. ad I, 63. --_spes grata_ victoriæ, in equo juvene posita. --_nova ferre_, ut _vetus bellare_ sup. V, 565. --_cruda senectus_, vid. ad I, 405.

Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit. 335 Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam Majorem credunt præcepto limite partem.

333. Confer Virgil. Æn. V, 151, 318. 334. _Callaicus_, vid. ad II, 397. --_tranat_, vid. ad III, 662. 335. Cf. v. 499; Virg. Æn. XII, 84, et similia passim, ubi, exaggeratione poetica, pingitur rapiditas. 337. _præcepto_, ante capto, præoccupato, v. ad IV, 802, in Var. Lect. et inf. ad v. 390. --_limite_, via, spatio, ut I, 267; IV, 105, inf. v. 488; Drak.

333. _curru_ Colon. unde _raptoque curru_ non male corrig. N. Heins. quod recepit Lefeb. 334. _Lampo_ Col. conf. ad II, 149. 337. _præcepto limite_ ex scriptis et R. 2, edidit Lefeb. recte forsan, vid. inf. not. ad v. 390; conf. tamen sup. ad IV, 802. _limine_ malebat N. Heins. quum de initio cursus agatur.

At, quîs interior cura, et prudentia circi Altior, effusas primo certamine vires Damnare, et cassis longe increpitare querelis 340 Indispensato lassantem corpora nisu: «Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat) Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.» Heu surdas aures! fertur securus equorum, Nec meminit, quantum campi decurrere restet. 345

338 seqq. Inter artes Circenses erat ne quis initio certaminis omnibus viribus uteretur, ne nimis cito spiritus equos deficeret; Drak. coll. sup. VIII, 278 sqq. (ubi vid. not.) inf. vers. 496 seq. Sophocl. Electr. v. 735 seq. Lucan. IV, 620 sq. et Stat. Theb. VI, 462 sq. ubi vid. Barth. Sic apud Tacit. Ann. XIII, 16; _quibus altior intellectus_. _Ed._ 341. _Indispensato nisu_, inpetu inmoderato, omnibus viribus, sine ordine ac modo, effusis. Ex Stat. l.c. intelligitur, eum esse nimium in equos inpetum, quo vires equorum non _dispensantur_, sed, ut v. 381, repente _exhauriuntur_; Ern. Bene Drak. contulit Liv. XXVII, 50 (ubi vid. Gron.) Plin. VIII, 45; Senec. Præf. Contr. I «Nesciebat dispensare vires suas, sed inmoderati adversus se imperii fuit.» Et Plin. Paneg. 35: «Quæ singula quantum tibi gratiæ dispensata adjecissent? at tu simul omnia profudisti.» 342. _nimius_, nimium, nimio inpetu. [343.] _revoca_, adduc. 344. _securus equorum_, de iis non sollicitus, eos nil curans. Cf. XV, 673, et Virg. Æn. I, 350, ubi vid. Heyne.

339. _vires_ Col. Oxon. Tell. _viris_ R. 2. _juris_ Put. Vulgo _voces_.

Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat Astur Panchates, patrium frons alba nitebat Insigne, et patrio pes omnis concolor albo: Ingentes animi, membra haud procera, decusque 350 Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.

346 seq. Minus est spatium, quod memorat Homer. Iliad. ψ, 517 seq. quem Nonnus Dionys. XXXVII, 470 sq. imitatur; Drak. Color orationis similis Virgil. Æn. V, 320 seq. et inf. v. 489 seqq. 348 sq. Conf. Virg. Æn. V, 566 sq. et Iliad. ψ, 453. 350 sq. De Asturico equorum genere conf. ad III, 335. 351. _sibi fecerat alas_, velocissime currebat, ut al. --_volare_, et ap. Homer. Iliad. ψ, 506; σπεύδοντε πετέσθην. 352. _indignatus habenas_, conf. ad XIII, 159.

346. _Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat ipse loci distans; sed_, etc. conj. Salmas. ad Solin. pag. 630. 348. _Paucates_ Putean. passim. _patrio insigni_ scribendum videbatur Salmas. l.l. Sed per adpositionem, poetis solennem, hæc dicta esse, jam monuit N. Heins. 351. _enim_ pro _tum_ conj. N. Heins.

Crescere sublimem, atque augeri membra putares. Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.

353. Hoc loquendi genus ortum ex allucinatione visus nostri, qua illa pars corporis, quæ prima aerem scindit, major fieri atque adsurgere supra se ipsa videtur: sic ut quæ majora concipimus oculis, _crescere_ dicuntur, et contra quæ minora adparere incipiunt, _decrescere_; Gronov. Obss. III, 1, quem vide. Equus ferox crevisse videbatur, quia caput et pedes in altum movebat; ut contra _decrescit_ Lampon fessus, demisso capite ac cervice, inf. v. 391; conf. et inf. v. 374 sq. 394, 398, 442, 444. 354. _Cinyphio cocco_, Gætulica purpura. Cf. sup ad v. 176, et II, 60.

354, 355. Ita recte Col. et Ox. In reliquis libris, omisso versu integro, legitur, _Cinyphio rector radiabat fronte Peloro. Camphasus ipse, asper_, etc.

Tertius æquata currebat fronte Peloro 355 Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.

355. _Caucasus_ et _Pelorus_ equi, diversis quadrigis juncti, _currebant æquata fronte_, altero non superato ab altero, ut eorum magistri, Atlas et Durius inf. v. 378 sqq. et ap. Sophocl. Electr. v. 739 sq. Κἀξισώσαντες ζυγὰ Ἠλαυνέτην, ποτ’ ἄλλος, ἄλλοθ’ ἅτερος Κάρα προβάλλων ἱππιηῶν ὀχημάτων, Drak. Sic et _æquo discrimine_, dixit. Virg. Æn. V, 154, et v. 157 _una ambæ junctisque feruntur Frontibus_. 356 sq. _ipse_, Caucasus. --_cervicis Adplausæ blandos sonitus_, quomodo ceteroquin equi permulceri amant et gestiunt. Cf. ad IV, 264. 358. Cf. Virgil. Æn. IV, 135.

356. _Caucasus_ ubique Col. _Cauphasus_ Put. _Campasus_ Salmas. l.c. p. 631; conf. ad v. 367. 357. _rosumque_, vel _rasumque_ malebat N. Heins.

At, docilis freni et melior parere, Pelorus Non unquam effusum sinuabat devius axem; 360 Sed lævo interior stringebat tramite metam.

360 seq. _Pelorus non unquam devius_, a proxima ad metam via deflectens, _axem_, currum, _effusum sinuabat_, h.e. numquam dextrorsum evagabatur flexu sinuoso, vel tramite flexuoso, sed recta via, _interior_, versus metam (non exterior, versus patentiora circi loca), et _lævo tramite_, læva parte ac via, quæ brevissima est, currum ita flectebat circa _metam_, ut eam quam proxime raderet, vel _stringeret_. Cf. ad V, 24; Hom. Iliad. ψ, 319... 341; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. V, 162, 163, 170, 202, 203; Barth. ad Stat. Theb. VI, 440 sq.; Intpp. Ovid. Am. III, ii, 12; A. A. II, 426, et Fast. V, 68; Taubneri Ind. in Fast. Ovid. et Gesn. Thes. v. _interior_.

Insignis multa cervice, et plurimus idem Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!) Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe. 365 Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum: Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.

362 sq. _multa cervice_, longa et crassa, ut _plurima cervix_ ap. Virg. Ge. III, 52, ubi v. Heyne. --_plurimus jubæ_, plurimas vel densas gerens jubas, _ludentes per colla_; cf. inf. v. 442; Virg. Ge. III, 86, et Æn. XI, 497. 364. De equabus Lusitanis ex Zephyro concipientibus, et de _Vettonibus_; v. ad III, 378 seq. 365. _Harpe_, h.l. equæ, et sup. II, 117 (ubi v. Var. Lect.), virginis bellatricis nomen. 366. _currum_, equum, Pelorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 287, et Ge. I, 514: ἅρματα πεισιχάλινα ap. Pind. Pyth. II, 21. --_Durius_ (a Durio, Hispaniæ fl., dictus) erat agitator Pelori, et Atlas Caucasi.

364. Ita Col. et Ox. Nec aliter edd. Marsi et Martini Herbip. nisi quod τὸ _ad_ omissum sit. _Nullus erat timor: ad Zephyri_ Put. _Unus erat levis, ad Z._ R. 1, Parm. Med. _Unus erat levis, ut Z._ ed. Junt. et inde aliæ. 365. _Vectonum_ Colon. et edd. tantum non omnes. Sed vid. ad III, 378. 367. _Caucasus_ scripti et priscæ edd. Vulgo _Camphasus_, ut v. 355.

Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas 370 Victor Tydides magnis abduxerat ausis.

368. _Ipsum_ Caucasum. --_Ætola Tyde_ a Diomede _condita_; v. ad III, 367. --_vago_, propter tot errores ac peregrinationes, ut _vagus Hercules_ ap. Horat. Od. III, iii, 9. 369 sqq. _Caucasus oriundas_ ab equis Æneæ, a Diomede ad Trojam ablatis, de quibus v. Hom. Il. ε, 265 sq., 323 sq.; ψ, 290 sq.

368. _Ipsumque Ætolo Diomedi c. Tinde_ emend. Salmas. de quo vid. not. ad III, 367. 370. _Tradebant_ Col. _Cadebant_ Oxon. _Ducebant_ Tell. _Cedebant_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Credebant_.

Jamque, fere medium evecti certamine campum, In spatia addebant; nisusque adprendere primos Panchates animosus equos, super altior ire,

372. _medium campum_ puto dici medium decursum, adeoque tres gyros ac dimidium: nam tota decursio septem gyris, vel spatiis continebatur. Confecto dimidio decursu vel missu, maxime vero in extremo gyro, non initio certaminis (v. ad v. 338 seq.), aurigæ cursu concitatiore et habenis quam laxissimis vehi solebant: et hæc est sententia verborum _in spatia addebant_, quod etiam ex simili loco Hom. Iliad. ψ, 373. 373. Intelligitur. Ipsam loquendi formulam Silius petiit e Virg. Ge. I, 513, ubi interpretes eam vario modo expediunt. Plerique, ut et h.l. N. Heins. et Ern. post Serv. --_in spatio_ (v. Var. Lect.) _addunt_ h.e. intendunt, augent, scil. cursum. Heyne: _addunt_, dant scil. se, inmittunt se, ruunt, cum impeta feruntur _in spatia_, h.e. campum, scil. decursum (cf. sup. ad I, 539). Voss. _addunt in spatia_, h.e. spatiis, scil. spatia, h.e. gyros multiplicant et repetunt. Dausq. h.l. _addunt se in spatia_, insistunt, qua licentior cursus esse potuit, campum patentiorem, expatant, ut ap. Festum: «Expatare, in locum patentem se dare, sive in spatium se conferre.» Nulla harum rationum est, quæ non contorta sit: sed vereor, ut simpliciores dari possint, quam illæ Heynii et Vossii, quos vide ad Virgil. l.l. --_nisus_, connisus, _adprendere_, consequi (ut _prendere_, v. 416), _primos equos_ Cyrni, cujus currui _Callaicus Lampon_ junctus erat, unde _Callaicum axem_ et _Callaicas vires_, v. 377, 332. Conf. v. 333 sq. [374.] _super altior ire_, superare, præterire, vel id. qd. mox dicitur, «præcedentem jam jamque adscendere currum Pone videbatur,» ut ap. Hom. Iliad. ψ, 378 sq. Οὐδὲ τι πολλὸν ἀνευθ’ ἔσαν, ἀλλὰ μάλ’ ἐγγύς· Αἰεὶ γὰρ δίφρου ἐπιβησομένοισιν ἐΐκτην. --_altior_, ut mox _curvatis calcibus_. Ἵπποι ἀερσίποδες, et Ὑψός ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθον, Iliad. ψ, 475, 501, et Odyss. ν, 83, de cursu citatiore. Cf. inf. ad v. 390, 394, 398, 510.

373. _In spatio_ scripti et R. 2, quod recepere Drak. Lefeb. Ern. prob. N. Heins. conf. not. et interpr. Virg. Ge. I, 513.

Et præcedentem jam jamque adscendere currum 375 Pone videbatur, curvatisque ungula prima Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.

376 seq. _ungula pulsabat axem_, ad naturam scena adumbrata, quum unus currus alterum insequens urget et tangit, ut ap. Hom. Iliad. ψ, 763. Ὀδυσελὺς θέεν ἐγγύθεν. Αὐτὰρ ὄπισθεν Ἴχνια τύπτε πόδεσσι, et ap. Virg. Æn. V, 324. _Calcem terit jam calce Diores_; Ern. Sed vix crediderim, verba nostra eo sensu capi posse. Egregie potius, nisi me omnia fallunt, depingitur fallacia visus, vel optica, qua equus, in cursu effuso _primam ungulam et calces curvans_, h.e. pedes anteriores elevans, procul eum spectantibus _videtur currum præcedentem adscendere_, et _quatere_, vel _pulsare_. Cf. ad v. 353.

At postremus Atlas; sed non et segnior ibat Postremo Durio: pacis de more putares Æquata fronte et concordi currere freno. 380 Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi Adsiduo violenter equos, ceu monte procella Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente 385 Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens, Concitat ardentem, quod ferret lora secundus, Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:

378 sq. Atlas et Durius postremi et una, juxta se, _æquatis_ equorum _frontibus_, vehebantur. Cf. ad v. 355. 381. _proximus_ Cyrno. _exhaustas_ esse _vires Callaicas Cyrni_, h.e. equi Callaici, Lamponis, cujus magister erat Cyrnus. Conf. v. 334 et 342. 382 sq. _salire Præcipitem currum_, ut ἅρματα ἀίξασκε μετήορα, Iliad. ψ, 369. Conf. Virg. Ge. III, 108 sq. --_fumantes_ sudore, ut ap. Virg. Ge. III, 515. 384. Videtur poeta repentini inpetus, quo Iberus ad _colla cornipedum protentus_ fuit, notionem exaggerare voluisse: at quis non sentiat, _procello ex monte ruentis_ imaginem ineptam huic consilio atque ex ornandi cupidine ortam? Ita bene Ern. 385 sqq. Cf. VIII, 281 et ibi not. [387.] _ardentem_ Panchatem equum cum indignatione, _quod ferret lora secundus_, quod adhuc secundus esset, nec dum primus evadere potuerit; Drak.

381. _ut_, non _et_, Col. Tell. R. 2. 382. _Cyrni_ Col. Vulgo _cernit_.

«Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam Erepto? consurge, vola, perlabere campum 390 Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti, Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,

389 seq. Cf. Hom. Iliad. ψ, 403 sq. et sup. ad IV, 265 sq.; V, 166 seq. Dictionem _eripere æquor_, seu _campum_ ex lapide antiquo apud Gruter. p. 337, illustrant Salmas. ad Solin. p. 635, 636 (al. 905) et Gronov. ad Tac. Ann. I, 63 pr., ubi hæc ejus nota est: «Genus loquendi e circo petitum. Ubi quum quatuor currus ad carceres starent, si primo ostio missus palmam meruisset, dicebant, _occupavit et vicit_; occupatio enim est eorum, qui in vacua veniunt primi: si secundo, _successit et vicit_: si tertio, _eripuit_ (scil. campum præcedentibus) _et vicit_. Idem Silius sup. vers. 337, _præripere_ (seu _præcipere_) _limitem_ dicit de primo, quod Manilio est _præcludere circum_, lib. V, 79 seq. _Vel prima tenentem Agmina in obliquum_ (quod Silius repræsentat inf. v. 406 sq.) _currus agitare malignos_ (scil. in adversarium, cui hanc moram objiciunt). _Obstantemque mora totum præcludere circum_, in quo nullum adversario locum dat antevertendi aut laudem in eo quærendi.» Hinc Drak. h.l. ita interpretatur: «Iberus, qui secundus erat agitator, conspiciens, prægressos Cyrni, primi agitatoris, equos spiritu jam defici, equum suum adhortatur, ne pati velit, quemquam alium se certante palmam ferre, _erepto_ quamquam _campo_, i.e. licet primo ostio emissus non sit, sed ut potius nunc omnibus viribus adnitatur, eumque prævertere conetur. _Eripuit_ itaque hic _campum_ agitator, qui, primo ostio emissus, omnes post terga relinquit, ut supra v. 337. Non nego tamen tertium aliumve quem agitatorem _campum eripuisse_ dici posse, si alios prioribus ostiis missos prægressus fuerit; sed ea nunc non est mens Silii.» Enimvero contorta est ratio illa, _erepto_ quamquam _campo_, et multo simplicior hæc: num _quisquam feret palmam æquore erepto_ tibi, h.e. dum te cursu præverterit? Conf. I, 331 et 422. --_Astur_ Panchates. Conf. v. 348 seq. --_consurge_, altius pedes tolle, h.e. curre velocius, unde _tollit se sonipes_, v. 394; cf. ad v. 374. --_vola, perlabere campum pennis_, ut τὼ δὲ σπεύδοντε πετέσθην, Iliad. ψ, 506. [391.] _Adsuetis pennis_, h.e. rapiditate tibi adsueta. 391. _Decrescit_; v. sup. ad v. 353.

390. Vulgo male post _campum_ major distinctio posita. 393. _Qui ferat_ reposuit Lefeb. ut sensus sit: non restat hianti spiritus, qui ferat illum ad metas. Sed recte etiam dici aliquem posse spiritum ad metas ferre, jam monuit Ern.

Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos 395 Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit. Confremit et cælum, et percussus vocibus altis Spectantum circus: fertur sublime per auras Altius adtollens cervicem victor ovantem Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales. 400

394. _primo_, primum, _e carcere_, unde initium cursus. 395 seq. _Conriperet spatium_, stadium, vel campum. Cf. ad I, 570. Panchates subito prægressus currum Cyrni, frustratur artem, quam ille parabat, et de qua Salmas. in Exerc. Plin. p. 636, ita disputat: «_Obponere_ est verbum ex arte circensi, et quidem proprium præcedenti aurigæ. Quum enim, qui præverterat, et primus erat, nimis premeretur a sequenti curru, nec alia arte aut vi vitare posset, ne ipse præverteretur, currum obliquum subito _obponebat_; quo facto instantis et incumbentis aurigæ currus, dum nimio inpetu ferretur, inpactus sæpe frangebatur, vel evertebatur excutiebaturque quadriga, quod ipse Silius disertius exponit, v. 405 seq. et Nonn. Dionys. XXXVII, 249 seq.; cf. et Manil. V, 80, de quo loco v. sup. ad v. 390.» --_curvos gradus_, gressus equorum, h.e. equos, seu currum, ut ap. Manil. I, 740; _curvæ quadrigæ_ dicuntur, quæ a recta via deflectunt, et inf. vers. 406: _obliquum conversis habenis_, vel ap. Manil. V, 80, _in obliquum currus agitare_. 397. Conf. Hom. Iliad. ψ, 766, 767; Virg. Æn. V, 148 seq.; 227, 228, inf. v. 419 et sup. vers. 303, 314, 336. 398 sq. Cf. ad v. 374.

395. _curvos_ scripti. Vulg. _lævos_.

At postremus Atlas, Durius postremus in orbem Exercent artes, lævos nunc adpetit ille Conatus, nunc ille premit, certatque subire Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant; Donec, confisus primævæ flore juventæ, 405 Obliquum Durius conversis pronus habenis Obposuit currum, atque eversum propulit axem Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:

400. _socios jugales_, equos iisdem quadrigis junctos. Conf. ad XV, 212. 401. _in orbem_, alterni. 402 seq. _lævos adpetit Conatus_, a læva parte prætervehi conatur. --_nunc ille premit_, instat huic, et _dexter_, a dextra parte, _certat subire_, eum prævertere. 405. _primævæ flore juventæ_; cf. ad I, 61, 376, et Klotz. ad Tyrt. pag. 68 seq. 406 sqq. Vid. ad v. 395. 408. _justa_, jure.

402. _artus_ R. 1, Parm. Med. unde _astus_ conj. N. Heins. qui etiam _lævo conatu_ malebat. Sed Drak. τὸ _artes_ firmavit coll. Plin. VIII, 42, _Quum puderet, hominum artes ab equis vinci, peracto legitimo cursu ad metam stetere._ 403. _certatque_ libri veteres. Vulgo _certaque_. 405. _primævo f. j._ legebat Salmas. ad Solin. p. 636; conf. ad I, 376.

«Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? Et nobis et equis letum commune laboras.» 410 Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto Lora suis victor, mediaque Pelorus arena Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit. 415 Nec longum Cyrni defessos prendere currus. Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum Discentem, rapido prætervolat incitus axe: Inpellit currum clamor vocesque faventum.

409. _certaminis mos_; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, x, 4. 410. _laboras_, paras, moliris, ut inf. vers. 508; Drak. exponit: Circensi labore (ut de ludis v. 328, 494), agitatione currus tui nobis mortem paras, nos in periculum mortis adducis. 414. _victor_ Durius _quatit lora suis_ equis, incitat eos acrius, laxatis frenis, ut dum Atlas dejectus in arena serpat, campum apertum petant; Ern. Cf. v. 439. --_Pelorus_, equus Durii (cf. v. 366), non Iberi, quod putabat Barth. Adv. X, 7. 416. _Nec longum_, non ita multo post. --_prendere_, prendit, adsequitur (ut v. 373). Durius, vel Pelorus Cyrnum. 417 seq. _Discentem moderamina equorum_, moderatiore cursu, non, ut antea (v. 333 sq.), nimio impetu, vehentem, _sero_, fessis jam equis, de quo v. sup. v. 381 sq., 391 sq. 419. Conf. ad v. 397.

Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi 420 Ora superposuit sonipes, flatusque vapore Terga premi, et spumis auriga calescere sentit. Incubuit campo Durius, misitque citatos Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur, Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter. 425

420 sq. Imitat Hom. Iliad. ψ, 380 seq., et 765; Drak. contulit Virg. Ge. III, 111; Nonn. Dionys. XXXVII, 628 sq.; Stat. Theb. VI, 603 sq.; Ovid. Met. V, 616 sq. 423. _Incubuit campo_, ut IV, 666, ubi v. not. 424 sq. _æquare videtur, Aut etiam æquavit_, eleganter, judice Drak. ut ap. Stat. Theb. V, 599 sq., et Senec. Phœn. v. 427, ubi plurima exempla congessit Gronov.

Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore. Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, Quantum divini præcellat seminis ortus. Victor dona dabis, statuesque altaria patri.» 430

426 seq. Verba Durii, quibus Pelorum, equam suum, incitat. _Genitore Zephyro eductum_; cf. sup. v. 364 sq. 428. _ducunt nomen_; v. Heins. ad Ovid. Fast. III, 387. --_pecudum ab origine_ vulgari.

429. _præcellat_ Col. et Put. _præcellet_ Oxon. Vulg. _præcellit_.

Et, ni successu nimio lætoque pavore Proditus elapso foret inter verba flagello, Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras. Tum vero infelix, veluti delapsa corona Victoris capiti foret, in se versus ab ira, 435 Auratam medio discindit pectore vestem, Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi: Nec jam subducto parebat verbere currus. Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.

431. Imitat. Hom. Iliad. ψ, 382 sq. sed sine deorum ministerio. --_læto pavore_, acuta antithesis, cujus vim ut adsequamur, cogitemus necesse est Durium mixta metu eventus lætitia adfectum et consternatum, gaudiam inter cordis pulsus sensisse, ut fit in spe propinquæ, at nondum præsentis victoriæ; Ern. Durius præ gaudio nimio successu consternatus et confusus; N. Heins. Cf. v. 479, 514 inpr. supra ad III, 215, et Heyne ad Virg. Ge. III, 105 seq., et Æn. V, 575. 432. _Proditus_, destitutus ope _flagelli_, quod ipsi, _inter verba_, hæc cum ardore dicenti _elapsum_ erat, manu exciderat. Cf. sup. ad II, 247. 438. _subducto verbere_, amisso flagello: unde mox _inania lora_ dicuntur, quatenus sine flagello sola non subficiebant equis moderandis; Ern. 439. _stimulis_, flagello, quo equi incitantur, ut ἄνευ κέντροιο θέοντες ap Hom. Iliad. ψ, 387. Cf. sup. ad I, 113.

431. _favore_ emend. Gron. Obss. II, 14. At vid. not. 436. _perscindit_ R. 1, Parm. Mediol. unde _præscindit_ conj. N. Heins.

Interea metis, certus jam laudis, agebat 440 Sese Panchates, et præmia prima petebat Arduus; effusas lenis per colla, per armos Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi Adtollens gressus, magno clamore triumphat.

440. _metis_, ad metam. 442 sqq. _Arduus_, superbus quasi et elatus victoria. --_effusas... jubas_; cf. v. 363. Χαῖται δ’ ἐῤῥώοντο μετὰ πνοιῆς άνέμοιο, Iliad. ψ, 367. [443.] _mollia crura superbi Adtollens gressus_, ut ap. Virg. Ge. III, 76, ubi v. Heyne, qui tamen non ad superbiam refert, quo certe h.l. spectat.

440. _metæ_ corrig. Lefeb. vocem poeticam substituens vulgari; cf. v. 518.

Par donum solido argento cælata bipennis 445 Omnibus, at vario distantia cetera honore. Primus equum volucrem, Massyli munera regis Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,

445 sq. Sic et Æneas non victoribus solum, sed etiam omnibus, qui cursu certarent, proponit præmium duo jacula et _argento cœlatam bipennem_, deinde victoribus alia propria, ap. Virg. Æneid. V, 305 sqq.; Drak. --_argento cælatam bipennem_; confer. Heyne. ad Virg. l.c. 447. Recte illi, qui curuli certamine vicerit, equum proponi præmium, monet Drak. ut ap. Hom. Iliad. ψ, 265 sq.; Virg. Æneid. V, 310; Stat. Theb. VI, 644. --_munera Massyli regis_; cf. ad V, 321. --_Massyli regis_, Syphacis. Vid. sup. v. 170 seq. 448. _virtute secundus_, ut ap. Virg. Æn. V, 258. 449 sq. _duo pocula_, ut ap. Hom. Iliad. χ, 656, 741; Virgil. Æn. V, 535 sq.; Stat. Theb. VI, 531 seq. --_Aurifero pocula perfusa Tago_, ut sup. II, 404.

446. _at_, non _ac_, Colon. et Rom. 1, ad marg. 448. _hinc_ pro _huic_ Oxon. Put. R. 1, Med. et Marsi edd. Alterum _tulit_ omittitur in R. 1, et Med.

Aurifero perfusa Tago: villosa leonis 450 Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta, Quamvis perfracto senior subsederat axe, Adcitum donat ductor, miseratus et ævum Et sortem casus: famulus florente juventa 455 Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.

451. _Sidonia cassis_, ut _Argolica galea_, ap. Virg. Æn. V, 314. 452. _honor_, donum, quod honori est ei, cui datur, ut ap. Virg. Æn. V, 249, 308; cf. ad IX, 199. 453. _perfracto axe_; conf. v. 411 seq. --_subsederat_, substiterat in cursu. 454. _Adcitum_, quia miser homo, pudore captus, non sponte adcedebat. --_miseratus casum_, ut ap. Virg. Æn. V, 350, et Hom. Iliad. ψ, 534. 455. Atlanti etiam, quamvis victo, donum datur, et quidem _famulus_, ut serva ap. alios poetas: cur autem ap. Nostrum servus, non liquet. Cf. v. 552 seq., 571; Hom. Iliad. ψ, 534 seq.; 656, 704 sq.; Virg. Æn. V, 282 seq.; Stat. Theb. VI, 548 seq. Serva etiam præmium victoris inf. v. 568, et ap. Hom. Iliad. ψ, 262 sq. 456. _gentilis galeri_; cf. I, 404.

452. _est_ pro _et_ Put. _est_: _et_ Mars. et Mart. Herbip. _at_ vel _ast_ recte, puto, corrig. N. Heins. qui tamen non damnabat conject. Dausq. _Tertius inde honor est_: _postremo_, quæ firmatur c. Put. et recepta est a Lefeb. Deinde _Atlanta_ edidi ex emend. N. Heins. post Lefeb. et Ern. _Atlantem_ etiam conj. Cort. vel Livin. Vulgo _Atlantis_. 454. _Accitum_ scripti et R. 2. Vulgo _Attritum_. 455. _sortem cassam_ conj. N. Heins. et 457, _lectæ_ pro _læta_.

His actis ductor læta ad certamina plantæ Invitat, positisque adcendit pectora donis: «Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus, 460 Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ. Tertius extremam tauro solabere palmam. Cetera contenti discedent turba duobus Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»

457... 526. Conf. Hom. Iliad. ψ, 740 seq., et Virg. Æn. V, 286 sqq. Silius tamen hanc rem, a summis jam poetis tractatam, maxime nec sine arte ac ingenio variavit. --_plantæ_, ut v. 297. 458. _positis donis_, ut ἄλλα τίθει ταχυτῆτος ἄεθλα, Iliad. ψ, 740, et πυγμαχίης θῆκεν ἄεθλα, v. 653; cf. Virg. Æneid. V, 292, et sup. ad IV, 267. --_galea_ Hasdrubalis, et _ensis_ Hyempsæ spolium. Cf. Il. ψ, 560, 808, et sup. ad V, 321 sq. 460. Cf. Iliad. ψ, 807. 461. _pater_ meus, Scipio. 462. _tauro_, ut inf. 550, et Iliad. ψ, 750. --_solabere tauro palmam_, doctius quam _solatia victo_, ap. Virg. Æneid. V, 367. --_palmam_, de eo, qui tertio loco vincit. Cf. ad v. 503. 463 sq. _Cetera contenti discedent turba_, etc. Cf. ad V, 495, et Cort. ad Sallust. B. C. c. 43. --_duobus jaculis_, ut ap. Virg. Æn. V, 306. [464.] _gentile metallum_, metalla Hispaniæ. Cf. v. 526.

460. _cursus_ Col. et Put. _currus_ Oxon. Vulgo _cursu_. 463. _discedens_ Col.

Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora 465 Ostendere simul vulgi clamore secundo. Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades. Mox subit, adspersus prima lanugine malas, Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat. 470

465. Nomina eorum, qui certant, desumta ab Hispaniæ oppidis, fluviis, et tractibus. Cf. ad I, 306, in Var. Lect. --_Fulgentes_, conspicui facie et flore ætatis, vel, ut v. 471. --_fulgore nivali corporis_. 466. Cf. Virgil. Æn. V, 337 sq. 467. _Tyriæ Gades_; v. ad III, 4, et 396... 399. 468. Cf. VII, 691, ibique not. 469. _ab amne_ Bæti. 470. _Corduba_; vid. III, 401. --_haud parvo_, ut _Stat mihi non parvo virtus mea_ Mod. Magni pretii æstimabat ex his certaminibus palmam repotare; Ern. Corduba haud parvo sumtu hujus pueri certamina sustentavit, ut cum aliis civitatibus præstantia et sumtu sui athletæ certaret; Cell. Cf. V.L.

468. Hic versus, qui ab edd. tantum non omnibus abest: legitur in quatuor scriptis et Rom. 2. Sed _Nox_ in Put. et _Hos_ in Tell. Deinde _adspersus_ in solo Putean. _adspersas_ in Rom. 2. _adsperus_ in Tell. _Asperus_ in Colon. et Oxon. 469. _patrio c. ab amne_ corrig. N. Heins. coll. vers. 526. 470. Ita Col. _parto certamine_ Oxon. Vulgo _parco certamine_, prob. Barth. Adv. X, 7, ut sensus sit: non erat parca in exornando puero, ut certamine contendere cum ceteris Corduba videretur. _haud parce certamina l. f._ conj. Modius Novant. Lect. Ep. LV. Non male!

Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem Eurytus: excelso nutritum colle crearat Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes. Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ, 475 Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.

472. Cf. Virg. Æn. V, 340 seq.; lib. VIII, v. 636. --_cavea_ locus, ubi spectatores ludorum sedent, propr. scenicorum, sed h.l. circensium, ut. ap. Virg. ll.cc. 474. _Sætabis_ in _colle_ sita. Cf. III, 373. --_trepidi pietate_, inter spem et metum suspensi, de filiorum fortuna et victoria; Ern. 475. _Sicoris_ nomen ductum a fluvio, ad quem sita _bellax Ilerda_. Vid. ad III, 359. 476. _Theron potator aquæ_, etc., h.e. adcola Lethes. Cf. ad VIII, 367 et 564. --_Lethes_ fl. cujus _gurges inmemor_ est, h.e. cujus aqua potata inmemores rerum olim gestarum facit, earum oblivionem gignit. Vid. ad I, 236, et XIII, 555. Sic et _inmemor Lethe_ ap. Senec. Herc. Œt. v. 936, et Stat. Silv. V, ii, 96. 477. _perstringens ripas_, v. ad IV, 350.

473. _Eurythus_ et _Euritus_ al. 474. _Sætabis_ pro vulg. _Setabis_ scripsit Drak. vid. ad III, 373.

Qui postquam adrecti plantis et pectora proni, Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda, Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras 480 Ocius effusis nervo exturbante sagittis. Diversa et studia et clamor, pendentque faventes Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur, Nullaque tramissa vestigia signat arena. 485 Omnes primævi, flaventiaque ora decori, Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.

478. _adrecti plantis_, ut ἐπ’ ἀκροτάτοισιν ἀερθεὶς πόδεσσι, ap. Apoll. II, 90, more et currentium et pugilum. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 426, et Burm. et Val. Fl. IV, 267. Sic et _pendent faventes unguibus_ mox vers. 482, ubi recte Ernesti: «Cogita spectatores, dum suis adclamant, summis pedibus adrectos, et veluti suspensos, ut fit in tali contentione favoris et in turba multorum.» Cf. ad XV, 614. 479. Cf. Virg. Ge. III, 105 seq. ibique Heyne. Vid. et supra ad v. 431. 480. _Adcepere tuba spatium_, h.e. potestatem signumque currendi. 482. _studia_ voc. propr. de favore spectantium, ut ap. Virg. Æn. V, 48, 228, 450. 485. Cf. ad III, 309, et IV, 147. 486. _flaventia ora_, ut ap. Virg. Æn. X, 324; cf. ad I, 438.

478. _pectora_, non _corpora_ Put. R. 2, Med. 483. _Vocibus_ pro _Unguibus_ conj. N. Heins. et _Auribus_ Cort. Deinde _laudi_ pro _anheli_ in Putean. unde _blandi_ suspicabatur N. Heins. 484. _grex incitus_ eidem legendum videbatur. Non male; conf. tamen vers. 464, 486, 487.

Extulit, incumbens medio jam limite, gressum Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat Præcedens spatiis. Instat non segnius acer 490 Hesperos, ac prima stringit vestigia planta Progressæ calcis: satis est huic esse priori; Huic sperare sat est, fieri se posse priorem. Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem. 495

488. _incumbens_; v. ad v. 423. --_limite_, ut v. 337. 489 seq. Conf. sup. v. 346 sq., et Virg. Æn. V, 320 sq. _prima stringit vestigia planta Progressæ calcis_, ut _calcem terit jam calce Diores_, ap. Virg. Æn. V, 324, ubi v. Heyne. 492. Cf. ad VII, 226. 495. Conf. XIV, 509, et Ovid. Met. X, 590.

489. _Euritus_ Col. Vulgo _Eurythus_, ut v. 473. 492. _Prægressæ_, et mox _isse_ pro _esse_ conj. N. Heins.

Ecce, levi nisu postremoque agmine currens, Postquam sat visus sibi concepisse vigoris, Celsus inexhaustas effundit turbine vires Non exspectato, subitusque erumpit, et auras Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam 500 Æthereo nexis cursu talaribus ire.

496 seq. Theron prudenter initio cursus non omnes profundit vires. Cf. ad v. 338 seq. 498. _turbine_, inpetu, ut passim. 500 sq. Cf. Virg. Æn. I, 300 sq. et IV, 239 sq. --_plantam Cyllenida_, pedes Mercurii, et hoc pro ipso Mercurio. --_Cyllenida_, Cylleniam, ut ap. Ovid. Met. V, 176.

496. _levi cursu_ perperam opinabatur Dausq. in cujus ed. etiam operarum errore _leni_ legitur. Mox _currens_ Col. Put. et R. 2. _currus_ Ox. Vulgo _cursum_. 497. _visus_ Col. et Put. _visu_ Ox. Vulg. _visum_. 499. _et auras_ Col. ut et conj. Dausq. ac Barth. Vulgo _erumpit ad auras, Prævehitur T._ 500. _Thero_ Oxon. vid. ad II, 149. Mox _Cyllenida plantam_ scripti, Basil. Wolfii, et Mars. in comment. _Cyllenia planta_ R. 1, et Med. _Cyllenida planta_ edd. Marsi in contextu errore operarum, et hinc aliæ. _Cyllenide planta_ corrig. Barth. Adv. X, 8, sed ita sex ablativi concurrunt.

Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit: Et modo postremus, nunc ordine tertia palma, Hesperon infestat sua per vestigia pressum. Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ 505 Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.

503. _tertia palma_, tertio ordine currens, tertio loco victor, tertiam palmam, seu victoriam obtinens, ut inf. v. 573, et sup. IV, 390; v. Heyne ad Virg. Æn. V, 339 et 493. Sic et mox v. 506, et Stat. Theb. VI, 327. 505 seq. _spem coronæ primam_ dici eum, qui se primum præmium victoriæ consecuturum speraverit, jam monuit Drak. Similiter passim alia abstracta adhibentur. Vid sup. ad I, 479; Barth. ad Stat. l.c. et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 105 sqq. --_Nec jam_ is _tantum_, _quem_ Theron proxime _sequitur_, scil. Hesperos, _trepidat_, veretur, ne ab eo vincatur, _sed Eurytus_ etiam, qui ordine primus erat. --_coronæ_, ut supra v. 299, ubi v. not. [506.] _tantis venientibus alis_, Therone tanto inpetu advolante; quod jam monuere Lefeb et Ern.

505. _consequitur_ emend. N. Heins. et vers. 506, _tactus_ pro _tantis_, vel, quod Drak. adridebat _tantis eventibus_ h.e. successibus _Eurytus ales_. Withof. corrigit _Spes trepidat, tantis conterritus Eurytus alis_.

Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent Inceptos cursus, nequidquam vana laborans, Tartessos fratrem medio Therone premebat. Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron 510 Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.

509. _Tartessos fratrem_ Hesperum (cf. v. 465) _premebat_, insequebatur, _medio Therone_, ita ut hic inter Hesperum et Tartessum medius curreret; adeoque hoc ordine se invicem sequerentur: Eurytus, Hesperos, Theron, Tartessus; Ern. [510.] _æquore_, in campo. 510. _sese tollit_, ut v. 394. Conf. ad v. 390. 511. _Igneus_; vid. ad III, 306.

509. _Therona_ scripti perperam.

Unus erat super, et metæ propioribus ægros Urebat finis stimulis: quascumque reliquit Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires, Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque 515 Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.

512 sq. _Unus_ Eurytus _supererat_ Theroni cursu superandus. --_finis metæ_, meta, quæ cursui finem inponit, vel, ut ap. Ovid. Met. X, 597, _novissima meta_, quoniam ultimum, h.e. septimum spatium decurrebant; Drak. Cf. Virg. Æn. V, 327 seq., et inf. v. 558. --_ægros_, fessos. [513.] _stimulis urebat_, ut _stimulis acuit_ I, 113, ubi v. not. --_Urere_, incitare, excitare; ut _incendere_, καίεσθαι et περικαίεσθαι. Sic _laudibus avorum viros urere_, dixit Val. Fl. I, 476 et simila alii. 513 seq. Uterque, Eurytus et Theron, quidquid superest virium conligunt, quum brevis tantum via ad metam restaret. [514.] _pavor_; v. ad v. 431.

513. _Urebat limes_, h.e. unum ex septem spatiis, opinabatur N. Heins. 516. _æquatur_ primus edidit Marsus et deinde alii.

Et forsan gemina meruissent præmia palma, Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus Theronis, fusam late per lactea colla Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira, 520 Traxissetque comam: tardato lætus ovansque Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.

517 sq. Silius et Stat. Theb. VI, 614 sq. pro commento Hom. Iliad. ψ, 773 seq., et Virg. Æn. V, 327 sq. bene substituerunt aliud, quod dignitati carminis epici convenientius est. Drak. hæc notavit: «Barthius ad Stat. l.l. Silium inprudentiæ adcusat, quod læsum per dolum non fecerit restitui, aut saltem, ut ap. Stat., ex integro cum adversario decurrendi copiam adcipere. Sed sequutus in eo Silius Maronem, qui fingit, Nisum sanguine prolapsum sequenti Salio se obposuisse, ut Euryalus primam palmam obtineret. Nec tamen vel Salius restituitur, vel ex integro cum Euryalo decurrit. Æneas autem Salio præmium extra ordinem tribuit, quod duo tantum præmia proposuerat. Theron dolo Hesperi primum præmium amisit, secundum obtinuit.» Poetam quoque in has summi juris angustias non includendum esse, monet Ern. 519. _lactea colla_, ut IV, 154. 520. _sævus ab ira_, ut XII, 551. 522. _juvene_, Therone, qui _pariter_ antea _ruebat_ (v. 516), et solus victoriam ei dubiam redditurus videbatur. --_evadit_, ἦλθε φθάμενος, Iliad. ψ, 779, nisi jungere malis _ad præmia evadit et emicat_, h.e. ad metam celeriter _victor_, primus, pervenit. 523. _Emicat_, etc. Cf. Virg. Æn. V, 337 et sup. II, 238. --_galeæ donum_, cf. sup. v. 459.

522. _juvenes_ Put. _juvenem_ R. 2. Hinc _tardatum juvenem_ edidit Lefeb. quod reponendum censuerat Draken. Verbum _evadere_ apud Silium quidem plerumque quarto casui jungitur: (vid. Ind.) sed tum effugere _letum_, _hostem_, _vincula_, etc. significat, quod h.l. non satis convenit. Mox _ad præmia_ scripti et R. 2. _ad prœlia_ R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. _prœlia_, omissa præpos., edd. Marsi. _in prœlia_ Junt. et inde aliæ.

Cetera promisso donata est munere pubes, Intonsasque comas viridi redimita corona 525 Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.

524. Conf. sup. v. 460... 464, et expressum a Silio, sed variatum locum Virg. Æn. V, 556 sq, ubi v. Heyne. 525. _Intonsas comas_, quæ juvenes decent. Cf. ad VII, 196. 526. _patrio ferro_, ut _gentile metallum_, sup. v. 464.

Hinc graviora virum certamina, comminus ensis Destrictus, bellique feri simulacra cientur.

527... 536. Certamen gladiatorium Silius reliquis adjecit, tum in gratiam Romanorum, qui eo potissimum delectabantur, tum ad ductum Livii lib. XXVIII, c. 21. «Gladiatorium spectaculum fuit non ex eo genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est, servorum, quive venalem sanguinem habent. Voluntaria omnis et gratuita opera pugnantium fuit: nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitæ genti virtutis ostendendum, etc.» [528.] _belli simulacra cientur_; vid. ad VII, 119.

528. _Districtus_ primus edidit Nicander et post eum alii. Male! conf. XVII, 164, ubi Drakenborch. monet, _destringere_ esse nudare re aliqua, _distringere_ in partes diversas trahere; conf. quos laudat, Intpp. Horat. Od. III, i, 17: Gronov. ad Liv. XXVII, 13; Heins. ad Ovid. Fast. II, 99 et 207; Cuperi Obss. IV, 5.

Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ, Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, 530 Hi crevere pares ferro; spectacula digna Martigena vulgo, suetique laboris imago.

531. _Cernere_ et _decernere_, pugnare, ut κρίνειν et διακρίνειν αὔην, πόλεμον, ἀγῶνα. Conf. Intpp. Virg. Æn. XII, 709; Sallust. B. C. 59; Val. Fl. IV, 193; VIII, 319; Quintil. Inst. Or. X, I; Lambin. ad Lucret. IV, 969; Gifan. Ind. Lucret. Gron. ad Liv. VII, 9; Heins. ad Tibull. IV, i, 103; Harles. ad Nepot. Milt. 4, et Hannib. 10. [532.] _Martigena vulgo_, exercitu, aut Hispanorum vulgo bellicoso; Cell.

529. _crimine noxia vita_ malebat N. Heins. 531. _Hi crevere_ Colon. et Teller. _His crevere_ Oxon. _Hic crevere_ Rom. 2, ut et conj. N. Heins. _Hi ervere_ Put. _Ii crevere_ R. 1, Parm. Med. _Decrevere_ edd. Marsi in contextu, non in commentt., et inde aliæ. _Discrevere_ perperam corrig. Barth. X, 7, quum in Ox. _Hyscrevere_ invenisset.

Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum? Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo Innumero fratres, cavea damnante furorem, 535 Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris. Is genti mos dirus erat; patriumque petebant Orbati solium lucis discrimine fratres.

533 sq. «Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque, Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis, quam Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos professi sunt... et insigne spectaculum exercitui præbuere documentumque, quantum cupiditas imperii malum inter mortales esset. Major usu armorum et astu facile stolidas vires minoris superavit;» Liv. XXVIII, 21. Cf. et Valer. Max. IX, 11, ext. 1. Ab his Silius in eo dissentit, quod illos _fratres geminos_, non _patrueles_, et alterum altero natu minorem, vocet, quodque historici illi majorem natu victorem evasisse dicant, poeta utrumque eo certamine obcubuisses fingat, ut eorunt discordiam per omnia illi Thebanorum fratrum (v. mox ad v. 546 sq.) comparare posset; Drak. Cf. Barth. ad Stat. Theb. XI, 500. --_gemini fratres_; cf. ad IV, 355. 535. Nullum scelus est tam inmane, quod regnandi gratia non admittatur; Barth. Adv. X, 7. --_cavea_, ut sup. v. 472. [538.] _lucis discrimine_, cum vitæ periculo.

533. _quidnam non_ Marsi Ven. post. et Paris. _quidam non_ Marsi Ven. prior. _Quos inter gemini_ (_quidnam non regibus ausum? Aut quodnam regnis_, etc.) maluerit N. Heins. 534. _regnis_ Put. _regnus_ Oxon. Vulgo _regni_.

Concurrere animis, quantis confligere par est, Quos regni furor exagitat; multoque cruore 540 Exsatiata simul portantes corda sub umbras Obcubuere: pari nisu per pectora adactus Intima descendit mucro; superaddita sævis Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens, Dirus in invitas effugit spiritus auras. 545 Nec manes pacem passi; nam corpora junctus Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.

542. _nisu_, inpetu, vi; hoc vocab. spectat ad eum qui mucronem adigit. _Ed._ 546 sqq. Silium ad Polynicis et Eteoclis fratrum, de regno Thebano contendentiam, discordium respicere, quam animæ eorum etiam in morte servasse dicuntur, jam. monuere Dausq. Drak. et Lef. Cf. Ovid. Trist. V, v, 33 sq., et Ibis v. 35 seq.; Stat. Theb. XII, 429... 457; Lucan. I, 551 seq.; Hygin. fab. 68; Pausan. Bœot. c. 5, pag. 568 (ed. Han. 1613); Eurip. Phœn. et Sophocl. Œd. Col. --_rogus junctus_, conjunctis, idem.

540. _multumque_ emend. N. Heins. 541. _sub umbris_ priscæ edd. cf. ad XI, 257. [recte XI, 255] 546. _juncta_ edidit Wolf. in Basil. et deinde alii.

Cetera distincto donata est munere turba, Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos, 550 Inpressis dociles terram proscindere aratris: Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda. Nec non argenti, nec non insignia vestis Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti 555 Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.

549. _distincto_, diverso. 550. _juvencos_, ut v. 462. 551. _Inpressis terram proscindere aratris_, ut ap. Lucret. V, 210. 552. _lustra exagitare_; v. ad VIII, 565. 553. _juvenes_, ut _famulus_ sup. v. 455, ubi v. not. --_Maurusia præda_, Mauri captivi, venatores. Cf. III, 288.

555. Hactenus Coloniensis liber, qui hinc ad finem usque pro dolor! mutilus est.

Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi Postrema, et metæ certarunt vincere finem Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli, Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis, 560

557. In hoc quoque jaculandi certamine Silio præivere Homer. Iliad. ψ, 850 sq., et Virg. Æn. V, 485 sq. Qui quum rem jam ornatissime extulissent, Noster brevior est, et quædam variat. 558. _vincere_, adsequi, ferire. --_metæ finem_, ut v. 512. 559. _avis pollens_, ut VIII, 383, ubi v. not. --_ripa metalli_, v. Var. Lect. 560. Cf. I, 155 et 229.

558. _fine_ tacite scripsit Lef. 559. Hic versus, quem præter R. 2, nulla editio ante Drak. adnoscit, legitur in Ox. Put. Tell. R. 2. Ejus loco in ed. Benessæ, Junt. et quæ inde expressæ sunt, post v. 560, exstat hic: _Adcola Burnus avis majorum et stemmate clarus_, qui a Mstis et antt. edd. abest, eamque ob causam a Drakenb. ejectus est. Verum ne sic quidem locum integrum esse, nec _ripam metalli_ bene dici posse ripam, in qua aurum reperiatur, jam monuit Drak. _Burnus, agris pollens quem m. r. m._ emend. Hœft. Batavus in Peric. crit. ut jungatur: _quem ripa pollens metalli_ ex _agris misit_. Sed recte quærit Ernesti, an hæc quoque commodum habeant sensum. Ceterum _Burrus_ in Oxon. _Burnus_ al. ut _Burni_ v. 567, ubi _Burim_ in Put. et Parm. Withof. restituto versu, quem Heins. et Drak. ejecerant, legendum putabat, _Burrus avis pollens, quem missis figere telis, Qua Tagus aurif. pall. turb. aren., Laudabant quidvis, majorum et stemmate clarus, Et Glagus_, etc., vel unum versum ex duobus conflandum, _Burrus avis pollens, majorum et stemmate clarus, Qua Tagus_, etc.

Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto, Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi Prærapida potuere fuga, venator Aconteus, Indibilisque, diu lætus bellare Latinis, Jam socius, volucresque vagas deprendere nube 565 Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes. Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:

561. _lacerto_, jaculis, quæ lacertis mittebat. 564 seq. _Indibilis_, Ilergetum regulus (vid. Liv. XXII, 21; XXV, 34), qui diu bellaverat _Latinis_, adversus Romanos (Liv. XXVIII, 24, 31, 33), _jam socius_, nunc amicus eorum. Liv. XXVIII, 34. Idem tamen sæpius ab amicitia Romanorum defecerat. Conf. Liv. XXVI, 49; XXVII, 17; XXIX, 1, 2. --_deprendere_, figere, _volucres vagas_, ut apud Manil. V, 291. Cf. sup. II, 96; VIII, 524.

564. _Ludibilisque_ Oxon. et Put. _Missilibusque_ conj. D. Heins. 565. _volucrisque vagam nubem_, h.e. volucrum ingentem numerum, legendum censebat N. Heins. 567. Hic et quatuor sqq. versus desunt in Oxon. Tell. R. 1, Med. et edd. Marsi, qui tamen in comment. eos interpretatus est. Leguntur, quamvis conrupti, in Putean. R. 2, Parm. Ben.; in Junt. vero et, quæ inde expressæ sunt, edd. hoc ordine se excipiunt: _bellator Ilerdes, Cui ludus, nullam... damam. Laus Burri prima_, etc. _His Burim_ Put. Vulgo _Laus Burni_; conf. ad v. 559.

Est donum serva, albentes invertere lanas Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam, 570 Adcepto lætus puero discessit Ilerdes, Cui ludus, nullam cursu non tollere damam. Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus Nec timidos agitare canes latratibus aprum.

568 seq. _serva_; conf. sup. ad v. 455. --_invertere lanas... docta_; conf. sup. Hom. Iliad. ψ, 263, 705, et Virg. Æn. V, 284. --_invertere_, inficere, tingere, _lanas Gætulo murice_, purpura G. de qua vid. supra ad v. 176. 571. _puero_, cf. ad v. 455. 572. _Cui ludus_ erat, h.e. res facillima, quam quasi _per ludum_, h.e. nullo negotio, perficere poterat. Cf. Heins. ad Claud. Laud. Stil. III, 157, et Ernesti Clav. Cic. Junge autem _puero, cui ludus_, etc. --_tollere_, jaculis occidere, idem atque _tollere e medio_. _Ed._ 573. _Tertia palma_, ut vers. 503, ubi v. not. --_habuit_, adcepit, ut ἕξει, Iliad. ψ, 833.

568. _Est donum serva_ ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. (qui etiam _It_ et _Fit donum_ conj.) edidere Drak. Lefeb. Ern. _Sidonium Syria_ Putean. _Et donum serva_ Parm. Vulgo _Est Damum serva_. 569. _Ad quem proxima honore_ ex Put. recepit Lefeb. qui τὸ _honore_ etiam reperit in Rom. 2, et Parm. _At cui proxima honore_ P. conj. N. Heins.

Quos postquam clamor plaususque probavit honores, 575 Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro Nomina magna vocant læti manesque jacentum, Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis. Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu, 580 Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis, Et frater thoraca tulit multiplicis auri, Lælius Asturica rapidos de gente jugales, Contorquet magnis victricem viribus hastam Consurgens, umbrisque dari testatur honorem. 585

575. Duces ipsi, ne alieni a ludorum societate viderentur, hastis ejaculandis, omnem solennitatem finiunt, Ern. 576. _Germanus ducis_, ut sup. v. 58. 577. Cf. sup. ad v. 310 sq. 582. Cf. Virg. Æn. V, 259, 264, et sup. ad II, 401. 583. Cf. sup. v. 350 seq., et ad III, 335 sq. 585. _Consurgens_; v. ad I, 401, et IV, 610.

580. _testatur_ præstiterit judice eodem N. Heins. Sed Drak. jam recte cepit hunc verborum nexum: Scipio, gaudia mentis vultu testatus, ut fratrem et Laelium meritis donis adfecit, ipse etiam hastam contorquet. 585. _testatur_ Putean. quod recepit Draken. Vulgo _testatus_.

Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit. Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami, Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. Ad majora jubent præsagi tendere vates; 590 Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.

586 seq. Silius variavit portentum, quod commentus erat Virg. Æn. V, 522 sq., ubi v. Heyne. Respexit tamen haud dubie ad simile prodigium, quod Romulo obtigisse memorant Ovidius, a Dausq. jam conlatus, Met. XV, 560 seq., et Serv. ad Virgil. Æneid. III, 46. _Quercum_ etiam cum delectu positam esse, bene monuit Marsus; ut scil. portenderetur, a Scipione, hostibus ex Italia pulsis ac debellatis, libertatem salutemque patriæ ac civium servatum iri: nam qui vitam civis servaverat occiso hoste, corona donabatur civica, quæ quercea erat. Vid. Gell. V, 6. 588. _subitæ_, subito enatæ sunt, _frondes, rami, et quercus_, etc. Primum frondes et rami, deinde magna sensim arbor inde excrevit. 590. _Ad majora_ conamina ac laudes. 591. _monstrare_, ut _monere_, IV, 120, ubi v. not.

589. _Est latam_ emend. Barth. Adv. X, 7, ne hæreat h.l. sermo, et repentina mutatio innuatur. _Fit, latam spargens, quercus, dum nascitur, umbram_ conj. Burmann. ut ordo verborum sit: _dum nascitur, fit quercus_, etc. _En latam spargunt quercus_ reposuit Lefeb. fide antiquorum, si credere fas est. Nil forte mutandum. Vid. not. Withof. conjicit, _rami Latam spargentes, quercus dum nascitur, umbram_, vel potius, _Tum subitas frondes, celsoque cacumine ramos Fert latam spargens quercus_, etc. 591. _prætendere_ Oxon. _protendere_ Put. Deinde _hoc signi_, vel _signo_ corrig. N. Heins. et Burm.

Quo super augurio, pulsis de litore cunctis Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque Ausoniam repetit, fama ducente triumphum. Nec Latium curis ardet flagrantius ullis, 595 Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.

592 seq. _de litore Hesperio_, ex Hispania Scipio Romam redit. Cf. Liv. XXVIII, 38 seq. --_ultor domus_, parentis ac patrui, in Hispania cæsorum. 594. _fama_ et gloria rerum gestarum Scipioni instar _triumphi_, vel sola triumphus erat, et hujus jacturam consolabatur, quia privatus, non consul, Hispaniam recuperaverat; Lefeb. et Ern. coll. Valer. Max. II, viii, 5, et. Liv. l.l. «Ob has res gestas magis tentata est triumphi spes, quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem triumphasse, qui sine magistratu res gessisset, constabat.» Withof. malebat _fama donante triumphum_. 595 sq. Cf. Liv. l.c. [596.] _juveni_, Scipioni. Conf. ad XV, 12. --_Libyam_, Africam provinciam, et _summos fasces_, consulatum.

594. _fama_, vel _palma addicente_ conj. N. Heins. qui certe aliquid mendi latere suspicabatur. At vid. not. 595. _flagrantibus_ ed. Dausq. errore operarum.

Sed frigens animis, nec bello prospera turba Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant, Magnosque horrebant cauta formidine casus.

597 sq. Cf. omnino Liv. XXVIII, 40 pr. --_frigens animis_; v. ad VII, 25. --_turba senior_, apud Liv. l.c. _primores Patrum_. --_non prospera_, non favens, _bello Ancipiti_, in Africa gerendo, committendoque juveni.

597. _fugiens animis_ Tell. _non par animis_ R. 2, ex interpretam. _annis_ notavit Cort. ad marg.

Ergo, ubi delato consul sublimis honore 600 Ad Patres consulta refert, deturque potestas, Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:

600. _consul_ Scipio.

«Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas, 605 Ne credat nos invidiæ certamine consul Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit, Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo. 610

604... 644. Conf. Liv. XXVII, 40... 42. Ibi in argumentis cumulandis et enunciandis tam copiosa et eleganti eloquentia Fabius utitur, ut nihil in eo genere perfectius et gravius fingi possit: epitome vero Siliana valde tenuis est, et Fabius suadet tantum, ut Italia prius ab hoste defendatur et plane purgetur, quam in Africam bellum transferatur; quod unum Silius cum Livio commune habet; Ernesti. Recte: nec tamen dissimulandum, Silium alia quoque argumenta etsi strictim adtigisse, et poetæ nihil fere difficilius esse, quam oratoris partes agere, omnium vero difficilimum, cum tali oratore in certamen descendere. 604... 609. Disertius hæc extulit Liv. cap. 40. [605.] _tam_, tantopere, _superest et gloria et ætas_, quæ verba languent post illa, _satiatus ævi Et decoris_. 608 sq. _Gestat fama nomen_; nam _fama_ est alata, volat, et fert, quæ nunciat; Ern. 609 sq. Silius expressit verba Liv. lib. XXVIII, 41 pr. Nefas est, me tacere de periculo, quod ita patriæ inminere videtur, et ejus saluti non, quoad vivam, prospicere.

605. _jam_ pro _tam_ opinabatur N. Heins.

Bella nova in Libyæ moliris ducere terras? Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos, Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis 615 Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.

612 sq. Hæc εἰρωνικῶς et cum sarcasmo dicta. 614. _Litore Elissæo_, in Africa. Conf. ad I, 81. 615. _Hanc segetem mete_, præclare; Hannibalem prius pelle ex Italia, quæ (ut Cic. pro Mil. 13, verbis utar) larga gloriæ seges ac materia est. --_composuit_ tibi _propioribus ausis_, in propinquo, in Italia, Hannibalem, _parem, dignum te_, dignum, quocum in certamen descendas. Forma loquendi ex ludo gladiatorio petita, ut ap. Liv. XXVIII, 44, in oratione Scipionis: _habeo, Q. Fabi, parem, quem das, Hannibalem_. Conf. ibi Gronov. et sup. not. ad I, 39, et X, 70.

612. _Ausoniæ_, non _Ausonia_, Ox. et R. 1, ad marg. 614. Vulgo _Elisæo_, cf. ad I, 81. 615. _propioribus ausu_ legendum putabat Barth. Adv. X, 7.

Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes Deseris, ac septem denudas proditor arces. 620

618. _restinguere Ardentem Italiam_, incendium, quo quasi aduritur, h.e. propulsare summum periculum, in quo versatur, quamdiu Hannibal ibi bellum gerit. Sic _incendium_ passim de maximo periculo, vel exitio. Sic _Racine_, _Andromaque_, act. IV, sc. 5, dixit _Troie ardente_. _Ed._ 619. _tu fessos_ pugnando et pæne debellatos hostes _deseris_, non persequeris, et quidem _obvius_ iis, h.e. quum habeas eos in propinquo, in Italia; Ern. 620. _septem arces_, Romam (ut X, 587), _denudas_ custodia ac præsidio, copiis in Africam transductis. Cf. Liv. lib. XXVIII, cap. 42 extr. Hinc _proditor_, desertor es patriæ, cujus salutem tibi creditam destituis, non curas, quam summo periculo objicis, quum eam defendere deberes. Cf. ad II, 247.

619. _avius_, vel _devius_ pro _obvius_ conj. N. Heins. _Tu fessos_, scilicet Romanos, _obvius hosti, deseris_ reposuit Lefeb. At vid. not. 620. _protinus_ pro _proditor_ edidere Benessa et Nicander, quos alii sequuti sunt.

«An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas, Non dira illa lues notis jam mœnibus urbis Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli 625 Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?

622. _dira illa lues_, Hannibal. Cf. ad X, 603, et I, 174. --_notis jam mœnibus urbis_, Romæ, quam olim adcesserat. Cf. XII, 518 sq., 558 sq. 623. _Jovem_, sedem Jovis, Capitolium, pro ipsa urbe, cujus præcipua pars est, ut _Tarpeia saxa, rupes, scopuli, arces_, etc., de quibus v. Ind. 624. _Romamque_ tuendam. Vocem _Emerito_ Marsus ad Hannibalem, lento bello jam in Italia consenescentem, alii vero rectius referunt ad eum, qui loquitur, Fabium, senem nune ideoque bello ineptum. 625. _perculsi_, ad II, 213, in V.L. --_fulmine belli_, Hannibale. Vid. I, 421. 626. Cf. ad XII, 571. Verba Liv. XXVIII, 41: «Quid? si victor Hannibal ire ad urbem pergat? tum demum te consulem ex Africa, sicut Q. Fulvium a Capua arcessemus?»

622. _notæ_ corrig. N. Heins. ut multiplex sibilus vitaretur. 624. _Quanti, ut cedas_ Oxon. Put. Gryph. Vulgo _Quanti est, ut cedas_, vel _credas_. _Quanti est, ut eas_, i.e. in Africam abeas, emend. D. Heins. et Dausq. probb. Barth. et Cellar. _Quanti est cedas_ rescripsit Lefeb. 625. _Emerito est; tanto perculsi_ Put. quod recepi cum Drak. et Ernest. mutata interpunctione. _Emerito? ast tanto percussi_ Oxon. _ast_ R. 2, Mars. Asul. _tacito percussi_ Rom. 2. _ac tanti perculso_ Parm. Vulgo _Emerito? ac tanti perculsi_. Nostra lectio inepta videbatur Lefeb. qui _Emerito? ast tanto percussi_ edidit. _Emerito? ah! tanti perculsi_ emend. Dausq.

Vince domi, et trinis mœrentem funera lustris Ausoniam purga bello: tum tende remotos In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos 630 Molire; angustæ prohibent nunc talia cœpta Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi Tenderet ad ripas, revocato milite primus Descendenti avide superatis Alpibus ultro 635 Obposuit sese Hannibali: tu consul abire A victore paras hoste, atque avellere nobis Scilicet hoc astu Pœnum? si deinde sedebit Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur, Capta damnabis consulta inprovida Roma. 640

628. _Vince domi_ in Italia Hannibalem. --_trinis lustris_; cf. sup. ad v. 151. 631 sq. _angustæ res_, ut ap. Horat. Od. II, x, 21, sup. X, 279 et al. _Res adtritæ, adcisæ, fessæ_. Cf. Liv. XXVIII, 42 extr. 633 sq. _haud segnis_, h.e. virtute sua. Cf. ad IV, 51 sq. 637. _avellere_; cf. ad XII, 728, et III, 591, in Var. Lect. 638. _hoc astu_, stratagemate, quod laudat Sulpicius consul. ap. Liv. lib. XXXI, cap. 7, et quo Agathocles olim Pænos ex Sicilia expulit, ut Justin. XXII, 4, et Valer. Max. VII, 4 extr. 1, referunt; Drak. Cf. inf. v. 690 sq., et Liv. XXVIII, 43 extr. --_sedebit_, manebit in Italia.

640. _hæc_ post _capta_ primus inseruit Wolf. in ed. Basil. _heu_ addendum notavit Cort. Sed libri veteres neutrum adnoscunt.

Sed fac turbatum convertere signa, tuæque Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem, Cujus tu vallum vidisti e mœnibus urbis.» Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.

642. _idem erit Hannibal_, non minus audax, fortis ac metuendus, quam tum, quum Romam ipsam obsideret. Cf. XII, 558 sq. 644. Drak. notavit imitat. Virg. Æn. I, 559, ubi Heyne jam monuit, _fremitum_ ac murmur adsensum commotis hominum animis indicare. --_senior manus_, ut _grandæva manus_, v. 652, et _turba senior_ sup. v. 597, ubi v. not. Conf. Liv. XXVIII, 43 pr.

644. _fremebat_ Put.

Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim 645 Magnanimis leto gemino, quum tota subisset Sidonium possessa jugum Tartessia tellus, Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi, Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis Excepi nubem belli, solusque ruenti 650 Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.

645... 698. Conf. Liv. XXVIII, 43 et 44. Hæc oratio Scipionis Fabium refutantis quum varietate et pondere argumentorum, tum gravitate, acumine, et elegantia verborum Fabianam illam antecellit, quamvis ne sic quidem poeta ubertatem et majestatem Livianæ eloquentiæ, quæ in Scipionis quoque responsione eminet, adsecutus est; Ern. 645. Conf. sup. XIII, 694 sq. --_ductoribus_, Cn. et P. Scipionibus, _cæsis_ in Hispania. 646. _Magnanimis_, ut sup. I, 29. 647. Cf. XIII, 674. 648 seq. Conf. XV, 1... 17, et 129 sq.; Liv. XXVI, 18. --_Non Fabio... ad opem verso_, ad opem laboranti patriæ ferendam propenso; quum nemo imperium in Hispaniam adcipere auderet. Hæc non sine sarcasmo dicta. [649.] _primoribus annis_; cf. ad XV, 12. 650 sq. Ego grave petii et adcepi imperium, quod omnes recusabant, et, periculo omni in me verso, interitum patriæ propulsavi. --_nubem belli_, onus ac molem periculosi belli. Cf. ad I, 311. --_ruenti cælo_ δεινῶς de inminente patriæ exitio. Cf. ad I, 251; XVII, 253, 607; Horat. Od. III, iii, 7, et Intp. Val. Fl. I, 829. [“XVII, 253” recte XVII, 252]

651. _cœlo_ Ox. quod in contextum recepi cum Lefeb. probb. N. Heins. et Drak. Vulgo _telo_; sed τὸ _cœlo_ gravius est, et aptius jungitur cum _nube belli_.

Tum grandæva manus, puero male credita bella, Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat. Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas, 655

652. Conf. XV, 135 sq. --_grandæva manus_; vide ad vers. 644. 653. _idem hic vates_, Fabius, qui olim non minora patriæ pericula ac mala ominabatur, quum in Hispaniam proficiscerer, quam nunc, si in Africam transferatur bellum. 655 sqq. Ego, qui vobis puer ad tale bellum gerendum ineptus videbar, Hispaniam expugnavi expulsis Pœnis. Pluribus orationis luminibus coloribusque adumbrat ea, quæ breviter et acerbe v. 648 sq. dixerat. --_puer ille... Scipio_; cf. XV, 12, 16, 17. [657.] _Scipio_, ego. --_inlæsus_, nullo vulnere, vel potius nulla clade accepta, quo meritum ejus augetur et ars bellica commendatur. _Ed._

654. _sub numine_ (ut apud Virgil. Æneid. lib. IX, vers. 247) ex emend. Dausq. et N. Heinsii substitui cum Drak. Lefeb. et Ern. pro vulg. _sub nomine_, quod non plane displicebat Draken. si _nomen deorum_ pro ipsis diis positum sit; conf. not. ad V, 161. 660. _urbi_ ex emend. Dausq. recepi cum Cell. prob. N. Heins. Vulgo _auri_, quod præter Drak. servavit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quid si, quod nemo tentavit, ex casu dativo vocem intelligamus, et _signa_ de signis tubarum, ut sit _signa auri referre_, receptui canere, ut fit, quum loco movetur agmen.» Sed hæc loquendi formula durior est, quam ut Silio eam obtrudere ausim. _ante_ Parm. Ben. et Lefeb. ut sit pleonasmus, qualis Terent. _neque eum ante usquam conspexi prius_. _Afris_, vel _arvis_ corrig. Barth. Adv. X, 7. _inde_ vel _ultor_ N. Heins. (_audi_) Cort.

Inbellesque anni, necdum maturus ad arma Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi 660 Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit Romano Phœbum solventem litore currus.

658 sqq. _Trojugenæ_, ut _gens Trojana_, Romani. --_solis Extremas vias_; cf. ad XIV, 147, et XV, 809. [659.] _ad Atlanta_; cf. I, 198 seq. --_ab orbe Hesperio_, ut sup. vers. 289. [660.] _nomen Libyæ_, quid ibi Pœnorum fuit. Cf. ad V, 161. --_retulit urbi signa_, Romam rediit. Cf. Var. Lect. Si legas _auri_, sensus erit: _nec retulit_ Romam _prius auri signa_, aurum signatum, prædam in Hispania factam; Lenz. coll. Livio, XXVIII, 38: «Scipio urbem est ingressus, argentique præ se in ærarium tulit quatuordecim millia pondo trecenta quadraginta duo, et signati argenti magnum numerum.» 662. _Romano litore_, h.e. litore Hispaniæ, quam ego sub Rom. potestatem redegi. --_Phœbum solventem currus vidi_, h.e. occidentalem Hispaniæ partem expugnavi. Cf. ad III, 399, et VI, 1.

661. _citra æquora_ conj. Barth.l.c. prob. N. Heins. ut Scipio dicat, tam prope se occidenti soli stetisse victorem, ut citra æquor solventem equos videre potuerit. Hanc conjecturam Cell. firmavit coll. Curt. IV, xiv, 24, _per fulgorem solis_, _intra fines regni mei orientis_.

Adscivit reges idem: nunc ultimus actis Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus 665 Intremit, aut ægros simulat mentita timores, Ne finem longis tandem peperisse ruinis Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis Experta, et robur florentibus auximus annis.

663. _Adscivit_, amicos Romanis ac socios fecit, _reges_, Syphacem, Masinissam, Indibilem, Mandonium aliosque Hispaniæ reges, _idem_ Scipio, ego. 664. _sator ævi_, ut IX, 306. 665. _monet_ prodigio, de quo v. sup. v. 586 sq. --_senectus_, Fabius et _senior_, vel _grandæva manus_, sup. v. 644, et 652. Lefeb. retulit ad ipsum Hannibalem senescentem (cf. v. 688) et formidantem Romanos, qui simulaverit timores suos, quos tamen noverint Romani. 667. _ruinis_, cladibus. 668. seq. _titulus_, gloria. Non est, quod timeat senior Patrum turba, ne hæc in Africam militia infeliciter succedat, quum jam bello Hispanico, quid valerem, experti sint: quin contra majora nunc de me animo præcipi possunt, quod jam ævi maturior vires etiam majores adeptus sim, et virtus bellica aucta sit: Drak.

665. _Hannibali_ Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Hannibalem_; conf. II, 53, et VIII, 60, quæ loca huic lectioni favent. 669. _Exserta_ conj. N. Heins. ut Scipio innuat, se ad pugnam jam paratum esse, quum nonnullis, prælium inituris, brachium exserere moris fuerit. At vid. not.

«Ne vero fabricate moras; sed currere sortem 670 Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon, Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent, 675 Si segnes clauso traheremus prælia vallo.

670 sq. «Hic modo nihil moræ sit: ....et id est viri et ducis, non deesse fortunæ præbenti se, et oblata casu flectere ad consilium;» Liv. XXVIII, 44. --_currere sortem Hanc sinite_, patiamini, ut hac opportunitate Pœnos: ulciscendi oblata et mihi destinata sine mora utar; Ern. Conf. ad IV, 731; VII, 307, et XII, 45. Huic nobili Scipionis fiduciæ non absimilis est Achillis ardor apud nostratem _Racine_, _Iphigénie_, act. I, sc. 2: Ah! ne nous formons point ces indignes obstacles, etc. Et laissant faire au sort, etc. Ibi quoque verba, _quam mihi servavere Dei_, his repræsentantur: ............ On sait qu’á votre tête Les dieux ont d’Ilion attaché la conquête. _Ed._ 673. _sedendo_, v. ad III, 142, et X, 597. Nota sunt verba Ennii: _Cunctator nobis restituit rem_. 675. Hasdrubales intell. filios Gisgonis, et Hamilcaris. Omnes autem duces illi Pœnorum a Scipione in Hispania victi. De _Magone_ et _Hannone_, v. sup. v. 26 sqq. de _Hasdrubalibus_, XV, 399 sq. et sup. v. 78 sq.

674. _Hannon_, non _Hanno_, Put. conf. ad II, 277, et VIII, 22. 675. _dedisset_ Put. 676. _Si segnes_ Tell. R. 2. Mars. et inde Drakenb. _Si segne_ Oxon. et Put. _Segnia, si_ R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. prob. N. Heins. Sed bene Drakenb. «Scipio, ait, non victorias suas extenuare voluit, Magonem, Hannonem, etc. segnitiæ adcusando; sed ejus se culpæ adfinem futurum fuisse ait, si, ut olim Fabius, cunctando bellum traheret.»

Sidoniusne puer, vix pubescente juventa, Laurentes potuit populos et Troia adire Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim? Et potuit Latium longo depascere bello? 680 Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?

677... 682. Argumentum a pari: si _puer Sidonius_, h.e. Hannibal, et quidem puer aut juvenis, potuit Italiæ bellum inferre, cur ætas mihi Scipioni in Africam transituro obstabit? Cell. 678 seq. Italia et Roma variis verborum ambagibus designantur. --_Laurentes potuit_; v. I, 110. --_Troïa Mœnia_, Romam, quam olim _adiit_ Hannibal. Cf. XII, 518 seq., 558 sq. [679.] _flaventem_; cf. ad I, 607. --_sacro gurgite_; vid. ad XIII, 215. --_gurgite_, h.e. aqua Tiberis; nisi malis ad Almonem cum Cell. referre, de quo v. ad VIII, 363.

679. Vulgo _Tibrim_. Sed vid. ad VIII, 367. 680. _depascere_ ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. reposui cum Drak. et Ern. pro vulg. _deposcere_, quod Lefeb. defendit coll. III, 202. Sed hunc locum plane dissimilem, et fortius quoque verbum Scipionis indignationi consentaneum esse, jam recte monuit Ern.

Et Tyrias agitare domos? Secura pericli Litora lata patent, et opima pace quieta Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum 685 Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.

682. _agitare_, vexare sc. bello. Cf. ad I, 146, et III, 700. 685 seq. _Œnotria arva_; v. ad I, 2, et VIII, 46. Cum hoc loco compara verba Mithridatis bellum Romæ inferre cogitantis apud _Racine_, _Mithridate_, Act. III, sc. I: Marchons, et dans son sein rejetons cette guerre Que sa fureur envoie aux deux bouts de la terre. Attaquons dans leurs murs ces conquérants si fiers, Qu’ils tremblant à leur tour pour leurs propres foyers. Confer totam Pontici regis orationem, eadem, quæ nunc Scipio, meditantis. _Ed._ 686 sq. Refutantur verba Fabii, v. 612 seq., 621 seq., 636 seq. --_nobis superesse arma_, h.e. milites, in Africam trajiciendos, præter eos, qui Hannibali in Italia se objiciant.

682. _aditare_ perperam conj. Dausq.

«Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra In Latio fecere senem, cui tertia large Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem 690 Avertam patriæ sedes: an Roma videbit Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?

688 seq. _fecere senem_, invidiosius et gravius quam, vos per cunctationem vestram per tot annos detinuistis; Ern. Sarcasmus præcipue ad Fabium cunctatorem spectat. --_tertia lustra_, confer ad vers. 151, et ad Livium, lib. XXVIII, cap. 41. 690. _sera_, sero. Consternatum sero adventu, quum viderit Carthaginem a me præoccupatam et obpressam; Ern. Cf. Var. Lect. 691. _Avertam_ ex Italia _ad patriam_, ut ap. Frontin. Strat. I, 5 ex., 16 et 27: _avocare_; Drak. Cf. sup. ad v. 637 seq. 692. Cf. supra lib. XII, c. 565. --_Agenoreæ_, Pœnorum (vid. ad I, 15), h.e. Hannibalis, qui Romam obsedit, Conf. XII, 538 seq., 558 seq.

690. _sera_, non _sæva_, Oxon. et Putean. Sed præstiterit, opinor, _sera caventem_, hoc est sero caventem, propulsare conantem incendium Carthaginis; ut _sera comantem_ ap. Virg. Ge. IV, 122, et similia passim obvia. 691. _Avertam_ R. 1, Med. et Basil. Wolfii. probb. N. Heins. Draken. Lefeb. et Ern. Vulgo _Advertam_, quod cum Drak. retinuit Ernesti tamquam non absurdum, quoniam Hannibal, si adversus sit ad patrias sedes, hoc ipso ex Italia aversus sit.

Carthago inmunis nostros secura labores Audiet interea, et portis bellabit apertis? Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis 695 Ariete Sidonio turres, si templa suorum Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»

[693.] _inmunis_ et _secura_; cf. Virg. Æn. XII, 559. 694. _portis bellabit apertis_, bella geret externa, nec unquam suas portas videbit clausas et obpugnatas; Lenz. --Portæ enim aperiuntur, quum hostis procul abest; clauduntur vero periculo imminente: similiter Regulus indignans exclamat: «vidi ......... portas non clausas, et arva Marte coli populata nostro;» apud Horat. Od. III, v, 23. _Ed._ 695 sq. _pulset_, conf. supra XII, 585. --Scipio refutans, quæ Fabius, v. 639 seq. objecerat; immo vero, inquit, tum demum Hannibal consilium capiet Romam invadendi, quum tutam ab hostibus Carthaginem sciet; Ern. --_iterum pulset_, obpugnet per me licet Romam, _si non ante audierit templa_, etc. h. est, ante quam Romam iterum obpugnet, incendio Carthaginem delebo; quo audito ab illo consilio abstinebit.

694. _Audeat_ Mars. et Asul. _Audiat_ R. 2, quod recepit Lefeb. qui propterea etiam _bellarit_, tamquam elegantius, scripsit. Sed præcessit _videbit_, cui _audiet_ et _bellabit_ obponuntur.

Talibus adcensi Patres, fatoque vocante, Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt. 700

698. Minus æquis potius animis auditum esse Scipionem, memorat Liv. XXVIII, 45, quo loca et alia leguntur, quæ poeta silentio præteriit. 700. «Postero die decreta a senatu Scipioni Sicilia, permissumque, ut in Africam, si id e republica esse censeret, trajiceret;» Liv. l.l. _dederunt_, concesserunt, ut V, 40, 410 et al. Sic et δίδομι passim. Vid. Abresch. Dilucidd. Thucyd. pag. 837, et Schleusneri Lexic. N. T.

698. _incensi_ ed. Dausq. 699. _annuerunt_ R. 1, Parm. Med. _annuerent_ Oxon. Vulgo _annuerant, annuerunt_ non repugnat metri legibus; conf. ad V, 264, in Var. Lect. At sequitur _dederunt_. 700. Vulgo _transmittere_; conf. ad IV, 487.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XVI

328n: «Versus 329 ... propter _nobile nomen Antiqui stabuli_» [» deest] 431n. pulsus sensisse, [sensissse] 454n. et Hom. Iliad. [et et] 478n. et Burm. et Val. Fl. IV, 267 [_pro “ad Val. Fl.”?_] 522v. R. 2. _ad prœlia_ [ad _prœlia_] 553n. [563] 586n. libertatem salutemque patriæ [pratriæ]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEPTIMUS.

ARGUMENTUM.

Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum, Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset: missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim trahitur; 1-22.

Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata, ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata, sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.

Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet, et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.

Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Pœnos, literas dat, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Romano initæ societatis fallat; 59-82.

Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta noctu incendit; 83-91.

Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.

Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur; 109-145.

Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Pœnorumque iterum fugam capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant; 146-157.

Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia adjutus esset: 158-200.

Terram tamen hostilem, etsi invitus mœstusque, relinquit, nec Romani duces discessum ejus remorantur; 201-217.

Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.

Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente tristem lamentatur sortem suam; 236-282.

Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit; 283-291.

Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337.

Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi poscunt; 338-340.

Magna hæc rerum molimina procul e nubibus mœsto vultu lustrat Juno, quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Pœnos adjuvare desinat, neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum sit, inferat moram; 341-356.

Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui patiatur; 357-369.

His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur; 370-384.

Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.

Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.

Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.

Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.

Alia campi parte Scipio Pœnos, usu militiæ famaque rerum gestarum Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis; 479-508.

Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat; 509-521.

Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa Scipionis imagine; 522-533.

Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.

Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito conlabitur; 548-557.

Tum Pœnus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere in animum inducit; 558-566.

Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a campo removet; 567-580.

Interea Pœni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum late fuga sparguntur; 581-596.

Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.

Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit; 605-617.

Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem invehitur; 618-628.

Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar, insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654.

Inprimis teneamus necesse est, quatuor præcipuas hujus libri partes, Cybelen e Phrygia Romam deportatam, Scipionis in Africam profectionem, victoriam et triumphum, emblemata esse coloribus poeticis variis, et epico ornatu elaborata, nullo illa vel levissimo nexu inter se apta: cujus rei vel ignoratio vel incuria effecit, ut in nonnullis locis, quæ præcipitem ab antecedentibus ad sequentia transitum haberent, viris doctis lacunæ etiam suspicio oriretur; Ern.

Hostis ut Ausoniis discederet advena terris, Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ, Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam Laomedonteæ sacrandam mœnibus urbis: Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni 5 Concilio Patrum, præsentis degeret ævi Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!

1... 47. Hæc notissima ex Liv. XXIX, 10, 11, 14; Herodian. I, 11; Appian. b. Hannib. cap. 56; Ovid. Fast. IV, 249... 348; Cic. harusp. resp. cap. 13; Dione Cass. Fragm. 63, p. 606, ed Reim. 3. _Cælicolum genetricem_, conf. v. 36 sq. --_Phrygia e sede_, Pessinunte, opp. Phrygiæ, ubi Cybeles symbolum erat lapis quadrangularis, de quo vid. Herodian. l.l. 4. _Laomedonteæ urbis_, Romæ, vid. ad X, 630. 5 seqq. Responsum oraculi Delphici: «quum Romam Deam devexissent, tum curarent, ut eam, qui vir optimus Romæ esset, hospitio exciperet;» ap. Liv. l.c. 7. «Haud parvæ rei judicium senatum tenebat, qui vir optimus in civitate esset, veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet, quam ulla imperia honoresve suffragio seu Patrum, seu plebis delatos;» Liv. XXIX, 14.

1. _descenderet_ Put. 2. _tulerant_ conj. N. Heins. 5. _acciperet_ Oxon. et Cell. ut v. 14; XVI, 2, et ap. Ovid. Fast. IV, 260; Liv. XXIX, 14, et Cic. harusp. resp. c. 13. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. Gron. ad Liv. XXIX, 11. 6. _degerit_ ex Oxon. et Put. recepit Cell. suadente Barth. Adv. X, 13, ut et ad præteritam Scipionis Nasicæ vitam pertineat.

Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu, Obvius adcitis properabat Scipio sacris, 10 Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.

8 sq. Notanda brevitas Siliana, qua missis omnibus, quæ in tali re fieri, deliberari, præparari solent, illico lectores in mediam rem abripit; quæ, ut centies diximus, est ratio narrandi emblematica, quæ, ut in omni carminis œconomia, ita inprimis in hoc libro ultimo dominatur: nam permulta subpleri e Livio debent, antequam ex fide historica narratio usque eo procedat, ut dicere possis _jamque aderat_; Ern. Recte: sed hæc quoque communis poetarum ratio est; et in quantam molem carmen Silii excrevisset, si singula, etiam levissima, rerum momenta Livii more adcurate persequi, atque poetice tractare voluisset? cf. infra Comm. de Silii vita et carmine §. II, ad fin. et ad calcem hujus Vol. 9 seq. Poeta ad verbum expressit Liv. XXIX, 14. «P. Cornelius Ostiam ire jussus obviam Deæ, etc.» --_os amnis_, ut v. 15, _ostia Thybridis_, et ap. Liv. l.c. _ostium amnis Tiberini_: nam «in ore Tiberis Ostia urbs condita,» ut utar verbis Liv. I, 33, extr. --_censente Senatu_, ut XIII, 659, et I, 684, ubi vid. not. --_magno Senatu_, ut _gravis Senatu_ ap. Ovid. Fast. IV, 293, et _ingenti Senatu_ sup. XI, 67, ubi conf. not. [10.] _Obvius adcitis sacris_, advecto Cybeles simulacro, ut v. 13: _venientia numina_. 11. «P. Cornelium Scipionem _Nasicam_, Cn. filium, ejus qui in Hispania ceciderat, adolescentem nondum quæstorium, judicaverunt in tota civitate virum bonorum optimum esse»; Liv. l.c. Conf. Plin. VII, 34, ibique Harduin. --_ductoris_, Scipionis Africani majoris. --_Africa bella_, ut XVI, 179, ubi vid. not. 12. _Tunc lecti_, conf. XVI, extr.

8. _petita aderant_, scilicet sacra, reposuit Nicander et deinde alii. Pro vulg. _Cybellen_, vel _Cybelen_, Barth. Adv. XIII, 7, _Cybele_ legendum putabat, quod edidere Cell. (qui tamen _Cybelle_ scripsit) et Lefeb. Ego _Cybebe_ edidi, prob. Drak. vid. ad VIII, 363. _Cybeben_ emend. N. Heins. 9. Versus fœde a librariis corruptus; _atque omnis_, vel _in omnis_ codd. scripti et priscæ edd. præter Mediol. in qua _intrepidus_ legitur, pro quo Wolfius in Basil., Colin. et Dausq. _in trepidis_ substituere. Deinde _cedente Senatu_ Put. Gryph. aliæque edd. antt. _accedente S._ Ox. Parm. et al. _sedente S._ ed. Marsi. Hinc _atque intrepidus, magno cedente Senatu_, edidere Cell. (qui interpretatur, cedente S. id munus tamquam optimo) Drak. et Ernesti, (qui exponit, _intrepidus_, fretus et excitatus Patrum judicio, ac jussus, _cedente Senatu_) prob. Barth. Adv. X, 13, et XIII, 7. Sed ex verbis _cedente Senatu_ non, nisi fidiculis adhibitis, commodam extorquebis sententiam: epitheton vero _intrepidus_ non modo alienum est ab h.l. et a Scipione, cui nulla timendi vel trepidandi causa erat, sed etiam ab antiqua omnium fere librorum scriptura nimis abhorret, et haud dubie ex glossa vel emendatione inrepsit. _atque ominibus_, vel _a. in numérum_, vel _a. in nomen magno cedente Senatu_ (h.e. concedente S. ut XI, 94), vel denique (quod non displicebat Drak. cui tamen ne sic quidem hic locus persanatus videbatur) _a. intrepidus, magno censente Senatu_, emend. N. Heins. _a. innocuus magno censente S._ (h.e. optimus judicio Senatus) reposuit Lefeb. Quæ conject. ceteris omnino præferenda est, judice etiam Ernesti, qui eam in contextum recepisset, nisi eadem sententia jam v. 5... 7, præoccupata esset. Enim vero supra oraculi verba expressit poeta, nunc docet, Scipionem virum optimum a Senatu judicatum esse. Neque tamen dissimulo, vocem _innocuus_ nimis tenuem esse, et vix bene dici posse, _innocuus obvius properabat_. Quæ quum ita sint, ego levi mutatione antiquæ lect. scripsi, _adque os amnis, magno censente Senatu_ nisi malis _jubente Senatu_, ut _jussus_ apud Liv. conf. not. Possis etiam h.l. restituere: _Puppe; equite en omni magnoque sequente Senatu, Obvius_, etc. quibus verbis plane respondet locus Ovid. Fast. IV, 293; _Omnis eques mixtaque gravis cum plebe Senatus Obvius ad Tusci fluminis ora venit._ voc. intrepidus etiam displicuit Withof. quia _obvius_ sequitur, et ille conj. _atque ominibus magno adcedente Senatu_, vel potius ex vett. libris, _Puppe, atque ante omnes, magno cedente Senatu_.

Isque ubi longinquo venientia numina ponto Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim, 15 Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.

13. _longinquo ponto_, ut I, 584; conf. ad III, 422. 14 seq. _Tusci Thybridis ostia_, vid. ad VIII, 362 et 367. [15.] _sublimis_, e ripa «P. Cornelius jussus Deam de nave adcipere, et in terram elatam tradere ferendam matronis, etc.» Liv. l.l. Navem a matronis quoque _tractam_ esse, non tradit Livius; et viris potius id tribuit Ovid. Fast. IV, 297. Poetæ autem esse, fabulam inprimis ornare, jam monuit Ernest. Tales quoque narrationes plerumque variant. Mirum vero est, navem a matronis et Claudia demum tractam esse, quum Scipio jam de ea Deam _adcepisset_; quod præter Silium nemo tradidit. 17. _alnum_, navem; cf. ad III, 458.

13. _trementia_ Oxon. unde _tranantia_ conj. Barth. Adv. X, 13. 14. _sonoram puppim_, h.e. cymbalis et tympanis perstrepentem, quod sequitur, corrig. N. Heins. Non male! 15. Vulgo _Tibridis_. Sed vid. ad VIII, 367.

Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque Certabant rauco resonantia tympana pulsu; Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte 20 Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro; Quique Idæa juga et lucos novere silentes.

18. _arguta cavis tinnitibus æra_, cymbala, quæ cum _tympanis_ pulsantur a _semiviro choro_, h.e. Coribantibus seu Curetibus, sacerdotibus Cybeles castratis (unde et _semimares_ dicuntur Ovid. Fast. IV, 183) qui in ejus cultu et sacra pompa, ab ipsa in furorem acti, θεοφορούμενοι, armatam saltationem, ἐνόπλιον κίνησιν, cum strepitu cymbalorum, tympanorum armorumque conlisorum instituebant; de quo loca class. sunt Strab. X, p. 466; Ovid. Fast. IV, 181 seq. Lucret. II, 611, 642; conf. supra ad II, 93, et Jani ad Hor. Od. I, xvi, 5... 8, ubi et _acuta æra_, ut hoc loco _arguta_ dicuntur. 20. _Dindyma_ seu Dindymus (vid. ad IV, 363), et _Ida_ montes Phrygiæ, magnæ Matri Deum sacri cum Berecynto, unde _Dindymene, mater Idæa_ et Berecyntia dicebatur; conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 80 sq. et 617 sq. Eidem sacrum _Dictæum antrum_ et Dicte mons Cretæ, unde Curetes religionem Cybeles in Phrygiam invexisse dicuntur; cf. ad II, 93. Dindymus _mons geminus_ h.e. bivertex. 21. _Casta_, ubi caste ac pie colitur dea. 22. _lucos silentes_, ex quo inde emigravit Mater, N. Heins. et Drakenb. Marsus referebat ad lucos, in quibus recens natus Jupiter enutritus sit, ne audiretur a patre. Jovem vero non in Phrygiæ, sed Cretæ monte Idæo educatum fingi, jam monuit Drak. Silius tamen, quod Ern. etiam suspicari video, haud dubie respexit mysteria Idæa, et locum Virgil. Æn. III, 112, ubi similiter _fida silentia in sacris_ et _Idæo nemore_ dicuntur. --_novere_, vid. Var. Lect.

22. _movere_, aut _liquere_, aut _fovere_ (ut _fovere nidum_) emend. N. Heins. refragg. Burm. et Drak. quia _nosse_ quis loca dicatur, quæ incolat, vel in quibus frequenter versetur, et _noscere_, quæ adeat; conf. Passerat. ad Prop. I, vi, 1.

Hos inter fremitus ac læto vota tumultu, Substitit adductis renuens procedere vinclis Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit. 25

23. _fremitus_, strepitus cymbalorum tympanorumque, vel _lætum tumultum_, adclamationes et cantus populi. --_vota_: nam Dea primum urbem ingrediente variis votis a plebe certabatur, quum quisque fatale numen religiosius coleret; Barth. Adv. XIII, 7. Nec mirum quoque, vota potissimum concepta esse adventu hujus Deæ, qua Romam advecta hostem pelli Italia vincique posse, carmen in libris Sibyllinis inventum spem fecerat. Vota itaque ad belli quoque finem spectabant; conf. v. 46, 47. 24 sq. Conf. auctores sup. ad v. 1, laudati. Livius hanc fabulæ partem silentio prætermisit.

23. _nota_ Marsi Ven. sec. operarum lapsu, et hinc aliæ edd.

Tum puppe e media magno clamore sacerdos, «Parcite pollutis contingere vincula palmis, Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ, Ferte gradus, nec vos casto miscete labori; Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica 30 Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»

27. _Parcite_, abstinete, h.e. nolite, ut Gr. φείδεσθε. 28. Nota est formula, qua initio sacrorum mysteriorumque _profani_, inpii et non initiati, βεβήλοι, ἀμυντοι, ἀτελεστοι, voce sacerdotis aut præconis submovebantur: ἑκὰς, ἑκάς ἐστὲ βέβηλοι, vel ἑκὰς, ἑκὰς, ὅστις ἀλιτρὸς, _procul, procul este profani_! 29. _casto labori_ trahendæ navis, ut v. 32, _pia munera_. 30. _Dum satis est monuisse Deæ_, dum contenta est Dea vos monuisse, nec pœnas expetit; vel, ut Barth. Adv. XIII, 7, exponit, dum integrum est Deæ, monitu solo contentam vos hinc exesse jubere; dum non ad pœnam in præsentes, vel adfuturos ira commovetur.

Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, Claudia, non æqua populi mala credita fama, In puppim versis palmisque oculisque profatur: 35

33 sq. Drak. hæc notavit. «Historia hæc satis nota est; in ea tamen inter auctores non convenit. Præter Silium enim _Claudia_ simpl. vocatur apud Ovid. ex P. I, ii, 143; Suet. Tib. 1; Plin. VII, 35 (ubi v. Harduin.); Lactant. Inst. II, 7 et 16; _matrona_, ap. Liv. XXIX, 14; Cic. harusp. resp. cap. 13; Ovid. Fast. IV, 313; _virgo_, ap. Stat. Silv. I, ii, 246, et Claud. de laud. Seren. 28; _virgo Vestalis_, ap. Herodian. I, 11; Aurel. Vict. de viris ill. c. 16; Sidon. Apoll. XXIV, 41; aliosque, quos ibi laudat Savaro; _turritæ rara ministra Deæ_, apud Prop. IV, ii, 51; _muliercula_, ap. Augustin. de Civ. Dei, X, 16. Quin et in eo discrepant auctores, quod alii _crine_, alii _zona_, seu _cingulo_, alii, quos Silius sequitur, _fune_ Claudiam navem traxisse dicant.» Cf. Broekhus. ad Propert. l.c. et Ducker. ad Liv. XXIX, 14. --_prisca Clausorum ab origine_; v. ad VIII, 412, et XIII, 466. 34. _non æqua_, iniqua et falsa, _fama populi mala_, inpudica, _credita_, male audiens; ut ap. Ovid. Fast. IV, 307, quem locum Drak. jam contulit, «Casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus Læserat, et falsi criminis acta rea est.»

34. _mala_ R. 1, et Med. probb. Barth. Adv. XIII, 7, Drak. Lefeb. Ern. Vulgo _male credita_, quod Barth. l.c. exponit, sinistro rumore dilata; _non æquæ male credita famæ_ opinabatur N. Heins. de qua conject. idem valet, quod de simili sup. ad IV, 569, diximus: _non æqua populo mala credita fama_ suspicabatur Hœfftius in Peric. crit. quæ lectio eumdem, quem nostra, sensum præbet, vid. not.

«Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque, Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant, Si nostrum nullo violatum est crimine corpus, Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.» 40

36 sqq. Ernesti monet, talibus nil posse fingi loquacius in precibus, et prorsus sibi videri poetam oblitum sui, artique variandi atque ornandi intentum hæc scripsisse. Mihi potius nihil aptius videtur his verbis, quibus ab ea, quæ auxilium, et quidem tam singulare, numinis inplorat, majestas ejus ac potentia prædicatur, quo simul innuitur, ab eo, et quidem solo, id, quod petatur, præstari posse. Idem vir doctus, quis talia, ait, in poeta epico, post Virgilium inprimis lectum, sustineat? Ego contra loquacitatis illius arguerim Maronem in simili loco Æneid. X, 252 seq. Cybele, magna Mater Deum; qui mythus satis notus est. [37.] _cujus proles_, Jupiter, Neptunus et Pluto, qui fratres imperium et partes mundi inter se _sorte_ divisisse finguntur, de qua fabula ejusque varietate v. Spanhem. ad Callim. H. in Jov. v. 59 sq. 39. _crimine_, ut VI, 634. 40. _facili carina_, eo, quod facile, nullo negotio, moveatur navis. Conf. ad IV, 433.

38. _gubernant_ Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. prob. N. Heins. quum de omni prole Cybeles agatur. Vulgo _gubernat_, quod revocavit Lefeb. _regno consorte_ malebat Barth. Adv. XIII, 7, ut simul jugis illa trium regnorum catena, et fratrum dominantium felix et bonarum rerum fecunda concordia indicaretur.

Tum secura capit funem; fremitusque leonum Audiri visus subito, et graviora per auras Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ. Fertur prona ratis (ventos inpellere credas), Contraque adversas ducentem prævenit undas. 45 Extemplo major cunctis spes pectora mulcet, Finem armis tandem, finemque venire periclis.

41. _secura_, certam opis divinæ spem alens, eaque freta. --_leones_ duo currui Cybeles juncti finguntur. Miraculum autem, quod poeta comminiscitur, spectat ad indicium voti precumque exauditarum. 45. _ducentem_ Claudiam, quæ _adverso_ flumine trahebat navem; quo miraculum augetur.

42. _auris_ hoc est aures, Oxon. et Putean. _æra_ conj. N. Heins. quem vide ad Prudent. hymn. Romani v. 200.

Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra Abscondit late propulsis puppibus æquor, Cui numen pelagi placaverat hostia taurus, 50 Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta. Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ Armigeræ Jovis ante oculos cœpere volucres Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.

48. Conf. Liv. XXIX, 27. Res a Scipione in Sicilia et Bruttio agro, ubi Locros recepit, gestas silentio prætermittit poeta. 49. _Abscondit_, tegit, ut XI, 519 al. de magna multitudine navium, de qua v. Liv. XXIX, 24 seq. 50 seq. Dausq. jam bene contulit Virgil. Æn. V, 235 sq. (ubi v. Cerda), et Liv. XXIX, 27, ubi Scipio secundum preces, ad deos marinos fusas, «cruda exta victimæ, uti mos est, in mare porricit.» Cf. et Appian. Punic. c. 13, et supra XV, 159 sq., ubi v. not. --_numen pelagi_, Neptunum, cui non modo agnum, sed etiam _taurum_ solennem victimam fuisse, monuit Drak. coll. Arriano exped. Alex. M. VI, 19; Plut. pag. 83; Meursii Auctar. Philol. c. 2; Tzetz. ad Hesiodi Ἀσπ. p. 197, et Hesych. v. ταῦρος et ταύρια. 52 seq. Aquilæ Scipioni viam monstrant in Africam, ut anguis in Hispaniam sup. XV, 138 sq., nec minus adcommodate ac cum delectu h.l. aquilæ ponuntur, _armigeræ volucres Jovis_, cujus Dei filius Scipio esse credebatur. Vid. ad IV, 476. Similiter columbas, maternas aves, Æneæ viam ad aureum ramum aperuisse ap. Virg. Æn. VI, 190 sq., et corvos Alexandro duces fuisse ad oraculum Jovis Hammonis ap. Diodor. XVII, et Curt. IV, vii, 15 (ubi v. Intpp.), jam monuit Dausq.

Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti 55 Tantum progressos liquida sub nube volatus, Quantum non frustra speculantum lumina servant, Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.

56 sq. Silius variavit verba Maroniana, ab Ernest. jam conlata, Æn. VI, 199 seq. «Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie possunt oculi servare sequentum.» 58. _Agenoreæ terræ_, Africæ, vel Carthaginis et regni Pœnorum. Cf. ad I, 15. --_perfida_, perfidorum Pœnorum. Cf. ad I, 5.

56. _prægressos_, et mox _servent_ suspicabatur N. Heins.

Nec segnis, tanta in semet veniente procella, Africa terribilem magno sub nomine molem 60 Regis opes contra et Massyla paraverat arma: Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus Terror erat: campos pariter vallesque refusas Litoraque inplerat, nullo decorare tapete Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras 65 Condebant jaculis stridentibus æthera nubes.

59. Adcuratius hæc tradit Livius XXIX, 23 sq., et XXX, 5 seq. --_tanta procella_ δεινῶς, ut VI, 105; XI, 91; XII, 334 al. pro tot Romanorum copiis in Africam trajicientibus; de quibus v. Liv. XXIX, 24 sq. 60 seq. _contra terribilem molem_, hostium multitudinem, _magno sub nomine_, duce, Scipione, _paraverat regis opes et Massyla arma_, societatem et auxilium Syphacis, regis Massyliorum. Cf. ad XVI, 170. 62. _Laurentibus_, Romanis. Vid. ad I, 110. 64. _nullo decorare tapete_, stragulo, _Cornipedem adsuetus_, ut forte _nudis equis_, II, 349. 65 seq. _Nomas_, Numidæ et eorum rex Syphax. --_densæ Condebant jaculis æthera nubes_; cf. ad I, 311; II, 37 al. [66.] _jaculis stridentibus_, ut IV, 567, ubi v. not.

Inmemor is dextræque datæ junctique per aras Fœderis, et mensas testes, atque hospita jura, Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore, Ruperat, atque toros regni mercede pararat. 70

67. Syphax adcepta in matrimonium filia Hasdrubalis fœdus rupit cum Scipione ictum, de quo v. sup. XVI, 245 seq. Silius vero ad verbum fere expressit locum Livii inf. ad v. 76 adscriptum. 68. _mensas_ hospitales, quæ sacræ erant. Τράπεζα μὲν ἱερὸν χρῆμα, δι’ ἧς ὁ θεὸς τιμᾷται φίλιός τε καὶ Ξένιος. Synes. Epist. LVII. Conf. Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 136; Potteri Archæol. Gr. L. IV, c. 20, p. 665 sq., et Barth. ad Claud. in Rufin. I, 229. 69. _mutatus_ animo, ad defectionem a Romanis incitatus. --_amore pravo_, quæ et perfidiæ et exitii causa fuit. [70.] _toros_, conjugium, _regni mercede pararat_, jactura regni, quam propter illud fecit. Barthius Adv. XIII, 7, et Ern. --_regni mercedem_ eo referunt, quod Syphax post illud connubium regnum et, opes suas Pœnis mercenarias addixerit, vel, ut vers. 75 dicitur, _dotalia arma transtulerit_. Idem Barth. l.c. ita disputat: «In rebus hujus regis admodum infelix poeta est, languide totam castrorum exustionem, tantique barbari captivitatem describens; ut ego plane aliud malim, quam tantæ rei tam frigidum narratorem legere. Et fere ubique in talibus recensendis mera cura hic scriptor est. Quam inepte mox locutionem Hannibalis ad milites, et ante eum legatis disceptationem, ipsumque tanti bellatoris discessum proponit! Felicior sane aliquanto in laudibus declamandis, quod vel ex encomio Scipionis, hunc librum claudente, patere possit, non enormi, sed composito, nec majestatis orbo.» Non inepte ita, at nimis tamen severe judicat; nec tam languor Silii displicebit lectoribus, quam tumor verborum et vanus sententiarum strepitus.

67. _Immemor hic_ Put. _Immemoris_ Marsi Ven. poster. operarum errore, et inde aliæ edd.

Virgo erat eximia specie claroque parente, Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis, Ceu face subcensus prima tædaque jugali, Vertit opes gener ad Pœnos, Latiæque soluto Fœdere amicitiæ, dotalia transtulit arma. 75

71 seq. Cf. Liv. XXIX, 23. Filia Hasdrubalis Livio _Sophonisba_, sed Græcis auctoribus Σοφονίβα, vel Σοφώνιδα dicitur. Vid. Schweighæus. ad Appian. Punic. c. 27, et ad Polyb. XIV, 1. 73. Ernesti monet, _face succensum_ dici haud dubie ad ductum Livii l.c. ubi Hasdrubal, ut Syphacem «adcensum cupiditate (et sunt ante omnes Numidæ barbaros effusi in Venerem) sensit, virginem ab Carthagine arcessit, maturatque nuptias.» Bene etiam Drak. «Primus amor fortior putatur, quam secundus; unde sensus Silii est, tanto amore Syphacem prosequutum fuisse Sophonisbam, quasi ea prima fuisset, quam uxorem duxerat. Erat enim viduus, ut patet ex filio ejus Vermina, cujus meminere Livius XXIX, 33, et Appian. Punic. c. 33, ut et ex alio ejus filio et tribus nubilibus filiabus ap. Appian. ibid. c. 17 et 26.» Cf. sup. III, 64. 74. _vertit_, convertit, avertit; ad Pœnos defecit. _Ed._ 75. De _dote_ non est cogitandum, quam Barth. Adv. XXII, 8, non solum sponso a sponsa, sed et huic ab illo conlatam demonstrat, sed _dotalia arma_ simpl. dicuntur, quæ post conjugium et propter id Syphax Pœnis subpeditavit; Ern. coll. sup. V, 22, qui locus tamen dissimilis est. Drak. comparavit Ovid. Met. V, 15, et Claud. R. P. I, 28, ubi v. Barth.

Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem Ductori monuisse fuit, missique minantur, Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet: Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe, 80 Si renuat, blando nimium facilique marito Statura obsequia et thalami flagrantis amores.

76 sq. «Scipio literas dat ad regem, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Rom. initæ societatis, neu fas, fidem, dextras, Deos testes atque arbitros conventorum fallat;» Liv. XXIX, 24. Cf. sup. v. 67 sq. --_Ausonio ductori_, Scipioni, _non curarum extrema fuit_, h.e. præcipua cura. [77.] _missique_, legati, _minantur_, minaciter hortantur, ut _permixta minis monebat_, v. 83. 78. _Stet_ in _regno_, non inde moveat. 79 seq. Confer I, 301, ibique not. 82. _sanguine Statura obsequia_, constitura, Drak. coll. Liv. II, 36: «magno illi ea cunctatio stetit;» XXIII, 30: («multo sanguine atque vulneribus ea Pœnis victoria stetit»); Gron. Obss. III, 7, et Broekh. ad Prop. II, vii, 8.

77. _missique minantur_ ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. _missique minentur_ in Oxon. Putean. omnibusque edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus hunc locum corrupit, et ex ingenio etiam addidit integrum versum, _Ductori monuisse fuit, sit fidus, et ictum Observet fœdus, neu pacis jura resolvat, Stet regno_, etc. Hanc scripturam falsam esse, vel sola vox _Observet_, quam mox sequitur _servet_, persuasit Drakenb. Nihil tamen mutare sustinuit, nec eo audacior esse voluit Ern. qui hac interpolatione expeditiorem reddi orationem monet. Recte: sed et languidior fit, præmissis potissimum vss. 67 seq. ubi poeta notionem rupti fœderis jam omnibus fere poetarum coloribus adumbravit; quumque exquisitior doctiorque esset, ab indocto et audaci Nicandro sententia ejus diluta est ac dilatata, adsutis laciniis, quibus sublatis bene procedit, vid. not. 78. _pacta_ Oxon. et Put. Conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 700; XIV, 36, et Ep. Her. XX, 18. Vulgo _facta_.

Sic Latius permixta minis, at cassa movebat Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures. Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses 85 Advocat, et, castas polluti fœderis aras Testatus, varia Martem movet inpiger arte.

85 seq. Scipio, non Syphax, ad quem Barth. Adv. XIII, 7, hæc verba retulit, exasperatus fuit, postquam vidit, monitis se efficere non posse, ut regem a societate Pœnorum abduceret; quod et sequentia clare probant; Drak. --_nitentibus_, obnitentibus.

83. _at_ pro vulg. _et_ scripsi, probb. Barth. Adv. XIII, 7, N. Heins. et Drakenb. _Hæc Latius_ et _sed cassa_ tacite edidit Lefeb. non inprob. Ern. Deinde _monebat_ Put. Parm. et al. edd. ut et conj. Barth. l.c. Recte, opinor: et non modo _monita_ mox sequuntur, unde vulgatum prætulere N. Heins. et Drak. sed et _movet_. 87. _vafra arte_ corrig. N. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XVI, 314, quoniam de una tantum arte castrorum incensorum h.l. mentio fit.

Castra, levi calamo cannaque intecta palustri, Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris, 90 Ac tacita spargit celata incendia nocte.

88... 108. Cf. Liv. XXX, 3 sq., et Polyb. XIV, 5, a quibus ordine singula et adcuratius exponuntur. Appianus Punic. c. 21 sq., memorat, sola castra Hasdrubalis incensa esse, et Syphacem trepidum sociis non succurrisse, sed simul fugisse relictis castris suis. 88, 89. «Numidæ præcipue arundine textis, storeaque pars maxima tectis, passim nullo ordine, quidam, ut sine imperio occupatis locis, extra fossam etiam vallumque habitabant: quæ relata Scipioni spem fecerant castra hostium per occasionem incendendi;» Liv. XXX, 3 extr. Cf. Polyb. XIV, 1 sup. III, 290 sqq. et in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7. Πλεκταὶ στέγαι ἐπ’ εὐκύκλοις ὄχοις mapalia dicuntur Æsch. Prom. v. 214. [“in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7”: Not. ad II, 85, et V.L. ad XIV, 7] 90. _furtum armorum_, arma furtim, seu clam mota, insidias et stralegemata, ut _furta belli_ et fraus armorumque _doli_ ap. Virg. Æn. XI, 515 et 522. Conf. sup. ad libros VI, 70; VII, 134 et 487. 91... 108. Luxuriem orationis in hac incendii imagine, quæ passim adumbratur, v.c. IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq., jam notarunt Barth: Adv. XIII, 7, et Ern.

88. _intecta_ pro vulg. _intorta_ e Put. recepi non inprob. N. Heins. qui tamen malebat _intexta_, quod etiam adrisit Drak. Lefeb. (qui illud edidit) Cort. et nobis; confer Heins. ad Ovid. Met. V, 446. 90. _furtum_, non _furtim_, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde _nitentibus umbris_, R. 1, Parm. Med. _intentibus v._ Put. _invitantibus v._ conj. N. Heins. et mox _celerata incendia_; quod posterius placere potest. Τὸ _celata_, hoc est clam inmissa, ex compendio forte scribendi ortum, et languet, quia cum _tacita_ jungitur. Totum potius versum ejiciendum censerem, qui salvo sensu abesse potest, nisi in poeta luxuriantis ingenii versarer.

Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem Cœperunt ignes, et se per pinguia magno Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras, Et frenos volucri propellunt lumine flammæ. 95

92. _pestem_, ut v. 96; _lues_, de incendio. Vid. ad I, 174. 93. _pinguia pabula_ ignis, ut mox _arida alimenta_, quæ facile flammam concipiunt, ut arundo et canna; Ern. 94. _clare exspatiuntur in auras_; v. Var. Lect. 95. Cf. simil. loc. sup. IV, 681, ibique not.

92. _conjecti_ ex probabili conject. N. Heins. edidit Lefeb. 94. _late exspatiantur_ emendat. N. Heins. et _claræ_, scilicet flammæ, Burm. prob. Drak. ut apud Virg. Æn. II, 569, _dant clara incendia lucem_; conf. sup. X, 557, 558. Sed τὸ _clare_ eodem sensu et doctius dictum crediderim. 95. _ramos_ pro _frenos_ conj. Dausq. _flumine_ (velut torrente) pro _lumine_ Barth. Adv. X, 13; _Et volucri effrenes p. l. flammas_, scilicet ignes, vel _Et se mox volucri p. l. flammæ_ emend. N. Heins. _Et Pœnos volucri p. flamine_ (h.e. adflatu, vel vento, quo alitur incendium) _flammæ_ tentabat Burm. Sed sanum esse locum recte existimant Lefeb. et Ern. _tenebras_ pro _frenos_, et v. 96, _ceu_ pro _cum_ legendum videbatur Withof. _ceu turbine_, et v. 101, _furit undique_ malebat N. Heins. 103. _semustaque_ scripsere Drakenb. Lefeb. et Ern. Conf. ad III, 16.

It totis inimica lues cum turbine castris, Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo Arida, et ex omni manant incendia tecto. Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis Excitis somno, multorumque ora vocantum 100 Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque Conripit: exundat pestis, semiustaque castra Ardenti volitant per nubila summa favilla.

98. _manant_, ut v. 101, _fluit_, et v. 103. 103. _exundat pestis_; cf. ad II, 631. Cerda ad Virg. Æneid. III, 571; Gron ad Gell. XVII, 10, et Burm. ad Val. Fl. IV, 660. Similem castrorum nocte incensorum descriptionem legere est in poetico admodum opere, et supra omnem laudem absoluto, _Le Télémaque de Fénélon_, lib. VII: «Un tourbillon de poussière forme un épais nuage qui couvre le ciel, et qui enveloppe tout le camp. Bientôt à la poussière se joint une fumée épaisse, qui troublait l’air et qui ôtait la respiration.... Adraste fait mettre le feu au camp. Aussitôt la flamme s’élève des pavillons, et monte jusqu’aux nues: le bruit du feu est semblable à celui d’un torrent qui inonde toute une campagne.... Le vent pousse impétueusement la flamme de pavillon en pavillon, et bientôt tout le camp est comme une vieille forêt qu’une étincelle de feu a embrasée.» _Ed._

104. _Albenti favilla_ Oxon. Put. R. 2, ut _cava f._ apud Petron. c. 120, et forte _candens f._ apud Virgil. Æn. III, 573, unde probavit N. Heins. et recepit Lefeb. Vulgatam lect. defendit Drakenb. coll. Martial. I, 42, et recte jam monuit, _candentem favillam_ in Virg. l.l. eodem sensu exponi posse, quo etiam illam ceperint ibi Cerda, et Scalig. ad Sever. Ætn. v. 509.

Ipsius ingenti regis tentoria saltu 105 Lugubre increpitans late circumvolat ardor; Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles E somno ac stratis rapuisset multa precantem. Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno 110 Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis, Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,

109. Cf. Liv. XXX, 6 seq., ubi res memorantur ordine historico. 110. _Massylus Tyriusque duces_, Syphax et Hasdrubal. De multitudine agrestium Numidarum omnique juventute a Syphace _excita ex regno_, qua _vulnera noctis_, h.e. cladem jacturamque, noctu adceptam, reparavit, et de _conjuge animos dante_ cf. Liv. XXX, 7, et Polyb. XIV, 7. 112. _Ira_, _pudor_ et _conjux_, seu amor, Syphaci erant _tres ignes_, stimuli, incitamenta virtutis.

108. _Et somno_ Put. _Et summo_ Parm. _Exsomnem_, vel _E sponda_ opinabatur N. Heins. De verbis _multa precantem_, quæ et me semper obfenderunt, Barth. Adv. XIII, 7, ita disputat: «Hæc captivitatem potius, quam liberationem ab inminentibus flammis, signant. _Multa precari_ regem in suis castris, inter manus satellitum suorum, quam absonum est? potius _dira precantem_, fastu videlicet barbaro et regio in ausos tam inmane, et quidem furto, hostes. Nam regem minime mollem inducere alioqui vult, quum mox pugna commissa inter agmina adversa medium evolasse dicat.» Reliqui interpretes h.l. tacent. Poeta forte scripsit _multa frementem_; conf. inf. v. 116.

Inmanes animos; adflataque barbarus ora Castrorum flammis, et se velamine nullo Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas 115 Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem, Nec claro potuisse die, nec sole tuente, A quoquam vinci: jactarat talia vecors;

113 sq. «Duces ambo, et ex tot millibus armatorum duo millia peditum et quingenti equites semiermes, magna pars saucii adflatique incendio, effugerunt;» Liv. XXX, 6. 116 sq. Verba Syphacis ap. Liv. cap. 7 extr. «Scire incendio, non prælio, cladem adceptam: eum bello inferiorem esse, qui armis vincatur.» Languent diversa unius rei vocabula, _luce_, _claro die_ et _sole_. --_Syphacem_ autem δεινῶς pro se. --_sole tuente_, cernente; nisi malis defendente cum Cell. qui monet, diurno tempore lucem solis contra pericula nos tueri, ac detegere, in quæ noctu facile inplicemur. Eamdem nocturnæ cladis excusationem vide apud _Racine_, _Mithridate_, Act. II, sc. 3: . . . . . . . . . Pompée a saisi l’avantage D’une nuit qui laissat peu de place au courage, Les rangs de toutes parts mal pris et mal gardés. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Enfin toute l’horreur d’un combat ténébreux. Que pouvait la valeur dans ce trouble funeste? Vide etiam Ajacem Homeri, Iliad. XVII, 645 sq. qui Jovem ipsum in perniciem suam implorat, dum in _luce_ vel _claro die_ pereat: ἐν δὲ φάει καὶ ὄλεσσον. Longinus, De Sublim. cap. VII, has voces et magnam poetæ mentem feliciter interpretatur. _Ed._

109. _juncto agmine_ conj. N. Heins. qui tamen recte monuit, _juncto aggere_ pro junctis castris dici posse. Idem malehat _sociarunt_. At sequitur mox _lenierat_. 115. Emend. _ereptum ex morte_, quoniam certe non hostibus Romanis, sed ignibus fuerit cinctus Syphax in castris adcensis, qui et mox jactet, Romanos timuisse claro die pugnæ potestatem facere. 118 sq. Barth. Adv. XIII, 7, et XV, 7, nota dignum dicit, quod poeta h.l. et v. 114, 212, 214, 225, 230, ac al. passim, pluribus spondeis vulgaribusque verbis compositis carmen perdat, quæ cursum orationis incidant, curamque illam, a Plinio indicatam, ingenio plane caruisse arguant.... Omnino studium poetæ in hoc libro et in fine carminis elanguisse videtur; conf. tamen Heyne in not. ad Virgil. Æn. VIII, 596.

Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ. 120

119... 148. Syphax, viribus, reparatis Hasdrubali jungitur, et cum Scipione manus conserit, sed vivus capitur. Cf. Liv. XXX, 8, 11, 12, ex quo etiam intelligitur, quod Ðrak. jam ad v. 134 notavit, Silium ex duobus præliis unum fecisse: Syphax enim alio prælio, quo solus cum Lælio et Masinissa, non cum Scipione, nec Hasdrubali junctus, conflixit, captus est. Appianus ultimæ tantum pugnæ mentionem facit Punic. c. 26, et prioris Polyb. XIV, 7 sq. cujus libri maxima pars periit. --_flatus_ et _tumida lingua_ pro arrogantia. Conf. ad II, 288, et Heins. ad Ovid. A. A. I, 715. --_claudebat_, finiebat, scil. prælio adverso el captivitate superbi regis. Conf. ad XIII, 686. --_nec plura_ loqui _sinebat Atropos_, Parca, Fortuna. 120. _stamina_, fata extrema ac mors, _tumidæ linguæ_, superbi et jactantis Syphacis.

120. _propera͞nt_, vel _properarunt_ Put. _properebant_ R. 2. _properabant_ conj. N. Heins. vel _properabat_ quod ex ed. Benessæ recepit Lefeb.

Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat, Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce. Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat 125 Viso rege procul raptis exercitus armis.

121 sqq. Conf. ad IV, 520 seq.; Dorvil. ad Chariton. pag. 573, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 127 sq. [123.] _ripas laxat_, super eas effusus amnis. 125 sq. _Rutuli_, Romani. --_nava manus_, strenua, fortis, ut I, 549, ubi vid. Var. Lect. Ernesti putat, _navam manum_ haud dubie esse, quæ non temerario inpetu, quali Numidæ, sed considerato ordine pugnaverit. Sed hæc notio et ab usu loquendi, et ab h.l., ubi eadem manus _ruebat raptis armis_, aliena videtur. --_celsus exercitus_, milites excelso animo, feroces; sec. Drak. qui tamen recte monet, _navam manum_ etiam pedites dici posse, et _celsum exercitum_ equites, ut ap. Stat. Theb. VIII, 563: «Nunc pedes ense vago, prensis nunc celsus habenis» et _sublimis_ sup. IV, 219, et ap. Virg. Æneid. VII, 285; idque cum Ern. prætulerim.

124. _agmina prima_ Put. oculis librarii in v. 127, evagantibus; Ern. 125. _vana manus_ Oxon. Putean. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. unde _nava m._ ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. et Ern. prob. Drak. Conf. ad I, 549. Vulgo _sana manus_, ut sensus sit, Romani prudenter pugnantes tamquam sanæ mentis homines; Cell. Withof. conjicit: _contra sana manus Rutuli, lætusque ruebat_.

Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo Massylus volitet, deposcens prælia, rector?

127 sq. Ernesti veretur, ne nimis considerati sint milites, qui in limine pugnæ constituti ejusmodi sententiis vacent; in quibus certe, si modo recte locum habeant, acuta brevitas maxime requiratur. Mea potius qualicumque sententia insignis est h.l. suavitas: nam non adeo multæ militibus subgeruntur cogitationes, sed paucæ, et quidem aptissimæ, in quas non adsequor cur incidere non potuerint, quum ne acie quidem cum hoste jam dimicaverint, sed in pugnam demum _ruerint_, et _procul_ viderint regem. --_in agmine primo_, ἐν προμάχοις _Massylus rector_, Syphax. Vid. Nostrum ad XVI, 170.

127. Ita hunc locum restituit N. Heins. _vides ut agmine_ Oxon. Put. Tell. Parm. Med. Mart. Herbip. _vides ut ab agmine_ Benessa. _agmine primo_ Ox. et Ben. Mox _volitet_ Put. Vulgo _Videsne_, _vides_, _ait_, _agmine primus Massylus volitat_.

Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras Cælicolum, et casti ductoris fœdera rupit. 130 Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.» Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt. Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem Naribus hasta volans, erexitque ore cruento Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras. 135

129. _hoc decus_, hanc gloriam capti aut cæsi regis. Abrupta oratio adfectui æstuique animi adcommodata. 130. _casti ductoris_, Scipionis: _casti_; v. ad I, 481. 133 seq. Similis locus est sup. IX, 594 sq. Uterque autem, et hic quidem ad verbum fere concinnatus est ex Virg. Æneid. X, 892 sq. Juncta verba synonyma, _cornipes_, _quadrupes_, _equus_, recte notavit Barth Adv. XIII, 7, sed idem perperam putabat, infelicia plane h.l. omnia esse et vix communes quoque sensus ferre. Nihil aptius dici poterat, quam equum gravi vulnere ictum primum cruribus anterioribus elevatum se _erexisse_ (quod poetice tribuitur hastæ, quæ eum erexerit), deinde calcitrasse, tum _conruisse_, et denique _membra_ vulnerata, h.e. caput _huc illuc jactasse_, ut _infixam cuspidem_ excuteret, et quia dolorem ibi sentiret, ut κυλινδόμενος (volutans caput in terra) περὶ χαλκῶ, ap. Hom. Iliad. θ, 86, qui locus Silio etiam ante oculos fuisse videtur. Conf. ibi Kœppen, et Heyne ad Virg. l.l. --_sedit_, ut I, 540, ubi v. not. --_Naribus_ et _ore cruento_ ut ap. Virg. l.c. _inter cava tempora_, et Æneid. XI, 687 (qui locus etiam Nostro similis est), _sub aure_. Conf. Iliad θ, 83 sq. --_spirantibus ignem Naribus_, ut ap. Virg. Ge. II, 140.

130. Voc. _casti_ suspectum et ex _castris_, quod versu proxime subsequenti obcurrit, prognatum videbatur N. Heins. At vid. not.

Corruit asper equus, confixaque cuspide membra Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.

136. _equus asper_, τραχὺς, iratus, dolore exasperatus. [137.] _rectorem_, vectorem (v. Var. Lect.), Syphacem, _hosti prodidit_, tradidit. Confer Nostrum ad II, 247.

137. _vectorem_ emend. N. Heins. ut ap. Ovid. A. A. III, 555. Sed Drak. bene monet, _rectorem_ etiam equitem dici Tac. Ann. I, 65 (ubi confer Ernesti) Claud. _in Eutrop._ II, 423, et Lucan. VII, 530.

Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos Adnitentem artus, revocato a vulnere telo, Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum) 140 Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis, Sceptriferas arta palmas vinxere catena.

138 seq. «Syphax, equo graviter icto, effusus obprimitur capiturque,» Livius XXX, 12 pr. _Invadunt_ rectorem, Syphacem, Romani, _vanumque fugæ_, frustra effugere conantem, _atque adnitentem artus fessos_ lapsu equi, qui ei, in latus effuso ac prostrato, incumbebat, _adtollere telo, a vulnere revocato_, adducto ad se a capite equi vulnerato, ut se jacentem erigeret, _conripiunt_. Sensum h.l., qui ita, nisi me omnia fallunt, expediendus est, non percepit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quem Romani _invadunt_? equum, cui Syphax adhuc dum insidebat, an Syphacem solum? _fessi artus_ magis equo, quam equiti conveniunt. Cogitari potest Syphax equum lapsum ad fugam excitasse; at ejus ex vulnere et lapsu fessos ægre _adnitebatur adtollere artus_. Ergo eum _conripiunt_, dum equum elevat exstracto telo. Nam hoc vulnus in naribus profecto non letale erat, sed equum tantum conturbabat.» Immo equus _conruit_, toto corpore prolapsus est, ut apud Hom. et Virg. ll.cc. nec facile elevari potuit extracto telo: vulnus etiam letale fuit, et omnino esse potuit. Vid. Hom. Iliad. θ, 84, et ibi Kœppen. _Fessi_ denique _artus_, h.e. pedes minime conveniunt equo, cujus capiti, non pedibus, vulnus inflictum erat. 141. _exemplum non unquam fidere lætis_, h.e. quod insigni documento fuit, nunquam fidendum esse _lætis_ rebus, fortunam hominum mutabilem, nec constantem exspectandam, vel spem in ea ponendam esse. --_Exemplum_, h.l. quod nos diceremus _eine Warnung_.

138. _vanumque fugæ_ ex emend. Dausq. et N. Heins. recepi cum Lefeb., qui ita in duobus antiquis, nescio quibus, legi dicit. Vulgo _vanamque fugam_, ex qua lect. non facile commodam exsculpes sententiam. 139. _e vulnere_ primus edidit Parisiis Colinæus, quem sequuti sunt pauci, sed et ipse Drak. qui toto fere h.l. tacet. 140. _pudendum_ pro vulg. _pudenda_ ex emend. N. Heins. edidi cum Lefeb. (qui nihil de ea re notavit) et Ernest. prob. Drak. Hunc loquendi modum Silius in deliciis habet; vid. App. _manicæque pudendæ Additæ_ corrig. Dausq. _manicæque pudendæ Addita_ scripsit Cellar. 141. _o exemplum_ malebat Barth. Adv. XV, 7, ut magis erigeretur sententia. Male! tollenda potius major distinctio post _lætis_, quod jam vidit N. Heins. 142. _strinxere_ malebat N. Heins. quia _vincla_ præcesserunt: quod tamen eum non obfendit supra XVI, 72, 74.

Ducitur ex alto dejectus clumine regni, Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor. 145 Prostratis opibus regni Phœnissa metuntur Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.

144. De magno Syphacis imperio v. sup. XVI, 171 sq. --_sub pedibus_, imperio et potestati suæ subjectas; Drak. coll. Anthol. Gr. IV, 4 epigr. 7: Ὠκεανὸν παρὰ ποσσὶν ἐχων μετ’ ἀπείρονα γαῖαν. Virgil. Æn. VII, 100; Ovid. Met. XIV, 490; Liv. XXXIV, 32 et al. 145. _sub nutu_, potestate, ut IV, 712. --_Litora ad Oceani_; cf. XVI, 172, et ibi not. 146. _metuntur_; vid. ad IV, 213. 147. Ter Hasdrubal in _fugam_ conjectus, semel in Hispania, bis in Africa, unde Liv. XXX, 28, _dux fugacissimus_ dicitur; Drak. Cf. inf. v. 176.

147. _at invisus_ conj. Barth. Adv. XV, 7, non male, judice etiam Drakenborch.

Stabat Carthago, truncatis undique membris Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem 150 Hannibal absenti retinebat nomine molem. Id reliquum fessos opis auxiliique ciere Rerum extrema jubent: huc confugere paventes, Postquam se Superum desertos numine cernunt.

149... 157. Conf. omnino Liv. XXX, 9, ac Polyb. XIV, 9 et 10. --_truncatis undique membris_, tropice, pro omnibus fere copiis et auxiliis, in Hispania, Italia ac Africa, deletis. [150.] _Uni nixa viro_; cf. _Bossuet_, _Histoire universelle_, Part. III, cap. 6: «Carthage, qui avait commencé de baisser, ne se soutenait plus que par Annibal.» _Ed._ --_tanto fragore ruentem molem_, præclare de interitu Carthaginis, reipublicæ præpotentis; imagine petita a vasto ædificio, quod cum ingenti fragore conlabitur, ut _Hesperiæ sonitum ruinæ_, dixit Horat. Od. II, i, 32. 151. _absenti_, quamvis absens, _retinebat_, sustinebat, _nomine_ solo, conf. XVI, 19. Sic Mithridates apud _Racine_, act. III, sc. 1: _Le grand nom de Pompée assure sa conquête._ Lucan. Phars. I, 135, 144. _Ed._ 152. _fessos_; v. ad I, 566. 153. _Rerum extrema_, ut VIII, 25, ubi v. not.

150. _innixa_ corrig. N. Heins. et _innisa_ tacite edidit Lefeb. 151. _numine_ emend. Barth. l.c. coll. v. 154, 183, et sup. XVI, 16, 17, ut Hannibalem, ob rerum gestarum magnitudinem, nunc ruente pæne republ. ut Deum tutelarem suspexerint Pœni.

Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina, 155 Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis, Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.

157. _lentus_, si auxilio venire cesset, si moretur, nec properet. --_nullas_, dirutas. --_arces Carthaginis_; v. ad I, 7.

156. _patrumque_ primus edidit Nicander, _monentis_ est ex emend. N. Heins. _moventes_ R. 2. Vulgo _monentes_. 157. _videat_, non _videas_, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. et Mart. Herbip. Post hunc versum Nicander duos alios inculcavit, _Tolle moras, patriæque celer succurre cadenti, Hannibal, et nostris depelle a mœnibus hostem_. Eos jam ejecit Drakenb. suadente N. Heins.

Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras, Et fera ductoris turbabant somnia mentem. Namque gravis curis carpit dum nocte quietem, 160 Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum Visus erat simul adversos mucronibus in se Destrictis ruere, atque Itala depellere terra: Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat. 165 Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo Truderet, et rapidis daret absportare procellis.

158. _Dauni oras_; vid. ad lib. I, v. 291. 159 seq. Commentum poetæ, de quo v. ad II, 704. 162. _Visus erat_ voc. propr. de somniis, de quo v. Broekh. ad Prop. III, iv, 24. 167, 168. «Raro quemquam alium, patriam exsilii causa relinquentem, magis mœstum abisse ferunt, quam Hannibalem hostium terra excedentem: respexisse sæpe Italiæ litora, et Deos hominesque adcusantem, in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum, etc.» Liv. XXX, 20; cf. inf. v. 213 sq. 169. _daret absportare_, absportandum. Vid. ad V, 324.

163. _Destrictis_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Districtis_; vid. ad XVI, 528. 166. _capiens_ Ox. Vulg. _cupiens_. 169. _rapidis_ scripti, R. 2, Basil., Wolfii et quædam aliae. _rapidum_ pleræque edd. priscæ. _raptum_ conj. N. Heins.

His ægrum visis adeunt, mandata ferentes, 170 Legati, patriæque extrema pericula pandunt: Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas Regnator tulerit Libyæ, letoque negato, Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas, 175 Non una concussa fuga: se, triste profatu, Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.

170 sq. Conf. Liv. XXX, 19. 172. _Massyla_, Syphacis. Vid. ad XVI, 170 seq. --_ruerint_, ut XV, 736. 173. _Regnator Libyæ_, rex Massæsylorum, Syphax. 174. _pompa Jovi_, in triumpho ducendus in Capitolium, Jovis sedem. --_nova pompa_, ornamentum novum, quod pompæ triumphi accessurum sit. 175. _rerum habenas_, ut I, 144. 176. _Non una fuga_; vid. sup. ad v. 147. 177. _bina castra_, Syphacis et Hasdrubalis (Liv. XXX, 5, 6), 179, Scipionem _minitari_, se _ignibus detracturum_, absumturum _patriam, in quam_ Hannibal _se referat_, i.e. dum Hannibal moretur in Bruttio agro (supra XVI, 1 seq., et Liv. XXVII, 51), se effecturum, ut ille, in quam redeat, patriam inveniat nullam; Lenz.

175. _agitarit_, non _agitabat_, scripti et primæ edd. _trepida_ conj. Livin. 178. _celeratis_ opinabatur N. Heins. ut sup. v. 91.

Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet Litora dum Pœnus, detracturum ignibus atris, 180 In quam se referat, patriam, suaque incluta facta. Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque, Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.

179. _juvenem_, Scipionem. 180. _detracturum ignibus_, ut _in cinerem trahere_, sup. XIII, 319. 181. _se suaque facta incluta_, se cum gloria sua, hoc est _se_, rebus in Italia præclare gestis, _referat_, redeat. 183. _dextram adorant_, ori admovent, exosculantur, ut dextram _numinis_; qui honor et diis et regibus aliisque dignitate conspicuis hominibus præstari solebat. Cf. Hom. Iliad. ω, 478; Plin. XI, 45, seu 103; Alex. ab Alex. genial. dier. IV, 16; Potteri Archæol. Gr. II, 5; T. I, p. 561 sq., vers. germ. _Harmar’s Beobacht. über den Orient_, T. II, p. 49... 65.

180 sq. Ita legitur h.l. in MSS. et antt. edd. ante Junt., in qua Nic. pro _referat_ reposuit _referant_, et iteram duos adjecit versus, _detracturum ignibus atris Omnia, et excidium extremum Carthagini adesse. In quam se referant patriam, suaque inclita facta Commemorant, strages Italis quas fecerit oris_. Pro _detracturum_ N. Heins. conj. _depasturum_; recte, opinor; saltem ingeniose.

Audivit torvo obtutu defixus, et ægra Expendit tacite cura secum ipse volutans, 185 An tanti Carthago foret: sic deinde profatur: «O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes, Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam, Atque æquasse solo potui, traducere captam 190 Servitum gentem, Latioque inponere leges.

184... 200. Silius summam Hannibalis indignationem præclare adumbravit, duce Liv. lib. XXX, cap. 20, quem vide. 186. _An tanti Carthago foret_, h.e. digna foret, cui opem ferat, quam sibi denegaverit _invidia_ Hannonis, de qua v. ad XVI, 12 sq. 187 seq. _Dirum exitium_ est _invidia_. Conf. XII, 613 sq.

184. _abtutu_ Ox. prob. Barth. Adv. X, 13, ut non adspexerit legatos, ob indignitatem rei, sed obliquis limisve oculis intuitus sit. Deinde _et ægram Expendit tacite curam, secum_, etc. ex cod. Tell. recepit Lefeb. Non male! 185. _tacite_ Oxon. _tacitus_ R. 1, ad marg. Vulgo _tacito secum_ prob. Barth. Adv. l.l. nec inprob. N. Heins. ut _tacito_ non sit adverb. sed a _cum_ pendeat. 187. _durum_ Put. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. Conf. Virg. Æn. XII, 924, ibique interpretes.

Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis Submisso tirone negant recreare maniplos, Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes Hannoni placet, induitur tota Africa flammis: 195 Pulsat Agenoreas Rhœteia lancea portas. Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra. Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.» 200

196. Romani Carthaginem obpugnant. --_Agenoreas portas_; v. ad I, 15. --_Rhœteia lancea_; v. ad I, 115. 197 sq. Hæc acerba cum ironia dicta esse, quis non videt? _Nunc_ demum, in rebus adflictis, etiam adversarii mei, qui auctores semper fuere, ne quidquam mihi pecuniæ, vel milites in subplementum mitterentur, ad me confugiunt; _nunc_ demum videor iis et adpellor _decus patriæ_, etc. 200. _et te, Hannon_, etsi odio semper capitali in me fueris: verba generoso magnoque animo dignissima. Nec tamen cum Ern. crediderim, hunc locum fere unicum in toto carmine esse, in quo poeta Livianum acumen non solum adsequutus sit, sed et superaverit.

199. _Vertantur_ ed. Basil. Wolfii, et inde Colin. D. Heins. Dausq. el Cell. 200. Vulg. _Anno_, vid. ad lib. II, v. 277.

Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes Propellit, multumque gemens movet æquore classem. Non terga est ausus cedentum invadere quisquam, Non revocare virum: cuncti præstare videntur,

201 sqq. Conf. Liv. XXX, 21 et 28, qui tamen lætitiam Romanorum etiam metu minutam fuisse docet, omni belli mole in unum Scipionem inclinata. --_detonuit_, de voce tonante imperatoris, ut de Pericle ap. Aristoph. Acharn. 539, ἤστραπτ’, ἐβροντα, Lenz. 204 sq. Singulari deorum favore ac beneficio id effectum putant Romani. Hinc et supplicatio decreta. Vid. Liv. l.l.

202. _fremens_ maluerit N. Heins. Sed vulgatum quoque bene se habere, jam monuit Drak. coll. Liv. XXX, 20 pr. 203. _redeuntum_, scilicet in patriam, Oxon. Put. R. 1, Parm. Ben. Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. nisi quod prætulerit _terga vertentem_, vel potius _redeunti_, vel _cedenti_, quum sermonem esse de solo Hannibale ex sequentibus adpareat. Sed cum Hannibale etiam milites ejus ex Italia decedebant.

Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat 205 Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco Interea voto non auras poscit amicas,

[205.] _tandem resolvat_, liberet a metu, ac possessione quasi imperioque. «Ex diutina possessione Italiæ est detractus,» Liv. lib. XXX, cap. 20 extr. et Hannibalem, «post XVI annum ex Italia decedentem, vacuam possessionem ejus reliquisse populo Rom.» ibid. c. 28 pr. Florus lib. II, cap. 6: «sic factum est, ut inhærentem atque incubantem Italiæ extorqueret Hannibalem.» De his quoque vide _Bossuet_, _Histoire universelle_, Part. I, epoc. 9; Part. III, cap. 6; et _Montesquieu_, _Grandeur et décadence des Romains_, cap. 5. _Ed._ 207 seq. Solo discessu contenti sunt, non postulant commodum aut victoriam ab hostibus: quam sententiam inprimis inlustrat sequens comparatio, quam inter felicissimas numero; ita singula apte respondent, et sobrio ornatu exposita sunt; Ern. [208.] _reddit_, ut fuerat, tranquillum. 209. _auras amicas_, secundum ventum, ut ap. Ovid. Trist. I, iv, 17, et Met. XIII, 440.

Contentus caruisse Noto, pacemque quietam 210 Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum Sidonius visus converterat undique miles; Ductor defixos Itala tellure tenebat Intentus vultus, manantesque ora rigabant Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat. 215 Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.

210 sq. _Notus_ idem qui v. 207 _Auster_ dicitur, ventus procellosus. --_pacem salis pro facili cursu reputat_, h.e. contentus mari tranquillo et periculo naufragii sublato, jam non statim postulat, ut leni et felici cursu utatur; in quo ipso _parcum votum_ cernitur; Ern. Cf. Var. Lect. et Virgil. Æn. lib. V, 848; «Mene salis placidi vultum....» _Ed._ 211 sqq. Imitat. Lucan. III, 3 sq. «Solus in Ionios spectabat navita fluctus, Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus,» Pompeius. 213... 217. Silius expressit verba Livii, sup. ad v. 167 laudata. Cf. ad VIII, 108; XII, 594. 214, 215. Cf Liv. XXX, 20 pr.

211. _reputat satis_ ex probabili emend. Scalig. et N. Heins. edidit Cell. 212. _visu_ Gryph.

Ut vero adfusis puppes procedere ventis, Et sensim cœpere procul subsidere montes, Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus; 220 Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc Indignus reditu, qui memet finibus unquam Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ.

218... 290. Poeta epicis coloribus exornavit iter maritimum Hannibalis, quod paucis descripsit Liv. XXX, 25, 29. 219. _subsidere_, ut _decrescere_, ap. Stat. Achill. II, 308 al. et contra _crescere_; Drak. v. ad III, 157 in Var. Lect. 220. _Daunia tellus_; v. ad I, 291. 221 sqq. Silius expressit ac variavit locum Liv. XXX, 20 extr. 221, 223. Mentis non compos sum, neque hoc reditu indecoro indignus, qui sponte Italia decessi; Drak. 223. _subdita tædis_, ut IV, 778, ubi v. not. et Var. Lect. 224. _Elissæ_; v. ad I, 81.

222. _Sim dignus_, vel _Di, dignus_ castigabat N. Heins. At vid. not. 224. _numen_ Parm. _et totum cecidisset nomen E._ vel _potius cecidissent culmina E._ opinabatur N. Heins. Vulgo _Elisæ_, vid. ad I, 81.

Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela 225 A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque Detraxi solio? sparsissem incendia montes Per septem bello vacuos, gentique superbæ Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.

225. Conf. Var. Lect. Apud Liv. l.c. indignatur Hannibal, «quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxerit.» ... _Jovem_ Capitolinum _Detraxi solio_, δεινῶς de expugnatione Romae. 227 sq. _septem montes_, colles Romæ. --_vacuos bello_, præsidio destitutos, quia omnes milites Cannensi prælio consumti fuerant; Ern. 229. Conf. I, 115, et ibi not.

225. _Quin! tunc sat_ reposuit Lefeb. _Quid? tum sat compos?_ corrig. N. Heins. ut repetitio esset verborum v. 221. Ego legendum crediderim: _Quid? tum sat compos_, scilicet mentis fui, _quum non_, etc. Sed τὸ _qui_ doctius pro vulg. _quum_ positum videri potest.

Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro 230 Quis prohibet, rursumque ad mœnia tendere gressus? Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum, Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas. Flectite in Italiam proras, avertite classem. Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.» 235

230. _Cur porro_, diutius, _hæc angant_, hæc cogitatio vexet ac cruciet me meamque mentem, h.e. _invadere_ Romam. 231 sqq. Cf. XII, 540 sqq., 746 seq. 234. _avertite_ a cursu, quem huc usque tenuimus, et in diversa agite; Drak.

231. _Quid prohibet_ malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. X, 88. _gressus_, non _gressum_ Put. 234. _ac vertite_ conj. Livin. _age, vertite_ N. Heins. qui et v. 235 τὸ _ut_ post _faxo_ concinnius abesse monuit, idque firmavit multis poetarum exemplis, quibus alia adjecit in not. ad Ovid. Met. XIII, 875, et Drak. ad h.l.

Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto Prospexit, vertique rates ad litora vidit, Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.

235. _Roma vallata_, a me obpugnata. Eodem consilio Consules Rom. olim a Capua abstrahere conabatur, de quo vid. XII, 493 sq. 236... 290. Manifesta imitatio loci Virg. Æn. I, 84 sqq. Similiter Hannibal olim Romam vix relictam reverti constituerat, sup. XIII, 1 sq., et quemadmodum tunc Dasii monitis v. 30 seq., absterritus fingitur, sic nunc tempestate a Neptuno ei inmissa. Totum hoc commentum non a gravitate rei summorumque poetarum exemplo ac more, neque consilium Romam redeundi ab Hannibalis persona alienum est. In hujus quoque consilii fictionem facile incidere poterat Silius, lecto Liv. XXX, 20 extr. Ita vero nodum sibi nexuerat vindice dignum; et a quo aptius solvi is poterat, quam a Neptuno? nam in mari erat Hannibal, et deus ille Scipioni favet, de quo v. ad XV, 159 sq. et sup. v. 50 sq. Neque tamen diffiteor, nimium poetæ fuisse doctrinæ artisque ostentandæ studium. XVII, 236 sq. --Hujus tempestatis nullam mentionem facit Livius, nisi forte _jactationem maritimam_, lib. XXX, 29 pr. eo referas; Lenz. --_ardentem furiis_; cf. I, 32. --_alto_, ex imo maris, regia sua (unde v. 242: _regna intima_ Neptuni, et v. 244: _Oceani caput_) _prospexit_, ut Virg. Æn. I, 126. 238 sq. _Quassans caput_; v. ad I, 298, et VI, 600. --_genitor_, v. ad I, 606, et III, 126 in Var. Lect. --_æquora fundo Eruit_, ut apud Virg. Æneid. lib. I, cap. 84, 125; II, 419.

Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas 240 Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit. Tum, penitus telo molitus regna tridenti Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu, Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum. 245

241. Epitheton _Æolias_ tam ad _rupem_, montem antrumque Æoli, quam ad procellas spectat. Cf. Virg. Æn. I, 51 sq. ac sup. I, 193, et IX, 491 seq. --_nubibus æthera condit_, hæc ita depingit _Voltaire_, _Henriade, chant I_: L’astre brillant du jour à l’instant s’obscurcit; L’air siffle, le ciel gronde, et l’onde au loin mugit; Les vents sont déchaînés sur les vagues émues; La foudre étincelante éclate dans les nues, etc. Virg. l.c. longe utrique præstat. _Ed._ 242. _molitus_, movens. Vid. ad I, 645, et V, 385. 243. _Tethyn_, ut III, 60, ubi v. Var. Lect.

240. _et rupe_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Ben. et Mart. Herbip. in quibus etiam mox _imbribus_ pro _nubibus_ legitur, ut et in Marsi edd. Vulgo _e rupe_. Aliquid gravioris mendi subesse suspicabatur Barth. Adv. XV, 7, qui et h.l. alia perperam, alia nimis severe reprehendit.

Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda. Insequitur sublime ferens nigrantibus alis Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus. 250 Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum. Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ.

246 sq. Cf. Virg. Æn. I, 84 sq., ibique Heyne in Exc. III. Pro Africo Silius bene substituit _Boream_, a Marone omissum: nam eo potissimum classis ab Italia ad Africæ litora rejicienda erat. Ernesti hunc locum ita taxat: «Recensus ventorum ut per se ambitiosum studium ornandi prodit, ita, quod totus hic furor non parem sibi eventum habuit, aliquid exinde vani tumoris ille omnis locus traxit.» Enimvero ventorum in tempestate præcipuæ partes sunt, neque omnes h.l. recensentur. Eos autem «omnes in unam tempestatem congregari posse» negavit quidem et olim Seneca Nat. Qu. V, 16, at v. Heyne l.l. --_Auster_, qui v. 255. _Notus_ dicitur, _se adtollens Nasamonum sedibus_, flans ex Africa. _Nasamones_ prope Syrtim majorem incolunt (cf. I, 408), et _Syrtes_ potissimum _Noto execitantur_, h.e. vexantur, ut utar verbis Horat. Epod. IX, 31. --_Auster Nudavit Syrtim unda_, h.e. a Syrtibus undas repellit et longe agit, ut apud Lucan. I, 498 sq., et IX, 320 sq. 248. _alis_, ut I, 589. 249. _ponti latus_, quod mox _partem æquoris_ poeta dixit. 251. _rupti poli_, ruptus polus, cælum. Conf. ad I, 135. [252.] _ruere cælum_; v. ad I, 251, et XVI, 650.

249. _acer_ Oxon. et Putean. Vulgo _ater_, quod præstiterit.

Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella 255 Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo, Ductoris frangit super ora trementia fluctum. Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:

255. _a rupe_ Æoli, ut v. 240. At. v. Var. Lect. 256. _stridor rudentum_, ut ap. Virg. Æn. I, 87. 257 seq. _similem monti fluctum_, ut ap. Virg. Æn. I, 105 et, quos Drakenb. laudavit, Ovid. Met XV, 409; Hom. Odyss. γ, 290; λ, 242. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 538. --_nigrante profundo_, mari, ut v. 269 _atris æquoris aggeribus_, et μελάνει πόντος, vel κῦμα κελαινὸν et πορφύρεον, ap. Hom. Iliad. η, 64; ι, 6; Odyss. λ, 242; Drak. [258.] _Ductoris_, Hannibalis. 259... 267. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. I, 92... 101, ubi v. Heyne. Conf. omnino sup. ad II, 705; III, 123, et IV, 669 sqq. --_volvens oculos cælo_ ad vel in cælum, ut I, 1, 277, 370, 508 et al.

255. _veniensque a puppe procella_ recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb. prob. Drak. qui monet, vento, a puppi vel tergo spirante, Hannibalem longissime a finibus Italiæ rejectum esse, et similiter dixisse Virgil. Æneid. III, 130, _surgens a puppi ventus_, et Æn. I, 115, _ingens a vertice_ (h.e. desuper, non, a prora, ut Drak. adcepit, nam sequitur) _In puppim ferit_; Stat. Theb. III, 29, _ingens a puppe Notus_, Hom. Odyss. δ, 357, ᾗ λιγὺς οὖρος ἐπιπνείῃσιν ὄπισθεν, et Eurip. Troad. 19, μένουσι δὲ Πρύμνηθεν οὖροι. Ernesti putat, hæc loca non satis convenire, inprimis ob sequentia _antennæ inmugit_: quod non satis adsequor. 257. _migrante profundo_ corrig. Barth. Adv. XV, 7, ubi monet, perire omne videnti profundum (forte profunditatem, altitudinem), quum navis imo videatur subsessura, ipsumque mare migrare ad Superos. Sed vid. not. 258. _frementia_ omnino legendum videbatur Drak. quia Silius ubique Hannibalem inpavidum finxisset. Sed cf. v. 268, ac sup. I, 530, 532, et II, 476, ibique nott.

«Felix, o frater, Divisque æquate cadendo, 260 Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere, Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam 265 Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas, Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»

261. _fortis dextera_ Claudii Neronis. Vid. supra XV, 775... 804. 263. _tellurem adprendere morsu_, ut V, 526, ubi v. not. 267. _Tarpeio Jovis telo_, h.e. Tarpeii Jovis fulmine. Cf. I, 253, et IX, 538.

264. _ubi illæ_ Put. et R. 2. Vulg. _et illæ_. 267. _Tarpeio_, non _Tarpeii_, tres scripti cum R. 2, et Parm.

Talia dum mæret, diversis flatibus acta In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. 270 Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras, Et fluctus supra, vento librante, pependit. At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes. 275 Increpuere ictu proræ; tum murice acuto Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.

268 sq. Imitat. Virg. Æn. I, 102 seq. Scena densis coloribus picta, sed non sine doctrina et acumine, quod utrumque hoc inprimis loco commendatur. Ern. --_diversis flatibus_, contrariis ventis, _acta_, inpulsa, _unda ruit in geminum_, utrumque, _latus_ navis Hannibalis. [270.] Ita navis veluti inter duos _aggeres mersa_ tenebatur; Ern. Conf. ad I, 265. 273. Conf. Virg. Æneid. I, 106. 274. Cf. Virg. Æn. I, 108. 276. _murice acuto_, ut ap. Virg. Æneid. V, 205, ubi Servius: «murex, saxi acumen, eminens per tranquillitatem.» Isidor. Orig. lib. XVI, cap. 3: «murices, petræ in litore, similes muricibus vivis, acutissimæ et navibus perniciosissimæ.» Cf. et Non Marcell. h.v.

271. _alte exundantis arenæ_, ex imis barathri pontici cavernis ebullientis, vi ventorum subtus agente, emend. Barth. Adv. XV, 7, et edidit Cell. Recte, opinor.

Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes, Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho 280 Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum, Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.

278. Silius exornavit verba Virg. Æn. I, 119, et VIII, 540. 279. _cristas rubentes_, ut _atras jubas_, V, 165, ubi v. not. 280. _Capuæ_, ubi Hannibal olim hibernaverat. --_seposta_, reservata, _triumpho ducis_, Hannibalis. 281 sq. Hæc potissimum ad spoliatum Feroniæ templum (v. XIII, 84 seq.) referenda esse, jam ante nos videre Mars. et Cell.

278. _It_ pro _Hic_ conj. N. Heins. 280. _Capuæ et gaza seposta_ Rom. 1, Med. Mart. Herbip. _Capuæ et gaza et seposta_ ed. Basil. Wolfii, Colin. D. Heins. Dausq. Cell. 281. _duci_, h.e. a duce seposta, malebat Lefeb.

Quum Venus, emoti facie conterrita ponti, Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ Interea, genitor: satis ad majora minarum. 285 Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba Hoc Carthago decus, nullo superabile bello Progenuisse caput, nostrosque in funera Pœni Æneadas undis totoque eguisse profundo.»

284 sq. _Hoc satis iræ... ad majora_, h.e. tantas tempestates concitasti, quæ vel majoribus rebus, quam ejiciendo ex Italiæ finibus Hannibali subfecissent; Lenz. [285.] _genitor_, ut sup. v. 238 (ubi v. not.), vel quia Venus e spuma maris nata, Ἀφροδίτη, Ποντία, Ἀναδυομένη, Ποντογένεια, Θαλασσίγονος, ἁλιγενὴς. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 800 sq., et Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; III, xxvi, 5. 286 sq. Scite a poeta hæc cogitata sunt veluti prætextus loco, et digna Dea Pœnis infesta, _ne tollat_, extollat, efferat _Carthago hoc decus_, et honori sibi ducat, quod _nullo bello superabilem_ heroem _progenuerit_ Hannibalem, ad cujus _funus_ et mortem Romani _undis eguerint_, quippe quem non alio modo conficere et superare potuerint; Ern. 289. _Æneadas_, Romanos, _nostros_; quia iis et Venus favet, et Neptunus, de quo vide ad v. 236 seq. et ad Virgil. Æn. V, 804: «Nec minor in terris Æneæ mihi cura tui.» _Ed._

289. _motoque_ præstiterit judice N. Heins. At Drak. putabat emphasin esse in voce _toto_: opus habuisse toto maris inpetu ad obprimendum Hannibalem.

Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus; 290 Obviaque adversis propellunt agmina castris.

290 seq. Recte, puto, Ernesti: «Ecce grandem poetæ saltum, qualem in toto carmine vix similem fecit! Fluctus considunt, Hannibal e regione castrorum Scipionis aciem collocat, et milites ad prælium excitat. Non miror, Barthium (Adv. XV, 7), N. Heins. et Drak. de lacuna cogitasse, quam tamen hic non esse, mihi persuasum est. Novi enim poetam scenas repente mutantem, narrationis emblemata et fragmina conglutinantem.» Suffragatur Lefeb. qui tamen abruptum hunc transitum perperam probat ac defendit his verbis: «Nil deest hic certissime: non enim scribit itinerarium, vel diarium poeta.» Silius prætermissis omnibus iis, quæ Polyb. XV, 3... 8, et Livius XXX, 25, et 29... 31, memorant, repente ad nobilissimum illud prælium progreditur, quo confectum est hoc bellum. De memorabili hoc prælio audiamus viros doctissimos; _Bossuet_, _Histoire universelle_, part. III, cap. 6: «Mais l’habileté d’Annibal ne pouvait pas soutenir Carthage, lorsqu’attaquée dans ses murailles par un général comme Scipion, elle se trouva sans force: il fallut rappeler Annibal à qui il ne restait plus que des troupes affaiblies plus par leurs propres victoires que par celles des Romains, et qui achevèrent de se ruiner par la longueur du voyage. Ainsi Annibal fut battu; et Carthage, autrefois maîtresse de toute l’Afrique, de la mer Méditerranée, et de tout le commerce de l’univers, fut contrainte de subir le joug que Scipion lui imposa.» _Montesquieu_, _Grandeur et décad. des Romains_, cap. 5: «Tout ce que peut faire un grand homme d’état et un grand capitaine, Annibal le fit pour sauver sa patrie; n’ayant pu porter Scipion à la paix, il donna une bataille où la fortune sembla prendre plaisir à confondre son habileté, son expérience, et son bon sens.» _Ed._ --_fluctus_ pacati, seu tranquilli agunt, adpellunt classem ad aram (f. oram) Carthaginis, ubi obviam eunt castris Romanorum; Lenz.

291. _transtris_, vel _rostris_ pro _castris_ legendum censebat N. Heins. Barthius Adv. XV, 7, _castra_ exponebat naves seu classem, de quo vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519, et V, 669. Sed _castra adversa_ vulgari sensu capienda sunt, nec quidquam h.l. mutandum est, vel mutandum credidissent viri docti, nisi grandis h.l. lacunæ suspicione seducti essent, vid. not.

Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.

292... 337. Hæc Hannibalis oratio, quam castris ab Adrumeto Zamam translatis ad milites habuit, quæque est enumeratio ac recensus rerum a se gestarum, efficta est ex Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 11: quos imitatus est feliciter Cl. Firm. DIDOT, in Tragœdia cui nomen, ANNIBAL. _Ed._ --_Dux vetus armorum_; v. ad, 530. Luxuriantis ingenii verba. [293.] _furiabat_; v. ad VII, 617. --_ignifero hortatu_, ut _flammis decoris_, et _urere_, ac _adcendere_ pro excitare. Cf. ad VI, 332, et XVI, 513.

«Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi 295 Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.

295 sq. Silius definite extulit et exornavit verba Liv. l.l. «Pœnus sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnas memoria militem venerat, referebat.» --_Flaminii cæsi_; cf. Var. Lect. et sup. V, 655 sq. --_portas_, ut mox _ruis_, _defigis_ et alia pro _portasti_, _ruisti_, etc. 297. Cf. X, 304 sq. 298. _opima_ spolia _tibi_, a te _gestantur_, occiso _Marcello_; vid. ad XIV, 142. Ipse Marcellus olim hæc spolia tulerat (v. ad I, 133); quo poeta simul respexisse videtur. De morte _Marcelli_, v. sup. XV, 334... 380, et de morte _Gracchi_, XII, 475 seq. 299. _proluit_, ut apud Stat. Theb. VIII, 711. Cf. sup. IV, 166; VII, 663. --_tibi_, tuum _ensem_, a te cæsus.

295. Quoniam Flaminii corpus nusquam inventum est post pugnam, neque adeo _portari_ a quoquam vel adferri potuit, Lefeb. emendavit _Tu mihi Flaminii portas te in ovantia cæsi Ora ducis_, ut τὸ _mihi_ eleganti hellenismo (vid. ad I, 46, in Var. Lect.), et _te portas_ pro _te fers_ vel _inpetu ruis_ dictum sit, de qua _vi intensa_ verbum _portare_ occurrat apud Lucret. VI, 581. Sed præclara est nota Ernesti: «in hoc loco omni non necesse est, ut historiæ veritatem urgeamus, quam nec in ceteris partibus adcurate sequutus est poeta. Quomodo etiam quis _ovat_, qui _cæsus_ est? et cur quis inpetum faciat in ora _cæsi_ ducis? Vulgata tamen lectio levissima mutatione ita constitui potest, ut cum historia congruat Silius, et sensus sit expeditissimus, et, ni fallor, unice verus. Lego _rorantia cæde Ora_. Hæc autem _Ora_ non sunt Flaminii, sed ejus militis, qui Flaminium interfecerat. Tu mihi portas, h.e. obfers ora sanguine Flaminii, quem olim cædebas, rorantia, ac veluti ex illa cæde adhuc inbuta, h.e. tu is es, qui olim Flaminium confecisti; eodem modo, quo mox alium adloquitur: _Gracchus cadens tibi proluit ensem_. Jam etiam sequentia optime cohærent, _nosco dextram_. Deinde recordemur oportet, supra V, 645. _Ducarium_ quemdam diserte nominari a poeta, qui inprimis inpetum in Flaminium fecerit. Neque in verbis quidquam est, quod a consuetudine Silii abhorreat. Sic de militibus obviam euntibus et se ostendentibus sup. I, 312, _obvia quisque Ora duci portat_. Sic et _rorantia_ IV, 447; V, 459; VII, 324.» 299. _perluit_ malebat Drak. quia Burm. ad Petron. cap. CXX, docuerit, _perluere_ majoris efficaciæ esse, et notare penitus madefacere, _proluere_ autem leviter adspergere.

Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi, 300 Mœnia sublimis Capuæ de culmine muri Excelso fusa moribundum propulit hasta. Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen Fulvius excepit non unum pectore vulnus. Huc prima te siste acie, cui consul in armis 305 Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes, Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ Servili fers ora ducis subfixa veruto.

300. _Appius_ Claudius consul in obpugnatione Capuæ vulneratus, et post deditionem hujus urbis mortuus. Vide Liv. XXVI, 6, 16. 301. _Capuæ sublimis_, ut _Capuæ altæ_, sup. XVI, 626. 302. _fusa hasta_; vid. supra ad I, 267. 303. De _Fulvio_, v. XII, 469 sqq. Laus virtutis, qua indignus est, ei tribuitur, in gratiam militum, a quibus victus est. --_fulmen dextræ_; v. ad I, 421. --_nobile nomen_; cf. ad IV, 729; VIII, 439, et XII, 470. 304. _excepit pectore vulnus_; v. ad V, 594. 306. De _Crispino_, vid. sup. XV, 345. --Proprie non _cecidit_ in pugna, sed ex vulnere mox post pugnam mortuus est. Vid. Liv. XXVII, 33. 307. _lætus iræ_, qui lætatur hoste interfecto, qui sibi gratulatur eventum, quem ira et atrocitas pugnandi habuit; Ern. 308. De _Servilio_, v. ad VIII, 664, et X, 223 sq. [recte X, 222]

302. _protulit_ Oxon. et Put. _pertulit_ edd. Marsi, Junt. et Ald. _perculit_ Gryph. et Nut. prob. Drakenb. 306. _comitante_ libri veteres tam scripti quam editi. _cecidit, me tum comitante per hostes_, ed. Benessæ, prob. Lefeb.

«Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum Non ipso minus ense tuum, fortissime Pœnum 310 O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis Mersisti fundo luctantem vana tribunum. At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum, 315 Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.

309. _flagrantes oculos_; v. ad I, 126, et V, 275. 311 sq. Cf. sup. IV, 589 sq. 314. Cf. IV, 445 sq. 315. _Scipiadæ_; v. ad VII, 106.

Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos, Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?

317. Cf. ad I, 56 sq. et h.l. Var. Lect. 318. «Quum stetis, turmæ, quas calcantes juga certantia cælo, vidi volitare, etc.» Hic est ordo verborum. --_stetis_, intrepidæ ac inmobiles; vel maneatis in acie, quod τῷ _fugere_ obponitur (v. Ernesti clav. Cic.); vel stetis in gradu, quod propr. de gladiatoribus dicitur. Lefeb. positum putat pro _contra stetis_, ut mox v. 324 sqq., et Virg. Æneid. V, 414, vel ἀντίοι ἵστανται, ap. Hom. Iliad. XII, 44. 319. _juga_ Alpium _certantia_, altitudine, cum _cælo_. Cf. ad I, 234; IV, 2, 742; XI, 136, 217; XII, 73.

317. _si_ post _veniant_ legitur in Putean. ed. Junt. et aliis inde expressis. Sed rectius sublntelligitur; vel, ut Drak. putabat, votum Hannibalis est, pugnam cum ipsis Diis exoptantis; cf. not. ad I, 58. 318 seq. Ita h.l. restituit ex vett. libris Lefeb. quem cum Ern. sequutus sum. _Cum stetis turmæ_ Oxon. Tell. R. 2, et edd. Marsi, prob. N. Heins. quum ad plures sermonem esse, ex seqq. satis manifestum sit. Idem et conj. _Cum stetit pro me_, non inprob. Drak. _Cum steteris turmæ_ Put. _Cum steteris turma_ R. 1, Parm. Mediol. et Mart. Herbip. _Cum steteris prope me_ primus edidit Nicander et deinde alii. _Cum stetis prope me? vidi_, etc. reposuit Drak. Deinde _Quas juga calcantes_ Put. et R. 2. Vulgo _vidi, certantia cælo Cum juga calcastis, s.v. per Alpes_. --_Dum juga calcatis_ emend. N. Heins. quoniam τὸ _cum_, quod præcesserit proxime, ac subsequatur diversa significatione, orationem hic nonnihil reddat perplexam.

Quum videam, quorum ferro manibusque capaces 320 Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis Nunc mihi, qui primus torques in mœnia telum Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?

320 seq. _Argyripæ campi_, campus Cannensis in Apulia. Vid. ad IV, 554, et XIII, 30, in Var. Lect. --_campi capaces_, ingentes, qui magnam hominum multitudinem continere possunt; Drakenb. Nam multa ibi hominum millia pugnarunt ac ceciderunt. [321.] _Arsere campi ferro_ ignique vastati; Mars. refulgentes armis, ut ap. Virg. Æn. XI, 602. --_campi armis ardent_; Ern. Ego malim intelligere _flagrantes sanguine_, ut I, 126 (ubi v. not.), vel _fulgentes strage_, ut VII, 486. 322 sq. _mœnia Dardana_, Romana, Romam. Conf. XII, 565 sq.

323. _docilis_ in comment. Marsi.

«Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra, Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras 325 Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas? Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum, Exhorter, quos nobilitant primordia belli?

324... 327. Cf. XII, 605 seq. 326. Ipse putius Hannibal fulmina _vana docebat_, sup. XII, 627 seq. propter quem fulminis contemtum nunc milites laudantur. 329. _primordia belli_; cf. inf. v. 495, et sup. I, 271 sq.

324. _Ten’ vero, tene exstimulem_ legendum putabat N. Heins. 326. _ac vana_ omnes libri et scripti et editi, _hæc vana_, vel _ceu vana_ emend. N. Heins. et illud recepi cum Lefeb. et Ern. etsi ne ita quidem hic locus mihi satisfacit. _perstare ferox ad vana_ conj. Livin. non inprob. Ern. Sed quis ita dicet _Quum starem, perstare_, etc. _videbas_ pro _jubebas_ R. 2, quod non displicebat Lefeb. Withof. suspicabatur _tam vana_, vel potius _ea vana_, ut designentur, quæ ante nominata sint. _docebas_ scribendum putabat Dausq. coll. XII, 629. 328. _deleta Saguntus_ ed. Basil. Wolfii et inde paucæ aliæ, quas sequutus est Lefeb. quia nomen hoc decies octies in Silio et semper in femin. gen. occurrat. Sed nostra lectio firmatur librorum auctoritate, et cur Silio non liceat semel alia vocis forma uti, quæ non minus recta est? conf. ad I, 271; Liv. XXI, 15, 18, al.

Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso, 330 Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore, Vincendoque senex patriam post trina labantem Lustra, et non visos tam longa ætate penates, Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora, Confisus vobis, repeto: non altera restat 335 Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat. Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»

330. _defendite_, tuemini, _laudes Præteritas dextræ_, laudem virtutis hactenus partam. 331 sqq. _Divum favore Vincendoque senex_, debilitatus victoriis. Cf. ad II, 457, et VIII, 330. Nam a domo ei non milites in subplementum mittebantur. Similiter Pyrrhus fatebatur, de se actum esse, si vel unam de Romanis iterum reportaret victoriam. Vid. Plut. in Pyrrho. [332.] _post trina Lustra_; v. ad XVI, 151. --_patriam labantem_, infelici præliorum eventu debilitatam, nutantem, occasum minitantem, propemodum labentem; Drak. Cf. ad II, 392. [334.] _natum et conjugem_; cf. III, 62... 157, et IV, 770 sq. 335 sq. Verba Hannibalis apud Liv. XXX, 32: «Roma, an Carthago jura gentibus darent, ante crastinam noctem scituros: neque enim Africam aut Italiam, sed orbem terrarum, victoriæ præmium fore.» Cf. v. 390. 337. _Certatus_, de cujus imperio certatur.

336. _Libyæ_ priscæ edd. Abest hic versus a c. Putean.

Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba Ausonius miles, quoties dux cœperat ora Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant. 340

338. Pro Scipionis oratione, de qua v. Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 10, poeta substituit conloquium Junonis cum Jove. --_verba remorantia_ pugnam.

339. _quoties_ ex emendat. Dausq. Barth. et N. Heins. Vulgo _quatiens_, quæ lectio ex antiqua scriptura _quotiens_ orta. 340. _adfatus_, non _effatus_, Oxon. et sic jam Cell. ex conj. Deinde _petebant_ Oxon. et Putean. Vulgo _petebat_.

Hæc procul aeria speculantem nube sororem Ut vidit Divum genitor, mœstosque sub acri Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:

341 sqq. Imitat. Virg. Æn. XII, 791 seqq. Nec mirum, poetam nunc, in tanto rerum cardine, Deorum interventu uti.

341. _speculantem_, non _spectantem_, Oxon. (tres scripti, teste Lefeb.) et Rom. 2; conf. ad VII, 123, et XIII, 163. 342. _subacri_ unica voce scribendum videbatur N. Heins. 343. _adfatus_ iterum corrig. idem et edidit Lefeb.

«Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux: Num Pœni casus ducis, et Carthaginis angit 345 Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores Sidonios: gentem contra et fatalia regna Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli Fractis fœderibus populo modus? Ipsa malorum Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris, 350 Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.

344. _te mentis edunt morsus_, vid. ad VII, 271, et XIII, 274. 347 sq. _fatalia regna Teucrorum_, Romanorum, quibus fato destinatum est imperium orbis terrarum.

344. _edant_ emend. N. Heins. 351. _tuleris tu exercita gente_ Put. _tulisti e gente_ Ox. _tulisti excita gente_ Tell. _ipsa tulisti exercita gente_ R. 1, Parm. Med. al. _Quam pro te Cadmea tu exercita gente tulisti_ R. 2. Nostra lectio primum reperitur in edd. Marsi et Ben. _Quam pro C. tolerasti exercita gente_ ex emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drak. quia in scriptis priscisque edd. postrema versus verba sint _exercita gente_, et verbum _tulit_ modo præcesserit, cujus tamen repetitionem h.l. non inprobandam esse, jam recte monuit Ern. Withof. haud dubitabat, Silium scripsisse: _quam pro Cadmea subiisti exercita gente_.

Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem Inmisti Latio; tremuerunt mœnia Romæ, Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos Humani generis: tempus componere gentem. 355 Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»

352. Cf. supra, I, 37. 354. _bis octonos annos_, conf. v. 332, et ad XVI, 151. 355. _componere gentem_; motus Pœnorum finire, vel efficere, ut debellati quiescant pacemque petant; conf. Tac. Hist. IV, 3, pr. et Horat. Od. IV, xiv, 52. 356. _claudenda est janua belli_ formula a Jani templo petita, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 291... 296, in Exc. IX, et ad VII, 616 sq.

356. _claudenda_ ex R. 2, omisso τῷ _et_, recepere Lefeb. et Ern. Recte, opinor. _occludenda_ putabat N. Heins.

Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans, Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi: Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:

357 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 611 seq. ubi similiter Juno Turni mortem deprecatur. Recte Ernesti: «Non sine ingenio et acumine Junonis character servatus est a poeta. Novimus Deæ adrogantiam; jam videt omnia contra fieri quam optaverat. Itaque ad preces confugit vel invita: at quam invidiose id facit, et quam plenæ aculeorum sunt sententiæ, _gratia mihi languet, cecidit primus amor, nil... posco_. Sed ne sic quidem magnam propriæ artis laudem Silius tuebitur. Nam omnis loci forma descripta est e Virg. l.l.» _Quibus est fixa dies_, quæ fato destinata sunt, vel quibus finis constitutus est, ut οἷς θανάτοιο τέλος πεπρωμένον ἐστίν, ap. Hom. Iliad. γ, 309, vel πεπρωμένον αἴσῃ, Iliad. ο, 209. [358.] _pendenti nube_, eleganter e natura rei, judice etiam Heynio ad Virg. Ge. I, 214; confer supra ad I, 128, et ad VI, 645.

357. _ego hoc mutare_ Putean. _ego hec mutare_ R. 2. _ego inmutare_, vel _hæc mutare_ corrig. N. Heins. ne posterior syll. voc. _ego_ producatur, quod tamen non præter exemplum antiquitatis, tam in cæsura, quam extra eam fieri, monuit Drak. et, quos laudavit, Broekhus. ad Propert. I, viii, 31; IV, ii, 3, et Voss. Art. Gram. I, 27. 358. _pendenti in nube_ Tell. R. 1, Parm. Mediol. _Pœno duce nube resedi_ audacissime castigabat Barth. Adv. X, 13, cui ineptum videbatur epitheton _pendenti_, quasi nova res esset, nubem _pendere_, aut Junonem in _nube pendenti_ sedere. At inepta potius est hæc censura, vid. not. Withof. conj. _speculatum_ pro _pendenti_, v. 427 _florenti_ pro _labenti_, et v. 432 _Latius_, ut brevitur Lælii patria designetur, sicut aliorum, qui antea nominati sint. 359. _bellumve_ Put. Teller. et R. 2, quod substitui pro vulg. _bellumque_.

Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet, 360 Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti, Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.

360. _Quæ donare potes... nil_ vero _adversus fila sororum... posco_. 361. Ex stomacho loquitur, quasi Jupiter ideo Pœnos adfligat, quia Junonem, illorum fautricem, desierit amare; Cell. Conf. Virgil. Æn. X, 613 seq. --_fila sororum_, Parcarum, h.e. fata. Virg. Æn. X, 815; «Parcæ fila legunt.» _Ed._ 363. _cineres Trojæ_ cum acerba invidia adpellat Romanos, ex Trojæ veluti ruinis et cineribus oriundos; Ern. Cf. ad VII, 493. Similiter _gens recidiva Phrygum_ dicitur sup. I, 106, ubi vid. not.

362. _Aut fusos posco_ conj. N. Heins. parum apte. 363. _cineres Trojæ_ Putean. R. 2, et edd. Marsi, quod jam edidit Cell. Vulgo _cineres Latii_, quod Dausq. exponebat: «Scipionum duorum cineres, in quorum ultionem armis adcinctus Africanus eam oram debellavit, et regnare potuit, si fata tulissent; certe ejus virtute Africæ domina Roma facta est.» _Ut placet, et curæ est, Latii C. regnent_ infeliciter tentabat Barth. Adv. X, 13.

Illud te gemini per mutua pignora amoris Et soror et conjux oro, tranare pericla 365 Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas, Neve sinas captum Ausonias perferre catenas. Stent etiam contusa malis mea mœnia, fracto Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.»

365. _tranare pericla_, vid. ad III, 662, et XV, 375. 366. _vitamque remittas_, concedas, relinquas; conf. quos Drak. laudavit, Gron. Obss. IV, 2, et Gothofr. ad lib. 3; cod. Theodos. de divers. rescript. 368. _Stent_, non diruantur, _mea mœnia_, Carthago, _et nostro_, meo, _serventur honori_ conf. ad I, 26 sq.

366. _vitæque_ Marsi Ven. poster. et inde aliæ.

Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus: 370 «Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ. Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux, Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor, Qui nunc servatas evertat funditus arces. 375

370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq. 372. _lacrimis precibusque_, propter lacrimas. 374. _pari sub nomine ductor_, Scipio Africanus minor.

370. _e contra breviter_ Put. _et contra breviter_ Oxon. _at contra breviter_ conj. Drak. _at breviter contra_ tacite reposuit Lefeb. Conf. ad III, 570. 372. _percipe_ scripti, Rom. 2, et Med. _præcipe_ R. 1, Parm. Mars. et Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. ut dictum sit pro, prius percipe.

Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto, Et terras inplere volet redeuntibus armis. Novi feta viri bello præcordia; sed lex Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna 380 Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto; Ne, si miscebit latis fera prælia campis, Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»

376. _Æthereas trahat auras_, vivat, formula ant. et Lucret. Conf. Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi _auras vitales carpere, vesci aura ætheria_, videbis. 377. _Miscere sidera ponto_, ut lib. XIII, v. 587. 378. _terras inplere redeuntibus armis_, iterum armatis, Antiocho ad bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter ultima Hannibalis conamina ac fata canit. 379. _feta bello præcordia_; conf. ad X, 14, et XIII, 592. --_lex_, conditio. 383. _miscebit prælia_; vid. ad I, 69. 384. _Romulei Juvenis_, Scipionis.

379. _bello_, non _belli_, Oxon. Put. et R. 2. 381. _post hæc_ Oxon. et Put.

Dum statuit fata omnipotens urbique ducique, 385 Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt Sidera: non alio graviores tempore vidit Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent, Majores certare duces; discriminis alta In medio merces, quidquid tegit undique cælum. 390

385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq. --_statuit_, destinat prædicendo, Ern. 386. _Invadunt pugnam_, ut IX, 12. --_clamore lacessunt Sidera_, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos verterentur;» Liv. l.l. 387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri;» Liv. XXX, 32. 390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335 sq.

386. _acres_, vel potius _alacres_ pro _acies_ malebat N. Heins. At nil mutandum. 388. _paria arma_ primus edidit Marsus. Non male! _Paribus uterque vetis ac viribus imperium orbis agitabat_; Flor. II, 2.

Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro, Excelsumque caput penna nutante levabat Crista rubens, sævus magno de nomine terror Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.

391. Cf. IV, 324 sqq. --_Agenoreus ductor_, Hannibal; vid. ad I, 15. 392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525, et sup. ad VII, 295, et XIII, 143. --_penna nutante_, vid. ad I, 460, 501; IV, 353. [393.] _Crista rubens_, ut sup. v. 279.

At contra ardenti radiabat Scipio cocco, 395 Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una Cælarat patrui spirantes prælia dira Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat. Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque, In ducibus stabat spes et victoria solis. 400

395. _ardenti cocco_, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526, 527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in _ostro_, Scipionem in _cocco_ fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species tum ἀλιπόρφυρον, seu _ostrum_, ex ostreo seu sanie muricis, tum κόκκινον seu _coccum_, ex grano ilicis humilis; de quo vid. Scalig. Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq. 397. _Cælarat_, cælandas curaverat; vid. ad I, 407. --_spirantes prælia_; vid. ad III, 240. 398. _flammam frons alta_, h.e. galea, qua frons tecta erat, _vomebat_, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup. ad IX, 449, et X, 107. 399. _Sub tanta vi telorumque virorumque_, in tanta multitudine militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen _cunctis_, etc. [400.] _stabat_, vid. ad III, 173.

399. _virorumque_ Oxon. Tell. Rom. 1, 2, Parm. Marsi Ven. prior, quod, quia sonantius est, recepi cum Lefeb. probb. Barth. Adv. X, 13; Cell. N. Heins. Drak. Conf. ad IV, 187. Vulgo _virûmque_.

Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve, Scipio si Libycis esset generatus in oris, Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes. Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, Haud dubitant terras Itala in ditione futuras. 405

401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.»

401. Ita Oxon. et Put. Vulgo _subigit favor ut plerumque_. Cortius suspicabatur, inreptitium esse hunc versum. 403. _credunt_ Oxon. Putean. R. 2, Parm. Vulgo _essent_, quod e _censent_ corruptum esse non male suspicabatur Barth. Adv. X, 13.

Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem. Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.

406. _Contremuere_, resonarunt, _auræ_, strepitu armorum armatorumque. --_vibrantibus hastis_, ut I, 539, ubi vid. not. 407. _Turbine, inpetu_, vid. Ind. --_nubem_ pulveris. 408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect. 409. Conf. V, 275; X, 106.

407. _æquora_, h.e. campum, Tell.

Sternitur in medium contemtrix turba pericli, 410 Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis, Gentilemque bibit tellus invisa cruorem. Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi, In primas Macetum turmas inmania membra Infert, et jaculo circumvolat alite campum. 415

412. _tellus bibit cruorem_, ut X, 268, et XVI, 216. --_Gentilem_, Pœnorum, in terra patria pereuntium. --_tellus invisa_, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe fœdifraga; Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. _terra_ diu _invisa_, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo. 413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur; Ern. 414. Macedonum legionem in secunda Pœnorum acie fuisse, docet Liv. XXX, 33. _Macetum_, vid. ad XIII, 878.

412. _bibit_ R. 2. Mars. Ben. _vidit_ Oxon. _videt_ Put. R. 1, Parm. Med. Deinde _invita_ pro _invisa_ ex emend. Heinsiorum reposuere Drak. et Ern. 414. _Macedum_ primus edidit Nicander; vid. ad XIII, 878. 415. _campos_ Put.

Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules Agmina falcifero circumvenit arta covino.

416. _incola Thules_, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis insulis referebant; vid. ad III, 597. --_Cærulus_, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat, sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G. V, 14 (_Omnes se Britanni vitro_ (al. _glasto_) _inficiunt, quod cæruleum efficit colorem_) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25... 30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce _Glassus_, et Salm. ad Solin. p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125, suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna; conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, _cæruleum_ colorem late patere. [417.] _covinus_ currus, cujus axes _falcati_ erant, proprius Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35 (ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l. hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re vehic. II, 22.

417. _comino_ Put. R. 1, Med. _camino_ Oxon. _covinno_ Parm. ut plures libri scripti ap. Lucan. I, 426, unde hanc orthographiam prætulere N. Heins. et Drak. Quæ tamen ratio parum firma est.

Graia phalanx patrio densarat more catervas, Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.

418. _Graia_, Macedonica. De _phalange densata_ Macedonum et sarissis vel prælongis _hastis intentis_, h.e. protentis, valli instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41; Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12... 15. 419. _Intentis_, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606. --_hastas protendunt_, et ap. Hom. Iliad. ε, 300; πρόσθε δόρυ ἔσχον, Lefeb. Conf. Var. Lect.

419. _Invitis nulli adstabat_ Put. _Invitisque adstabat_ Oxon. _Invixisque adstat_ R. 1. _Inmissisque adstat_ Med non inprob. Ern. _Innitis_ et _Innictis_ in aliis antiquis, si fides habenda Lefeb. Vulgo _Innixisque adstat_, _inepte_. _Innexisque_ ex emend Dausq. recepere Drak. et Ern. prob. N. Heins. _Inmixtisque_ conj. Drak quia præcipuum phalangis Macedonicæ robur positum fuerit in hastatis, qui, ordinibus aliorum militum, rem telis gerentium, inmixti, hastas prælongas objiciendo suos ab inpetu adversariorum inmunes præstiterint. _Intentisque_ reposuit Lefeb. quem sequutus sum. Nec tamen contemnenda videtur conject. Dausq. de qua Ernesti ita: «_Innexæ hastæ_ sunt etiam _intentæ_, sed hac adjunctione, ut hastas, quo fortius resistant inruentibus hostibus, veluti oblique inter se junctas et nexas cogitare possis.»

Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus 420 Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.

420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat (Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud fœdus vel nova auxilia submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup. XV, 286 sqq. 420. _has_, catervas. 421. _Agenoris urbem_, Carthaginem, vid. ad I, 15. --_quassam_, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7.

420. _facti_ quidam veteres teste Lefeb. _hos_ malebat N. Heins. et vers. 422 _laxatus funere_, quod placebat Drak.

Rarescit multo laxatus vulnere miles, Atque aperit patulas prostrato corpore late Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ Ausonius globus, et perjuria Graia resignat. 425 Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo Mantua labenti genitrix dimiserat ævo. Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.

422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not. --_miles_, Macedones eorumque phalanx. 424. _mole ruinæ_, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf. IX, 504. 425. _perjuria Graia_, Macedonas perjuros, fœdifragos. --_resignat_, solvit, rumpit, laxat. 426 sq. _ambo labenti ævo_, Romani senes, quod virtutem auget et inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut IV, 745 et X, 310, _labi_ dicantur, quæ ad finem vergunt vel pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus.

424. _more ruinæ_, h.e. ut solet ruina, conj. Burm. Male! 426. _Rullus_, nomen Romanum, ut _Norbanus_, _Calenus_, _Selius_, ex emend. N. Heins. _Ruilus_ Mars. et Gryph. Vulgo _Rutilus_. Mox _ambo_, non _ambos_, scripti et R. 2; vid. ad IV, 175. 427. _bibenti ævo_ Oxon. et Put. _flaventi arvo_ (ob segetes, ut ap. Virg. Ge. I, 316; IV, 126; et Ecl. IV, 28, al. unde et _flava Ceres_) emend. N. Heins. prob. Drak. Conf. not. et ad XI, 325.

At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ 430 Haud valuit misero defendere Daunia tela.

429. _Pellæum_, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri celebri, unde _vana tumentem_, superbientem illa patria sua; Ern. Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381. 431. _defendere_, vid. ad V, 490. --_Daunia_, Romana, vid. ad I, 291.

Sævior his Latios vastabat Bruttia signa Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? 435 Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore Insuper externas petitis perfundere terras?»

432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33. Hos _Latios_, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit. etiam _Bruttia signa_ vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf. Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. XV, 12, qui tamen hos solos in lævo Pœnorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt. --_Sævior his_, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat. [433.] _Œnotria tellus_; vid. ad I, 2, et VIII, 46. 436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo fœdius minusque condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere.

432. _Latio_ Mars. _late vastabat_ corrig. Heinsii et Livin. prob. Drak. At vid. not.

Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit, Et vitæ vocisque vias simul incita clausit. 440 Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum, Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.

438. _meditantem in prælia_, vid. ad V, 315, in Var. Lect. --_telo prævenit_, ut _hasta occupat_, V, 237, ubi vid. not. 439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq. --_sedit_, vid. ad I, 540. 442. _virorum_, Bruttiorum.

438. _Hoc_ Put. 441. _Sanus_, Put. _Satis_ Mars. _Saris_ Parm. et Gryph. _Sarnus_ opinabatur N. Heins. a fluvio Italiæ deductum nomen, more Silii, de quo vid. ad I, 306. 443. _conscia_ pro _consona_ R. 2, quod valde adridebat Lefeb.

Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,» 445 Vociferans subit, et convertit prælia dextra. Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno Adtollit campis ferventi pastus arena Colla Parætonius serpens, lateque per auras Undantem torquet perfundens nubila tabem. 450

444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44. --_cretus_, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi Observat. p. 70, 71. 445. _ne prodite_, vid. ad II, 247. 447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam instaurantis. 449. _Parætonius_; vid. ad III, 225.

444. _nutantes_ scripti et edd. priscæ ante Basil. Wolfii, qui primus _mutantes_ substituit. _nudantes terga fugæ_ ex ingeniosa emend. Scalig. et N. Heins. recepere Cellar. Drak. Lefeb. Ern. Ego reposui _nudantes terga fuga_: nam _fuga_ legitur in scriptis ac primis edd. præter Teller. R. 2, ac Ven. Marsi; et sic in Virg. Æn. V, 586, ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 306. 446. _Paræthonius_ male a quibusdam scriptum, etiam a Drak. Lefeb. Ern.

Continuo infesta portantem cuspide vulnus Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.

452. _Inpedit Herium_, conatum Herii, vulnus infligere parantis. 453. Conf. ad VIII, 519 seq. --_num_ facinus _nitenti_, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et hinc omnes conligenti vires.

452. _Inpetit_ conj. N. Heins. non inprob. Drak. Deinde _Herum_ Ox. _Hirium_ malebat Dausq. quod nomen notum est ex Plin. IX, 55. Sed _Herium_ quoque in inscriptt. antt. memorari, jam monuit N. Heins.

Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit, 455 Quærebatque miser morienti lumine fratrem, Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo, Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat, Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.

455. _Adrecto_, incitato, _laudibus hostis_, spe gloriæ, ex cæde tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect. 456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres, gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non fuisset; Ern. --_Quærebat_, circumspiciebat _Pleminium fratrem_, cupiens et exspectans ejus vindictam. 458. _ante ora_ Hannibalis. --_coruscat_, vid. ad I, 434.

454. _Ilia enim magnum nitenti... manus incita fodit_ castigabat Withof. _Ilia_ reposui pro vulg. _incita_, quo servato locus mendosus est, quoniam non dicitur, quam corporis partem foderit. Sic et sup. V, 255, _subsidensque ilia nisu Conantis suspensa fodit_. Possis et _inguina_ castigare cum Livineio. _Ilia huic_ vel _quoi magnum nitenti... fodit_ emendat Barth. Adv. X, 13, quoniam, qui nitatur, ilia tendat, ut faciliora sint fodienti. _Iliaque huic magnum nitenti... fodit_ legendum omnino videbatur N. Heins. _manus incita sedit_ tacite scripsit Lefeb. quod probavit Hœft. Batavus in Peric. crit. et recepit etiam Ernesti, qui tamen jam recte monuit, _hastam_ quidem vel _cuspidem sedere_ passim dici (vid. ad I, 540) non vero _manum_, multo minus _capuli ad finem_. 455. Post hæc versum unum atque alterum excidisse suspicabatur N. Heins. 458. _Fleminius_ Put. _Flamminius_ et _Flaminius_ in priscis edd. Vulgatam lect. quæ et in R. 2, ac Benessæ ed. reperitur, defendit Drak. quum nota figerit apud Romanos gens Plemina, etiam circa tempora belli Punici II.

Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero 460 Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra, Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit Itala? tum manes inimicos æde repellat 465 Æterna, socioque abigat me frater Averno.»

460 sq. _proles Barcæ_, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu Hasdrubalem in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam Herium: hoc sit fœdus de restituendis fratribus; Cell. 465. Var. Lect. 466. _socio Averno_, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu juncti, h.e. una olim erimus, _me abigat_, societatem meam ac consuetudinem in locis inferis fugiat.

460. _Averno_ pro _vero_ scribendum censebat N. Heins. quod edidit Lefeb. ut sensus sit: si Averno placet, fratrem tuum tibi reddere, per me licet. Ernesti contra miratur, τὸ _vero_ displicuisse Heinsio, quum illud usurpetur, inpr. a respondentibus, non sine aliqua emphasi, quæ nunc potissimum in Hannibalis sermone requiratur, sed magis sensu interno percipi, quam verbis enuntiari possit. «Cogitabimus, ait, hæc Hannibalem cum acerbo risu respondisse, e quo mox sola acerbitas et furor relinqueretur.» 461. _Nostrum Hasdrubalem revocari umbris_ malebat N. Heins. _revocari_ tacite edidit Lefeb. _revocate_ conj. Livin. 463. _corde_ suspicabatur N. Heins. 465. Vulgata lectio, quam, etsi manifeste corruptam, retinuerunt Drak. et Ern. hæc est: _Tum manes inimica sede repellat Æterna_; nec libri variant, nisi quod _Æternum_ reperitur in c. Tell. quod recepit Lefeb. et ex conj. jam reposuerat D. Heins. prob. ejus filio. At ne sic quidem omnis difficultas tollitur, et Avernum ab Hannibale parum apte _sedem inimicam_ vocari, unde, si inimica esset, lætus pelleretur, jam monuit Drak. _inimicus_ non male conj. Cell. et, quod eodem redit, _inimicos_ Livineius, probb. Drak. et Ern. ut sensus sit: Si Italo vel Romano cuiquam pepercerim vel parcere possim, tum frater mihi _inimicus_ fiat, quod ultionem ejus negligam, et _repellat manes_ meos aliquando ab _æterna sede_ vel _Averno_. Hæc sententia placere potest coll. simili loco Juvenal. II, 153... 158; sed _æterna sedes_ recte, opinor, displicuit Ern. Ego levissima literarum mutatione _inimicos_, vel _inimicus æde repellat Æterna_ reponendum crediderim, ut vetus scriptura, _ede_ fuerit pro _æde_, quæ orthographia nota est iis, qui priscos libros, tam scriptos quam editos, lectitarunt. _Ædes æterna_ dicitur, ut _domus æterna_ Senec. Hippol. v. 1241, vel δῶμ’ Αΐδαο Hom. Iliad. ο, 251, et _æterna_, unde mortui numquam redeunt, vid. ad III, 36, et not. ad VII, 586, 741; XIII, 611. Succurrit etiam mihi hæc lectio, _tum manes inimica mente repellat Æternum_, quæ tamen a vulgata magis abhorret.

Sic ait, et clipei propulsum pondere toto, Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense. Extendit labens palmas, Heriumque jacentem 470 Amplexus, juncta lenivit morte dolorem. Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ, Convertitque ruens per longum hostilia terga:

469. _Fallebat nisus_, inpediebat et minuebat vim standi pugnandique; conf. I, 554. --_occupat ense_, vid. ad V, 237. 471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat. Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq. 472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem diserte adnotavit; sed ubique Pœni pedes referunt: unde suspectum Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44; diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus, Gallis, Pœnis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu anceps pugna fuerit; cf. et c. 45.

471. _dolores_ Ox.

Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum Terrificant, summique labat domus alta parentis, 475 Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora Lux atrox micat, et præsens adstare viritim Creditur intento perculsis Jupiter igne.

474. _mundum_, vid. ad III, 611. 475. _labat_, vid. ad II, 392. --_summi parentis_, Jovis, _domus alta_, Ὀλύμπιον δῶμα, Διὸς χαλκοβατὲς δῶ. Iliad. α, 426. 477. _viritim_, singulis hominibus, non, ut Lefeb. exponit Gall. _en personne_. 478. _intento igne_, ut II, 114, et XI, 88.

476. _ob ora_ Rom. 1, Parm. Mediol. Benes. Confer. Heins. ad Virgil. Æneid. lib. XII, vers. 865. _ab ora_ Ox. et ed. Ern. errore haud dubie operarum. _ab hora_ Putean. _ab orta_ al.

Parte alia, ceu sola forent discrimina campo, Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem, 480 Aspera pugna novas varia sub imagine leti Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto; Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa; Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora; Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus. 485

479... 502. Silius variavit exornavitque verba Livii XXX, v. 34, extr. Conf. Polyb. XV, 12 sq. Ea parte campi, qua Scipio pugnabat, _pugna novas dat leti formas_, novum spectaculum, et ab illo, quod equitatus in cornibus dederat, diversum, scilicet _stragem_ (v. 486) mercenariorum militum; Lenz. 479... 482. «Novum de integro prælium ortum est, etc.» Liv. l.c. Verba _ceu sola forent discrimina campo_, etc. Scipionis virtutem et inpetum exaggerant, qui nunc demum pericula et extremam perniciem hostibus adferebat; Ern. [480.] _miscebat Martem_, vid. ad I, 69; _miscebat agens Martem_, ut _miscet agens turbam_ ap. Virg. Æn. I, 191, ubi vid. Heyne. 481 seq. _novas leti formas_, ut _mille leti facies_, IV, 591 (ubi vid. not.), et IV, 437. 483. _saxo_, more heroum jacto (vid. ad IX, 395), vel e funda emisso a Balearibus, quorum copias Hannibal habebat; Ern. 484 seq. Feracissima sententiarum brevitate designantur, qui turpi formidine fugientes cæduntur, quique vulnera in pectore adcipiunt; Ern. Cf. ad V, 594. Turpissimum erat facie prona cadere; Lefeb.

483. _Is saxo_ Oxon. et Putean. 484. _Ast hos_ ex Oxon. Tell. R. 2, Parm. Beness. recepi cum Lefeb. pro vulg. _Atque hos_. Deinde _projecit_ tres scripti cum R. 2, et edd. Marsi. Vulgo _dejecit_.

Ipse super strages ductor Rhœteius instat; Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum, Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam Perrumpit stridens sub pondere belliger axis. 490

486. _ductor Rhœteius_, Romanus, Scipio, vid. ad I, 115. 487 seq. Conf. sup. I, 433 seq. et IV, 430 sq. ibique nott. --_Hebrum_ et _Geticas nives_ refer ad Thraciam, propriam Martis sedem; conf. ad XI, 475 seq. 489. _Lætus cæde_, ut ap. Horat. Od. IV, xiv, 51, et ej. Sat. II, iii, 223. --_actam_, coactam, constrictam, concretam. 490. _sub pondere stridens axis_, currus; confer IX, 300, et ad IV, 442 seq.

489. _actam_, non _auctam_, Oxon. Put. et R. 2.

Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque Nomina obit ferro: claris spectata per orbem Stragibus obcumbit late inter tela juventus.

491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et animo;» Liv. XXX, 34, extr. --_lustrans_, Scipio. 492. _Nomina_, vid. ad IV, 729. --_obit_, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14. 493. _juventus_ non apte dicuntur Pœni, qui in Italia jam tot annos stipendia meruerant; Lenz.

Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi Principium belli fecere, Sagunte, ruinas; 495 Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque Irent direptum, mactantur comminus uno Exitio; redduntque animas, temerata ferebant 500 Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus Plena acies propere retro exanimata ruebat.

495. _Principium belli_, vid. sup. ad v. 329. 496 seq. _sacros lacus_, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus Agylla sup. V, 17. --_Phaethontia stagna_, vid. ad VII, 149. 498 sq. _tulit_, extulit... _domus_, templum Jovis Capitolini, _solium_, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, _qui ferebant_, differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (_secreta_, sacra, arcana deorum), quas gressibus suis profanarint: _Formidinis hujus plena acies_, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz. --_solium domusque_ Jovis, Capitolium, δεινῶς pro ipsa Roma, ut et passim _Tarpeia saxa_, _arces_, _rupes_, _scopuli_, vid. Ind. 500... 502. Conf. ad III, 496... 499. --_temerata_, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499. 501. Similia passim obvia. --_reserasse_ viam per Alpes, ut IV, 196. 502. Recte Ernesti: «_formidinis hujus_, cujus? num Scipionis, e v. 491? an _hujus_, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493? Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius) cogitata expressit.»

496. _Quique tuos_ malebat Livin. 497. _Polluerunt_ emend. N. Heins. quod recte, opinor, probavit Drak. etsi refragg. Lefeb. et Ern. nam sequitur _tulit_, et præcesserunt _rapuere_ ac _fecere_. Probabilis etiam est fraus librariorum, qui metro timebant; de quo tamen vid. ad V, 264. 499. _mutantur_ Put. unde _multantur_ opinabatur N. Heins. Sed vulgata lectio exquisitior est, et auctoritate librorum firmatur. 501. _reserasse_ libri scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii, qui primus edidit _pressere_, quod male servavit Drak. _temerata ferebant Quos s. Deum, et primos reserasse_, etc. scribendum censebat N. Heins. hoc sensu: quos referebant primos reserasse secreta Deorum, Alpes hactenus humanis gressibus invias. Withof. corrig. _Quis secreta Deum, et primis reseratæ n._

Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus 505 Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas: Adtonitum erumpit subita formidine vulgus, Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.

504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup. ad v. 91 sq. 506. _Ventilat_, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et Mathem. Drak.

505. _infundit_ e primis edd. recepi pro vulg. _infudit_, quia sequuntur _ventilat_, _spargit_, _erumpit_. 506. _culmina_, non _nubila_, tres scripti et R. 2. 507. _rumpit_ R. 2.

Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum Prælia sectantem, et leviori Marte teneri, 510 Omnes in caussam belli auctoremque malorum Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis, Profectum Latio: contra, si concidat unus, 515 Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.

509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit: Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem _tædet, dispersa prælia sectari_, inmorari cædibus militum fugientium, in quo est magna at inutilis opera; Ern. Sed _dispersa prælia sectari_ dicitur, nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem restituit, vel hostes repellit. Sic _spargere ferrum_ ac _bella_ sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius diversis locis, cum _leviori Marte_, h.e. gregariis militibus virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265 sq. 515. _non profectum esse Latio_, non profuisse quidquam Romanis. 516. _Agenoreis_, Pœnis. Vid. ad I, 15.

509. _diversa v. Prælia_ conj. N. Heins. ut inf. v. 546, et apud Virgil. de Turno. 514. _exercitus omnis_ Ox. et Put. Vulgo _e. omnes_ contra metri leges; cf. ad XIII, 308. 515. _Profectum est Latio_ primus scripsit Nicander. 516. _juncta arma_ malebat N. Heins. Sed _cuncta arma virosque_ obponi _uni Hannibali_, ut _unum Hannibalem_ paulo ante _omni exercitui_, jam monuit Drak.

Illum igitur lustrans circumfert lumina campo, Rimaturque ducem: juvat in certamina summa Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota Spectante Ausonia; celsus clamore feroci 520 Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.

517. _lustrans_, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf. similis locus apud Nost. FÉNÉLON, _Aventures de Télémaque_, lib. IX; _Combat d’Adraste et de Télémaque_. _Ed._ 518. _in certamina summa_, in ea loca, ubi certamen quum maxime fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc. cum ipso Hannibale. 520. _celsus_, ut IX, 234, et _ingens adparuit_ apud Virg. Æn. X, 579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr.

Quas postquam audivit voces conterrita Juno, Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures, Effigiem informat Latiam, propereque coruscis Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque 525 Romulei ducis, atque humeris inponit honorem Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.

522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap. Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad. φ, 599 sq.; χ, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. laudata, conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano rer. Pun. cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal et cum Scipione, et cum Masinissa in certamen singulare descendit. 523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne l.c. 524 sq. _Effigiem cristis Adtollit_, altiorem facit inposita ei galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638 seq. [525.] _jubas_, galeam, propr. cristas, ut V, 166. 528. _motus sine corpore_, vanos, adumbratos, non veros; _effigies_, etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz.

527. _gressum_ Oxon. Put. R. 1, ad marg. D. Heins. et Raphel. ed. Vulgo _gressus_ contra legem carminis. 528. _adjicit_ ex. Oxon. recepit Drak. pro vulg. _addit_, quod paulo ante v. 525, præcessit. _adjicit_ R. 2.

Tum par effigies fallacis imagine vana Cornipedis moderanda cito per devia passu 530 Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ. Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro Scipio Junoni similatus tela coruscat. At, viso lætus rectore ante ora Latino, Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus 535 Quadrupedi citus inponit velocia membra, Et jacit adversam properati turbinis hastam.

533. _Scipio Junoni_, a Junone _similatus_, effictos, efformatus, ejus effigies. Cf. V.L. 535. _propius sperans ingentia_, variata, et incommode quidem, sententia proxime antecedens, _viso lætus rectore Latino ante ora_: Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus conficere posset, atque ita _ingentia sperabat_, h.e. magnæ, inclitæ cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L. 537. _turbinis_ pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu.

533. _similatus_ scripsi pro _simulatus_; vid. ad II, 553, et XV, 427. 534. _At_, non _Ac_, Oxon. et Put. 535. _spirans ingentia_ corrig. N. Heins. Recte, puto, certe concinnius; conf. not. ad III, 240.

Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago, Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti Jam compos voti, ferrata calce cruentat 540 Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas. «Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.» Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem, Donec longinquo frustratum duxit in arva 545 Diversa spatio procul a certamine pugnæ. Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.

538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat. 539 sq. _alti voti_, magni. Cf. v. 535. [540.] _ferrata calce_, ut VII, 696, ubi vid. V.L. 542. _Quo fugis, oblitus_, inmemor, _te cedere_, fugere ex _nostris regnis_, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg. Æn. X, 649. 545. _frustratum_, deceptum Hannibalem, _duxit_ volans et falsus, similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba _longinquo spatio, diversa, procul_, languent. 546. _Diversa arva_, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458.

546. _Diverso_ alii. _Diversæ pugnæ_ conj. N. Heins. Sed vulgata lectio bene se habet, nec adversatur metrum; vid. ad VII, 618.

Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis? 550

548 seq. _Fulmineus_, vid. ad I, 421. --_Composuit se nobis_, vid. ad I, 39. --_lumine cæco_, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et fefellit, ut mox _monstrum_ veluti larva, falsum Scipionis simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi Heyne _monstra_ exponit terrores et phantasmata furentis animo objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud _subito in nubila cesserat_, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque itaque _lumen_ (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) _cæcum_ fuisse, h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel _latuisse_ hunc deum in _monstro_, in forma insolita. Vid. ad II, 650. 550. _tantumne obstat mea gloria Divis_, num tantopere meam gloriam invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam inhonesta ipsisque indigna?

548. _numine cæco_, h.e. occultato, incognito, non viso (vid. not. ad V, 3) ex conj. N. Heins. et Rom. 2, recepit Lefeb. At vid. not.

Sed non avelles unquam, quicumque secundus Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem Eripies verum nobis.» Frena inde citati Convertit furibundus equi, campumque petebat, Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore 555 Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.

[551.] _secundus_, propitius, _stas_, es (vel _adstas_, h.e. adjuvas) _Ausoniæ_, Italiæ, Romanis. 552. _verum hostem_, ipsum Scipionem, non imaginem ejus. 553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis haud dubie levioribus: «Quemadmodum in omni Hannibalis oratione poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et ἀσεβειαν quamdam expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor, aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X, 680 sq.» 555. _pestis_, febris. 556. _Cornipedis moles_, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII, 108; XV, 337, et ad III, 46.

554. _citati equi_ pro _citatis equis_ (uno enim equo vehebatur Hannibal) edidi cum Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. _citato equo_ corrig. Livin. 555. _subito occulta_ tres scripti. _subita occulto_ priscæ edd. _subito occultæ_ conj. Drakenb. quod recepere Lefeb. et Ern. Parum interest.

Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ. 560 Anne huic servabar leto? Mea signa secuti, Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una 565 Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.

558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se _texissent scopuli_, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq. 559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq. detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq. 561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq. [562.] _pugnæ auspicium_, ut XIII, 154, ubi vid. not. 564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito: quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse, ut hæc talia in mentem recurrant; Ern. --_delicta_ Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et calamitatis patriæ. --_delicta piabit Tartareus torrens_, cf. XIII, 869 sq. [565.] _hæc fundebat_ verba, ut XII, 292. 566. _Spectabat dextram_, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse conscisceret. Cf. II, 705 sq.

Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora Vertitur, ac silvis subito procedit opacis, Atque his adloquitur versantem ingloria fata: «Quænam te silvis adcedere caussa subegit 570 Armatum nostris? num dura ad prælia tendis, Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?

567 sq. Recte Ernesti: «Quum poeta Hannibalis animum ita adfectum finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X, 685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo abduceret, unde reverti non posset.» 569. _versantem ingloria fata_, agitantem consilia turpia mortis sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert, quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II, 705 sq., et III, 123. 572. _Magnus Ausoniæ Hannibal_ Scipio præclare dicitur. Nemo non sentit quam callide tali ἀντονομασια simulatus pastor duci aduletur, simul et superbiam moveat.

572. _arma_ Put. non inprob. Lef. cujus hæc nota est: «An, ut v. 432, _Latios, Bruttia signa_, mutatione ad nobilius genus?»

Si velox gaudes ire, et compendia grata Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.» Adnuit, atque onerat promissis pectora largis 575 Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ Magna repensuros, nec se leviora daturum. Præcipitem et vasto superantem proxima saltu Circumagit Juno, et, fallens regione viarum, Non gratam invito servat celata salutem. 580

575. _onerat promissis_, multa ac magna facit ei promissa. 577. _repensuros_, pensuros. 578 sq. Vid. Var. Lect. 580. _celata_ Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris latens; Drak. Sic _latet_ v. 549.

573. _audes_ Put. 576. _Pastori_ Tell. et inde Lef. 578. _superantem_ Tell. R. 2, Mars. Ben.; _properantem_ Ox. et Put. _præparantem_ R. 1, Parm. Med. _proparantem_ ad marg. R. 1. _vasti superantem proxima saltus_ emend. N. Heins. prob. Drak. ut ambiguitas vitaretur. Lef. _saltu_ pro _saltui_, h.e. silvæ, positum existimat. Ego contra semper jungendum putavi _vasto superantem saltu_, ut cursus _præceps_ designetur: quam simplicem rationem nunc etiam defendi video ab Ernestio, coll. Virg. Ge. III, 141 (ubi tamen non adsequor cur commodius et proprie saltus de equis dicatur) et inpr. simill. loco sup. XII, 456 et 460, _inmani per proxima motu Evolat_ Hannibal, et _saltu tramittitur alite Ganges_ a tigride. _vastos s. prox. saltus_ malebat Withof. 580. _servat Dea læta salutem_ conj. N. Heins. cui τὸ _celata_ hic prorsus otiosum ac supervacuum videbatur. At vid. not.

Interea Cadmea manus, deserta pavensque, Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt, Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris. Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto 585 Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.

581 sqq. Fugam Pœnorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46, absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv. XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit. --_Cadmea manus_, Pœnorum exercitus. Vid. ad I, 6. --_deserta_ a duce. 584. _damnasse aciem_, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II, 595; III, 331; VIII, 494. 585. _æquore_, campo. 586. _Rector_, Scipio.

Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus, Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras: 590 Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.

588. _sine more ruentes_, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect. 589. _extrema ad litora_ Oceani occidentalis. 590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1. 591. _Batti domos_, cf. ad III, 252 sq. --_flumina Lagi_, Ægyptum. Vid. ad I, 196.

588. _sine more_, hoc est ἀκοσμως, edidi cum Lefeb. et Ernest. ex emend. Bentl. ad Horat. Od. II, 13, 17, et N. Heins. quam et Drakenb. probavit. _sine morte_ Put. et Oxon. Vulgo _sine Marte_. 590. _Hi_ reposuit Lefeb. lepida hac addita ratione: «Male Drak. _Ac_, ut libri antiqui.»

Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra Evomuit pastos per secula Vesbius ignes, Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres 595 Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.

592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4; Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399; Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509. --_vi cæca_, vid. ad V, 3. [593.] _Vesbius_, vid. ad VIII, 654. 594. _pestis_, vid. ad I, 174. De _Eois Seribus_ eorumque _lanigeris lucis_, vid. ad VI, 4. 595. _monstrum_, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta hæc sit hyperbole.

At fessum tumuto tandem regina propinquo Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ Adparent admota oculis vestigia pugnæ. Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem, 600 Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem Strage virum undantem; talis (miserabile visu!) Prostratis facies aperitur dira maniplis. Tum superas Juno sedes turbata revisit.

597. _regina_ deorum. 598. _facies_, adspectus. 600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum, sic nunc tristis Pœnorum stragem videt. --_campum Gargani_, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561. [601.] _Tyrrhena vada_, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et 52. --_Phaethontis amnem_, vid. ad VII, 149. 604. _turbata_, ut _turbidus_ I, 477, ubi vid. not. --_turbata_, sollicita de fato Hannibalis; Lenz.

602. _Strage vera_ Oxon. R. 1, Med. _Strage fera_ Parm. et Beness.

Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant, 605 Quum secum Pœnus: «Cælum licet omne soluta In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant, Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo;

606 sq. Ernesti: «Poetæ hoc institutum est, quod etiamnum adroganter et cum minis loquitur Hannibal, qui ap. Liv. XXX, 35: _fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi quam in pace inpetranda esse_. Sed nec inepte fecit Silius, quod ex animo Hannibalis nunc ea veluti præmonstravit, quæ sequenti tempore contra Romanos moliebatur, postquam se ad Antiochum contulerat.» --_Cælum... ruat_, cf. Lucan. I, 73, et sup. ad XVI, 650. --_in caput hoc_, meum, δεικτικῶς. 608. _Cannas_, memoriam victoriæ Cannensis, _abolebis_, cf. ad I, 61.

Decedesque prius regnis, quam nomina gentes Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo 610 Securam te, Roma, mei; patriæque superstes Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna Præcellis, resident hostes: mihi satque superque, Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus, Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.» 615

612 sq. _vivam tibi_, o Roma, _ad spes armorum_, ad metum armorum, i.e. dum vivam, habebis cur metuas arma mea: _nam modo pugna præcellis_, uno tantum prælio nos vicisti, et _hostes_ tui _resident_, nunc quiescunt; at _mihi satque_, etc. h.e. semper tibi metuendus ero; Lenz. Sed Withof. emend. _nam modo pugna Præcellis; sed adhuc hostes_ supersunt, scil. Philippus Macedoniæ et Antiochus Syriæ reges, quos Hannibal deinde adiit, vel inritavit infensos jam Romanis. Vid. Var. Lect.

613. _Præcellis resides hostes_ legendum esse arbitrabatur N. Heins. Verba _resident hostes mihi satque superque_ jungit Barth. Adv. X, 13, ut sensus sit: satis hostium mihi residuum est, licet Cannensi aliisque præliis innumeros conciderim. Lefeb. _resident_ exponit, tranquilli ab armis abstinent victi. Sic quoque Ernesti, ut sententia cum acerbo contemtu dicta sit hæc: profecto hodie hostes tui _resident_, quiescunt, quum pugna præcellas, et devictos in fugam converteris: Sed mihi satis est, a Roma metui. Verum ne ita quidem satis concinnus est hic locus: nam nimis abrupte ac sine copula dicitur _præcellis_, _resident_; neque etiam omnia sic satis cohærent. Poeta forte scripsit: _Dum modo pugna Præcellis, resident hostes mihi satque_, etc. ut mens ejus fuerit: _dum modo_, hoc ipso momento, quo _pugna p._, hoc est vincis, _mihi resident hostes_, residui sunt hostes, quos sollicitabo ad bellum tibi inferendum, Antiochus et alii; et quidem hostium _satis superque_, ut Romani, _dum vivam, me exspectent_, adventum vel reditum meum perhorrescant, _nec pacem pectore norint_, nec unquam quieta mente consistant. Τὸ _satis_ ita cum nominat. jungi, vel tironibus notum est; vid. Ernesti clav. Cic.

Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos Inde petit retro montes tutasque latebras.

616. «Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus, Adrumetum perfugit: ... adcitus inde Carthaginem, etc.» Liv. XXX, 35. «Sunt qui Hannibalem ex acie ad mare pervenisse, inde præparata nave ad regem Antiochum extemplo profectum tradant;» ibid. cap. 37 extr. --_Sic_, ita animatus. --_rapitur_, raptim fugit.

616. _inmixtus_ malebat N. Heins. et vers. 620, _Atque æri incisæ leges_, vel _Æraque et incisæ leges_, h.e. senatusconsulta. _Arvaque_ conj. Dausq.

Hic finis bello: reserantur protinus arces Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta, Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis 620 Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.

618. _Reserantur arces_, ut I, 14. 619. De pacis conditionibus cf. Liv. XXX, 37; Polyb. XV, 18, et Appian. rer. Pun. cap. 54, qui inter illas etiam hanc fuisse tradunt, _ut liberi legibus suis viverent_ Pœni. Hinc Silius ab iis in diversa abit, si _jura ademta_, vel _incisas leges_ cum Drak. ad ademtam Pœnis αὐτονομίαν retuleris, ut _incisæ leges_ eodem sensu dictæ sint, quo _spes omnis reditus incisa_ ap. Liv. II, 15, et XXXV, 31. Sed _inproba jura_ Dausq. interpretatur licentiam quidvis agendi per nefas, quo veluti jure, sed inprobo, grassati sint Pœni; Lefeb. potestatem quidvis nefarie moliendi, contra pacta et fœdera; Cell. jura in alienas civitates et regiones, ut Masinissæ, etiam in insulas, Siciliam et adjacentes. --_jura_, leges Pœnorum, _inproba_ quia læsionem fœderum cum Romanis ictorum suasisse videri poterant; _adempta jura et arma_, quod contra tradunt historici; _opibus vis fracta_, opes imminutæ; Lenz. Vide Var. Lect. 620 sq. _Leges incisas_ Dausq. Cell. et Lefeb. exponunt leges pacis, columnis aut tabulis ligneis, lapideis vel æreis incisas, de quo v. Aretin. de bello Punico primo p. 31. --_Arma_ Drak. referebat ad naves rostratas, vel, ut Dausq. et Cell., ad quævis arma militaria, de quibus Hannibal ap. Liv. XXX, 44: «Tunc flesse decuit, quum ademta nobis arma, incensæ naves, interdictum externis bellis.» --_Vis fracta opibus superbis_: nam Pœni jubebantur «naves rostratas, præter decem triremes, tradere, elephantosque, quos haberent domitos, neque domare alios (unde mox _posuit gestatas bellua turres_); bellum neve in Africa, neve extra Africam, injussu populi Rom. gerere; frumentum stipendiumque auxiliis præstare; decem millia talentum argenti solvere.» Vid. Liv., Polyb. et Appian. ll.cc.

620. _Invisæ leges_ (ut paulo ante _inproba jura_) corrigit Withof. ut tollatur contradictio Livii, et de injustis tantum legibus sermo sit, non de tota αὐτονομια, Pœnis relicta.

Excelsæ tum sæva rates spectacula Pœnis Flammiferam adcepere facem, subitaque procella Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.

622 seq. Scipio naves a Pœnis traditas et «provectas in altum incendi jussit. Quingentas fuisse omnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt: quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Pœnis, quam si tum ipsa Carthago arderet;» Liv. XXX, 43 extr. --Ibid. _Excelsæ rates_, μακρὰ πλοῖα, Polyb. [623.] _procella_, vi incendii; Lenz.

624. _fulmina_ opinabatur N. Heins. et 627 _Securus cœpti_, et 631 _juventas_, de quo vid. ad X, 641. Eodem v. 631, _Hannon_, non _Hanno_, vel _Anno_, Oxon. vid. sup. ad II, 277.

Mansuri compos decoris per secula rector, 625 Devictæ referens primus cognomina terræ, Securus sceptri, repetit per cærula Romam, Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.

625. «Scipio pace terra marique parta, in Siciliam Lilybæum trajecit: inde Romam pervenit, triumphoque omnium clarissimo urbem est invectus;» Liv. XXX, 45 pr. Cf. Polyb. XVI, 23, et Appian. rer. Pun. c. 65 et 66. 626. Ante Scipionem quidem duces Romanos, v.c. Coriolanum, Fidenatem et alios, a populis vel oppidis devictis cognomina adcepisse, sed _primum_ Scipionem a devicta _terra_, jam monuit Dausq. Cf. Liv. XXX, 45 extr. 627. _Securus sceptri_, certus de summo imperio Romæ parto Pœnis devictis; Ern. et Lef. Male Dausq. et Cell. repudiato titulo regis, oblato illi in Africa, ut antea in Hispania, XVI, 278 sq. non autem h.l. _securus_, ut sæpe, _negligens_, _spernens_, significat. --_cærula_, v. ad I, 21.

Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat Lumina, et auratæ servabant colla catenæ. 630

629... 650. Triumphus Scipionis, qualem Romani nondum viderant, ornate et per partes describitur. Cf. Appian. l.l. et similis triumphi pictura ap. Ovid. Trist. IV, 2. 629. Syphacem in triumpho ductum tradunt Polyb. XVI, 23; Appian. rer. Pun. c. 28; Val. Max. VI, 2; Corn. Severus ap. Senec. Suasor. VII, et ipse Silius sup. XVI, 272 sqq. Sed Tibure eum haud ita multo ante triumphum Scipionis mortuum esse, memorant Livius XXX, 45, et Mariana lib. II. Hos sequi Silium, regisque mortui imaginem in ferculo circumlatam esse, quoniam non _feretro resederint_, qui vivi in triumpho sint circumducti, sed pedibus currum triumphantis imperatoris præcesserint, suspicabantur Cell. Drak. et Lefeb. refragg. Dausq. et Ernesti, cujus hæc nota est: «Videntur mihi argutari et doctrina sua abuti, qui non vivum Syphacem, sed ejus effigiem a poeta describi existimant, in solo _ferculo_ hærentes, quæ simulacrorum tantum machina fuerit. Quis probet poetam, et Silium inprimis, ita in ordinem cogi? Et cui non _Syphax residens, premens lumina, catenis_ indutus, vivum potius, quam pictum persuadeat? Nec rara est consuetudo Silii a Liviana sententia discrepandi, ubi omnis historia dissentit.» Huic opinioni favet alius poetæ locus sup. XVI, 272 sq. nisi et ibi de picto, non vivo Syphace agi censeas. Neque tamen dissimulandum est, ita parum apta esse verba _feretro residens_. Poeta forte, vel suum ingenium, vel alios scriptores sequutus, putavit, Syphacem et animo et corpore ægrum in ferculo sedisse. --Captivi reges nonnunquam feretris seu ferculis elatis sub tropæis imponebantur; Lenz. collato Burm. ad Propert. III, iii (al. iv), 18, qui illud ex numis illustravit, et mox citra necessitatem _signabant_ pro _servabant_ reponendum censuit. 630. _Lumina premebat_, pudore subfusus, quia _captivus_ erat. --_colla_, quæ plerumque mox frangebantur laqueo, aut securi feriebantur, _auratæ servabant catenæ_, vid. Broekhus. ad Prop. II, i, 33.

Hic Hannon, clarique genus Phœnissa juventa, Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri, Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.

631. _Hannon_, captus in Hispania. Vid. XVI, 72 sq. --_clari_ κατὰ. _genus Phœnissa juventus_, Pœni. 632. _Macetum_, de quibus vid. sup. ad v. 414 --_incocti_, adusti sole, _corpora_, nigri, _Mauri_. Cf. II, 439, et VIII, 267. 633 sq. _Nomades_, Numidæ. --_notus sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas_, cf. ad I, 414, et III, 648 sq. [634.] _Syrtis_, Nasamones aliique populi Syrtici, _semper naufraga_, cf. ad I, 408, et II, 63. [recte II, 62]

632. _Macetum_, non _Macedum_ Put. Tell. R. 2, Mars. vid. ad XIII, 878.

Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas 635 Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ, Terrarum finis Gades, ac laudibus olim Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare Solis equos dulci consuetus fluminis unda:

635 sq. In ferculis simulacra devictorum oppidorum, montium, populorum, regum, fluviorumque portabantur. --Hic mos gestandi devictarum gentium regumque simulacra pulcherrimis versibus expresserunt _Racine_, _Mithridate_, act. III, sc. 1: Tandis que l’ennemi, par ma fuite trompé, Tenait après son char un vain peuple occupé; Et, gravant en airain ses frêles avantages, De mes états conquis enchaînait les images; et _Crébillon_, _Rhadamiste et Zénobie_, act. II, sc. 2: Ce peuple triomphant n’a point vu mes images À la suite d’un char en butte à ses outrages: La honte que sur lui répandent mes exploits D’un airain orgueilleux a bien vengé les rois. --_victas tendens Carthago ad sidera palmas_, feminæ habitu, ut solitum, depicta; Cell. Etiam mœsto vultu. Cf. Ovid. Trist. IV, ii, 2, et 43, 44, ad quæ loca vid. Burm. et Harles. Simulacra urbium eburnea quandoque, quandoque lignea; Dausq. coll. Quintil. VI, 4, et Plin. V, 5. [636.] _effigies ore jam lenis Hiberæ_, veluti vultu declarans se victam et bello fractam; Ernest. 637 sq. Cf. ad I, 141, 142. 638 sq. _Bætis lavare solis equos_, etc. ut ultimus fere Hispaniæ Occid. fluvius in sinum Gaditanum influens. Cf. ad III, 399.

637. _et finis_ conj. N. Heins.

Frondosumque apicem subigens ad sidera mater 640 Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus, Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.

640 seq. _subigens_, agens, N. Heins. (cf. ad XIII, 610) sursum agens, ut _subjicere_ et _submittere_, Drak. cf. ad I, 673. --_mater bellorum fera Pyrene_, quod bellicosissimi populi sub Pyrenæis habitant; Cell. Verbis _non mitis Iberus_ Dausq. putabat Silium pinxisse fluvium velut indignabundum et captivitati obluctantem. Ernesto ambiguum videtur, utrum designaverit adcolas bellicosos et feroces, an fluvii ipsius amnibus multis aucti vim et inpetum, quo in mare Mediterr. inferatur. At posterior sententia non dubia est propter verba v. 642, quibus ratio continetur, cur non sit _mitis_, de qua voce vid. ad IV, 85. Omnia h.l. ad ornatum spectant. 642. _Amnes_ sunt Sætabis, Turia, seu Turius, Sucro, Bilbilis, Sicoris aliique. Vid. Mela II, 6, et Mariana III, 18. --Vultus innuitur ferox Hiberi, aquam ex urna effusam in pontum impellentis; Lenz.

640. _Frondosumque apicem surgens_, h.e. surrigens, vel frondoso apice surgens, emend. nonnemo, quem refellit N. Heins.

Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, Quam visa Hannibalis campis fugientis imago. Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro, 645 Martia præbebat spectanda Quiritibus ora.

645. _Ipse_ Scipio. --_auro_, corona aurea (vid. Gell. V, 6; Liv. XXX, 15), et veste auro sparsa (Plin. IX, 36; XXXIII, 3). --_ostro_, purpura, toga picta et tunica palmata (cf. Liv. l.l.). Ὁ στρατηγὸς ἔστεπται μὲν ἀπὸ χρυσοῦ καὶ λίθων πολυτίμων, ἔσταλται δ’ ἐς τὸν πάτριον τρόπον πορφύραν, ἀστέρων χρυσῶν ἐνυφασμένων· καὶ σκῆπτρον ἐξ ἐλέφαντος φέρει καὶ δάφνην, etc. Appian. rer. Pun. c. 66, in descriptione triumphi Scipionis.

644. _subientis_ R. 2.

Qualis odoratis descendens Liber ab Indis Egit pampineos frenata tigride currus. Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum, Incessit campis tangens Tirynthius astra. 650

647 sq. Cf. ad III, 615, et XV, 79 sq. Comparatio Scipionis cum Baccho et Hercule, qualis ap. Virg. Æn. VI, 802 seq., qui locus Silio haud dubie ante oculos obversabatur. Cf. ibi Heyne. --_odoratis ab Indis_, ob frutices bene olentes et aromata, quorum ferax est India, inpr. cinnamomum et nardos. Vid. Strab. XV, p. 695; Phot. c. 241; Ovid. Fast. III, 720. [648.] _currus pampineos_, pampino inplexos. 649. De Gigantomachia, in qua præcipue Herculis partes fuere, et _campis Phlegræis_, vid. ad IV, 275. --_confecta mole Gigantum_, cæsis Gigantibus, monstris inmensi corporis. Cf. sup. ad v. 556. 650. _tangens astra_, summa conspicuus gloria, ut _sublimi feriam sidera vertice_ ap. Hor. Od. I, i, 36, ubi vid. Jani.

649. _confecta lite_ Put.

Salve, invicte parens, non concessure Quirino Laudibus, ac meritis non concessure Camillo. Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum, Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.

651 sq. Silius Scipionem Romulo et Camillo æquat, qui ambo adpellantur _urbis conditores_; Barth. Adv. X, 13. --_Salve_, ut χαῖρε, voc. pietatis ac honoris, quo, quicumque eo dignissimus est, et cujus favorem expetimus, sive sit Deus, sive homo, sive adeo res, divino honore colenda, compellatur. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxxii, 15. --_parens_ urbis, pater patriæ: cujus tituli honos notus est. 653 sq. Dignus es et dignum te præstas divinæ originis fama. Vid. ad IV, 475, 476.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XVII

11n. 11. «P. Cornelium Scipionem ... optimum esse»; [» deest] 28n. ἑκὰς, ἑκὰς, ὅστις ἀλιτρὸς [ὄστις] 82n. [Liv.] XXIII, 30: («multo ... stetit») [» deest] 91n. IX, 603 seq. [ssq.] 377n. ut lib. XIII, v. 587. [cap. 587] 458v. defendit Drak. quum nota figerit [_littera “g” incerta_] 620v. [619]

FINIS.

Ad Lectorem Præmonitio. Commentatio de Silii Vita et Carmine. Sectio Prima. _De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici._ Sectio Secunda. _De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit._ Sectio Tertia. _De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda._ Sectio Quarta. _Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS._ Præfatio Drakenborchii. Sectio Quinta. _Catalogus editionum C. Silii Italici._ Sectio Sexta. _De hujus editionis ratione et consilio._ C. Silii Italici Vita, Auctore Crinito. Testimonia Veterum De Silio Ejusque Carmine. Testimonia Et Judicia Recentiorum. Argumenta XVII Librorum Silii Italici, Auctore Hermanno Buschio Pasiphilo. Ambrosii Nicandri Toletani In Singulos Libros Silii Catalepses. Præfatio Heynii.

AD LECTOREM

PRÆMONITIO.

Quum promissam in præfatione prioris voluminis operam de Silii textu, de variis lectionibus notisque ad finem feliciter perduxerim, restat nunc ut in cæteris præstandis fidem pariter exsolvam. Et quidem statim subjicietur Commentatio de Silii vita et carmine, cui paucas adjeci notas, prout quædam nobis aut non admittenda, aut probanda esse videbantur: confer præsertim in sect. V, ubi de edit. anni 1781 fit mentio, novas observationes e Codd. Regg. depromptas, quibus clarissimi _Ruperti_ sententia confirmatur: dehinc Silii vita, auctore Crinito.

Testimoniis veterum a Goettingensi editore collatis adjiciam recentiorum judicia, Jo. Alb. Fabricii, _Rollin_, _La Harpe_, _Schœll_, _Amar_, quos prætermittere religioni mihi fuisset, et sequentur argumenta librorum Silii ab Hermanno Buschio Pasiphilo confecta, et Ambrosii Nicandri Catalepsis; tum præfatio Heynii, Index, et Appendix sive Diatribe de stylo poetico et potissimum Siliano. Sic absolvetur totum hoc opus, quod tibi satisfaciat, lector optime, vehementer opto. Vive et vale.

N. E. LEMAIRE.

COMMENTATIO

DE SILII VITA ET CARMINE.

SECTIO I.

_De C. Silii Italici genere, nominibus, studiis, honoribus, vita et morte._

Quum hæc, quæ ad ipsum poetam nostrum pertinent, jam satis accurate tractaverit, et, quantum de iis constet, ex paucis, quæ huc spectant, veterum scriptorum locis testimoniisque diligenter eruerit Cellarius, ne hujus scrinia compilasse, vel operam perdidisse videar, dissertationem ejus _de C. Silio Italico, poeta Consulari_, a.Chr. MDCXCIV scriptam, et collectioni dissertationum illius Academicarum, Lips. 1712, in-8º, prelo excusæ, insertam, cum lectoribus communicare malo, quam easdem res aliis verbis exponere. Ut tamen chartæ parcerem, nonnulla recidi, quæ vel supervacanea, vel minus accurate dicta videri possint, nec nisi pauca in notis adjeci. Hæc itaque sunt verba Cellarii, in epitomen redacta:

Genus _Siliorum_ ut antiquissimum, ita nobilissimum omnino fuit, quamvis non negemus, originem illorum, ut in aliis gentibus non paucis, quæ ad summam nobilitatem pervenerunt, plebeiam et humilem exstitisse, quod Fulvius Ursinus de familiis Romanis, pag. 264, ex Livii, lib. IV, cap. 54, probavit. Ibi enim quæstoriis comitiis plebem ait ita ultum ivisse injuriam in tribuniciis adceptam, ut inter quatuor quæstores unum tantummodo ex patricio ordine crearet, _tres_ autem _plebeios, Q. Silium, P. Ælium et P. Pium, clarissimarum familiarum juvenibus prætulerit_. Sed quum semel huic familiæ ad honores, via patefacta fuit, clarum utique nomen consequuta progressu temporum, ad summæ nobilitatis gradum adscendit. Ut ex multis tantum unum exemplum adferamus, sub Augusto _C. Silius tertium consul_ fuit, eo anno, quo is testamentum condidit, hoc est, proximo antequam ex vita demigraret, auctore Suetonio, c. CI[1].

_Italici_ nomen plus negotii nobis facessit, ab aliis alia interpretatione expositum[2]. Sunt qui fuisse _Hispanum_ adfirment, ex _Italica_ Bæticæ urbe[3], Trajani patria, oriundum, quam sententiam Petro Crinito et Ludovico Carrioni Dausqueius tribuit, quamquam prior dubitanter id retulerit. Nec vero peregrinitas inpedimento erat, quo minus Hispania elegantiores poetas proferret. Etsi enim Ciceronis et Luculli ætate, «Cordubæ nati poetæ pingue quiddam atque peregrinum sonarent,» ut Cicero pro Arch. c. 10 extr. tradit; tamen alia cultura provinciæ fuit post Augusti tempora, ut Lucani et utriusque Senecæ ingeniis manifestum est. Habet vero Dausqueius, quæ principio commentarii in Silium huic opinioni de Hispanica patria obponat. _Qui ex Hispaniæ_, inquit, _Italica, ITALICESIUS audiebat, aut ITALICENSIS_. Stephanus de Urbibus ἔστι καὶ Ἰταλικὴ πόλις Ἰβηρίας, τὸ ἐθνικὸν Ἰταλικήσιος. Gellius Noct. Att. XVI, 13: «D. Hadrianus in oratione, quam de Italicensibus, unde ipse ortus fuit, in Senatu habuit.» Addit antiquam inscriptionem, quam etiam Gruterus, pag. 385, nº 1, exhibuit:

COLONIA ITALICENSIS IN PROV. BÆTICA[4].

Quod si ergo ex Hispania hoc nomen esset, _Italicensem_ potius, quam _Italicum_, adpellandum Silium fuisse autumat.

Est quidem discrimen hujusmodi terminationum, ut alius _Hispanus_ sit, alius _Hispaniensis_. Martialis epistola ad Priscum, quam libro XII præfixit, extrema: «ne Romam non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum.» Sosipater Charisius, lib. I, p. 84, potest interpretis loco esse. «Quum dicimus, _inquit_, HISPANUS, nomen nationis ostendimus: quum autem HISPANIENSES, cognomen eorum, qui provinciam Hispaniam colunt, etsi non sunt Hispani.» Tacito etiam _Hispanienses exercitus_ sunt Annal. I, 3, qui in Hispania militant, ex aliis nationibus conscripti. Festus Pompeius quoque in _Corinthienses_, non dissimiliter ait: «Romanenses, et Hispanienses, et Sicilienses negotiatores dicimus, qui in alienis civitatibus negotiantur:» nisi in voce _alienis_ ambiguitas inest, quæ extra Hispaniam civitates significet. Nam quod Charisius discrimen docet, nequaquam est perpetuum, et Plinius quoque _Hispaniensem Oceanum_ dixit lib. XXXVII, 10, qui Hispaniam adluit: et _spumam_ (argenti) _Hispaniensis_, XXXIII, 6. Neglexit itaque Plinius, quam Grammatici inculcant, differentiam, ut adeo, si ceterum constet de origine ex Hispania, vix ex eo illa convelli possit, quod _Italicus_ noster, non _Italicensis_ adpelletur. _Italicesii_ nominis, quod pure Græcum est, nulla habetur ratio. Si fuit autem in Hispania natus, non tamen et barbarus, aut ex antiquis Hispanis fuit, quia _Italica_ colonia Romana erat, Scipionis opus, qui in illam debiles ac vulneratos exercitus sui milites collocavit, eamque ab Italia _Italicam_ adpellavit, quia Itali erant, quos in coloniam illam deducebat[5]. Huic de Silii ortu sententiæ et altera propius quodammodo adcedit, quam itidem Petrus Crinitus commemoravit. «Sunt alii, _inquit_, qui per suos majores Romanum fuisse dicant, sed generis initium traxisse ab Hispanis,» hoc est, majores Silii ex illa Hispaniensi colonia fuisse, ipsum vero vel Romæ, vel in alio Italico municipio et natum et educatum esse, ut ita nihilominus _Itatici_ nomen ab _Italica_ Hispaniæ habuerit[6].

Ab his sententiis, quae vel nostrum Silium, vel majores ejus, ex Hispaniensi colonia deducunt, discedit illorum opinio longius, qui ejusdem _Italicum_ nomen ex Corfinio, Pelignorum in Italia urbe principe, eliciunt[7]. Vossius et Dausqueius in primis illorum numerantur. Iste tam de Poetis, quam de Historicis Latinis (nam in horum etiam, quamvis poetam, censum refert) id clare profitetur, gemino argumento inductus, quæ antequam dispiciamus, de Corfinii nomine novo aliquid adferendum est. Quod sæpe ab Italiæ populis postulatum fuerat, ut in civitatis Romanæ societatem reciperentur, sæpius autem ab Romanis abnegatum, id Sex. Julio Cæsare et L. Marcio Philippo COSS. in bellum funestum erupit, quod _Marsicum_ dicebatur, quia Marsi populi cum Picentibus et Pelignis præcipui et primi auctores erant; et _Sociale_, quia, qui Romam inpugnabant, societatis fœdus inter se inierant; et _Italicum_, quia universa Italia contra Romam arma ceperat. Qui itaque a Romæ commercio secessionem fecerant, Corfinium elegerunt, quod caput Italorum abdicata Roma, esset, qui nomen _Italicæ_ inpositum voluere. Strabo lib. V, p. 167: Κορφίνιον, τὴν τῶν Πελιγνῶν μητρόπολιν, κοινὴν ἅπασι τοῖς Ἰταλιώταις ἀποδείξαντες πόλιν, ἀντὶ τῆς Ῥώμης, ὁρμητήριον τοῦ πολέμου, μετονομασθεῖσαν Ἰταλικήν, _Corfinium, Pelignorum caput, communem omnibus Italis, loco Romæ, urbem designaverunt, bellique arcem, et ITALICÆ nomen indiderunt_. Præter hunc et Velleium Paterculum, de quo postea dicemus, non habemus, qui hujus novæ adpellationis mentionem fecerint.[8].

Primum Vossii argumentum est idem, quod supra adtulimus, ab Hispanica urbe _Italicensem_ potius, quam _Italicum_, dicendum fuisse, quod Gellius dicto loco _Italicenses_ ejus colonos adpellaret. Salva tanti viri auctoritate inverti, quod objicit, et ab altera etiam parte usurpari posse videtur. Si enim ab _Italica_ Hispaniæ non licet _Italicus_ formare, sed tantummodo _Italicensis_; qua lege constitutum est, ut ab _Italica_ Italiæ, quod plane idem nomen est, non _Italicensis_, sed _Italicus_ dicamus? aut si alterum de Pelignorum urbe non inprobandum est, cur non idem liceat de urbe Bæticorum? At usum ita ferre inquiunt, qui instar legis ab omnibus censeatur. Est ita, ut a Bætica urbe _Italicensis_ et Gellius d.l. et auctor belli _Hispaniensis_ et Africani, sive Hirtius fuit, sive Oppius, quod malunt alii; et laudata inscriptione ipsi provinciales derivarint: an vero prohibitum fuerit alterum, id tribus exemplis, quæ contra sunt, non sufficit ostendisse. De Pelignorum autem urbe nullus usus, nullum exemplum adferri potest, utrum _Italicus_, an _Italicensis_ ex ea deflexum fuerit: et si de Bætica probatum satis est, _Italicenses_ suos, non _Italicos_ adpellasse; idem etiam de Peligna urbe facilius, quam alteram formam, _Italicus_, crediderim.

Deinde urgetur a laudato Vossio, «si Hispanus fuisset Silius, non hoc nos ignorare sivisset Hispanus Martialis, qui sæpius ad eum scribit, ut peramicum, Non hoc reticuisset, quod ad Hispaniæ suæ decus magnopere pertineret.» Utique fatemur, non leviter hoc argumento probari, in Hispania non natum Silium nostrum fuisse: et credimus ipsi, Martialem, tot Italico epigrammata inscribentem, non præteriturum fuisse, quod sibi et suæ patriæ non vulgarem laudem adferre potuisset. Non autem exinde id sequi putamus, quod existimavit Vossius, Pelignum fuisse Italicum, quia non fuerit Hispanus. Potuit enim ex majoribus esse, qui in Hispanica illa urbe habitaverint, ipse forte in quovis Italiæ loco, extra Pelignorum agrum, in lucem editus: potuit etiam _Italici_ nomen ex casu quodam vel suo vel majorum habuisse, ut solenne in aliis quam plurimis cognomentis est.

Sententiæ quoque clarissimorum virorum repugnat, cum brevitas illius Socialis belli, tum adpellationis novæ raritas, quæ tentata potius, quam conservata in urbe Pelignorum fuit. Strabo quidem μετονομασθεῖσαν _ita vere adpellatam_ dixit: aliter Velleius Paterculus, qui propius res Italicas cognovit, quam Amasiensis Strabo, homo Asiaticus, quamvis diligentissimus in ceteris rebus. Is autem lib. II, c. 16, ait: «Caput imperii sui Corfinium legerant, quod adpellarent Italicum[9].» Quum dicit _adpellarent_, conatum et propositum significat, non quod in usum illud transductum receptumque fuerit, quod quidem nec potuit facile, si brevem moram belli seu tumultus intuemur. Eutropius, lib. V, c. 2: «Quadriennio, _inquit_, hoc bellum tractum est: quinto demum anno finem adcepit.» Quod ergo in tantillo spatio tentatum novum nomen fuit, vix receptum aut usu retentum post victoriam videtur, quum in eventus belli esset, ut Romani, non Itali, vicisse censerentur. Quis ergo crederet, invisum victoribus nomen et ad ignominiam illorum durante bello inventum, post victoriam a victis conservatum et in posteritatem fuisse traditum? præsertim quum statim, nondum finito bello, desierit esse rerum sedes urbs Corfinium, quod Diodorus Sic. lib. XXXVII, ut in excerptis ejus libri est, perspicue ostendit. Τὴν καινὴν ἐκλείπουσι πόλιν τὸ Κορφίνιον, «Novam, _inquit_, urbem Corfinium deserunt, translatis sedibus in Samnitum urbem Æserniam.» Unde est, quod Cæsar de Civili bello _Corfinium_ sæpe numero memoravit, et Cicero in epistolis; sed cognomen _Italicum_ ne semel quidem adtigerunt, quod nec posteriores Plinius, Seneca, Frontinus, Lucanus, Ptolemæus, et quotquot Corfinii meminerunt, agnoscunt, nec ipse, qui inde nomen suum habuisse fingitur, poeta noster Italicus, qui lib. VIII, 520, Corfinium laudat, sed quod patriam suam vel suorum proderet, nihil omnino adjicit, neque ullum vestigium ostendit _Italici_ cognominis.

Quare ita sentimus atque ita animum inducimus, Silium poetam neque in Hispania natum fuisse, quia Martialis, ubi maxime poterat, nihil memoravit; neque in Pelignorum urbe Corfinio, cujus _Italicum_ nomen incertum, quamdiu duraverit, aut an unquam devenerit in usum populorum: sed ex quocunque alio casu vel causa potuisse _Italici_ cognomen habere ab Italia potius, quam a singulari aliquo oppido deductum: quamquam iis, qui majores poetæ ex Bætica derivant, nolimus repugnare, nec vero, quod dubium est, pro certo adfirmare[10].

Satis de ipso cognomine: faciliores in prænomine sumus, quo aliis _Publius_ est, ut Modio in Novantiquis, et Glandorpio in Onomastico Hist. Romanæ; nobis _Caius_, quia hoc frequens in gente Siliorum fuit, quod Dausqueio etiam, ut certius, adprobatur, qui initio commentariorum potest consuli[11].

_Studia_ ergo Italici nostri contemplamur, de quibus Martialis epigr. VII, 63.

Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis, Inplevit magni quam Ciceronis opus.

Magna sane hæc laus est, non sibi sapere, aut artem ex suo confingere ingenio, spretis veterum tam præceptis, quam exemplis: sed ductorem optimum sequi, et quod aliis bene cessit, imitari, quia, etsi in philosophia ingenium valeat et novitas inventorum ametur, dispar tamen res oratoriæ est, nec in ea proficitur bene, nisi ex imitatione antiquorum. Silii ætate præstantes oratores non defuerunt, quos ita coluit æstimavitque, ut omnibus tamen Ciceronem, qui præcesserat, anteferret. Quo consequutus est, ut summus orator evaderet ipse, multum in foro, multum in centumvirali judicio cum gloria versatus. Martialis dicto epigr. de eodem:

Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, Hunc loquitur grato plurimus ore cliens.

Poeticen juvenis didicit: senior, defunctus consulatu, magis excoluit, Virgilium præ ceteris imitando, non minus principem in ligata oratione, quam Cicero fuit in soluta. Hic ergo etiam, qui optimus erat, quam alium, sectari maluit, egregio exemplo admonens, quales ad imitandum auctores eligere conveniens sit. An adsequutus Maronem fuerit, nostrum non est judicare. Plinius, lib. III, epist. 7. _Scribebat_, inquit, _carmina majore cura quam ingenio_. Nec vero idcirco ingeniosus parum fuit: sed Martiale judice epigr. XI, 51, Maronis villa coemta:

Silius et vatem, non minor ipse, colit.

Ut Lips. lib. I, Quæst. epistol. cap. 5, emendat, argutum sane præ illo vulgato: _et valem non minus ipse tulit_[12].

Honores et multos et amplos gessisse Silium, non est quod dubitemus, quia consul Romanus fuit, ad quam dignitatem ordinatim et per gradus adscendebatur. Plinius, lib. III, epist. 7: «Ut novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile: ultimus ex Neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit.» Ex quo et annum satis aperte intelligimus[13]. Semel an ter Consul fuerit, non levicula disputatione dubitatur. Petrus Crinitus de Silio: «Ter consul fuit[14]: et in primum ejus consulatum (quod lætissimum fuit faustissimumque P.R.) sævissimi teterrimique Neronis mors auspicatissime incidit.» Adcinunt Justus Lipsius et Jo. Livineius, uterque in Plinii Panegyr. cap. 58, cujus verba, «Erat in senatu ter consul, quum tu tertium consulatum recusabas,» de Silio Italico interpretantur. Livineius haud dubitabundus: «Potius sit, ut C. Silium Italicum capiamus, qui tertium consul ex cal. Juliis subfectus cum Statilio Laterano. Adi fastos.» Quod ad Fastos adtinet, ipse Lipsius in h.l. fatetur: «Revera pars hæc Fastorum in subfectis consulibus tenebrosa, nec acie ingenii (absque monimentis sit) facile illustranda.» Variant enim, laceri, inconstantes sunt, et, quos vidimus, Laterano, ex cal. Jul. subfecto, Nonium Asprenatem, non Silium, collegam dant. Quod si ter fuisset consul, id Plinius, qui vitam et mortem ejus describit, nec quidquam laudis prætermittit, utique non tacuisset. Quin potius Martialis epigr. VII, 63, post consulatum, quem, quum Nero periret, gesserat, a republica recessisse, et otio se honesto dedisse adseverat. Verba sunt:

Postquam bis senis ingentem fascibus annum Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit: Emeritos Musis et Phœbo tradidit annos, Proque suo celebrat nunc Helicona foro.

De quovis igitur alio, quam de Silio, Plinii panegyricum interpretandum ducimus. Causa vero, quæ doctissimos viros in illam opinionem adduxit, ex alio Martialis epigrammate natam esse existimamus, quod LXVI est, in lib. VIII, in quo trium consulatuum fit mentio, sed ita distributorum, ut primus patris Silii fuerit, alter filii majoris, quem Plinius quoque dicta epistola _florentem_ et _consularem_ dixit: tertius voto a poeta præsumitur pro minore filio, qui vero non consequutus est, sed ante patrem decessit. Hi maxime versus, opinamur, errorem induxerunt:

Bis senos jubet en redire fasces Nato consule,

id est, filio consule; ubi quidam libri, sed minus castigati, _noto consule_, quasi de patre, non de filio intelligatur. Nos vero malumus Vincentio Collesso, nobilissimo juris consulto, quam Livineio aut Lipsio, adcedere, qui ante hos XIV annos ad hoc epigramma commentatus est: «Silius pater semel tantum consul fuit, eo anno, quo periit Nero.» Sic bene Martiali cum Plinio convenit, nec sine causa ille addidit ibidem;

................ Silius frequentes Mavult sic numerare consulatus.

_Mavult sic_, hoc est, eodem Collesso interprete: «Mavult duos filios gerere consulatum, quam ipse ter esse consul.» Alter eorum adeptus est consulatum, de quo Martialis gratulatur patri: de altero, _gaudenti_ supererat _adhuc quod optet_

Felix purpura, tertiusque consul.

Non statim a consulatu in otium literarium secessit, sed Romæ aliquamdiu substitit, et _in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gessit_, quod Plinius dicta epistola refert[15]. Vere autem _sapienter_ dixit, quia summæ prudentiæ est, cum malo principe versari ita, ut neque ille obfendatur, neque famam et conscientiam nostram lædamus. Erat enim Vitellius _præcipue luxuriæ sævitiæque deditus_, ut Suetonius cap. XIII, notavit, sive ut Eutropius, lib. VII, c. 13: «gravi sævitia notabilis, et qui Neroni similis esse vellet, atque id præ se ferret.» Caute ergo cum hujusmodi homine ac singulari prudentia vivendum erat: quumque moris apud Romanos fuerit, ut perfuncti urbano magistratu, ad regendas provincias mitterentur; nostro _Asiam proconsularem_ obtigisse, idem Plinius d.l. enarravit. _Ex proconsulatu_, inquit, _Asiæ gloriam reportaverat_. Honor amplus, Asiam pro consule regere, hoc est, Attalicum regnum administrare, quod Romani in provinciæ formam, testamento nacti, redegerant. Fuit provincia senatus atque populi ex Augusti distributione[16], et prætoria primum, nisi belli ratio proconsulem postularet. Quod erudite Henr. Noris, Italorum facile doctissimus, in Cenotaph. Pisan. Dissert. II, cap. XI, demonstrat. Intra Asiaticam diœcesin erant Ionia, major ac minor Phrygia, Lydia, Mysia, Caria, ac Pergamus; de quibus terminis eorumque mutationibus Jac. Usserius, in libro _de Asia proconsulari_, planissime disseruit. Amplissima ergo provincia, ejusque populi Græca libertate antiquitus imbuti; ut sane prudentem fuisse oporteat, qui, ut noster Secundo teste, ex administratione illius _gloriam reportavit_.

Redux ex Asia videtur otium petiisse, _annis_ quoque, ut Plinius ait, _suadentibus_, quod in more positum Romanis erat, ut, si senectutem adtigissent, e republ. in honestum otium secederent, quod ex multis ejusdem Plinii epistolis liquet, lib. II, 14; III, 1; IV, 23. Hanc quietem Noster in Campania invenit, ubi plures villas possidebat, et in singulis earum, quod Plinius addit, «multum librorum, multum statuarum, multum imaginum habebat,» quæ undique ornamenta coëmit, usque etiam _ad reprehensionem emacitatis_. Erat enim φιλόκαλος, hoc est, honestissimarum rerum sive dignæ supellectilis studiosus. Quid vero honestius, quam instruere bibliothecas, et quos alii in inanes res sumtus faciunt, optimis quibusque libris comparandis inrogare? quid dignius laude, quam illorum imagines atque signa amare, qui in laude vixerunt præclaris virtutibus conspicui? Pulchrum enim et magna laude dignum est, viros laudatos colere, et virtutem illorum, ut meruerunt, admirari, adeo, ut rursus Secundus epist. I, 17, _ipsum plurimis virtutibus abundare_ judicet, _qui alienas sic_ in statuis et imaginibus _amat_. Stimulant enim imagines et exhortantur, ut eorum virtutes æmulemur, quorum ipsæ memoriam externa facie præ se ferunt[17]: quod etiam ædes, villæ aliæque clarorum virorum possessiones, si subimus aut inhabitamus, in nobis efficiunt.

Ex villis idcirco potissimum illas magnopere Silius amabat, quæ eos dominos quondam habuerant, quos ipse imitatus est plurimum: puto Ciceronis atque Virgilii; illius nempe Academiam, hujus, quæ sepulcrum domini continebat[18]. De utraque ita cum laude Silii Martialis epigr. XI, 49, canit:

Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis, Jugera facundi qui Ciceronis habet. Heredem dominumque sui tumulique larisque Non alium mallet nec Maro, nec Cicero.

Sicut ergo, ante consulatum, Ciceronem in causis agendis doctissimisque orationibus æmulatus est; ita Maronem postea in primis habuit, quem imitaretur, quum in otio ad carmina scribenda se contulisset. Cujus memoria etiam ita ei sacrosancta fuit, ut «natalem illius religiosius, quam suum, celebraret, et monimentum ejus adire, ut templum, soleret,» quod itidem Secundus epistola sæpius laudata observavit[19]. Nec ex Campania discessit postea, sed usque ad LXXV ætatis annum ibidem perseveravit, et in Neapolitano mortem obiit.

Hanc non fatalem habuit, quamlibet senex admodum, sed inedia vitam finivit, more illis temporibus recepto, ut, si insanabilem morbum sentirent, aut alio malo, quod superare desperarent, adfligerentur, ipsi homines sponte sua ex vita abirent. Hoc Pomponius Atticus fecit apud Corn. Nepotem; hoc Cornelius Rufus apud Plinium Ep. I, 12, procul dubio ita ex Stoicorum disciplina instituti, quibus dignum sapiente videbatur, quandocumque liberet, ex hac vita egredi, nec fatalem horam exspectare. Seneca epist. LXIX: «Exerce te, ut mortem et excipias, et, si ita res suadebit, arcessas. Interest nihil, an illa ad nos veniat, an ad illam nos.» At non perinde est, nec ejusdem juris, pati mortem, et eandem advocare.

Voluntarium ergo excessum perversæ philosophiæ, quæ illis temporibus vigebat, hoc est, errori inputamus, non excusamus, ut Cicero Catonem Uticensem Off. I, 31, alienus quamvis a Porticu, ex gravitate ejus excusat, quasi alius exitus illius virtutem dedecuisset. Aliud etiam est, quod gloriæ nostri poetæ videtur derogare. Nam quod Plinius refert, «læserat famam suam sub Nerone: credebatur sponte accusasse.» Omnis accusatio hominis, vel mediocri specie honesti, sub malo principe suspecta est, etiam imperata; magis, spontanea. Principes enim mali, quum aliquem perditum cupiunt, nec tamen aperte audent aggredi, ut declinent invidiam, subornant alios, qui accusent ac perdant. Qui accusatores eodem censu sunt, quo delatores, «genus hominum, ut Tacitus ait Ann. IV, 30, publico exitio repertum, et ponis quidem nunquam satis coërcitum:» quos nihilominus _per præmia_ Tiberius _eliciebat_. Vir bonus autem et sapiens inhonesta et turpia jussus, abnuit, etiam cum periculo suo, si manifesta sit turpitudo, ut est innocentium accusatio. Exemplum v. ap. Tac. in Vita Agric. c. 4. Nec imperium in atroci scelere excusare potest, ut Grotius P. et B. lib. II, c. 26, nº 3, demonstravit. Non autem certa erat Nostri accusatio, sed _credebatur_; et si fuit, _maculam laudabili otio_ et optimis studiis _abluit_, quibus fama integratur, in tantum etiam, ut _perpetui_ laudem promeritus sit, h.e. inmortalis memoriæ atque gloriæ, apuc Martial. epigr. VI, 64, et VII, 62, ubi Collessus ad interpretandum adhibeatur.

[Annotatio 1: Ejus quoque meminere Dio et Appianus, forte et Vellei. Pat. II, 83, ubi vid. Intpp. Noti præterea _Silii P. et M._ Tribuni plebis e Sext. Pompeii Fragm. Farnesiano; _T. Silius_, præfectus vel tribunus militum, ex Cæs. B. G. III, 7; _A. Silius_ ex Cicer. ad Att. XII, 24 sqq. _P. Silius_, Prætor a.U. 694, et Proprætor Bithyniæ ac Ponti a.U. 702, ex Cicer. ad Div. VII, 21; IX, 16, XIII, 47, 61 sqq. ad quem forsan referenda etiam loca Vellei. II, 83 et 90; _P. Silius Nerva_ consul a.U. 781; A. Chr. 28, ex Plin. VIII, 40; Solin. c. 15, et Tac. Ann. IV, 68 (ubi vid. Ernesti, et, quem hic laudat; Perizon. Epist. ad Heins. Coll. Burm. T. IV, pag. 760); _Silius Nerva_ consul a.U. 819, a.Chr. 66, ex Tac. Ann. XV, 48 (ubi Perizonius, Lipsius et Norisius in ep. consulari e fastis et lapidibus _Silanus_ reponere jubent); _C. Silius_, superioris Germaniæ legatus a.U. 767, a.Chr. 14, qui, propter Germanici amicitiam crimenque sibi a Sejano intentatum, a.U. 797, a.C. 44; inminentem damnationem voluntario fine prævertit, ex Tac. Ann. I, 31, 72; II, 6, 7, 25; III, 42, 45; IV, 18, 19; _C. Silius_, ejus filius, consul a.U. 801, a.Chr. 48, a Messalina amatus, et, quum in suspicionem regni adfectati caderet, occisus, ex Tac. Annal. lib. XI, 5, 12, 13, 26, 27, 32, 35.]

[Annotatio 2: Non minus dubitanter de eo disputat, a Fabricio jam laudatus, Nic. Antonius Biblioth. Hisp. vet. lib. V, p. 85 sqq. Vide argumenta quo subsequuntur. _Ed._]

[Annotatio 3: Ἰτάλικα Ptol. et Strab. III, p. 141; Plin. III, 1; Cæs. B. C. II, 20. In numis Augusti, ITALICA: Tiberii, MUN. ITAL. et MUN. ITALIC. Posteriori ævo _Talca_ dicta est (vid. Acta Eruditorum a. 1719, p. 178) nostro autem _Sevilla la veja_, Hispali vel recentiori Sevillæ proxima. Conf. not. 2, infra.] [401n2 = n5 infra]

[Annotatio 4: Conf. etiam Hirt. Alex. 52.]

[Annotatio 5: Appian. de rebus Hispanicis, c. 38, tom. I, p. 145, 146, ed. Cl. Schweighäus. Ὁ Σκιπίων ὀλίγην στρατιὰν, ὡς ἐπὶ εἰρήνῃ, καταλιπὼν, συνῴκισε τοὺς τραυματίας ἐς πόλιν, ἥν ἀπὸ τῆς Ἰταλίας Ἰταλικὴν ἐκάλεσε· καὶ πατρὶς ἔστι Τραϊάνου τε καὶ Ἁδριανοῦ, τῶν ὕστερον Ῥωμαίοις· ἀρξάντων τὴν αὐτοκράτορα ἀρχὴν.]

[Annotatio 6: Ælius Hadrianus Imperator, in eadem Hispaniæ Bæticæ urbe natus, _stirpis Italicæ_ fuisse dicitur Sex. Aurelio Victori Epitom. c. 14; pr. ubi tamen Anna Fabri jam monuit, originem Hadriani Hispanicam a Victore dissimulari, ipsumque Italiæ adseri, ut ab Æl. Spartian. in vita Hadr. c. 1, qui eum Romæ natum tradat. Cf. Gruner. ad Victor. l.c.]

[Annotatio 7: Conferatur ad Silium, libro VIII, 520.]

[Annotatio 8: Mentio ejus etiam fit in Diodori Excerptis liv. XXXVII, apud Photium in Biblioth. p. 638, 639. Confer Sigon. de antiq. jur. Ital. III, 1.]

[Annotatio 9: Fuerunt, qui _Italicam_ emendarent. Sed vulgata lectio non sollici tanda videtur.]

[Annotatio 10: «Italici sunt Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes,» ait Spartian. vit. Hadr. cap. 12; quæ verba in Fabricii Bib. lat. tom. II, p. 172, jam laudata reperio.]

[Annotatio 11: Ibi non graviora argumenta, sed hæc verba invenies: «Ego Silio Caii prænomen hæsisse autumno ex conjectura crebrioris usus, et quod plures eosque rerum veterum peritiores id tenuisse deprehenderim.» Sed confer supra not. 1, p. 399. Ceterum idem Dausqueius loco citato monet, _Silos_, _Silios_, _Silones_, _Silunculos_ pernotuisse ex nasi figura aut superciliis, et credibile esse, a Silio aliquo Siliorum tribum (apud Livium et Festum) ortam atque propagatam.] [“p. 399” recte p. 400 = n1]

[Annotatio 12: N. Heinsius ad Sabini Epist. II, 10, hunc et anteced. versum, qui non minus contaminatus est, ex codicum vetustorum vestigiis ita restituit et emendavit: «Silius Andinæ succurrere censuit umbræ: Silius en vatem, non minor ipse, colit.» Conf. mox not. 1, p. 409.] [= n18 infra]

[Annotatio 13: Nero periit a.U. 821; A. Chr. 68.]

[Annotatio 14: Ut quidam putant, A. Chr. 68, cum M. Galerio Turpiliano, A. Christ. 85, loco Domitiani cum T. Aurelio Fulvio, et A. Christ. 94, cum Sextilio (alii autem legunt Statilio) Laterano.]

[Annotatio 15: Tacitus Hist. III, 65: «Sæpe, _inquit_, domi congressi (Flavius Sabinus ac Vitellius), postremo in æde Apollinis, ut fama fuit, pepigere. Verba vocesque duos testes habebant, Claudium Rufum et Silium Italicum.» In nostra edit. maluimus _Cluvium_ Rufum. _Ed._]

[Annotatio 16: De ea vid. Strabon. XVII, extr. Dio lib. LIII, p. 503; Ernesti Excurs. VI, ad Sueton. Aug. cap. 47, et Lips. Excurs. ad Tac. Ann. I, 75.]

[Annotatio 17: Sed magna librorum, statuarum imaginumque copia a multis etiam non nisi vanæ ambitionis et ostentationis causa colligitur, et eo respexisse putarem Plinium, qui Silium φιλόκαλον, elegantiae studiosum, _usque ad emacitatis reprehensionem_, fuisse tradit, nisi mox addidisset: «imagines non habebat modo, verum etiam venerabatur.» Plin. III, Ep. 7, 8.]

[Annotatio 18: Idem præter alios putabat Rader. ad Martial. epigr. XI, 49, et 51. Ex his tamen locis, et ex Plin. Epist. III, 6, non colligi potest, Silium ipsam Maronis villam, quæ non longe a Nola fuit, possedisse; sed sæpius ejus monimentum, Neapoli proximum, adiisse. De quo vid. omnino Ill. Heyne ad Donati vitam Virgilii § 55, tom. VII, pag. 282, nostr. edit. Virg. _Ed._ Cf. etiam Voss. de histor. lat. I, 29, pag. 143, ubi hæc monet: «Ex Martial. XI, 49, non aliud colligere est, quam Silium fuisse dominum loci, in quo Maronis erat monimentum. Agelli tamen nomen locus is mereatur, si recte aliqui emendant epigr. LI: _Silius Andino tandem succurrit agello_. Saltem verisimilius illud, quam quod libri vulgati; ubi inepte est _Arpinus_, cum de Tullio sermo non sit. Sed utrique lectioni prætulerim, quod in MSS. Gruterus, Scriverius, alii repererunt: _Silius optatæ succurrere censuit umbræ_.» Conf. sup. not. 1, pag. 405.] [= n12 supra]

[Annotatio 19: Similiter Statius, qui non minus Virgilium venerabatur, Silv. IV, iv, 52: «En egomet... Maroneique sedens in margine templi, Sumo animum, et magni tumulis adcanto magistri.»]

SECTIO II.

_De carminis indole; de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit._

Quæ communis hominum scriptorumque, qui magnis et virtutibus et vitiis excellunt, fortuna esse solet, eamdem quoque expertus est Silius noster, ut scilicet ab aliis ore pleniore ad cælum laudibus efferretur, ab aliis autem inmerito ac præter modum vituperaretur. Ut antiquis[1], ita et nostris temporibus non defuere, qui vel cum ipso Virgilio illum compararent, vel certe contenderent, eum puritate sermonisque Romani castimonia nulli illorum cedere, quos ea vel proxima viderit ætas, imo potius eos exsuperare universos[2], et, si quid desit antiqui nitoris, id majori utilitate in aliis rebus compensare, quippe qui historiam egregie illustret, et ad ejus fidem tantum non omnia scripserit, unde in historicis etiam a Vossio laudetur, quod sane utilius sit, quam fabulis lectorem, ut vulgus poetarum soleat, detinere[3]. Alii contra poetæ reprehendendi ingenio suo, et, quam possint, acerbissime perstringendi certamen sibi sumserunt: quorum oratio huc potissimum redit. Silius historici magis partibus functus est, quam poetæ ingenio suo indulgentis, et recte Plinius _majori eum cura, quam ingenio scripsisse_ adfirmat Ep. III, 7[4]. Etsi ad Maronis se exemplum componeret, neutiquam ille divini vatis virtutes ac majestatem adsecutus est: imo etiam inferior non Lucano modo, sed etiam Papinio, Valerio Flacco, et juniorum aliis[5]. Statius acrioris ingenii et ad excogitandum promtioris utique videtur, sed Silius perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus[6]. Stylus ejus adeo verbosus est, ut, si superflua et otiosa recidas, vix tertia operis pars restet: multa sunt humilia ac depressa, pleraque vero nimis turgida et elata. Maro illum tanto intervallo post se reliquit, ut ineptiant maxime, qui eos inter se componant. Ne poetæ quidem nomine dignus videtur, quum neque argumentum epico carmini consentaneum elegerit, neque heroico spiritu et limato vel judicio vel dicendi genere, sed ingenii luxurie, inanibus argutiis ac tumore conspicuus sit. Multas narravit res, a diversis gestas, quæ neque communi vinculo continentur, neque ad unum argumentum, ut in Homero ad placationem ultionemque irati Achillis omnia spectant. Nulla itaque rei gestæ unitas vel σύστασις, ut Aristotelis verbis utar[7], ἔχουσα ἀρχὴν καὶ μέσον καὶ τελευτὴν, nullus herois, qui ornetur, delectus reperitur, nec potest argumentum carminis uno comprehendi titulo. Nihil ineptius absurdiusque fingi potest, quam historiam a poeta componi, et acutis Scholasticorum sententiis, vana et umbratili eruditione vel subtilitate, perpetuis declamationibus, fabulis, episodiis, comparationibus, aliisque poeticæ orationis flosculis exornari. Hæc illi disputant, et alia, quæ, quoniam ad litem dirimendam summamque rei parum proficiunt, silentio nunc prætermitto[8].

Sed quorsum hæc moneo? ut scilicet intelligatur, de Siliani carminis natura et dignitate, si in universum tantum, nec ratione consilii, quod poeta secutus sit, habita, res in quæstionem vocetur, in utramque partem probabiliter disseri, nec quidquam prædicari posse ejusmodi, quod non, paribus propemodum argumentis, convelli atque redargui queat. Multa eorum, quæ viri docti poetæ vel laudi vel vitio dare ac vertere solent, vera esse, nemo facile infitiabitur. Sed non minus manifestum est, ab utraque parte rem, quæ in controversiam vocatur, verbis exaggerari, totamque disputationem vagam esse et fluctuantem. Cujus rei culpa postissimum in eo residet, quod, qui tantopere inter se discrepant, non distinctam consilii, quod sequutus sit Silius, notionem animo sibi informasse, et prius sententiam tulisse videntur, quam vel totum carmen diligenter legerint, vel ejus indolem satis cognitam habuerint, et certam constituerint formulam regulamque, ad quam judicia exigerentur. Hinc Silio idem contigit, quod Lucano, simili poetæ, ut nimis laudaretur ab his, et culparetur ab illis[9]. Quemadmodum autem virorum doctorum sententia jam dudum eo inclinavit, ut persuasum sibi haberent, Pharsaliam non esse ἐποποιΐαν, sed carmen historicum, epico quasi habitu indutum, spirituque heroico conceptum[10]: ita idem judicium semper putavi faciendum de nostro poemate, cujus non dissimilis ratio est, nisi quod magis ad indolem epicæ poeseos, ex qua deorum ministeria aliaque rerum orationisque ornamenta ac lenocinia videmus depromta, conformatum est, minusque adfectatum illud declamatoriæ vanitatis acumen, commune seculi illius vitium, redolet, quod tantopere displicet in Lucano, perpetuo declamatore, qui, quod recte jam Burmannus notavit, ubivis longas de vitiis aut virtutibus disputationes argutasque Scholasticorum sententias infercire, et, ubi paucis admodum verbis res, ab hoc vel illo gestas, commemoravit, statim, tamquam in Porticum aut Academiam sit translatus, Philosophum agere solet. Huic sententiæ et poematis nostri argumentum, et hujus tractatio respondet, quod ex solertiori lectione cuivis adparebit, et infra pluribus demonstrabitur. Quod si verum est, habemus regulam normamque, ad quam judicia nostra dirigamus, et facile intelligitur, nodum in scirpo quærere operamque ludere, qui comparationem inter Silium Virgiliumque instituunt, omniaque ea, quæ viri docti de poesi epica accurate ac copiose præceperunt, ad naturam præstantiamque carminis nostri rite æstimandam transferunt. Quo spectant inprimis ea, quæ de argumenti delectu, novitate, fictione, unitate et ambitu, de temporis spatio, quo illud comprehendatur, de carminis heroe, quem putant esse Hannibalem, de characterum vel epicarum personarum numero aut varietate, de actione, et de episodiorum cum narratione nexu, argute magis, quam vere, apte atque utiliter disputantur. Hæc omnia persequi et excutere nihil adtinet, quoniam a fine, quem poeta propositum sibi habuit, prorsus aliena sunt. Non enim epicum carmen scribere voluit, sed historicum, quale multi jam, iique antiquissimi poetæ ante eum condiderant: in quo nunc video mecum consentire Cel. Heyne in Annal. literar. Goetting. a. 1782. Additam. p. 261.

Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ nostri interpres et editor, in _disquisitione de carmine Siliano_, p. XXI monet, carmen nostrum non tam historicum esse, quæ adpellatio nimis ambigua sit atque incerta, quam μελέτην quamdam et ἐπίδειξιν, seu nomine ex Rhetorum latinorum palæstra petito, _declamationem_ vel exercitationem poeticam, cujus argumentum auctor ex belli Punici secundi historia sibi delegerit[11]. Hujus omnis nominis ac sententiæ vis et causa ut accuratius intelligatur, hæc disputat:

«Cum vetere historia, tum nostræ ætatis usu edocti scimus, literarum et artium, veluti ex naturæ universæ imitatione, hunc ordinem fuisse, ut quum primum ad summæ excellentiæ fastigium excultæ fuerint, sensim sensimque sive hominum desidia et negligentia, sive quadam emergendi ad altiora et superandi desperatione, sive denique rerum publicarum ea conversione, quæ pristinam ingeniorum vim frangeret, atque aliorsum studia traduceret, ad superioris formæ, quam exuerant, exilitatem quandam relaberentur. Hæc autem mutatio in nullo genere literarum magis quam in eloquentia et poesi adparuit. Apud Græcos quidem eloquentia quum inde a Solone et Pisistrato per tempora reipublicæ Atheniensis et libertatis usu et præstantissimorum ingeniorum ubertate felicissima, usque ad Demosthenis ætatem floruisset, non multo post, sublata libertate, morumque ac studiorum facta mutatione, a causarum veritate et lumine forensi ad scholarum gymnasiorumque umbram et fictarum causarum simulacra traducta paulatim degeneravit atque elanguit vitio rhetorum et sophistarum, qui omne eloquentiæ studium ad ostentationem quandam doctrinæ et artis affectationem conferrent. Apud Romanos autem eandem post Ciceronis ætatem eloquentiæ sortem fuisse, quis ita parum doctus est, ut ignoret? Hinc itaque Græcorum quidem μελέται, ἐπιδείξεις, Romanorum vero _declamationes_ ortæ sunt, subtilitate, acumine, quæsitaque quadam elegantia refertæ, at robore et nervis destitutæ, eoque remotiores a naturæ pulchritudine et veritate, quo essent ab arte luxuriantius instructæ. In re poetica Romanorum (nam de his nobis nunc potissimum sermo est) quid simile acciderit, paucis poterit demonstrari. Felicissima poeseos Latinæ ætas, non dubium est, quin fuerit Horatii et Virgilii temporibus terminata. Hi enim, et quicunque ante eos poetæ celebrati sunt, quamvis ingenii felicitate inter se diversi, tamen illud omnes habebant præcipui, quod, quum primi Græcorum artem universam poeticam et ornatus latino sermone exprimerent, non solum rei novitate placerent, sed et alieni ab æmulationis certandique libidine, rectum ubique judicium sequerentur, et artis elegantis apud Latinos exempla existerent. Post illam ætatem, veluti usu pristino adtritis ingeniorum viribus, et fontibus exquisitioris artis, cujus exempla Græci præiverant, ita exhaustis, ut præter variationem ornatus veteris, et imitationis domesticæ curam prope nihil relinqueretur, inductum est quoddam luxuriosum poeseos genus, in quo tanto plus æmulatio atque externi splendoris adfectatio valebat, quanto minus ab inventionis novitate et ingenii nativa præstantia commendabatur. Vid. Petron. Satyr. cap. 118. Itaque etiam animadvertimus ea ætate majorem istius ornatus proferendi et variandi, qui in solis propemodum verbis erat, quam argumenti scite deligendi et recte tractandi curam exstitisse. Omnis vis poetica, quam ante hac ingenii admirabilis quædam venustas atque elegantia, imaginationisque felicissima ubertas et divina efficacia declarabat, tum maxime doctrinæ et artis vetustæ ostentatione quadam cernebatur. Cf. Quintil. X, 1. Cujus rei illud etiam manifestum judicium est, quod carminum argumenta, in quibus poetica arte exornandis elaborarent, maxime ex historia Romana repetebant. Neque enim profecto intelligo, quid sibi velint, qui historiam domesticam, ab aliis dudum eleganter et perspicue narratam, denuo carmine recanant, nisi velint specimen doctrinæ et artis proponere, in quo et sibi placeant, et suorum hominum admirationem captent. Hinc igitur poetarum illæ ἐπιδείξεις, seu exercitationes poeticæ natæ sunt, in quarum numerum non Silii modo, sed et æqualium, Statii, Lucani, Valerii Flacci, aliorumque similia carmina referre soleo. Quæ quum lego, videor mihi definire posse, quid illorum quisque scribendo consequi voluerit, Statius quidem, ut sublimitatis artem præ se ferret, Lucanus, ut sententiarum acumen probaret, Valerius et Silius, ut doctrinam expromerent; quamvis fatendum est, singulos cum diverso ingenii, judicii, artis et doctrinæ adparatu ad scribendum accessisse.»

Hæc sunt verba Viri doctissimi, cui quo minus omnia adsentiar, inpediunt nonnulla, quæ mihi ea legenti venerunt in mentem, et scrupulum injecerunt. Primum _carminis historici_ nomen aptius mihi videtur, quam _declamationis_, quod Rhetorum potius scriptis scholisque relinquendum est, et quo Silii ejusque æqualium, inprimis Valerii Flacci, dignitas nimis elevatur: etsi non tam cæco poetæ mei amore captus sum, ut eum a seculi sui vitiis inmunem esse censeam. Deinde ad declamatoriam vanitatem potissimum refero longas sine nervis et succo orationes, inanes argutasque de vitiis atque virtutibus disputationes et præcepta philosophorum, quæ in nostro carmine vix reperiuntur, vel minus certe obvia sunt minusque nos offendunt, quam in Lucano aliisque ejus ætatis scriptoribus. Præterea si illa nominis ratio valeret, antiquissima etiam optimaque scripta in declamationibus numeranda essent. Nam, ut alios taceam, ne Maro quidem ab orationis luxurie et Rhetorum argutiis satis sibi cavit[12], et Polybius quoque narrationi suæ ubivis intexuit disputationes et digressiones, philosopho umbratili, quam historico pragmatico digniores, et scholasticorum rhetorumque loquacitatem redolentes. Denique argumenta carminum ex historia Romana repetendi consuetudo non Silii ævo propria fuit, vel post Horatii demum et Virgilii tempora invaluit, sed a primis inde literaturæ initiis constanter tenuit. Ita enim, ut alios omittam, Ennius, epicæ poeseos parens[13], L. Attius, seu Accius Pacuvii, qui Ennii ex sorore nepos fuit, æqualis[14], et A. Furius Antias, vel, quod alii putant, M. Furius Bibaculus[15] Annales Romanos, Cn. Nævius, antiquissimus poeta, Saturnio metro bellum Punicum primum, in quo ipse stipendia fecerat[16], et alii alia bella, v.c. Ovidius Actiacum, P. Terentius Varro Atacinus Sequanicum[17], Hostius Istricum[18], et Cornelius Severus Siculum[19], Cicero autem, præter consulatum ac tempora sua, res, a Mario, municipe suo, et Rabirius res, a M. Antonio Triumviro gestas[20], versibus comprehenderunt. Non defuisse etiam ante Silium, qui bellum Punicum secundum carmine persequerentur, ex Ovidio cognoscitur[21]. Quantus vero præter illos, quos nominavi, numerus Romanorum fuerit, qui a primo bonarum artium initio historiam versibus expresserint, quorum hodie vix nomina, vel tituli et argumenta librorum nota sunt, docuerunt Stephani, Mættarius et alii, qui eorum fragmenta collegerunt. Eorum, quos recensui, alii non multo post bellum Punicum primum, alii vero Augusti ævo, adeoque iis temporibus, quibus prima poeseos latinæ, ejusdemque felicissima fuit ætas, vixere: eorumque exemplum et vestigia secuti sunt multi. Quos omnes in declamatorum ordinem detrudere, eorumque poemata in censum puerilium exercitationum referre, vel adeo ipsos ignorantia et jejunitate eorum, qui non ingenii et doctrinæ opibus, sed puerilibus carminum scribendorum subsidiis adjuti, versificare conantur, metiri velle, id vero est, tantorum virorum manibus injuriam facere. Non quidem is sum, qui negem, argumentum, ex heroicis temporibus petitum, ad animos et admiratione adficiendos, et voluptate perfundendos, adeoque ad id, quod poetæ, inprimis epico, propositum esse debet, perficiendum, præcipuam vim habere. Neque ignoro, quæ jam dudum præter alios monuerit Petronius Satyr. p.m. 213: «Cæteri post Virgilium aut non viderunt viam, qua iretur ad carmen, aut visam timuerunt calcare. Ecce, belli civilis ingens opus quisquis adtigerit, nisi plenus literis, sub onere labetur. Non enim res gestæ versibus comprehendendæ sunt, quod longe melius historici faciunt, sed per ambages deorumque ministeria, et fabulosum sententiarum tormentum praecipitandus est liber spiritus.» Sed minor, hujus præcepti ipsum auctorem tam parum memorem fuisse, ut civile bellum versibus expresserit. Neque video, quare non possit aliquis admodum vel delectari vel moveri lectione carminis, quod res, ex historia petitas, et ab aliis jam perspicue atque ordine expositas, contineat; modo rei gestæ et gravitas et narratio huic consilio satis congruat. Natura sic fert, ut animum adficiant atque delectent sensus et imagines vividæ, fortes colores, adfectuum vis et varietas, orationis sententiarumque copia, venustas, ornatus et gravitas, fabulæ, res antiquæ, conversiones exquisitiores, aliæque artes poetarum, qui in levibus quoque rebus semper insoliti quid habent, quod lectores, si non ferire ac movere, certe capere possit. Quod nisi ita esset comparatum, quî, quæso, fieri posset, ut libri de agricultura, versibus scripti, tantum delectationis haberent, quantum ex Virgilii Georgicis percipimus? Quæ vero causa est, cur res gestæ, Maroniano ingenio versibus comprehensæ, minus nobis placere possint? Quis non summam voluptatem ex celeberrimi VOLTAIRE _Henriade_ perceperit? et quodnam aliud hujus poetæ carmen illi anteferendum putabimus? Quid itaque obstat, quominus in deligendo carminis argumento Silius cum judicio versatus videri possit? An, quod recentior est historia et ab ætate heroica remotior? quodque a Græcis Latinisque scriptoribus tam eleganter atque accurate tradita est, ut, qui eamdem post illos scriptores retractet, non valde desiderari possit? Hæ sunt rationes, quibus motus argumenti delectum inprobat Ill. Ernesti[22], qui tamen concedit, fabulæ, quam proprie dicimus, non eam necessitatem esse, sine qua carminis ipsius ratio et consilium constare non possit, et præterea bello Punico secundo tantam a rebus gestis, ab hominibus, quibus in eo administrando præcipuæ partes fuerint, denique ab eventu gravitatem esse, ut apta ejus narratio facile admittat eam dignitatem, quæ carminis heroici propria sit. Quod ad prius viri doctissimi argumentum adtinet, non diffiteor quidem, materiem carmini epico aptissimam recte judicari eam, quæ ex ultima antiquitate et ex ævo heroum, proprie ita dictorum, desumta sit. Sed primum summa res non tam priscæ, quam magnæ et arduæ rei gestæ narratione perfecta, et ad animos admiratione imbuendos idonea, continetur. Deinde ad Silianum carmen transferri possunt, quæ Lucani defendendi causa disputavit Ill. Meiners[23]. Denique Silius non hoc egit, ut heroicum carmen scriberet, sed potius historicum, etsi ad epicam formam compositum. Jam si quæras, quomodo historia, ab aliis jam eleganter, perspicue atque accurate tradita, magnopere nos delectare queat, respondeo, inter historicam et poeticam narrationem plurimum interesse, et easdem quoque res ab aliis alio modo, aliaque varietate et jucunditate, ornari, disponi, narrari (in quo potissimum poetæ ars ingeniumque cernitur), adeoque in pluribus, qui eas tractant, scriptoribus non sine voluptate legi posse. Quod ni ita se haberet, optimorum totius antiquitatis nostrique ævi librorum lectio parum jucunda et inutilis censenda esset. Quid enim? nonne, ut hoc exemplo utar, satis constat, omnem de Trojano excidio, de Æneæ erroribus deductaque Trojanorum in Latium colonia, narrationem, quæ nos in Æneide Virgilii tantopere delectat, in historiis, quam maxime inter veteres celebratis, et a magno tam Græcorum quam Romanorum scriptorum poetarumque numero ante Maronem expositis ornatisque numerandam, et ex iis haustam esse? Nonne multi jam bellum septenne et tricennale satis eleganter, perspicue atque accurate persecuti sunt, et nuper tamen historias, quas _de Archenholtz_ et _Schiller_, Viri Illustres, scripserunt, magna cum voluptate legimus? Equidem nullus dubito, si quis etiamnum eadem bella ingenio poetico judicioque bene subacto versibus exponenda susciperet, quin multi unum ejusmodi carmen magno numero fetuum, quos hodierni versificatores procrearunt, mecum redimerent. Sed difficultas hujus rei, quam aliquot abhinc annis aliquem, cujus nomen ex animo meo effluxit, haud infeliciter adgredi memini, adhuc poetas nostros ab ejus modi conatu absterruit. Præstantissima contra Romanorum ingenia ab omni tempore se exercuerunt in scribendis carminibus historicis: quæ si tam parum idonea essent ad mentes admiratione non sine voluptate tenendas, ridicula profecto et inanis illorum opera fuisset. Horum poetarum quum nulli fere, præter Silium et Lucanum, pro dolor! integri supersint, neque iis similes nostra ætas tulerit; non melius eorum dignitas æstimari potest, quam si quæramus, quid Romani de iis judicaverint, quidque illis statuerint pretii. Atque ejus rei documentum satis insigne habemus in Ennio, qui primus eorum hexametros versus composuit. Is quamquam temporum vitio durior erat, et multa obcurrebant in ejus carminibus, quæ Augustei seculi cultus et elegantia respuebat, tamen _alter Homerus_ Horatio dicitur, et a Cicerone aliisque passim amplissimis verbis ornatur. Reliquis ejus scriptis longe præstabant XVIII libri Annalium Romanorum qui ad populum in theatro[24], et Virgilii adhuc temporibus tam cupide ab omnibus legebantur, ut Æneidem iis anteferendam esse vix in mentem veniret cuiquam[25].

Quæ quum ita sint, cur Silio id crimini vertamus, quod secutus sit exempla eorum poetarum, quorum lectione populares suos tantopere delectari videret? Nonne potius cum judicio egisse censendus est, quum ætas sua incideret in ea tempora, quibus Græcorum Romanorumque poetæ omnia fere, quæ vel epicis carminibus, vel tragœdiis comœdiisque materiam satis dignam subjicere poterant, v.c. Trojanum Thebanumque bellum, pugnas Gigantum vel Titanum, τοὺς Νόστους, resque a Theseo, Hercule, Amazonibus, Argonautis et tot aliis heroibus gestas, summa jam arte tractaverant? Hac itaque via ei quasi præclusa, satius ipsi videbatur, aliam ingredi, quæ largiorem laudis comparandæ messem promitteret, et exemplo poetarum Romanorum argumentum carminis, ex patria historia petitum, circumspicere, quod ad animos popularium inprimis movendos, et admiratione, sensibus generosis variisque adfectibus imbuendos satis momenti haberet. Ipsa rerum natura, poeticæ narrationi aptissima, invitabat eum ad bellum Punicum secundum versibus exponendum, cujus historiam a Sagunti obpugnatione usque ad Scipionis Africani triumphum pertexere conatus est. Quod poetæ consilium ipso carmine ejusque initio declaratur; ut taceam de inscriptione, _Punicorum libri_, quam codex Puteanus et vetustæ editiones præ se ferunt, quod testatur N. Heinsius et probat, quum similiter Καρχηδόνια Appianus Alexandrinus inscripserit librum, quo bellum hoc recensuerit cum reliquis duobus Punicis, etsi et ejus Ἀννιβαϊκὰ circumferantur. Quinam titulus carmini in ceteris membranis præfixus sit, nemo eorum, qui illas viderunt, notavit; neque magis constat, quo nomine ipse auctor opus suum inscripserit. Quod tamen scire non multum interest, quum ex ipso poemate ratio et indoles ejus satis cognoscatur. Gravioris momenti quæstio est, utrum omne argumentum carminis cum singulis ejus partibus ad mentes admiratione non sine voluptate tenendas accommodatum sit, adeoque consilio, quod cuilibet poetæ propositum esse debeat, respondere videatur, an judicium Silii in ejus delectu desiderari possit? Omnium vero temporum monimentis vix aliud celebratur bellum, quod cum Punico secundo conferri possit, sive terrarum, quæ illo arserunt, diversitatem, sive periculorum, pugnarum, facinorum, obsidionum, expugnationum, itinerum, strategematum, laborum, cladiumque multitudinem, varietatem atque magnitudinem, sive annorum, per quos tenuit, numerum, sive ducum virtutem et res, vel præclare, vel perperam ab iis gestas, sive eventuum denique copiam, miracula et gravitatem respicias. Hoc bello finito, res Romana ad tantas opes tantamque imperii, amplitudinem excreverat, ut jam mole laboraret sua. Quot itaque quantosque motus hæc tantarum rerum historia, et priscæ virtutis, disciplinæ, morumque imagines excitasse censendæ sunt in animis Romanorum, iis temporibus viventium, quibus avaritia, luxus omniaque tam publicæ, quam privatæ corruptelæ genera, mentis corporisque vires fregerant? quibus tot tamque varia mala libidinem pereundi perdendique omnia invexerant, et disciplinam, majorum instituta, leges, rempublicam pessumdederant? Silius autem his temporibus vivebat Romæ, et populares suos delectare cupiebat, quod nunquam ex animo dimittendum est.

Satis, opinor, declaravimus, quid de argumenti delectu statuendum sit. Videamus nunc, qua ratione poeta idem tractaverit. Quum vero illud et ex historia desumtum, et heroici carminis oratione vestitum sit, in quo Silii ingenio nihil præter ornatum debeatur; primum magni refert nosse, quos potissimum auctores in rebus tam tradendis, quam ornandis, secutus sit: quo perspecto demum tam de fide, quæ narrationibus ejus sit habenda, quam de doctrina judicioque ipsius, recte judicari potest.

Permagnus olim fuit numerus Græcorum Romanorumque poetarum et historicorum, qui ante Silium idem argumentum sibi tractandum ornandumque sumserant: quos adeo ille ante oculos habere potuit. Eos tamen omnes nunc recensere velle, neque operæ pretium, neque proposito nostro consentaneum est; inprimis quum pauci eorum ad nostram pervenerint ætatem, ut adeo, quantum et quaenam a singulis petita sint, nullo modo definiri possit. Sufficiat itaque, potiores paucis indicasse, et lectores, qui plura desiderant, ad Vossium, Fabricium aliosque, qui de Romanarum rerum auctoribus ex instituto egerunt, remisisse. Primum huc spectant, qui Annales Romanos vel carmine, ut, quos supra laudavi, Ennius, Attius et Furius, vel prosa oratione scripserunt, et quidem vel Græca, v.c. P. Rutilius Rufus, Polybius et alii, vel Latina, ut Q. Fabius Pictor, qui tempore b. Punici II, senator fuit et οἷς μὲν αὐτὸς ἔργοις παρεγένετο, διὰ τὴν ἐμπειρίαν ἀκριβῶς ἀνέγραψε[26], M. Porcius Cato, qui teste Cornelio Nepote in Originum libro quarto belli Punici I, in quinto secundi historiam pertexuit, C. Scribonius Libo, A. Postumius Albinus, L. Cassius Hemina, C. Fannius M. F., Sext. Gellius, Cn. Gellius, C. Licinius Macer, Q. Claudius Quadrigarius, Q. Valerius Antias, L. Calpurnius Piso Frugi seu Censorius, M. Terentius Varro, Q. Tullius Cicero, Q. Hortensius Ortalus, T. Pomponius Atticus, Æmilius Macer, L. Fenestella, Livius et alii. Præterea fuere etiam, qui bellum Punicum secundum exponerent seorsum, vel versibus, ut ignotus poeta, qui Ovidii ævo vixit[27], vel pedestri oratione, tam græca, v.c. Memnon[28], Cherea[29], Silenus Calatianus, Sosilus Lacedæmonius, et L. Cincius Alimentus seu Alimentius, quam latina, ut M. Terentius Varro, L. Cœlius Antipater et Arruntius. Silenus, quem Cœlius potissmum secutus dicitur, diligentissime res Hannibalis persecutus est, teste Cicerone[30], et nota sunt verba Corn. Nepotis[31]: «Hannibalis bella gesta multi memoriæ prodiderunt: sed ex his duo, qui cum eo in castris fuerunt simulque vixerunt, quamdiu fortuna passa est, Silenus et Sosiius Lacedæmonius: atque hoc Sosilo Hannibal literarum Græcarum usus est doctore.» Cincius ille, qui _diligens vetustorum monimentorum_ et _maximus auctor_ Livio dicitur[32], et Ἑλληνικῇ διαλέκτῳ historiam Hannibalis rerumque, quibus ipse cum Fabio Pictore interfuerat, scripsit[33], prætor post Cannensem cladem Siciliam obtinuit, et postea ab Hannibale, ex quo multa se audisse ipse tradidit[34], captus est: si prætor ille, quæ Vossii sententia est, ipse historicus, non hujus filius fuit, quod Pighius suspicabatur[35]. Varronis libros belli Punici secundi Priscianus laudat: Cœlii autem historiam ejusdem belli, quam alii _Annales_ et _historias_ vocant, quamque M. Brutus in compendium redegit, passim Livius, Gellius, Festus, Charisius, Servius, Nonius, Prisc. et inprimis Cicero, quo judice neque distinxit historiam varietate locorum, neque verborum collocatione, et tractu orationis leni et æquabili perpolivit illud opus, sed, ut homo, neque doctus, neque maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit, primusque cœpit, paulum se erigere et historiæ majorem addere sonum, quum cæteri non exornatores rerum, sed tantummodo narratores fuissent[36]. Floruit autem Gracchorum ævo, et Sileni historiam Græcam secutus esti[37]. Arruntius denique, quem Vossius illum putabat esse L. Arruntium[38], qui A.U. 732, cum M. Claudio Marcello Æsernino consul fuit, cujusque passim Tacitus meminit[39], Augusti temporibus stylo Sallustiano historiam belli Punici scripsit[40].

Hos carminum, annalium historiarumque auctores, quorum, quam fieri potuit, brevissime mentionem intuli, una cum aliis, quos silentio prætermisi, temporis injuria intercidisse omnes, quis est, qui non mecum doleat? et quis dubitet, vel unius Ennii Annales Silii, Lucani, Statii aliorumque carminibus, et unam Punicarum rerum historiam magna Romanorum scriptorum multitudine redimere? Nobis eorum, quos recensui, non nisi fragmenta restant, et qui ex illis fontibus, pro suo quisque ingenio, hauserunt. Perpetuam vero et accuratam belli Punici secundi historiam non haberemus, nisi Livius superesset. Nam Polybius eam in primis quinque libris, qui quidem integri nobis servati sunt, non nisi usque ad pugnam Cannensem pertexuit: Florus autem, Appianus, Eutropius et alii illam in compendium redegerunt, et Plutarchus, Nepos aliique vitas tantum aliquot ducum, qui hoc bellum administrarunt, exponere conati sunt. Difficillimum itaque est, singulos enumerare, a quibus sua sumserit poeta noster: etsi non est, quod dubitemus, quin Livii potissimum vestigiis institerit, cujus et verba passim sua fecit, et auctoritatem plerumque in narrationis cum ordine, tum discrepantia secutus est; quod jam dudum alii observarunt, et ipse in commentario meo permultis exemplis demonstravi.

Quemadmodum vero Silius argumentum, quod tractavit, et pleraque eorum, quæ memorat, Livio debet: ita in rebus ornandis se totum ad imitationem Virgilii composuit; quod nunc pluribus evincere et declarare nihil adtinet, quum res notissima sit, et loca Maronis expressa vel adumbrata in quavis libri pagina diligenter adnotaverim. Sed præterea aliorum etiam poetarum vestigia, et Græcorum et Romanorum, quorum lectione ingenium Silii imbutum erat et subactum, passim adnoscas, v.c. Lucretii[41], Horatii[42], Ovidii[43], Lucani[44], Hesiodi[45], inprimis Homeri[46], aliorumque poetarum Græcorum, quos continuo ille legebat et meditato studio imitabatur, secutus judicium sensumque popularium suorum, et communem antiquioris suæque ætatis opinionem, qua ars et doctrina poetæ, carminisque suavitas potissimum fere ex hac Græcorum imitatione æstimabatur. Quin et inmiscet nonnunquam et in usum suum convertit, quæ in prosa scriptorum, vel Græcorum, vel Romanorum, oratione lecta et cognita in simili argumento memoria retinebat, inprimis ea, quæ animo obversabantur ex adsidua lectione Ciceronis, quem non minoris, quam Maronem, faciebat, ei sibi exemplar proposuerat, ad quod se conformaret[47]. Quæ omnia doctissimum poetam produnt et decent.

Jam si quæras, qua ratione in argumento carminis tractando versatus sit poeta; facile intelligitur, eum res ipsas ex historia desumsisse, sed narrationem ad heroici carminis indolem formamque adcommodasse. Quum vero epica vis et dignitas magnitudine rerum, quæ animum vel admiratione detineat, vel virtutis, miserationis, gaudii indignationis aliorumque adfectuum sensu adficiat, adeoque magnis phantasmatibus, factis fatisque virorum, vel audacia ac fortitudine, vel virtutibus vitiisque conspicuorum, et ornato orationis genere contineatur; quumque præterea infinita esset multitudo rerum, quam belli Punici secundi historia suppeditaret; sapienter eam instituit viam, ut, quæcunque factorum periculorumque magnitudine eminerent, accurate ornateque exponeret, levia autem sine effectu certamina ac molimina, quæ neque ornatum poeticum admitterent, neque vel ad animos lectorum movendos et delectandos, vel ad utriusque populi atque belli fortunam mutandam quidquam momenti haberent, sive perquam leviter perstringeret, sive prorsus silentio præteriret. Quod quidem pluribus aut verbis, aut exemplis illustrare necesse non est, quum cuivis libro tam copiosum præfixerim argumentum, ut vel tironibus, Livium comparantibus, id confestim in oculos incurrere possit. Lectoribus itaque carminis nostri animo nunquam dimittendum est, se in poeta legendo versari, qui non tam rerum gestarum causas, ordinem et nexum curat, vel religionem, ἀκρίβειαν, perspicuitatem, reliquasque scriptoris historici, inprimis pragmatici, virtutes sectatur, quam id potius agit, ut veram exornet historiam, et omnibus sermonis poetici artificiis ac luminibus novam narrationi suavitatem adspergat. Quod Silii consilium qui vituperant, non reputasse videntur, quam absonum sit et jejunum ejusmodi carmen, quod notam recentioremque historiam incultis nec ulla arte distinctis versibus exponat, quantumque tædii pariat continua præliorum narratio. Neque satis respiciunt materiam, quam poeta sibi delegit; quippe quæ copiosa est, nec ignota ac rudis, sed ab aliis jam sermone, tam poetico quam pedestri, tractata, et ad epici quoque carminis indolem egregie comparata. Omni sic inventionis laude ipsi præcisa, quid aliud relinquebatur, quam ut ad artem et doctrinæ lectionisque multæ ac variæ præsidia confugeret? Et ne nuda historiæ versibus comprehensæ narratione fastidium legentibus moveret, qua alia ratione cavere poterat, quam ut ficta veris, ignota notis, vetera et prisca recentioribus, mira vulgaribus adnecteret, variisque rerum et verborum præstigiis animum lectoris ita deliniret atque inluderet, ut jam nova et inaudita legere et cognoscere sibi videretur? An sapientius fecisse censendus est Lucanus, qui pro machinationibus deorum aliisque epicæ poeseos artificiis declamatoria acumina longasque de vitiis aut virtutibus disputationes substituit? Quem si quis nostro poetæ anteferendum dixerit, fruatur judicio suo: nos multo magis delectamur lectione Silii, qui, quæcunque orationis pigmenta et lenocinia antiquiores poetæ, Homerus inprimis et Virgilius, carminibus suis intexuerant, omnia ex iis adoptavit, v.c. mythos, fabulas, episodia, comparationes, copiarum recensus, urbium origines, deorum ministeria, et quæ sunt alia poeticæ narrationis ornamenta. In quibus magis profecto nobis placeret, nisi fuissent jam alii, qui hæc ipsa quoque occupassent. Sed eo, quo vixit, ævo poetæ ingenii et acuminis laudem non tam in inveniendo vel rerum vel verborum ornatu vario atque exquisito, quam in inventis aliorum sapienter in rem suam convertendis, consequi poterant. Eo potissimum spectant Deorum interventus et ministeria, Junonis maxime et Veneris iræ, ac partes iis tributæ, quæ ab Homero et Virgilio jam præclare erant definitæ, et ex iis confestim legentibus succurrunt. Altera Dea, cujus odium in Trojanos, et ab his oriundos Romanos, vel tironibus notum est, tamquam Carthaginiensium, altera autem, tamquam Romanorum, tutela constanti et præcipua religione colebatur[48].

Sed ne cæco quodam poetæ mei amore captus nihil ab eo peccatum esse contendere, vel eam ob causam, quod ejus edendi consilium ceperim, vitia ejus dissimulasse videar, primum non diffiteor, ipsum argumenti delectum, non quidem propterea quod illud recens sit, vel historicum, et ab aliis jam perspicue, eleganter et accurate tractatum, sed quod nimis pateat nimisque late fusum sit, non satis mihi probandum videri. Deinde concedo, illam veterum poetarum, Virgilii inprimis, imitationem, illumque tam rerum, quam verborum ornatum ejusmodi esse, ut non dubitem Plinio suffragari, qui Silium _majore cura, quam ingenio carmina scripsisse_ judicabat. Sæpe enim imitatio illa nimis servilis est vel adfectata, et magna pars eorum, quæ ex aliis poetis, Homero potissimum et Marone, expressa aut adumbrata reperimus, ita comparata est, ut non tam in eadem phantasmata, sive sententias et dicta incidisse censendus sit, ipsa rei similitudine memoriam eorum, quæ ex pristina lectione in mente hæserant, revocante, quam ut potius ex industria et imitandi studio parum subtili ea adscivisse atque adripuisse videri possit. Ubivis fere dedita opera seduloque ornamenta sectatur, et artis doctrinæque ostentandæ cupiditatem prodit. Passim

Purpureus, late qui splendeat, unus et alter Adsuitur pannus..... Sed nunc non erat his locus.....

Luxuriat, ut vitis, cujus frondes supervacuæ non compescuntur, et, ferocis equi instar, summo plerumque impetu fertur, neque habenas audit, sed ingenio indulgens, nec modum, nec rationem servat, quia semper elegantias adfectat, et doctrinæ copias, etiam ubi minime congruit, expromere conatur. Ab hoc nimio et perverso imitandi studio etiam profecta est inæqualitas varietasque sermonis poetici, quo plurimum Silio præstat Virgilius, in cujus Æneide omnia fere sunt limata, castigata et naturalia, mirabilisque cultus, nitor, ornatus, dignitas, gravitas, castitasque in summa proprietate et simplicitate servatur. In nostro contra carmine, oratio tam parum sibi constat, ut alia phantasmatum suavitate ac sublimitate delectent, et cum magno spiritu, ore vere poetico et exquisito ornatu elata sint; alia inmodico tumore turgescant, et otiosis versibus, tamquam laciniis, adsutis, multiplici verborum, sententiarum, imaginumque variatione, meris phrasibus poeticis et vano exaggerandi studio frigeant; alia denique nimis subtilia, arguta, ludicra, languida et tenuia videantur. Ut paucis rem absolvam, alia magnum poetam decent, alia sunt luxuriantis ingenii, cujus vires in aliorum verbis, modis, figuris, imaginibus et sententiis variandis turpiter adteruntur. Hæc est illa copia et ubertas verborum, illa orationis luxuries, quam sæpius quidem, nec tamen toties, quoties poteram, in Commentario notavi, quoniam eam deprehendere non adeo magnæ doctrinæ magnique acuminis est, et juvenum potius judicium ingeniumque in ea re exercere soleo. Quamquam vero sermonem ornatumque poeticum Silii universe nobis non satis probari concedimus; tamen aliis se virtutibus, iisque non exiguis, nobis commendat, quæ non sunt dissimulandæ, ne iniquiores in dijudicando videamur.

[Annotatio 1: Vid. Martial. epigram. infra landata, inprim. XI, 51, et Alex. Rossæi integer lib. I, Virgilii triumphantis.]

[Annotatio 2: Hanc laudem ipsi tribuit Voss. de histor. lat. I, 29.]

[Annotatio 3: Ita judicabat Cellar. in diss. de Silio Italico §. 12 et 13. Confer Præfat. Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Dolebas quidem, eruditissime Villosoni, et ipse quoque dolebam, angebanturque, quibus non vapida mens, non obtusi hebetesque animi sensus, poetam consularem, cui sincerus sermo, superbissimisve non ingrata latinitas; grande, ornatum, copiosissimum dicendi genus, reconditissima doctrina; qui non, ut Virgilius, latrones, umbratilesque tantum pugnas, sed heroas totius orbis maximos, horrendas strages ipsiusque Romæ prope desperatæ et triumphantis fata digne canit, adhucdum mole errorum premi, obrui... Ipsum certe non minus amabis, quam Martialis, Pomponius, Jos. Scaliger, Muretus, Modius, Lernutius, Vossius, Heinsius, Huetius, Gronovius, Cellarius, Crusius; quibus non minimus accedit Cl. _Brotier_, cui Silius in deliciis. Quales autem, quantique in literis hi athletæ! quid contra tam insignes viros effutiet barbara hæc nostri ævi nasutorum trossulorum caterva, cui nil, nisi sua futilis levitas, risusque Sardonius, placere potuerit? Cum talibus ne sit tibi, ne sit mihi amplius bellum. Sinamus nugas blatiant blaterones, quibus indulgentior Plinius arborem suspendio eligendam permittebat. Ridebat quippe vir maximus, quum invidia secretis cuniculis vitalia petere, fodicare, suove livoris veneno optima quæque inficere intendebat.» En cor Xenodoti! jecur Cratetis! Conf. etiam Rapini, _Réflexions sur la poétique_ p.m. 177, et, qui in Fabric. bibl. lat. T. II, pag. 173, laudantur, Gundling. in Gundlingianis P. XII, c. 1, p. 104 sqq. Nic. Antonius Bibl. vet. Hisp. I, 18, aliique.]

[Annotatio 4: Cf. Fabric. Bibl. lat. l.c.]

[Annotatio 5: Vid. Vossius in loco laudato.]

[Annotatio 6: Hæc sunt verba Vulpii in Notis ad Catull. p. 113, quæ jam excitata reperies in Fabric. Bibliotheca latina, loco citato.]

[Annotatio 7: Poet. c. 7. T. II, p.m. 796.]

[Annotatio 8: Vid. Scalig. Poet. VI, 6, p.m. 841; Barth. Adv. VIII, 3, extr. X, 24, pr. XIII, 7, p. 723; XXXIII, 3, 4. _Essais de critique sur la littérature ancienne et moderne, par M. Clément_. T. I, c. 1.]

[Annotatio 9: De Lucano, præter alios, vid. Petron. Sat. p.m. 213; Scalig. Epist. 3, et Poet. loc. citat. Burmanni Præfat. ad Lucan. et Val. Flacc. _La Pharsale de Lucain, traduite par M. Marmontel_; Ill. Meiners _Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen Wissensch._ p. 64 sq. et Celeberrimum Meusel, Diss. de Lucani Pharsalia, Hal. 1767. Quos libros, ad similem causam spectantes, contulisse neminem pœnitebit.]

[Annotatio 10: Conf. Ill. Meusel l.c.]

[Annotatio 11: Vid. Casaub. ad Theophrast. Char. 5, et Ill. Wolf. Proleg. ad Demosth. orat. Lept. p. 34 sq. ubi monet, triplex fere declamationem genus fuisse, quum alii Rhetores se in fictis argumentis et quæstionibus infinitis exercerent, alii veras sibi res et causas sumerent, ex memoria antiquitatis plerumque petitas; quibus postea successerit nova Rhetorum natio, quæ non satis habens, discipulos ad universam imitationem veterum informare, auderet etiam ipsa argumenta, quæ ab illis celebritatem adcepissent, in certamen quoddam proponere. Vid. Epp. Pithœi et Ærodii ad Quintil. Declamat. _Ed._]

[Annotatio 12: Ill. Heyne T. III, p. 4, edit. Virgil. prior. «In Æneide, _inquit_, sunt passim notata a nobis nonnulla, in primis in deorum ministeriis, parum subtiliter digesta, alia inprimis in sermonibus, rhetorum argutiis inquinata, quæ displicere possunt: sed hæc profecto, quæ nostri ævi critici reprehendenda putarunt, ista ætate vix in vituperium venerunt.» Vide quoque Virg. nost. edit. T. III, p. 256. _Ed._]

[Annotatio 13: Vid. Gell. XVII, 21; Voss. de hist. lat. I, 2.]

[Annotatio 14: Gell. III, 11; Macrob. I, 7; Priscian. lib. VI.]

[Annotatio 15: Macrob. VI, 1.]

[Annotatio 16: Gell. XVII, 21; Sueton. de III. Gram. c. 2.]

[Annotatio 17: Priscian. lib. II.]

[Annotatio 18: Macrob. VI, 3 et 5. Festus, voce _Tesca_ et Serv. ad Virgil. Æn. XII, 121.]

[Annotatio 19: Quintil. X, 1.]

[Annotatio 20: Vid. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 5; Senec. de Ben. VI, 3; Crinitus de poetis III, 52, et Voss. de hist. lat. I, xvi, 21.]

[Annotatio 21: Vid. nost. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, pag. 479. _Ed._]

[Annotatio 22: In Disquisit. de carm. Siliano supra p. 414.] [“Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ ...”]

[Annotatio 23: In _d. Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen Wissensch._ p. 65: «Lucan nahm freylich weder ein erdichtetes Süjet, noch entlehnte er es aus dem entferntesten Alterthum; er verfuhr aber nichts desto weniger, wie Homer und noch mehr Ossian gethan haben. Er wählte nemlich einen Gegenstand, der seinem ganzen Volk allgemein bekannt, und auch interessant war, und der auch die späteste Nachwelt auf das lebhasteste interessiren wird.» Et pag. 59. «Fiction ist so wenig zum Süjet eines epischen Gedichts nothwendig, dass ein Süjet der Regel nach um desto mehr an innerm Werth verliert, je mehr es Erdichtung nothwendig macht... Es muss nur durchgehends Interesse und Action haben.» Cujus loci hic est sensus: «Etenim neque fictum neque ex remota prorsus antiquitate petitum argumentum sibi sumsit Lucanus, sed tamen egit eadem fere ratione qua Homerus et magis etiam Ossianus egerunt. Elegit materiam quam tractaret et uberrimam, et civium suorum omnium sermone celebratam, et quæ sempiternis sæculorum ætatibus continuo celebrabitur.» Et p. 59: «Commentitiæ fictæque fabulæ tantum abest ut necessariæ sint ad argumentum poematis epici constituendum, ut e contrario argumentum, quo magis fictionibus egeat, eo minus ad tractationem poeticam aptum esse videatur. Modo commoveatur animus: modo ad exitum quasi rapiatur: satisfactum erit lectori.» Cui sententiæ libenter et ego subscribo. _Ed._]

[Annotatio 24: Vid. Gell. XII, 5.]

[Annotatio 25: Conf. Martial. V, 10, et Vitruv. IX, 3.]

[Annotatio 26: Vid. Dionys. Halic. I, 6, et VII, pag. 415. Fabii fidem, nimis inminutam a Polyb. I, 14, 58, III, 9, defendit Ernesti in prolusione, Opusculis ejus philol. crit. p. 102 seqq. inserta.]

[Annotatio 27: Vid. Nostr. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, pag. 479. _Ed._]

[Annotatio 28: Ap. Phot. Biblioth. c. 224.]

[Annotatio 29: Cf. Polyb. III, et al. passim.]

[Annotatio 30: De divinat. I, 24.]

[Annotatio 31: Vit. Hannib. cap. 13; Sosili mentionem fecere etiam Diodor. XXVI, et Polyb. III. Sileni vero Liv. XXVI, 49 et alii, quos laudat Voss. de hist. Græc. lib. III, p. 189.]

[Annotatio 32: Liv. VII, 3; XXI, 38.]

[Annotatio 33: Vid. Dionys. Hal. loca, pag. 422, not. 1 citata.] [= n26 supra]

[Annotatio 34: Vid. Liv. XXI, 38; XXVI 23, 28; XXVII, 7, 29.]

[Annotatio 35: Vid. Voss. de histor. lat. I, 4, et Pigh. Annal. ad a. CCCCXXXIV.]

[Annotatio 36: Vid. Cicer. Or. II, 12, et de Legg. I, 2.]

[Annotatio 37: Vid. Val. Max. I, vii, 6, et Cic. de divinat. I, 24.]

[Annotatio 38: Voss. de hist. lat. I, 18, p. 83.]

[Annotatio 39: Vid. Tac. Ann. I, 8, 13, 76, 79; VI, 5, 7, 27, 47, 48, et Hist. II, 65.]

[Annotatio 40: Cf. inpr. Senec. Ep. CXIV.]

[Annotatio 41: Vid. Sil. III, 669 seqq. XV, 340; XVI, 552 al.]

[Annotatio 42: Cf. lib. XIV, 176; XV, 78 sqq.]

[Annotatio 43: Vid. lib. VII, 173 seqq. VIII, 28... 201.]

[Annotatio 44: Cf. lib. II, 58 seq. IX, 247, 251; XIV, 354 sq. 412 sq. 453 sq. 487, 491, 520, 539 seq. 548 seq. XVII, 212 sq.]

[Annotatio 45: Verbi causa, lib. XV, 101 sq.]

[Annotatio 46: Vid. lib. IV, 563... 699; V, 118 sqq. 395 sq. VII, 289 seq. IX, 282, 287 sq. 538 sq. X, 256; XII, 605; XIII, 404 seq. 434, 442 seq. 693; XVI, 361 sq. 421 al. In locis quoque ex Marone expressis, sæpe Homerum, huic præeuntem, simul ante oculos habuisse videtur.]

[Annotatio 47: Lib. VII, 219 sq. et al.]

[Annotatio 48: De Junone vid. Virg. Æn. I, 12... 33, et Selden. de Diis Syris Synt. II, 12, de Venere Lucret. I, pr. et alios.]

SECTIO III.

_De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda._

Non defuisse, qui de carmine nostro nimis humiliter sentirent, jam supra monui Sect. II pr. Eorum tamen judicia minus me movent, quam Ill. Ernesti, qui non modo in disquisitione de carmine Siliano, sed per totum etiam commentarium, tam severum se vehementemque in Silium præbuit, ut admodum pauca sint, quæ ipsi placeant, utque mireris, quid causæ fuerit, quare Vir doctissimus ad edendum illustrandumque poetam, de quo tam abjecte contemtimque judicaret, animum adjecerit, nec potius operam, in eo consumtam, ingeniique aciem ad alium scriptorem transtulerit. Ego quidem non is sum, qui non sæpe poetam propter nimium imitandi studium lapsum esse diffitear, et in Notis passim monui, quæ reprehensione digna videbantur. Sed idem ego plura, quæ probes, carmini inesse contendo. De argumenti delectu, et de ratione, qua illud Silius tractaverit, quid statuendum censeam, jam supra professus sum. Quod vero ad ipsam quoque Virgilii aliorumque imitationem, et poeticum ornatum adtinet, poeta magis excusandus, quam contemtu propterea dignus videtur. Satis enim confidenter adfirmare ausim, præstantiorem eum poetam futurum fuisse, si quum prius quam in senectute animum ad poesin adpulisset[1], tum feliciori ævo ei nasci contigisset. Quæcumque in eo vituperari possunt, e seculi vitio traxit, quod verborum ubertate, et amplificandis, exornandis, augendisque in miracula rebus maxime delectabatur. Eo justiorem quoque excusationem habet, quum ne præstantissimi quidem scriptores, Polybius, Maro et alii, orationis luxuriem Rhetorumque argutias et loquacitatem satis vitaverint. Huc adcedit, quod miserrima est conditio poetæ, cui ea imitatione exprimenda sunt, quæ jam alii ante eum tam ornate ac præclare dixerunt, ut a nemine alio melius dici possint; quique in nullas fere rerum ideas, imagines et sententias, in nulla phantasmata et dicta incidere potest, quæ non magnus aliquis poeta dudum occupaverit[2]. Ipsa denique vitia, quæ carmini insunt, non obstant, quo minus illud pluris æstimandum sit, quam permulta alia antiquitatis nostrique ævi scripta, quæ subinde prelo excuduntur, et in manibus hominum versantur. Poeta enim pluribus ea virtutibus compensavit: quidni itaque in his adquiescas?

In carmine Siliano tot loca præclara, elegantia, ingeniosa et sublimia, tot melioris venæ vestigia reperiuntur, ut plurimum superent ea, quæ vituperamus. Elocutio oratioque poetica, si ubertatem verborum, quæ nec ipsa ubivis displicet, et ea, quæ ipsi ætas adspersit, quæque admonitu idonei præceptoris facile vitari possunt, exceperis, tersa est, casta, pura et elegans, prorsusque ad epicam gravitatem et Virgilii exemplar composita: unde et lectio ejus ad Maronem rectius intelligendum plurimum conferre potest[3]. Narratio autem, si non in singulis partibus, universe tamen, majore non modo sermonis latini elegantia, sed etiam perspicuitate, ordine et nexu se commendat, quam tali ætate, et in tanta rerum varietate, tantoque imitationis et ornatus studio exspectes. Conferat aliquis Silium cum Statio, vel Lucano aliisque horum temporum poetis, neque dubito, quin eum his anteferendum censeat. Carmen ejus abundat pulcherrimis locis, comparationibus, sententiis, imaginibus, descriptionibus, quæ ne præstantissimos quidem poetas dedecerent. Multa, in quibus Homerum et Maronem adumbravit, felici imitatione expressit, suaviter variavit, novo rerum ornatu, novisque earum phantasmatibus, formis, generibus, conversionibus sua fecit, nec sine arte ac judicio vel amplificavit et ornatius extulit, vel, si desperaret, se Virgiliani Homericique loci præstantiam adsequi et in certamen quasi cum iis descendere posse, contraxit. Varios adfectus passim egregie expressit; et Deorum ministeria sæpe feliciter adhibuit. Characteres singularum personarum non male tuetur, orationumque fingendarum probus est artifex. Quæ omnia, cum varietate non minus quam jucunditate rerum conjuncta, lectorum animos mirifice delectant. Quo adcedit, quod, si verum est, de quo vix dubitare possis, Silium ex antiquioribus poetis historicisque, qui bellum Punicum II exposuerunt, non pauca hausisse, adeoque multa in eo vestigia deperditorum antiquitatis monimentorum superesse, id quoque plurimum ad carmen ejus commendandum facit.

Sed aliæ sunt utilitates, quas literarum inprimis elegantiorum humanitatisque studiosi ex carmine Siliano capere possunt. Primum enim juveniles animi maxime tenentur poetarum et historicorum lectione; nec facile etiam erit, qui negaverit, eam in juventutis institutione reliquorum scriptorum interpretationi anteferendam esse, quum non modo ad ingenium doctrina excolendum, ad judicium acuendum, ad sensum pulchri atque honesti alendum, et ad mentes admiratione ac voluptate perfundendas, sed etiam ad rerum magnarum amorem inspirandum, animosque paulatim ad eas virtutes, quarum illustria exempla passim consignata reperiunt, conformandos, maximam omnino vim habeat. Silius autem historiæ Romanæ partem, et quidem eam, qua non alia rerum gestarum multitudine, varietate et magnitudine insignior exstat, in carminis formam deflectere, et ita sensus, quos jam nuda et simplex rerum narratio excitare poterat, epicæ poeseos artificiis, picturis, vi et gravitate augere conatus est, nec minus poetæ, quam historici partes egit. Deinde nullum nec memorabilium rerum, in bello Punico quum primo, tum maxime secundo gestarum, nec ornatus poetici genus prætermisit; et carmen suum infinitæ fere lectionis copiis et quadam incredibili varietate rerum, ex antiqua historia, geographia et mythologia depromtarum, distinxit. Quis itaque dubitet, quin, si non viri, omni eruditionis genere instructi, certe juvenes ex lectione doctissimi poetæ, si recte et cum judicio instituatur, multarum utilissimarumque rerum cognitionem haurire possint? «Est et aliud, ut Cellarii verbis utar[4], quo Silius cæteros poetas fere omnes antecellit, locorum, gentium, antiquitatum tam illustris explicatio, ut nisi ille fuisset, multa sane in geographia, et in rerum et antiquitatum historicis obscura nobis et incognita essent. Sane Italiam, Siciliam, Africam, Hispaniam et alias regiones tam distincte, tam illuminate in singulis partibus ante oculos proponit, ut neque id clavius possint, quibus unicum hoc studium ac labor est, ut orbis terrarum descriptionem exhibeant[5].» Jam vero hæc geographica æque ac historica, a poeta versibus comprehensa, multo magis et tenebunt delectabuntque juvenum animos, et diutius in memoria eorum hærebunt, quam si ea ex geographico aliquo historicoque libro, tenuiter scripto, perceperint, vel magistrum ea tradentem et explicantem audiverint.

Sed longe maxima utilitas, quæ ad juvenilem ætatem e carminis nostri lectione redundat, eo continetur, quod plurimum conferre potest ad formandum acuendumque judicium, si duce magistro instituatur, qui satis ingenio valeat ad bona a malis præclara et sublimia a tenuibus et languidis discernenda. Quum itaque Silius totam fere carminis materiem e Livio, ornatumque tantum non omnem e Virgilio petierit; auctor sim, ut juvenes in ejus lectione hos ipsos, quorum vestigia ubivis persecutus est, semper ad manus habeant. Livii comparatio eos docebit, quantum inter historicam et poeticam rerum narrationem intersit, quique utriusque sunt termini, colores ac modi. Quod si vero Maronem, quoties adumbratur, contulerint cum nostro poeta, discent naturalem simplicitatem epicamque vim ac dignitatem ab argutiis atque inani verborum tumore et ubertate distinguere. Dici vix potest, quanti sit momenti ad judicium ingeniumque fingendum, et ad veram linguæ alicujus poeticique potissimum sermonis indolem rite percipiendam plurium, et diversæ ætatis, scriptorum comparatio. Quam ob causam omnia Livii et Virgilii loca, quæ Silius ante oculos habuit et imitatione expressit, diligentius a me, quam a quoquam reliquorum editorum, adnotata videbis. Ea tamen plerumque simpliciter tantum laudavi, non interposito judicio meo, nec ipsis Livii Maronisque verbis adscriptis. Nam non modo hi scriptores omnium manibus teruntur, cavendumque erat, ne præter necessitatem ad nimis magnam molem liber excresceret; sed etiam ea, quæ in hac comparatione opportune moneri poterant, juvenum, et, qui horum lectionem moderantur, magistrorum judicio relinquere, quam ipse occupare malui, quippe qui usu didici, quantum hæc exercitatio ad intelligentiam non minus et sagacitatem, quam ad industriam juventutis acuendam valeat.

[Annotatio 1: Vossius de histor. lat. I, 29: «Illud etiam, inquit, cogitare nos oportet, non a prima se adolescentia huic studio dedisse, sed jam annis gravem atque ætate languescentem: ita ut difficile omnino foret, tum demum discere, quo pacto liber præcipitandus sit spiritus, sic ut quodammodo furenti animo vaticinari videaris.»]

[Annotatio 2: Conf. III. Wolf. ad Demosth. orat. adv. Leptinem, Proleg. pag. 38... 40.]

[Annotatio 3: Cel. Heyne in Præf. ad Virg. T. I, p. 23, edit. nost. hæc optat: «Omnino velim mihi aliquem dari, qui a Silii Italici, Valerii Flacci, Statii et Lucani, Ausoniique et Claudiani lectione recens studium suum ad Virgilium convertat! non ut ille loca similia et parallela inani ac vana ambitione congerat; verum poetæ illi, quos ad Virgilium se composuisse totos manifestum est, dum non modo in carminum ratione et ordine, verum in ipsa quoque elocutione, in singulis versibus ac verbis, exprimere eum laborant, sæpe interpretationem locorum Virgilianorum suppeditant.» His adjicio verba Vossii de hist. lat. I, 29, p. 144: «Non plane Silio adulatur Martialis, quum os ei tribuit magnum facundumque. Quod si de puritate etiam, sermonisque Romani castimonia certare lubeat; nulli illorum cedat, quos ea, vel proxima, vidit æstas.»]

[Annotatio 4: In Diss. de Silio. Ital. §. 13.]

[Annotatio 5: Huc spectant inpr. lib. III, 222... 405, et VIII, 356... 616.]

SECTIO IV.

_Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS._

His universe de poeta nostro ejusque carmine præmissis, proximum est, ut quum de opera meritisque eorum, qui ante me ad Silium edendum adcesserunt, tum de Codicibus ejus MSS. paucis exponam. Quum vero Drakenborch. quantum ipse, et qui ante eum in poeta recensendo elaboraverunt, ad eum vel intelligendum, vel emendandum contulerint, quasque adhuc membranas excusserint, jam in Præfatione editionis suæ satis luculenter tradiderit; ejus verba liceat nunc mea facere, refectis tamen nonnullis, quæ repetere nihil adtinet, et notis aliqnot adspersis.

PRÆFATIO DRAKENBORCHII.

Mortuo et rebus humanis erepto Silio, sive id temporum, in fœdam barbariem ruentium inertia ac pessimo studiorum contemtu, sive quo alio casu adcidisse dicendum sit, unicus, quem nobis reliquit, ingenii fetus duriore fortuna conflictatus, et oblivione ac silentio tantum non sepultus esse videtur. Si enim solum Sidonium Apollinarem excipiamus, a tempore Plinii ac Martialis per tredecim ferme secula nullus fuit, qui ejus vel verbo meminisse reperiatur. Quin insuper constanti adeo fama et existimatione hominum seculo XIV volvente periisse credebatur, ut Franciscus Petrarcha, primus ille humaniorum literarum instaurator, damnum, quod Silii poema amittendo studia nostra fecisse existimabantur, resarcire cupiens, opus, cui _Africæ_ nomen dedit, et quo belli Punici secundi historiam versibus complexus est, composuerit: quod minime facturus fuisse videtur, si poetæ nostri laborem alibi locorum delitescentem superesse suspicari potuisset[1]. Depulsis tandem aut fugientibus, quæ orbi universo obfusæ fuerant, ignorantiæ tenebris, et felici auspicio renascentibus omnis generis studiis, quum monachalium bibliothecarum horridas latebras studiose excuterent viri eruditi, etiam Silius cum infinitis aliis prisci ævi scriptoribus ex squalido situ et pulvere protractus, et in lucem vindicatus est. Ne vero varias doctorum opiniones de auctore, loco et tempore, quo Silius repertus est, memorando patientia lectoris nimium abutar, dicam verisimillimum mihi videri, Punica hæc inventa fuisse per Poggium Florentinum prope Constantiam in monasterio Sancti Galli tempore concilii Constantiensis. Certe Poggium Silii inventorem esse agnoscit Hugolinus, seu Ugolinus Verinus, qui non longe post hæc tempora vixit, et scriptis inclaruit, lib. II de Viris Illustr. urbis Florent. ubi Poggium sic commendat:

Quin etiam sollers Germanis eruit antris In Latium altiloqui divina volumina Sili.

Etiam Guarinus Veronensis, sive Franciscus Barbarus, sive alius quis eo tempore, in epistola, qua Poggio Quintiliani inventionem gratulatur, quam nuper ex bibliotheca Paullina Lipsiensi publici juris fecit Jo. _Gottlieb Krause_, ejusdem bibliothecæ præfectus, in vernacula librorum historia P. I, p. 46[2]: «Tu Tertullianum, tu M. Fabium Quintilianum, tu Q. Asconium Pedianum, tu Lucretium, SILIUM ITALICUM, Marcellinum, tu Manilium astronomum, L. Septim. Valerium Flaccum, tu Caprum, Eutychium, Probum, grammaticos, tu complures alios, BARTHOLOMÆO COLLEGA TUO ADJUTORE, vel fato functos vita donasti, vel longo, ut aiunt, postliminio in Latium reduxisti.» Idem denique testatur ipse Poggius in orat. in funere Nicolai Nicoli, «Quod autem egregiam laudem meretur, summam operam curamque adhibuit ad pervestigandos auctores, qui culpa temporum perierant. Qua in re vere possumus dicere, omnes libros fere, qui noviter tum ab aliis reperti sunt, tum a me ipso, qui integrum Quintilianum, Ciceronis nostri orationes, SILIUM ITALICUM, Nonium Marcellum, Lucretii partem, permultosque præterea e Germanorum Gallorumque ergastulis mea diligentia eripui, atque in lucem extuli, Nicolai hujus suasu, impulsu, cohortatione, et pæne verborum molestia esse literis Latinis restitutos.» Locum vero et tempus, quo Silius ex squalidi carceris horrore ereptus est, memorat Marsus ad Silii lib. VIII, v. 125: «Hic plurima Silii carmina desiderantur illius incuria, qui hoc opus exscripsit _apud Constantiam_, urbem Galliæ, ubi hoc poema jam amissum a POGGIO, viro id ætatis literatissimo, repertum fuit _tempore divi Nicolai_ Pontificis Maximi: cujus felicissimi pontificatus auspiciis Latina lingua, quæ Vandalum Gothicumque sapiebat, proprium decus resumere cœpit.» Quamvis autem auctorem et locum recte designaverit Marsus, in definiendo tamen tempore erravit. Quum enim Lilius Gyraldus in dial. IV, de Poetar. Historia scribat, Silii Punicum bellum «eo tempore, quo Christianorum procerum conventus, quod _Concilium_ nostri, Græci Σύνοδον vocant, in Germania haberetur, _in quapiam ibi turri_ fuisse repertum, literis admodum obsoletis et pervetustis, et cum eo una cariosos quosdam aliorum scriptorum libros,» dubitandum minime puto, quin inventus sit Silius tempore concilii Constantiensis, quod habitum est anno post Christum natum CIↃCCCCXV et sequentibus, Johanne XXIV et Martino V Pontificibus Romanis; eodem nempe loco et tempore, quo etiam Quintilianus, quem male alii in salsamentarii taberna repertum tradunt. Asconius Pedianus, et Valerii Flacci Argonauticon priores libri, quos Gyraldus per _cariosos aliorum scriptorum libros_ designat, inventi sunt. Paribus enim verbis Poggius ipse locum, unde hos codices extraxit, describit in epistola ad Guarinum Veronensem, cujus partem olim Mabill. ac Menag. ediderunt[3], sed quam integram nuper vulgavit supra laudatus _Krause_ dicto loco, «Est autem monasterium Sancti Galli prope urbem hanc (scil. Constantiam) millia passuum XX. Itaque nonnulli animi laxandi et simul perquirendorum librorum, quorum magnus numerus esse dicebatur, gratia eo perreximus. Ibi inter confertissimam librorum copiam, quos longum esset recensere, Quintilianum comperimus adhuc salvum et incolumem, plenum tamen situ et pulvere squalentem. Erant enim _non in bibliotheca_ libri illi, ut eorum dignitas postulabat, _sed in teterrimo quodam et obscuro carcere, fundo scilicet unius turris_, quo ne capital. quidem rei damnati retruderentur, etc. Reperimus præterea libros tres primos et dimidiatum quarti C. Valerii Flacci Argonauticon, et expositiones, tamquam thema quoddam, super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani, eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quintilianus. Hæc mea manu transcripsi, et quidem velociter, ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum, et Nicolaum Florentinum.» Scripta autem est hæc epistola _Constantiæ XVII Kal. Jan. anno Christi_ CIↃCCCCXVII: altera vero, quæ Guarino Veronensi tribuitur, et Silium jam inventum dicit, cujusque particulam supra laudavimus, _Venetiis pridie Nonas Julias anno Christi_ CIↃCCCCXVII. At Nicolaus V, cujus pontificatu Marsus Silium repertum tradit, ab anno Christi CIↃCCCCXLVII ad annum CIↃCCCCLV ecclesiæ Romanæ præfuit. Insuper Leonardus Aretinus ac Nicolaus Florentinus, seu Nicolaus Nicolus, ad quos se libros recens inventos misisse Poggius scribit, primus anno CIↃCCCCXLIII e vita excessit, alter anno CIↃCCCCXXX, si Vossio fides habenda, lib. III de Histor. latin. cap. V et VI, in quo posteriore tamen error typographicus irrepsisse videtur, quum ipse dicat, exstare Philelfi ad Nicolaum Nicolum epistolam (ea est lib. II, epist. 18), anno MCCCCXXXVIII (lege MCCCCXXXIII) scriptam. Non diu tamen post eum annum superfuisse ex ipsa eadem epistola patet, in qua _vir decrepitus_ vocatur, quum mortuus fuisse dicatur anno ætatis LXXIII. Quidquid sit, ex ipsa Poggii orat, in funere Nicolai Nicoli, pag. 103 constat, mortuum esse Nicolum vivente adhuc Leonardo Aretino aliisque, quos verborum suorum testes laudat. Bartholomæus autem, quo _collega et adjutore_ Silium inventum dicit Guarinus Veronensis in sæpius memorata epistola, amicus Poggii fuit, in cujus scriptis sæpius memoratur, nunc sub nomine _Bartholomæi de monte Polliciano_, nunc _de monte Peliciano_, nunc denique _de monte Puliciano_; neque alius est ab illo, quem Silii codicem, unde reliqua ejus poetæ per Italiam exemplaria descripta sunt, possedisse cognovimus ex Franc. Filelfo, lib. XVI, epist. 14: «Velim, quam diligentissime odoreris, apud quem hospitetur ille codex Silii Italici poetæ, quem Antonii Barbadori pater, quo tempore in monte Publiciano præturam gessit, ex bonis illis Bartholomæi venatus est, quem Martinus Pontifex Maximus primum secretarium habuit. Nam codices omnes, quotquot illo exemplari exscripti sunt, depravatos corruptosque invenio.» Per Poggium itaque hoc modo vitæ et luci restitutus Silius a doctis magno applausu exceptus, et jam sub ipsis inventæ artis typographicæ initiis sæpius Romæ, Parmæ ac Mediolani excusus est. Sed quum partim librariorum scribarum imperitia, partim operarum atque editorum negligentia deformatus adeo ac corruptus circumferretur, ut a nemine fere agnosci, aut cum fructu legi posset, in eo emendando atque interpretando certatim operam posuerunt viri illorum temporum eruditi. Primi autem, quos in hoc stadio decurrisse accepimus, fuerunt _Petrus Montopolita_, _Pomponius_, et _Dominicus de Caldariis_, sive, ut dici maluit, _Domitius Calderinus_, quorum memoria apud Petrum Marsum in Præfat. in Silium ad Illustr. Principem Virginium Ursinum exstat. Calderini autem commentarios Silianos memorat etiam Sabellicus in dial. de linguæ Lat. reparat. et ipse Calderinus in Præfat. ad Martial. Sed eorum labores lucem vidisse non videntur. His successit _Petrus Marsus_, Pomponii et Calderini discipulus, qui Silium commentariis illustratum edidit. Verum quum non corruptos solum et pessimæ notæ codices, qui vulgo exstabant, secutus fuerit, sed ipse etiam priora menda novo errorum cumulo adauxerit, nihil commodi Silium et humaniorum literarum studiosos ex ejus labore cepisse quisque facile judicare potest. Post Marsum anno CIↃIↃIV poetam nostrum edidit _Martinus Herbipolensis_, qui singulis libris argumenta _Hermanni Buschii_ Pasiphili, natione Westphali, addidit. Ejusdem deinceps Buschii scholia margini editionum Basileensium ac Parisinæ Colinæi adjecta sunt; quæ, quamvis _vice uberis commentarii esse posse_ dicantur, raro quidquam bonæ frugis præstant. Martinum Herbipolensem et Buschium proxime excepit _Ambrosius Nicander_ Toletanus, qui editioni Juntinæ anni CIↃIↃXV præfuit. Magnifice hic in præfatione ad Laurentium Medicem testatur, Silium «sua arte faberrime politum, et pervigili cura serenitati pristinæ restitutum ope vetustissimi exemplaris Roma advecti, atque omnibus maculis detersum defecatumque esse.» Verum tantum abest, ut splendida hæc dicta factis æquaverit, ut potius omnia contraria præstitisse dicendus sit. Nulli enim scriptorum, qui ex miserrimo bonarum artium naufragio elapsi monumenta ingenii ad nostram memoriam propagarunt, plura ac scelestiora vulnera inflixit aut fœda priorum temporum barbaries, aut infausta librariorum inscientia, et audax Criticorum temeritas, quam Silio intulit inconsiderata hujus hominis mutandi prurigo et insania, ut passim ex adnotationibus nostris patebit. Utinam igitur imitari maluisset exemplum _Damiani_ cujusdam _Benessæ_, quem reprehendit, quod Silium a se emendatum jactet, quum ex illo, qui vulgo circumferebatur, descripserit! Nam si ipse etiam id facere in animum induxisset, viri docti operæ et labori in tot ineptissimarum lectionum monstris exhauriendis, quæ passim invitis Musis et Apolline tersissimo poetæ obtrusit, parcere potuissent. Per Nicandri tamen vestigia incedere libuit postea _Francisco Asulano_, qui editionis Aldinæ anni CIↃIↃXXIII curam habuit; ut editionem Juntinam non vidisse existimandus sit Barthius, qui ad Statii Thebaid. IV, v. 717, _Silium ab Aldo vel ejus correctore plane perditum_ dicit, quod de Nicandro meritissime prædicari potest. In eo tamen a Juntina discessit editio Aldina, quod initio libri octavi Asulanus ex Jacobi Constantii collectaneis criticis versus quatuor et octoginta, in Gallia, ut aiunt, repertos, primus inseruerit. Post hæc tempora, quæ renascentium literarum quasi infantia quædam aut pueritia censenda sunt, certior clariorque poetæ nostro lux obfulgere cœpit. Quum enim _Ludovicus Carrion_, dum bibliothecam Coloniensem diligentius lustraret, in venerandæ antiquitatis manuscriptum, hæc Punica continens, quod tempore Caroli Magni exaratum fuisse opinatur, incidisset, ejus auxilio sparsim nonnullis locis in Emendationibus suis opem ferre conatus est, ac Silium nobis multis partibus meliorem dedit[4]. Quum vero idem codex per Melchiorem Hittorpium Theologum, ac bibliothecæ Coloniensis præfectum, etiam _Francisco Modio_ innotuisset, integrum is poetam ad eum recensere instituit: quem quoniam _cum Homero et Virgilio collatum, ac locis innumeris emendatum_, ut ipse promisit, aliquando edere in animo haberet, plerumque veriores modo scripturas, ex Manuscripto depromtas, in _Novantiquis Lectionibus_ proposuit[5], et uberiores earum adsertiones commentario, quem meditabatur, servavit; qui magno reipublicæ literariæ damno, sive ejus morte, sive quoquo alio casu interceptus, æternum latebit. Anno deinde CIↃIↃC Silium ad fidem ejusdem libri Agrippinatis ac mentem Modii emendatum edidit _Daniel Heinsius_, tum pæne adhuc puer, eique eruditissimas notas addidit, quas ob teneram ætatem, qua eas conscripsit, _Crepundia Siliana_ vocavit, sed quarum ipsum nec senem unquam pœnituit. Post Danielem Heinsium memorandus est _Claudius Dausqueius_ Sanctomarius, Canonicus Tornacensis, qui anno præteriti seculi quinto et decimo, non octavo et decimo, ut quædam exemplaria exhibent, solita typographis fraude, Silii Punica non contemnendo commentario illustravit. Optimam hic operam Silio navare potuisset, nisi insano Modium et Heinsium carpendi studio ut plurimum in pejora abreptus, ubique se typothetarum mancipium præstare, et non excusandos eorum errores patienter ferre ac patrocinio suo probare maluisset, quam verissimas lectiones ex Codice Coloniensi erutas, cujus ipse etiam excerpta ab Heriberto Rosweydo accepisse videtur, agnoscere: in quem gravius dicere abstinebo, quod postumam Modii ac parentis sui famam et nomen, justissima indignatione inflammatus, passim vindicaverit Nicolaus Heinsius. Eodem tempore, quo labor ille Dausqueii prodiit, Silio etiam medicas manus admovit vir infinitæ lectionis _Caspar Barthius_, qui per Janum Gruterum excerpta veterum membranarum, quæ Oxonii in Collegii Reginensis bibliotheca servantur, adeptus, eum omnem variis Adversariorum libris recensuit[6]. Hic autem Codex, licet non ubique tantam, quantam Coloniensis, fidem mereatur, minime tamen negligendus est; tum quod innumeris locis verissimas Agrippinatium membranarum lectiones a Modio laudatas egregie firmet, tum inprimis quod integrum nobis Silium exhibeat, quum manuscriptum Coloniense, a barbara manu truncatum, dimidio libri sexti decimi et toto ultimo careat. Barthius vero, qui ceteroquin lumine mentis quam acerrimo præditus erat, dum Dausqueio, quem poetis enarrandis longe præcellere censebat, ac plures scriptores illustrasse optabat, contra Modium et Heinsium plus æquo favet, non raro, ut alter Ixion, pro Junone nubem amplexus est. Haud longe post Barthium Silii emendationi etiam animum intendere cœpit _Joannes Fredericus Gronovius_, qui in Observationibus et aliis scriptis egregiam lucem difficilioribus ac præ reliquis depositis et conclamatis locis ingenio et ope vetustissimarum editionum adfudit.--Ultimus denique nostra memoria Silium anno elapsi seculi quinto supra nonagesimum Lipsiæ in publicum emisit _Cellarius_, qui ex prioribus criticis, Modio, Barthio, Gronovio, Nic. Heinsio, aliisque, quæ præcipue ad poetæ nostri ornatum ac decus facere videbantur, conquirens, iisque notas suas addens, accuratam satis atque concinnam editionem dedit. Maxime vero in præfatione ad Lectorem laudat et prædicat Fridericum Benedictum Carpzovium, quod editionem Dan. Heinsii, cui filius Nicolaus Heinsius manu sua plures conjecturas et emendationes adscripserit, communicare voluerit, ut eas, tamquam pretiosissimas gemmas, adnotationibus suis inmisceret. Verum et Carpzovium et Cellarium opinionis hujus falsos fuisse haud ita pridem casu quodam didici. Adornandæ enim huic editioni subsidia circumspiciens incidi in Colomesii catalogum manuscriptorum Isaaci Vossii, in quo inter libros Latinos cum manuscriptis collatos num. CXXIX memoratum inveni _Silium Italicum Heinsii cum manuscriptis collatum_. Quum autem ingenti desiderio tenerer hujus libri videndi ac versandi, quem cum aliis omnibus ejus generis Vossianis Academiæ Lugduno-Batavæ Curatores Amplissimi maximis inpensis ac sumtibus bibliothecæ publicæ vindicaverant, humanitate tandem ac beneficio Wolferdi Senguerdii et Jacobi Gronovii voti compos factus in capite ejus hæc manu Vossii adnotata reperi, «Multa in Silio castigata, asteriscoque notata, et excerpta ex Illustrissimi Scaligeri exemplari, manu illius a mendis purgato.» Quum autem hæc omnia descripsissem, domum redux statim deprehendi, ea, quæ Cellarius a Carpzovio adceperat, Jos. Scaligero tribuenda esse, non vero N. Heinsio, qui, quod etiam Vossius fecit, quæ Scaliger ad oram sui exemplaris adscripserat, sua manu excerpserat: quare passim in notis vero auctori reddidi.

Atque hæc ferme sunt, quæ ad hunc diem virorum doctorum labore et industria in Silio acta sunt: ut vero, quæ restant, absolvamus, videndum nunc superest, quid ipse in hac editione præstiti. Quum Petrus Burmannus munere fratris Caroli Crucii, Consulis Lugduno-Batavi, ineditas Nicolai Heinsii in poetam nostrum notas possideret, quas, detestatus eorum exempla, qui illaudando facinore his thesauris soli incubare consueverant, dudum cum orbe erudito communicare gestiebat (quod ut ipse exsequi posset, varia negotia semper inpediverant), auctor mihi fuit ac suasor, ut Silio manus admovere, et diutius, quam par erat, latentem hunc optimarum observationum thesaurum in lucem protrahere vellem. Auctoritate igitur et inpulsu tanti viri, qui, quod disciplina ejus fictus ac formatus eram, quid humeri mei ferre poterant, optime intelligebat, inductus et permotus Nicolai Heinsii primo adnotationes, quas margini editionis Dausqueianæ variis temporibus, ut quæque in mentem venerant, allevit, quanta fide potui, descripsi, et cum alio exemplari editionis Colinæi, cujus oræ, præter quam plurimas conjecturas, manuscriptorum varias lectiones commiserat, diligenter contuli. Adhibuit autem Vir Illustriss. et studiosius, quam priores fecerant, consuluit excerpta codicis Coloniensis, quo olim Carrion et Modius, membranarum Oxoniensium, quibus Barthius usi fuerunt; deinde illis quidem non visum manuscriptum Puteaneum, reliquis tamen, quod fatendum est, integritate ac fide inmensum quantum concedens, quod nunc in bibliotheca Regis Christianissimi servatur[7], vetustam insuper editionem Parmensem anni 1481 quam ab Edmundo Figrelio, quondam Historiarum in Regia Academia Ubsaliensi Professore, ex bibliotheca Regis Sueciæ utendam adcepit, nonnunquam denique Romanam editionem antiquissimam Aldinam, aliasque: unde multam observationum silvam nactus est, ac quam plurimas et egregias lectiones ab ipsius Silii manu profectas, quas posteriorum temporum librarii et literatores insigni scelere depravarant ac corruperant, felicissime auctori restituit. Quamvis autera magnam satis bonæ frugis copiam observationes Heinsianæ contineant, et solæ insigne decus præ aliis huic editioni addituræ sint; dubitandum tamen non est, quin multis partibus meliores ac politiores prodiissent, si auctor ultimam manum, quod acerba et luctuosa studiis nostris morte abreptus facere nequiit, inponere, et ipse earum editioni præesse potuisset. Hoc labore perfunctus alia mea conquisivi, quibus nova, quam moliebar, editio placeret, et lectorem alliceret. Modii itaque Novantiquas Lectiones et Barthii Adversaria perlegere, et omnia, quæ ad Silium ornandum faciebant, inde excerpere cœpi, ut, quod nunquam, nisi in hac nunc editione, præstitum erat, quæ ad emendationem aut illustrationem auctoris nostri passim ac variis locis adnotaverant; quorumque multiplex in notis Heinsianis mentio fiebat, in ordinem digererem, et contextui subjicerem. In quo quantum molestiæ mihi devorandum fuerit, nemo ex æquo æstimare potest, nisi qui, in simile quondam pistrinum detrusus, eumdem, quem ego, laborem exantlavit. Deinde quum Danielis Heinsii Crepundia Siliana, quæ paucis paginis ingentem reconditæ ac non protritæ eruditionis copiam continent, rarius non in his terris modo, sed ubique etiam, inveniri possent, aut, si casu invenirentur, quam animose, si molem libelli spectas, et insano pretio compararentur, non committendum censui, ut bonarum artium studiosi tam exquisitis bellariis, præsertim data hac occasione, ulterius carerent, aut sæpe aliquo census detrimento sibi comparare necesse haberent. Ut itaque recensita, et, quantum fieri potuit, a sordidis typographorum vitiis et erroribus expurgata, et editionem Lugduno-Batavam et Cantabrigiensem cum hac nostra comparanti patebit, hic denuo exprimerentur, curavi. Ne quis autem miretur vel culpet, nullam me rationem in hac editione habuisse adnotationum, quas in poetam nostrum conscripsit Dausqueius, æquum Lectorem monendum duxi, nie justissimas causas habuisse, cur hic repetitæ non sint. Nam quum solo modici voluminis instar esse possent, studiosorum sumtibus parcere debui, ne, si eas aliis, quas nunc dedi, adjecissem, mole libri, unde etiam pretium augeretur, emtorem deterrerem magis, quam allicerem: præterquam quod etiam longe plurima illis insint, quæ elegantiorum studiorum cultoribus non magnam utilitatem præstarent, quoniam Dausqueius multa iis admiscuerit, quæ, nisi infenso odio, quo, nescio quam ob causam, Modium ac Dan. Heinsium prosequebatur, obcæcatus atque in pejorem plerumque partem abreptus fuisset, ipse omittenda atque inducenda putasset.--Quum autem non aliorum modo curas in auctorem nostrum edere, sed ipse etiam aliquid conari, et in Silio studiorum tirocinium deponere constituissem, Burmannus, cui quantum hæc editio debeat, jam superius prædicavi, non contentus ea, quæ vidimus, præbuisse, gratiam etiam, qua valebat, apud Ezechielem Spanhemium interponere non dubitavit, ut excerpta codicis Oxoniensis, qui in bibliotheca Collegii Reginensis servatur, et quo Barthius et Nic. Heinsius usi fuerant, sed cujus variæ scripturæ Colinæi editioni Heinsianæ adscriptæ non sunt, transmitti curaret. Cujus beneficio etiam, facile id concedente Richardo Bentleio, Academiæ Oxoniensis Cancellarii vices agente, collationem ejus manuscripti ad Cellarii editionem institutam adcepi. Deinde Franciscus Hesselius, olim in Athenæo Rotterodamensi Historiarum et Eloquentiæ Professor, nunc vero apud Trajectinos nostros in Collegium Canonicorum ad D. Mariæ adscriptus, medio ac parario Davide Hoogstratano, ludo literario Amstelædami præfecto, ejusdem codicis Oxoniensis excerpta, editioni Raphelengii CIↃIↃCXI manu viri docti addita, ab eruditissimo viro Petro _Ulaming_ impetravit: quod, si conjecturis indulgere liberet, idem exemplar fuisse, quod olim Barthio Silium recensenti ad manus fuit, gravissimas ob causas suspicarer. Quum vero quibusdam in locis duo hæc exemplaria, quæ tamen ex iisdem membranis propagata sunt, inter se dissentire deprehenderem, et ipsum codicem inspiciendi facultatem non haberem, aut quis fidelius manuscripti Anglicani lectionem expresserit, satis prospicere nequirem, bona fide tecum agere malui, Lector, eoque in casu utramque lectionem memorare; ut, quibus ipsas membranas consulere datur, nihil me in his incertis conjecturis dedisse intelligere queant. Insuper Jacobus Gronovius editionem Mediolanensem; G. Claramontius, in ecclesia Walonica apud Amstelædamenses divinorum oraculorum interpres, editionem Martini Herbipolensis, et Marsi Parisinam; egregius causarum patronus Gulielmus Best editionem Juntinam, cujus margini pauca adscripserat Ger. Vossius, liberaliter usui meo concesserunt. Deinde quum procedente tempore Silius aliquamdiu typographos exercere cœpisset, consilii mei certior factus Jacobus Perizonius primam omnium editionem, quæ Romæ anno CIↃCCCCLXXI excusa est, et nunc cum aliis nonnullis libris ac scriptis legato ejus in bibliothecam Lugduno-Batavam commigravit, ad me transmisit; quemadmodum etiam _van der Kloot_ Marsi Venetam primam: quæ causa est, ut earum ante septimum aut octavum Punicorum librum in notis meminisse non potuerim. Jo. Herm. Schminckius, Historiarum atque Eloquentiæ Marpurgi Hassorum Professor ordinarius, quum ex Iselio, SS. Theologiæ apud Basileenses Professore, audivisse se meminisset, eum ante quatuordecim admodum annos per Helvetiam peregrinantem Tiguri in manuscriptum Silii forte fortuna incidisse, nihil apud amicum prætermisit, ut ejus opera codicis illius excerpta mihi impetrare posset. Quum vero Iselius ea de re cum Hottingero, Theologo Tigurino, egisset, isque non modo librum conferendi, verum insuper, quod raro concedi solet, ad Iselium mittendi potestatem et bibliothecæ curatoribus ac præfectis impetrasset; excussis omnibus angulis tandem præter spem codex Silii, quam diligentissime quæsitus, Tiguri non reperitur. Ut adeo persuadeat sibi Iselius, vel membranas illas interea temporis scelestis manibus ex bibliotheca Tigurina subreptas, aut in latebras infortunio quodam amotas fuisse, vel, quum id ob singularem eorum, quorum curæ hæc bibliotheca commissa est, diligentiam nullo modo verisimile videretur, Silium, quem se manuscriptum Tiguri vidisse, et manibus tractasse credebat, in quodam Helvetiæ monasterio, cujus nunc memoria non occurrebat (plura enim libris vetustis haudquaquam destituta eodem in itinere perlustraverat), adhucdum latere; sed cujus, si quam maxime meminisset, ob nuperos per Helvetiam motus et animorum dissidia videndi aut conferendi nulla spes supererat. Interim idem Schminckius, qui non minus meis, quam sui ipsius commodis inservire cupiebat, quum etiam in bibliotheca Guelferbytana Silii codicem servari intelligeret, non ante conquievit, quam Eccardus, Professor Helmæstadiensis, recepisset, se varias ejus lectiones excerpturum, et ad me missurum, qui tamen, quum ex illo tempore variis negotiis inpeditus fuerit, tum inprimis quoniam ei provincia historiam ac res gestas Georgii I, Regis Magnæ Britanniæ et Electoris Brunsvicensis conscribendi inposita sit, fidem datam adhuc solvere prohibitus est. Ea vero molestius tuli, utrumque hoc negotium in fumum abiisse, quod simul omnem spem codices aliis, qui Silio opem tulerunt, non visos nanciscendi penitus mihi præcisam cernerem. Nam præter manuscripta volumina, quorum modo memini, et ea, quæ Heinsius aliique Silii interpretes consuluerunt atque excusserunt, quorum integerrimum etiam atque optimæ notæ Coloniense dudum periisse est quod suspicemur, rari per Europam poetæ nostri Codices reperiuntur, et nescio, an plures, quam recentissimus ille, quem ante hoc biennium, quum Lutetiæ versarer, in bibliotheca Regis Christianissimi videre contigit, sed ob temporis brevitatem cum editis committere non potui, et sex alii in Italia, pariter nuper scripti, quorum quinque in bibliotheca Magni Ducis Etruriæ, unum in bibliotheca Eminentissimi Cardinalis Ottoboni exstare coram mihi adfirmavit testis oculatus vir eruditissimus, et non modo Benedictinorum, sed totius etiam Galliæ lumen ac singulare decus, Bernardus _de Montfaucon_[8]. Codicem enim, quem testimonio Götzii in descriptione Bibliothecæ Senatus Lipsiensis Lipsiæ exstare credebam, dum in eum perquirerem, nullum esse, sed calami vitio pro Statio Silium positum audivi. Auxiliis igitur atque opibus, et quæ ipse habebam, et quæ amicorum benignitate consecutus sum, instructus Silii recensionem adorsus sum, illud inprimis adtendens, ut auctoris contextus, quantum fieri potuit (restant enim etiamnum plurimi nodi difficillimi, qui sine aliorum codicum auxilio vix solvi posse videntur), ex manuscriptorum ac vetustarum editionum præscripto quam emendatissimus ederetur: in quo passim secutus sum, nisi ubi genius linguæ Latinæ vel poetæ aliud mihi flagitare videbatur, quod tamen paucissimis in locis accidit, Illustrissimum Heinsium, qui oræ editionis Dausqueianæ, qua uti solitus fuit, non modo notas suas alleverat, sed etiam ipsum poema, quemadmodum a manu Silii profectum conjiciebat, antiquorum librorum fide diligenter atque accurate correxit. Deinde, quoniam codicibus manu exaratis destitutus forem, sine quibus parcissime conjecturis indulgendum censeo, illud præcipue in notis egi, tum ut a viris eruditis ex membranis revocatas lectiones aut ab ingenio profectas conjecturas vel optimorum auctorum testimonio probarem ac stabilirem, vel receptam lectionem, si ea præstare videretur, sine cujusquam offensione vindicarem: tum ut ex priscis editionibus, si fieri posset, ostenderem ac palam omnibus facerem, quibus gradibus veterum librariorum, typographorum aut criticorum ignorantia atque audacia Silii manus depravata, et ea, quæ vulgo, obtinebant, verba substituta fuerint: tum ut decantatam et omnibus notissimam Silii imitationem Maronianam accuratius demonstrarem: tum denique, ut loca obscuriora, quæ tirones facile morari possent (æque enim eorum, quam principum in his literis virorum rationem habendam esse arbitratus sum), clariori luce perfunderem.

Possem nunc, mi Lector, ad ipsum poetam evolvendum te dimittere, nisi data hac occasione, publici juris facienda censerem, quæ nuper ad difficilem Silii locum lib. III, v. 395, præsente Newtono, Annæ Magnæ Britanniæ Reginæ Legato, publice prælegit Antonius Maria Salvinius, Græcarum literarum Florentiæ Professor, mecum vero communicavit Henricus Brenkmannus, ex ore illius excepta, quibus, quæ Illustriss. Heinsius ad eumdem locum notavit, egregie confirmantur. Verba Silii hæc sunt,

At Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra Nebride et Hortano Mænas nocturna Lyæo.

Ad quæ ita Salvinius: «Nebrissæ Hispanicæ urbis etymon ostentatione quadam eruditionis ingeniosa ac poetica Silius arcessit a Græcia, quasi, sicut omnium doctrinarum, illa quoque omnium linguarum parens atque altrix fuerit. Nebrissæ igitur nomen a Nebride h.e. hinnuli aut damæ maculosa pelle, derivat, qua Menades seu Bacchæ, tamquam animalis pelle Baccho dilecti, dorsum ac caput operiebant. Sacra Bacchi nocturna quis nescit? In iis, quæ Orgia (credo a numinis vi Bacchantiumque ira ac furore adpellabantur), multa arcana atque infanda perpetrabantur. Lampzacenum illum obscœnum deum, quem tamquam omnis genituræ præsidem venerata Priapum adpellavit antiquitas, eumdem cum Baccho esse putabant. Nec novum est, plura numina in unum conferri, ut videre est apud Macrobium, veterum superstitionis indagatorem sagacissimum. Priapum novitium esse Deum, Strabo ait, argumento ejus, quod apud Hesiodum, qui Theogoniam conscripsit, et de Deorum stirpe accurate verba fecit, de Priapo altum silentium est: quamobrem Geographus Orthanæ, Conissalo, Tychoni aliisque similibus apud Atticos diis similem esse pronunciat, ut aliquid, quod illum quoquo modo repræsentaret, in antiquitate reperiat. Verba Geographi sunt e libro XIII. Ἀπεδείχθη ὁ θεὸς οὗτος ἀπὸ τῶν νεωτέρων. Οὐδὲ γὰρ Ἡσίοδος οἷδε Πρίαπον, ἀλλ’ ἔοικε τοῖς Ἀττικοῖς Ὀρθάνῃ, καὶ Κονισσάλῳ, καὶ Τύχωνι, καὶ τοῖς τοιούτοις. _Creatus deus hic a recentioribus; neque enim Hesiodus novit Priapum, verum similis est Atticis Orthanæ, Conissalo, Tychoni, similibusque numinibus._ Qui indicem Latinum Strabonis confecit, _Orthana_, inquit, _dea Attica_. Imo ego, _Orthana_, inquam, _deus Atticus_. Non est enim Ὀρθάνῃ dandi casus apud Strabonem a recto feminino Ὀρθάνη, verum a recto masculino Ὀρθάνης, latine _Orthana_. Nam quod nomen vere masculum deum significat, non femininum, re ipsa constare videtur. Quippe procul dubio Ὀρθάνης ab erecta virilitate, qua ille deus insignis est, adpellabatur. Quid hoc ad deam? Ergo Lyæo cognomentum Orthanæ, quum Baccho Venus incalescat, æquissime tribuit Silius, et nihil mutandum, nisi quod varianda scriptura, et adspiratio, quæ initio obrepserat in _Hortana_, ab illo loco removenda, et post _t_ ponenda, ut sit _Orthana_, ἀπὸ τοῦ ὀρθὸς, _rectus_, _erectus_, et retinendum, ut habetur in editione Genevensi,

...... Et Orthana Mænas nocturna Lyæo;

«quod male editores Amstelodamenses mutarunt in _Hortano_, ut concordarent, ut ita dicam, cum _Lyæo_. Nihil ad hunc locum Daniel Heinsius in Crepundiis suis ad Silium Italicum.»

[Annotatio 1: Eadem est sententia Fabricii et Ernesti in Biblioth. lat. Tom. II, p. 178; Vossii de histor. lat. I, 29, p. 144, et Apostoli Zeni Diss. Voss. I, p. 3. Sed refragatur _Lefebvre_ in Præfat. Edit. Latino-Gallicae p. 10, cujus verba, ab Ill. Ernesti jam adposita, hæc sunt: «_Je suis actuellement convaincu par la lecture du Poëme de Pétrarque, que ce Savant en avait un exemplaire. Drakenborch et M. le baron de la Bastie (Mém. de l’Académ. des Inscrip. Tom. XV) ont répété, d’aprés Lil. Girald, que si Pétrarque eût connu le Poëme de Silius il n’en eût pas fait un sur le même sujet. Je suis au contraire persuadé que Pétrarque n’a fait le sien, que parcequ’il avait un Silius, qu’il regardoit sans doute comme le seul exemplaire qui fût resté, et qu’il a laissé ignorer pour la gloire de son propre ouvrage._» Hanc suspicionem nimis injuriosam probat censor eruditus in Annal. literar. Gœtting. a. 1782. Additam. pag. 261, 262.

Videatur quoque Colomesius ad Gyraldi dialog. IV, de Historia poetarum pagin. 240. _Ed._]

[Annotatio 2: In _der umständlichen Bücher-historie_. Lips. 1715, in-8º.]

[Annotatio 3: Mabillonius itineris Italici p. 211, et Menagius anti-Bailleti I, p. 46. Integram exhibet etiam Jac. _Lenfant_ ad calcem Poggianorum. Amst. 1720, in-8º, pag. 309. Præter eum in Biblioth. lat. Fabricio-Ernestina T. II, p. 259, laudantur Poggii Opera Basileæ edita p. 272, 394; Menagiana T. I, pag. 97; T. IV, pag. 90, et Julii Nigri Historia scriptorum Florentinorum vulgata Italice p. 473.]

[Annotatio 4: In Emendatt. et Antiqq. Lecti. libris, Antverp. 1576, in-8º, et Paris. 1583, editis, atque in Tomo III Lampadis artium Gruterianæ recusis Francof. 1604, in-8º.]

[Annotatio 5: Editis Francof. 1584, in-8º, et in Gruteri Lampade artium T. V.]

[Annotatio 6: Qui prelo excusi sunt Francof. 1624, fol. Cf. Crenii Animadverss. philol. XI, p. 15.]

[Annotatio 7: Codex nunc Puteanus, antea Venetus, recentissimus et male a N. Heinsio collatus, si fides habenda fuerit diligentissimo _Lefebvre_, qui se accuratius eum excussisse gloriatur.]

[Annotatio 8: A Lefeb. etiam collatus est _Codex Tellerianus_ sive Tellieri, in Italia inchoatus anno 1413, absolutus anno 1417 bonæ notæ, non integer, varia manu scriptus, chartaceus. Præterea in Bibliotheca latina Fabricio-Ernestina Tom. II, pagin. 174, laudatur alius codex antiquus, de quo Philippus Rossius in libro, cui titulus est: _Ritratto di Roma antica_ pagin. 83, ubi de Bibliotheca Vacana agitur: _Fu portato di Spagna il libro di Silio, Italico con l’imagine di Annibale, il quale hoggi si ritrova nella predetta libraria_.]

SECTIO V.

_Catalogus editionum C. Silii Italici._

1471.

_Romæ per Conradum Suveynheym et Arnoldum Pannartz, in-folio, una cum C. Calpurnio et Hesiodo._ In fine libri hæc addita: _Anno Dñici Natalis MCCCCXXI die V mensis Aprilis, summo Pont. Paullo II. Veneto, anno Pont. VII, Jo. An. Epũs Alerieñ in insula Cyrno recognitionem absolvit diebus circiter XV. Lector Benivole vale perpetuo._

Aspicis, illustris Lector, quicumque libellos, Si cupis artificum nomina nosse, lege. Aspera ridebis cognomina Teutona; forsan Mitiget ars Musis inscia verba virum. Conradus Suveynheym Arnoldus Paĩ artzque magistri Romæ impressere talia multa simul. Petrus cum fratre Francisco Maximus ambo Huic operi aptatam contribuere domum.

Principis hujus editionis volumina ducenta septuaginta quinque prelo exiisse, patet e Catalogo antiquissimo librorum, a duobus Germanis, Sweinhemio[1] et Pannarzo, qui primi typographicam artem in Italiam intulere, primum in monasterio Sublacensi et deinde Romæ excusorum ab ann. 1467 quem Joannes Andreas, Episcopus Aleriensis, exhibuit in nota illa epistola ad Xystum (Sixtum) IV, 20 Mart. 1472 scripta, et quinto tomo Bibliorum cum glossis Nicolai de Lyra, in edit. Rom. 1472, in-fol. præmissa: quæ in epitomen redacta reperitur in Maittarii Annal. typogr. tom. I, pag. 48, et in Fabricio-Ernestina Biblioth. lat. tom. III, p. 562 sqq. Memoravit hanc editionem Maittarius l.c. p. 303; sed accuratius de ea egit Card. Quirinus de optt. scriptt. edd. ad Paulli gesta II, pag. 174. Exemplar ejus, a Perizonio commodatum, et ab eodem deinde bibliothecæ Lugduno-Batavæ legatum, Drakenborch. inde ab initio Lib. VII contulit. A principio carminis Siliani hunc librum excussit _Lefebvre_, qui tamen non, quoties a vulgatis abhorret, varietatem lectionis adnotasse videtur, et pauca in eo bona inesse, multisque in locis unum et alterum versum desiderari monet.

1471.

_Romana altera, edita a Pomponio Læto_, sine nomine typographi.

Hanc cum vulgatis comparavit _Lefebvre de Villebrune_, qui eam his verbis laudat: «Minus elegans, quam præcedens: sed eodem tempore, e multo meliori codice excusa. Viginti sex diebus post editionem Andreæ prodiit. In fine legitur: _Opus jam neglectum Pomponius recognovit anno Domini M.CCCC.LXXXI, VI Kal. Maii. Rome_. Editio princeps est ut altera. Nullum exemplar tam sæpe adcedit ad optimum textum codicis Agrippinatis. Suas in tribus aut quatuor locis lacunas habet. In-fol. minori forma: auro contra cara; nec cuiquam Editori nota.» Eam tamen memorarunt Marsus in Præfat., de Bure _Bibliographie instructive_, Crevenna _Catalogue raisonné de la collectíon des livres de M. Pierre Antoine Crevenna, négociant à Amsterdam_, et, qui in Silii edit. Bipont. laudantur, Hamberger _zuverlässige Nachr. von alten Schriftstellern_, tom. II, pag. 203, 204, et _Catal. de la Bibl. du Roi. Bell. Lettr._ tom. I, pag. 316.

1474.

_Romana III, in-folio._

Hanc editionem, cujus meminit Hamberger l.l. primam esse putabat Cellar. in Præf. Nemo editorum eam vel vidit, vel contulit, excepto forte Nic. Heinsio; nam editionem Romanam, ex qua varietatem lectionis exhibuit, non Romanam principem vel secundam, sed hanc tertiam, vel, quæ mox recensebitur, quartam fuisse suspicor, quoniam a superioribus illis, quarum lectiones Drakenb. et Lefeb. notarunt, quamplurimis in locis discedit. Hinc etiam in Varr. Lectt. eam editionem, qua Nic. Heinsius usus est, _Rom. 3_, vel _R. 3_ vocavi. Utrum vero tertiam, an quartam Romanam inspexerit, non habeo dicere. Explorent hoc ii, quibus libri ad manus sunt. Ceterum miror, hanc suspicionem meam nemini ante me incidisse, omnesque editionem, quam Heinsius manibus versaverit, pro Romana principe habuisse, quam propterea ab eo male collatam esse passim observat _Lefebvre_, qui alias in ea lectiones deprehenderat.

1480.

_Romana IV, in-folio._

Hunc quoque librum neque a Drakenb. neque a quoquam alio editorum ad Silium emendandum in consilium vocatum esse, est quod doleamus. Vid. tamen notata ad edit. præced.

1481.

_Parmæ, in-folio._

Editio præstantissima et rarissima, a solo Nic. Heinsio visa et collata. Vid. Drakenb. Præfat. Plerumque tamen cum Rom. pr. consentit, et ex ea forsan, vel ex eodem fonte fluxit.

1481.

_Mediolani, in-folio._ In fine ejus hæc leguntur: «Hic Syllii Italici codex, quamvis esset Romæ impressorum negligentia multis in locis depravatus, recognitus est ab eodem Petro Justino Philelfo, ut nonnullis amicis suis obtemperaret, septimo Idus Novembres. Impressit autem Mediolani Antonius Zarothus, opera et impendio Johannis Legnani: anno salutis M.CCCCLXXX. PRIMO. LECTOR. BENIVOLE. VALE. PERPETUO.»

Hanc editionem, quam itidem ex Rom. pr., ab qua raro discrepat, expressam suspicor[2], contulit Drakenborch.

1483[3].

_Veneta I_, in-folio. _Sylius Italicus cum commentariis Petri Marsi._ In fine hæc leguntur: «Venetiis per Baptistam _de Tortis_ MCCCCLXXXIII, die VI Maii.»

Exemplari hujus editionis inde a lib. VII, usus est Drakenborch. qui tamen jam ab initio carminis Siliani lectiones Marsi cum Modio et Dausq. notavit. Petrus Marsus, Italus genere, ex Marsorum gente oriundus, copiosos more veterum scholiastarum commentarios scripsit, ter Venetiis editos et Parisiis recusos. Multa quidem poetæ loca bene illustravit, et, si Ill. Ernesti, recentissimum Silii interpretem, exceperis, nemo fere ei anteferendus est. Sed rudis scholiorum moles sæpissime etiam legentibus fastidium movet, et permulta vel male adcepta et prave exposita, vel plane neglecta sunt et omissa.

1492.

_Veneta II, cum commentariis Petri Marsi_, in-folio. In fine hæc leguntur: «Venetiis opera ingenioque Boneti Locatelli: instinctu vero ac sumtibus nobilis viri Octaviani Scoti Modœtiensis, anno salutiferæ incarnationis nonagesimo secundo supra millesimum ac quadringentesimum, quintodecimo Kalendas Junias.»

1493.

_Veneta III, c. commentariis Petri Marsi_, in-folio.

Hæc editio, a Drakenb. et Fabricio omissa, memoratur Cellario in Præfat. et Societ. Bipont. quæ eam in Bibl. quoque Francof. ad M. exstare docet, et laudat Cl. Lengnichii _Beyträge_ Part. II, pag. 123. Vellem tamen, viri docti editiones Venetas accuratius inter se comparassent, criticaque cum cura et subtilitate excussissent.

_Alia Veneta, ann. 1495, fol. cum commentariis Pii_ memoratur in Bibliothecæ Barberinæ Catalogo, quam tamen frustra quaeri monet Ernesti in Bibl. lat. Fabric. tom. II, pag. 177.

1504.

_Lipsiæ_ (_Venet._ in Drakenb. Catal.) _ex recensione Martini Herbipolensis_, in-folio. In fine hæc leguntur: «Habes, candide Lector, divinum opus Silii Italici de secundo bello Punico, noviter et emaculate impressum cura et impensis Baccalaurii Martini Herbipolensis, cum argumentis Hermanni Buschii in singulos libros: ex quibus tibi, quid in unoquoque volumine continetur, statim apprehendere poteris.»

Eam consuluit Drakenb.

1508.

_Parisina I_, in-4º, sine notis. In fine hæc leguntur: «Silius Italicus finit, impressus Parhisii in Bellovisu pro Radulpho _Laliseau_, anno salutis millesimo quingentesimo octavo, die duodecima mensis Decembris.»

A nullo editore, quod sciam, conlata.

1512.

_Parisina II, cum commentariis Petri Marsi_, in-folio. In fine hæc reperiuntur: «Parrhisiis ex ædibus Nicolai de Pratis. XI Kalendas Maii anno Domini supra millesimum quingentesimum duodecimo, impensis vero honestissimorum virorum Poncii Probi, et Francisci _Regnault_, bibliopolarum.»

Consulta a Drakenb. et accuratior Venetis Marsi, judice Lefeb.

1514.

_Lugduni_ in-8º, _curante Damiano Benessa Ragusæo, apud Barthelemy Troth_.

Post editionem Pomponii optima inter veteres, si fides habenda Lefeb. qui eam contulit. Critica certe cura et subtilitate Benessa omnes quum seculi XV, tum XVI, editores superavit. Cf. Præf. Drakenb.

1515.

_Florentiæ apud Philippum Juntam, ex emendatione Ambrosii Nicandri, Toletani_, in-8º.

Nicander inconsulta et temeraria mutandi corrigendique libidine Siliani carminis contextum quavis fere pagina fœde conrupit. Vid. Varr. Lectt. et Præfat. Drakenb. Nihilo secius ejus vestigia legit Aldus, quem deinde Nutius aliique sequuti sunt. Quo factum est, ut interpolatio grassaretur in omnes fere editiones, ante Drakenb. typis expressas, qui primus cuncta quasi vulnera, a Nicandro carmini inflicta, sanavit, totque maculas, ei adspersas, delevit: etsi jam ante eum opera Carrionis, Modii, Barthii et Dan. Heinsii non infeliciter in emaculando Silio stabuloque, ut ita dicam, Augiæ purgando versata est. Editiones itaque hujus et seq. seculi paucis recensuisse sufficiat, quoniam non magna inde ad nos et poetam nostrum utilitas redundat. Ceterum Drakenb. usus est exemplari edit. Juntinæ, cujus margini Ger. Vossius pauca adnotaverat.

1522.

_Basileæ, apud Thomam Volfium, cum argumentis et scholiis in margine adjectis Hermanni Buschii_, in-8º.

In hac plura non in melius mutata, teste Lefeb.

1523.

_Venetiis, apud Aldum et Andream Asulanum socerum_, in-8º.

Asulanus Nicandri vestigiis institit, sed primus inseruit Silii lib. VIII, versus 145... 225, quos deinde reliqui editores in contextum receperunt. Nic. Heinsius ad Sil. VIII, 145 hæc notavit: «Versus octoginta et plures proxime sequentes usque ad versum 225 a vetustis absunt exemplaribus. Qui nunc leguntur, eos primus Andreas Asulanus, Aldi Manutii socer, in editionem suam, anno MDXXIII procusam, invexit, depromtos, ut opinor, ex collectaneis criticis Jacobi Constantii, editis Fani anno MDVIII qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos adfirmat cap. XCII. An Silii sint multum ambigo.» Cf. notæ nostræ in Varr. Lectt. ad l.c. et, qui in edit. Bipont. laudatur, Catal. Bibl. Bunav. T. I, Vol. I, p. 347; Lefeb. de hac editione ita judicat: «Pessima hæc, nec spectanda, nisi longum fragmentum, vere Silianum, reddidisset.»

1531.

_Parisiis, apud Simonem Colinæum, cum argg. et scholiis Buschii_, in-8º.

1543.

_Basileæ, apud Henricum Petri, cum argumentis et scholiis in margine adjectis Hermanni Buschii_, in-8º.

1547.

_Lugduni_, in-12, _apud Sebastianum Gryphium_.

Unum alterumque Silii locum in hac editione restitutum esse, monet Lefeb.

1551.

_Lugduni_, in-12, _apud Seb. Gryphium_.

1566.

_Antverpiæ_, in-12, _apud Philippum Nutium_.

Ducta et expressa ex ed. Aldina.

1568.

_Antverpiæ_, in-12.

1578.

_Lugduni_, in-12. (Edit. Bipont. addit: apud Antonium Candidum. _Ed._)

1598.

_Lugduni_, in-12, _apud Antonium Candidum_ (le Blanc), cum _argumentis Buschii_.

1600.

_Lugduni Batavorum_, in-24. _Silius Italicus de secundo bello Punico: in quo ad codicis Modiani fidem versus spurii ejecti sunt, ac legitimi substituti; notæ uberiores sub Crepundiorum Silianorum titulo adjectæ opera Dan. Heinsii. Ex off. Plantin. Christophori Raphelengii._

Ratio et præstantia hujus editionis, quæ criticis usibus non parum inservit, vel ex ipso titulo cognoscitur. Crepundia Siliana Dan. Heinsii, tunc temporis nondum viginti annos nati, perrara sunt, etsi Cantabrigiæ a. 1646 recusa. Numquam satis commendabuntur, judice Lefeb., et in Præf. Drakenb. bis amplissimis ornantur verbis. Neque ego is sum, qui variæ ea et reconditæ doctrinæ copia abundare negem. Sed in emendando Silio non multum poetici ingenii produnt, et ad ipsam quoque ejus interpretationem parum inde profeceris. Primum enim, si quatuor vel quinque libros priores exceperis, in reliquis quidem Heinsius vix decem, et nonnumquam non nisi quinque sive sex locis notas adspersit. Deinde eruditioni expromendæ magis, quam par est, indulget, eaque passim vel minus accurata, vel nimis aliena est et copiosa. Nam plura Græcorum scriptorum, quam Silii verba et loca, vel emendare vel exponere conatur, et omnino id fere agit, ut vocabulum aliquod seu locum carminis adripiat, cui multa quidem docta et plerumque ex Græcorum fabulis, ritibus et grammaticis hausta, vel ad horum linguam totamque antiquitatem spectantia, sed vel hanc ob causam parum apta et ab ingenio juveniliter luxuriante, quod in Græcorum quoque poetarum versibus latine, vel in Romanorum locis græce reddendis sæpius exercetur, profecta adfundat.

1601.

_Antverpiæ_, in-12, _apud Gislenum Jansenium_.

1603.

_Lugduni_, in-12, _apud Johannem Pillehotte_.

1603.

_Lugduni_ (Genevæ), in-4º, _apud Sam. Crispinum_, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum: Ed. I, Vol. II. (In edit. Bipont. inscribitur: Aureliæ Allobrogum. _Ed._)

1607.

_Genevæ_, in-12, _apud hæredes Jacobi Chouet_, cum argumentis Buschii.

1611.

_Lugduni Batavorum_, in-24, _apud Christoph. Raphelengium_.

1611.

_Genevæ_, in-4º, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. II, Vol. II, pag. 146... 263.

1614.

_Lugduni_, in-8º, _ap. Joh. Pillehotte_.

1615.

_Parisiis_, in-4º, _apud Davidem Douceur_. _In C. Silii Italici Viri Consularis Punica, seu de bello Punico secundo Libros XVII, Cl. Dausqueius Sanctomarius Canon. Tornac._ Quædam hujus editionis exempla annum 1618 præ se ferunt. In Dausqueii commentario multa quidem insunt bona, et ipse erat homo omni doctrina ornatissimus, sed non satis digesta et subtili, unde parum feliciter plerumque et interpretis et critici partes agit. Præterea lectoribus sexcenties non tædium modo, sed bilem quoque movet, quoniam infesto in Modium et Dan. Heinsium animo cæcoque iis contradicendi studio incensus, omnia fere ab iis recte et egregie emendata respuit, et ubivis vulgatam lectionem, quamvis ineptam, tuetur et revocat. Hinc sæpius meliora vidit et probavit; sed nihilo secius frugibus inventis, glandibus vesci, et Nicandri somnia defendere maluit, quam veritati manus dare. Cf. Præf. Drak.

1616.

_Lugduni Bat._ in-4º, in corpore poetarum Latinorum, cura Alexandri Ficheti S.J. edito.

1618.

_Antverpiæ_, in-12, _ex off. Plantin. Raphelengii_.

Editio D. Heinsii repetita.

1620.

_Amstelodami_, in-24, _apud Guil. Janssonium_. Præmissa est Silii vita per Herm. Buschium.

1627.

_Amstelodami_, in-24. Eadem editio repetita.

1627.

_Genevæ_, in-4º, in corpore poetarum Latinor. Ed. III, Vol. II.

1631.

_Amstelodami_, in-24, _apud Guil. Blaew_.

1640.

_Coloniæ Allobrogum_ (Genev.), in-4º, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. IV.

1646.

_Cantabrigiæ_, in-12, _apud R. Daniel._ _Crepundia Siliana Danielis Heinsii._ A Rogero Danieli addita est ejusdem Heinsii dissertatio de veræ Criticæ apud veteres ortu, progressu usuque, tum in ceteris disciplinis, tum in sacris: et de religione Ægyptiorum, Græcorum, Latinorumque ex Oriente repetenda origine.

1656 et 1672.

_Lond._ Fol. cum iconibus æri incisis. Cum Anglica metaphrasi Silium edendum curavit Thomas _Ross_, Eques et Regiæ Bibliothecæ præfectus: qui etiam Silianum carmen a Scipionis triumpho ad Hannibalis usque necem continuavit.

1695.

_Lipsiæ_, in-12, _apud J. Thomam Fritsch._ _C. Silii Italici, Viri Consularis, de bello Punico secundo Libri XVII. Christophorus Cellarius recensuit, et notis, et tabulis geographicis, ac gemino indice, rerum et latinitatis, illustravit._

Conf. Præf. Drakenb.

1713.

_Lond._ Fol. in Maittarii corpore poetarum Latinorum.

1717.

_Trajecti ad Rhenum_, in-4º, _apud Guilielmum Van de Water_, Academ. Typogr. _Caii Silii Itatici Punicorum libri septemdecim, cum excerptis ex Francisci Modii Novantiquis Lectionibus, et Casp. Barthii Adversariis, tum Danielis Heinsii crepundiis Silianis, et postumis notis Nicolai Heinsii, nunc primum editis, curante Arnoldo Drakenborch, cujus etiam annotationes passim additæ sunt._

Conf. ipsius Drakenb. Præf. Ad eum plane transferri potest judicium, quod Cel. Heyne in ed. Tibulli pag. XVIII, de Broukhusio tulit: «Drakenborch, elegantis ingenii vir et multarum literarum, haud dubie is est, cui Silius plurimum debet: si non interpretatione, tamen subsidiorum criticorum adparatu. Nam quæ boni interpretis munus postularet, parum exploratum habuisse videtur: pro more enim sui seculi nihil videt, quod illustrandum sit, nisi ubi in exquisitiorem loquendi formam inciderit aut varietatem lectionis offenderit: tum vero exemplorum nube involvit et lectorem et poetam; luce interdum, quam exspectabat, subducta magis quam inlata.»

1765.

_Mediolani_, III Vol. in-4º, cum versione Italica Monachi Maximiliani Buzii.

Pessima editio, judice Lefeb.

1775.

_Mitaviæ_, in-8º, _apud Frider. Hinzium._ _C. Silii Italici Punicorum libri septemdecim e recensione Arnoldi Drakenborch curavit et Glossarium Latinitatis adjecit Jo. Petrus Schmidius._

Editor, præmissa Præf. Drakenb. et Cellarii Dissert. de C. Silio Italico, textum a Drakenb. datum repetiit, et magnam conjecturarum N. Heinsii partem quæque alia in animadverss. VV. DD. in editione Drakenb. ad intelligentiam poetæ apta viderentur, in Glossario breviter exhibuit, adspersis notis quibusdam et conjecturis: de quibus acre hoc judicium facit Lefeb. «In iis sæpe futilissimus nugator: cui satius fuisset, Silium nunquam adtigisse.»

1781.

_Parisiis_, in-8º, via et ædibus Serpentinis. _C. Silii Italici de bello Punico secundo Poema, ad fidem veterum monimentorum_ (codicum) _castigatum, fragmento auctum. Operis integri editio =princeps=. Curante Joan. Bapt. Lefebvre de Villebrune._

_Lefebvre_ V.C. eodem tempore aliam poetæ nostri editionem, quæ tribus Voll. continetur, et præter carmen Silianum Gallicam ejus versionem exhibet, excudendam curavit, eique indicem subjunxit, cui titulus est: _Nomenclature historique et géographique_: in quo, ut et passim in Notis criticis, Latinæ editioni subjectis (Part. II, pag. 1... 148), permulta consarcinavit, quæ vel tironibus nota sunt, et, quum Celticæ, Punicæ aliarumque Orientis linguarum aliquam sibi cognitionem habere videretur, ubivis etymologias, ex iis petitas, intexuit. Rerum trivialium multitudinem ipsi condonaremus, si Germanos, non populares suos, eas docere in animum induxisset. Nam ipse profitetur: _Si j’avais écrit pour les Allemands, j’aurais tout dit, sans passer le moindre mot; parceque, en qualité d’Allemand, j’aurais eu droit de supposer tous mes lecteurs ignorants. Mais nous avons plus d’honnêteté en France._ Præf. pag. XXXV. Quam docte autem et ingeniose originem vel populorum, urbium et fluviorum a Scythis, Celtis et Slavis, vel singulorum verborum et loquendi formularum ex Græca, Punica, Ebræa, aliisque Orientis linguis sibi deducere videatur, cognoscitur vel ex notis ad lib. I, 25, 235; III, 26, 338, 395, 682; IV, 534, 786 (_Domus_, a δέμω, ædifico); VI, 609, 632; VIII, 362, 472, 473 (Barbare _harundo_, _harena_ in Drak. Melius _arundo_ a voce Celtica _rod_, _rud_, id est, _canna_, _juncus_; inserto _n_ ut sæpe, et præposito _a_, spiritu leni. Ita _arena_ ab _areo_, _aresco_, ut _aridus_), 492, 520; X, 414; XI, 265 (_Capitolium_, vox composita binis vocibus Celticis et Punicis _cap_, petra, et _tol_, vel _tal_, alta), 551; XIV, 40, 634; XV, 672, 721. Quod ad criticum ejus adparatum adtinet, præter tres membranas, a Carrione, Modio, Barthio et Nic. Heinsio conlatas, usus est codice Tellieri (v. sup. not. 1, p. 444) omnibusque editionibus priscis, et inter eas Romana II et illa Damiani Benessæ, quas reliquis longe anteferendas censet. Quibus præsidiis ad poetam recensendum instructus omnino bene de eo meritus est, multa quum ingeniose conjecit, tum recte emendavit, et sive conjecturas, correctiones et explicationes aliorum novis argumentis pluriumque librorum auctoritate, sive lectiones, ab iis frustra sollicitatas et temere rejectas meliore interpretatione stabilivit. Sed multo plura ipse vel citra necessitatem, vel perperam et invita Minerva immutavit, sæpiusque ea, quæ a solo ingenio profecta sunt, ne admonito quidem lectore, nec addicentibus libris in contextum recipere nulla ipsi religio est. Nec mirum; nam ipse præcipit; _Que les bonnes leçons soient dans le texte, ou marquées séparément, il n’importe._ Nonnunquam adeo, quasi inter lectiones, quæ ipsi in mentem venerint, et quæ codicum auctoritate firmentur, nihil intersit, ad librorum MSS. fidem provocat, dum ingenii sui fetus nobis propinat; v.c. lib. VI, 609, ubi nulla lectionis varietas in libris, quotquot adhuc innotuerunt, deprehenditur, hæc notavit: «Sensu loci nil clarius, nihilque minus perspectum omnibus editoribus. Æternus forem, si eorum nugas hic ventilarem. Pro _tandem_ legit Drakenb. _mentem_ contra fidem scriptorum. Non dixit poeta _dat mentem_, sed _dat deponere_, ut _dat habere_, ne alia sexcenta adferam: hebraismus est.» Ib. v. seq. «_gentem_. Absurde Drak. _tandem_.» (Drakenb. servavit lectionem omnium librorum, et in notis eamdem fere medicinam, sed timide, loco adtulit.) «Non male fuit affectus hic locus, nisi ab ipsis editoribus; legendi erant scripti.» Quanta autem humanitate, modestia et urbanitate (_honnêteté française_) vir doctus, qui omne Gallorum ληκύθους exsorbuisse sibi videtur, vel suas conjecturas venditet, vel aliorum conatus refellat, ex qualibet fere Notarum pagina intelligitur. Sufficiat hæc ejus verba laudasse: II, 345, _Absurdissimus est Drak._ II, 467, _Absurde_ venis _in Drak._ II, 614, _Ineptiunt hic Heynsii, qui volunt_ paventem _aut_ paventum. V, 410, _Miror omnium editorum oscitantiam._ _Putidus est hic more suo Barthius_. VI, 160, _Ineptit H. qui vult_ saniem. _Prope assentit incautus Drak. in notis_. VI, 276, _Nullus hic Drak. cui pessima quæque placuerunt_. VI, 360, _Absurde H._ durum ad tempum opem: _non intellexit_. VI, 413, _Absurde Heynsius_ arceri. _Fucum sibi facit Drak._ VI, 649, _Absurdissimus est hic Drak. in textu, ubi_ dives _scribit; delirat prope in notis_. VI, 689, _Mira est hic oscitantia Drak. et aliorum_. VII, 153, _Absurdissimus est hic Drak. qui vult_ discussit, _vel_ diffinxit: _vox_ diffinxit _barbara est_. VII, 184. _Delirant prope hic Heynsius et Drak. dum obtrudunt_ decerpsit. VII, 280, 283, _Dormiunt H. et D._ VII, 382, _Fungum vult H. qui offert_ celebranda. VII, 421, _Inepte H._ despectat. _Non capit; fucum sibi facit Drak. qui hanc emendationem probat_. VII, 435, _Ineptissime_ evolvens _H._ VIII, 107, _Putide ineptit hic Barthius, quem incauti Heyns. et Drak. audiunt_. VIII, 263, _Nil non absurdi promunt hic H. et D. ut_ petulantia _intrudant_. VIII, 315, _Ineptit hic Drak. qui vult inserere_ te _ante_ fer, _duce malesuado H._ VIII, 425, _Ineptit doctissime hic Heynsius, quum vult_ verno. VIII, 428, _Iterum ineptit Heyns._ VIII, 547, _Ineptit docte hic H._ IX, 645, _Sapit importune hic D. qui alibi sapere ita debuerat. Fucum ipsi fecit H._ XI, 163, _Ineptit hic ineptissime, et, fas sit dixisse, ignarissime D. cum H._ Similia sexcenties obvia, quæ quum legimus, videbimur nobis Gallicæ elegantiæ imaginem expressam cernere, cui si nostrorum hominum elegantiam comparamus, magnopere nos ejus pœniteat necesse est[4]. Ceterum si quis miretur, quid sit, quod nos operis integri _editionem principem_ sibi debere glorietur _Lefebvre_, sciat, eum lib. VIII, versus 145... 225 (quos tamen Andreas Asulanus jam a. 1523 et post eum alii in contextum receperant), inseruisse, et lib. XVI, inde a v. 27, fragmentum, ut putat, egregium, cujus etiam in titulo mentionem fecit, in editionem invexisse. Id e codice Biblioth. Reg. Paris. (qualis ille sit... nam Puteanum, a Nic. Heinsio jam excussum, innui vix crediderim... non habeo dicere, quum vir doctus nec pluribus, nec, quod sciam, aliis locis[5] ejus meminerit) depromtum esse monet, et in Præfat. inverecundiæ adcusat Fr. Petrarcham, qui illud, quibusdam mutatis, sibi vindicaverit, suoque poemati Africæ lib. VI, non modo totum adsuere, sed etiam in oratione Syphacis, a Lælio Romam abducti, paraphrastice imitari non veritus sit. Quoniam nondum mihi persuadere potui, hoc fragmentum ab ipso Silii ingenio profectum, et olim a me quoque recipiendum esse; liceat mihi, totam hanc morientis Magonis declamationem una cum notis editoris nunc cum levioribus communicare:

Sed postquam medio juvenis stetit æquore pronus, Vulneris increscens dolor, et vicinia diræ Mortis agens, stimulis ardentibus urget anhelum. 30 Ille, videns propius supremi temporis horam, Incipit: «Heu! qualis fortunæ terminus altæ! Quam lætis mens cæca bonis! furor ecce Potentum Præcipiti gaudere loco: status ille procellis Subjacet innumeris; sed finis ad alta levatis 35 En, ruere. Heu! tremulum magnorum culmen honorum, Spesque hominum fallax, et inanis gloria fictis Illita blanditiis! heu! vita incauta, labori Didita perpetuo, semperque incerta, nec unquam Sat mortis prævisa dies! heu! sortis iniquæ 40 Natus homo in terris! animantia cuncta quiescunt: Inrequietus homo, perque omnes anxius annos Ad mortem festinat iter! Mors, optima rerum, Tu retegis sola errores, et somnia vitæ Discutis exactæ: video nunc quanta paravi, 45 Ah! miser incassum: subii quot sponte labores, Quos licuit transire mihi! moriturus ad astra Scandere quærit homo; sed mors docet omnia quo sint Nostra loco. Latio, quid profuit, arma potenti Et tectis inferre faces? quid fœdera mundo 50 Turbare, atque urbes tristi miscere tumultu? Aurea marmoreis quidve alta palatia muris Erexisse juvat, postquam sic sidere lævo Sic diro periturus eram! carissime frater, Quanta paras animis! heu! fati ignarus acerbi, 55 Ignarusque mei.» Dixit: tum liber in auras Spiritus egreditur, spatiis unde altior æquis Despiceret Romam simul et Carthaginis urbem: Ante diem felix abiens, ne summa videret Excidia, et claris quod restat dedecus annis, 60 Fraternosque suosque simul Patriæque dolores. Ecce aliud decus, etc.

(NOTÆ EDITORIS: v. 28. Fraudulenter Fr. Petrarcha _Hic postquam_, et frustra _Pœnus_ pro _pronus_.--32. Male Petr. _alte est_, secutus vitiosam lectionem _altee_.--35. Male Petr. _et finis_.--38. _Incauta_. In codice et Petr. _incerta_; sed e sequenti versu, a Librario, ut sæpe errarunt.--39. _incerta_. Sic codex. Male Petr. _heu certa_.--40. _Sat_. In cod. et Petr. _Stat_. Quæ sæpe alternant, ut lib. XII, 589, occurrunt _stant_ in c. P. _Stat_ in R. 2, c. T. pro _sat_: et lib. VIII, 493, not.--Ib. _Heu! sortis_. Nota elegantem hellenismum, ignotum in toto poemate Petrarchæ.--41. _Animantia_. In cod. _ajatia_. Petr. _animalia_.--44. _somnia_. Absurde Petr. _lumina_.--47. _Quos_. In cod. _quot_, a Librario. _Quos_ recte in Petr. Ibid. _transire_. Vox Ciceroniana pro _omittere_.--48. _quo... loco_. Vide lib. I, v. 598; Virg. IX, 723.--49. _potenti_. Sic recte Petr. In cod. _petenti_; quod falsum. _Bellum_ ipse Hannibal intulit.--50. _mundo_. Recte codex. _Turbare fœdera mundo_, ut in Virg. _totis turbatur agris_, et _terraque marique movebunt_ lib. XIII, 865. Vide not. ad I, 37. Male Petr. _mundi_.--53. _sic diro_. Vide lib. VI, v. 302. Hæc obscure in codice, ubi quasi _sub dino_, vel _duio_. Male Petr. _in pelago_, mutavit.--55. _Quanta paras animis_. In cod. _quantas parax ais_. Sic _aios_ pro _animos_ in c. T. lib. IV, 36. Cf. Sil. XII, 555; lib. III, 59; lib. I, 136. Antea _frater_: similem prosphonesim habes lib. XVII, 260.--57. _æquis_. Sic recte Petr. In c. _aquis_.--58. _Despiceret_. Recte Petr. In c. _dispiceret_: sed vide lib. XII, 488.--59. _Ante diem_. Nempe violenta morte, non _fato concedens_, ut loquitur Tacitus. Vide insignem locum Virgilii, IV, 620.--60. _Excidia_ C. Absurde in Petr. _excitata_. Ibid. _annis_. Sic c. In Petr. _armis_, quod placebat. Hæc enim sæpissime alternant in scriptis.--61. _suosque simul_. Omittitur _que_ in cod. ut sæpe in scriptis. Sic lib. XIV, vers. ultimo legitur in c. T. _terras fretum_: requiritur _terrasque fretum_. Errorem hic emendavit Petr. in quo recte _suosque simul_).

Hos versus Silianos esse, quum Petrarchæ potius latinitatem et temporis, quo is vixerit, philosophiam redoleant, magnopere dubitat Vir summus in ephemerid. litterar. Goett. a. 1782. Additam. scid. XVII, p. 262, in qua doctissima ejusdem libri censura (pag. 257... 266) pleraque eorum, quæ notavimus, jam occupata videmus.

1784.

_Biponti_, ex typographia Societatis, in-8º. _Caii Silii Italici Punicorum libri septemdecim ad optimas editiones collati. Præmittitur notitia literaria studiis Societatis Bipontinæ. Editio accurata._

Silii vita auctore Crinito præmittitur notitiæ literariæ e Fabricii Bibl. lat. a Jo. Aug. Ernesti auctius edita T. II, lib. II, c. 12, p. 172... 174. Eam index editionum Silii Drakenborchiano et Fabricio-Ernestino auctior (p. X... XVIII), in quatuor ætates digestus; quæ sunt: I. _Ætas natalis_, 1471... 1514. II. _Ætas Juntino-Aldina_, 1515... 1600. III. _Ætas Modio-Heinsiana_, 1600... 1695. IV. _Ætas Cellario-Drakenborchiana_, 1695... 1781. Pag. XIX... XXVII, repetita sunt Herm. Buschii argumenta, et pag. 1... 426, poeta ipse ex Drakenborchi recensione expressus est: in fine autem adjectæ variæ lectiones editionis Parisinæ Jo. Bapt. _Lefebvre de Villebrune_.

1791.

_Lipsiæ_, in libraria Weidmannia, in-8º. _Caii Silii Italici Punicorum libri septemdecim. Varietate lectionis et commentario perpetuo illustravit Jo. Chr. Theoph. Ernesti, Prof. Lipsiens. Accedit index uberrimus. Volumen I_, quod decem priores poetæ libros complectitur. Brevi præfationi subjuncta disquisitio de carmine Siliano pag. X... XXXII, præfatio Drakenb. p. XXXIII... LIII. Silii vita, auctore Crinito p. LIV, LV, notitia literaria de Silio ex Fabricii Biblioth. lat. pag. LVI... LVIII, index editionum Silii, ex edit. Bipontina repetitus p. LIX... LXV, et testimonia veterum de Silio p. LXVI... LXVIII. Textus editionis Drakenb. prælis adcommodatus, neque (ut ipsis V. Cl. verbis utar), præter aliquot loca, quorum emendatio et necessaria esset, et novis editoris Francogallici curis, hoc est, codicum et librorum nondum collatorum auctoritate vel consensu firmaretur, quidquam in illo mutatum est. Substratæ autem sunt ei brevissimæ notæ criticæ, a commentario sejunctæ.

Quemadmodum Drakenborch adparatu critico optime de Silio ejusque textu promeruit; ita, si interpretationem respicias, plurimum poeta debet Ill. Ernestio, qui primus eum commentariis perpetuis illustravit, omniumque ipsius interpretum haud dubie princeps est censendus. Vir Cel. id consilii secutus est, ut de explicatione potius obscurorum laboraret, quam de emendatione corruptorum. Ipse enim vix tribus vel quatuor locis, stupore et incuria librariorum depravatis, mederi conatus est, et ex omni copia tam variarum lectionum, quam conjecturarum emendationumque, ab ingeniis virorum doctorum, etiam N. Heinsii, profectarum, non nisi paucas easque graviores excerpsit, quoniam in hac quidem re nimis pauca quam nimis multa dicendo peccare maluit, nec utilem operam esse putat, quæ in conjecturis sive faciendis sive dijudicandis collocari solet. In commentario autem omnia loca, in quibus lectores hærere possent, interpretari studuit, et non modo totam poetæ doctrinam et artem, singularumque partium venustatem et ornatum, magna judicii acie rectoque elegantiæ sensu explicavit, sed etiam ingenii luxuriem vel verborum ubertatem, et quæ alia in Silio vituperanda videntur, diligenter, sed nimis forsan acerbe, notavit. Quamobrem ipse profecto ad Silianum carmen edendum numquam animum adjecissem, si novam ejus editionem a tanto Viro parari ante comperissem, quam priores operis mei plagulas jam typis exprimendas curassem. Dimidiam autem libri partem jam ejus redemtori tradideram, quum hæc Lipsiensis editio ad me mitteretur, quæ causa est, quare ejus in fine demum quarti Punicorum libri aut initio quinti mentionem in notis facere, nec nisi raptim illam perlustrare potuerim. Quod etsi magnopere doleo, tamen quæ in ea, et quidem in prioribus potissimum libris, melius forte exposita aut observata deprehendero, olim Addendis et Corrigendis inserere constitui, si Cl. Editor, quod spero, hanc mihi veniam perhumaniter dederit. Ut contra, quantum equidem possim, ad summam hujus editionis perfectionem conferam, et auctor ejus, quos ego reperisse mihi videor, ipse _egregio inspersos deprendat corpore nævos_: præter ea loca, quæ jam in notis meis inde a Lib. V passim excitavi, plura aliquando forte alibi (_in d. Magazin für öffentliche Schulen und Schullehrer_) indicabo, in quibus Virum Summum vel non satis acute vidisse, vel etiam errasse arbitror. Quis enim est ita lynceus, ut quavis hora, et in rebus tam multis, tam variis et sæpe tam minutis, semper vera cernat, et in tot tantisque tenebris nihil obfendat, nusquam incurrat?

1792.

_Londini_, 2 vol in-8º (in-12). C. Silius cum notis criticis. _Ed._

1797.

_Londini_, 2 vol. in-12. Eadem editio repetita. _Ed._

[Annotatio 1: Hoc nomen apud Fabricium in Biblioth. lat. Tom. II, pag. 174, invenio scriptum, _Schweinheim_. _Ed._]

[Annotatio 2: Et hoc innuit Fabricius Biblioth. T. II, p. 174. _Ed._]

[Annotatio 3: Fabricius, l.l. ante hunc annum ea notat: «quæ in Silium elucubrarunt _P. Mantopolita, Pomponius et Domitius Calderinus_, neminem novi, qui typis exscripta viderit.» _Ed._]

[Annotatio 4: Ea acerbius et iniquius dicta sunt. Non enim locum hic habent ea poetæ verba: _Et crimine ab uno Disce omnes_. Quod si _Lefebvre_, omni exuta urbanitate, Germaniæ Doctos indigne et injuriose insectatus est, eum clarissimo _Ruperti_ castigandum trado; sed non æquum est omnes Gallos _unius ob noxam_ eadem pœna teneri. Neque in uno homine sita et circumclusa est Gallica elegantia; immo Nostri omnes qui rei literariæ student, modeste et vere fatentur maximam sibi lucem affulgere a Germanis, quorum summam eruditionem, acumen ingenii subtilissimum, et acrem in laboribus patientiam nunquam satis admirari possum. _Ed._]

[Annotatio 5: Nullus Silii e Biblioth. Regia Paris. codex, quem viderim, habet hos versus. Leguntur tantum modo in parvo libro (nº 8206), qui non Silium continet, sed multa e diversis scriptoribus loca excerpta. Immo qui illo loco præmittitur titulus, opinionem Cl. _Lefebvre_ nullo modo confirmat; ea enim, quantum oculi mei valent, verba sunt: «Oratio hæc in Africa dicta fuit primo, et fuit Magonis, fratris Hannibalis, qui tempore belli Punici secundi, dum cum Liguribus bellum gereret, fuit apud Gemeam vulneratus, in Africam rediens, dum esset apud _Saguntum_ (sic), vicinus morti sic locutus est, in fine VI Lybiæ Africæ.» Extrema hæc verba plane Petrarcham indicant, non vero Silium; hinc tamen fragmentum hoc a Cl. _Lefebvre_ desumptum patet, quum in charta quam ipse juxta apposuit et signavit, propria manu exscriptum sit, et Silio attributum. _Ed._]

SECTIO VI.

_De hujus editionis ratione et consilio._

Superest, ut de opera mea totaque ratione, quam in Silio edendo sequendam duxerim, nonnulla adjiciam. Prima utique et perpetua cura fuit hæc, ut, quicumque mea editione uteretur, aliam non magnopere desideraret, sed in ea reperiret, quidquid boni et præclari ad poetam emendandum illustrandumque docti homines contulissent. Semper enim mihi displicuit mos et consuetudo eorum, qui ubivis lectores, etiam obscuris in rebus ac locis, ad alias editiones remittunt, adeoque hanc iis necessitatem imponunt, ut, quot sunt unius scriptoris editiones a viris doctis curatæ, tot habeant et coemant, si, quæcumque ad eum explicandum adlata sint, cognoscere cupiant. Quod profecto non minus fere incommodi habet, quam si, superiorum temporum vitio, Variorum notas, vel excerptas vel integras, tuis adjungas, quo fit, ut præter recta, bona et utilia, etiam permulta, sive falsa, a posterioribus interpp. confutata, sive vulgaria et aliena, non semel sed sæpius legenda sint, et ipse auctor in notarum mole, tamquam cymba in Oceano, natare videatur. Ego mediam ingressus viam, quæ bona alii habent, non omnia quidem compilanda, sed cum delectu tamen excerpenda, et, laudatis ubique eorum nominibus, quæcumque ad poetæ vel lectionem vel interpretationem adjuvandam contulerunt, in rem meam convertenda censui, a refellendis vero et notandis eorum erroribus plerumque abstinui, et, quæ dubia videri poterant, vel modeste examinavi, vel lectorum judicio submisi, quibus suas ubivis sententias, tamquam unice veras, obtrudere velle, magnæ profecto arrogantiæ est. Ad alios editores eos tantum ablegavi, qui plura alicujus verbi, vel dictionis, vel etiam aberrationis librariorum exempla, quæ passim, a Drakenb. inprimis, congeruntur, sed e vulgaribus etiam lexicis peti possunt, et passim occurrunt, desiderarent.

Præterea operam dedi, ut non modo editio mea juvenibus, bonarum literarum studiosis, quibus eam potissimum destinavi, plus, quam ulla alia, ad poetam legendum intelligendumque proficeret, nec quidquam in ea omitteretur, quod crucem iis figere posset; sed doctiores etiam, in locis certe obscurioribus illam consuluisse haud omnino pœniteret, iique opera mea quodammodo sublevarentur, universa lectionis varietate adjecta. Duobus itaque animadversionum generibus hanc editionem adornandam putavi; quorum alterum ad veram Siliani carminis lectionem investigandam, alterum vero ad rerum verborumque difficultates removendas spectaret. Etenim neque eorum ratio institutumque probandum videtur, qui non nisi in textu auctoris corrigendo laborant, et variarum lectionum farraginem undique in unum locum congerunt; neque eorum, qui res tantum et verba scriptorum illustrare instituunt. Illud per se quidem bonum, non sufficit tamen ad librum cum fructu legendum: hoc autem, nisi legitimam crisin adhibeas, qua de vera lectione constet, sæpissime ne locum quidem habet; nam frustra interpretari conaberis ante, quam corrupta emendaveris. Neque vero criticæ notæ ab hac editione alienæ propterea censendæ sunt, quod juventuti ea inprimis consultum volui. Primum enim ad Silium cum fructu legendum ii demum admittuntur, qui mentem jam aliquantum literarum latinarum studiis excoluerunt, adeoque criticam rationem et subtilitatem animis adsequi possunt. Tum adolescentes quoque, generosioris saltem indolis, criticæ alicujus facultatis copiam, qua nemo quidem, qui ad ingenuæ doctrinæ gloriam solidamque eruditionem adspirat, sine insigni et suo et cujuscumque disciplinæ, cui operam dat, damno carebit, sibi comparare et ad hanc judicandi rationem sensim institui, formari et acui debent. Deinde id egi, ut non solis juvenum, sed doctorum quoque virorum usibus qualicumque opera mea inservirem. Denique Silianum carmen nondum neque librorum subsidiis, neque doctorum ingeniorum studiis ita expolitum est, ut critica in eo opera supersedere possimus. Si vero quis ad auctorem aliquem edendum adcedit, id primum contendat necesse est, ut contextum ejus quam emendatissime exhibeat, et labes maculasque, librariorum vel stupore vel socordia ei adspersas, una cum laciniis et pannis, ab inepto interpolatore illi adsutis, deleat.

Fortasse tamen viri docti jure meritoque nimiam meam in ea re vituperandam judicabunt industriam: nam quovis propemodum pignore posito contendere et profiteri possum, meam editionem continere omnes lectiones variantes, a Drakenb. et Villebrunio notatas, si paucissimas forte prorsus inutiles exceperis. Quum vero varietas illa lectionis magnam, ne dicam majorem, partem ad inanes quisquilias et librariorum vel stuporem vel negligentiam redeat, quem inde fructum vel Silius, vel lector percipere potest? Nonne consideratius egisse viderer, si harum lectionum aliquem delectum fecissem, et ita summum, quod in iis excerpendis mihi devorandum fuit, tædium levassem? Id quidem ab initio mihi propositum fuisse et constitutum non diffiteor. Sed varias consilii mutandi rationes habui, quæ si ad causam meam defendendam non sufficiunt, veniæ tamen spem, aliquam certe, mihi ostendunt. Nam primum ejusmodi delectum cum judicio subtili adhibere omnino plurimum difficultatis habet, et facilius est, ut in omni re, ita et in hac, utiles egregiasque leges ferre, quam servare et ad usum transferre. Deinde, quod jam supra professus sum, id curare et volui et debui, ut, qui hanc sibi pararet editionem, reliquis omnibus carere posset. Præterea non deerunt certe viri docti, qui omnem adparatum criticum desiderent: oppido pauci autem erunt, qui ipsam Drakenb. editionem, quæ et rara est, et carissime constat, consulere possint et ad manum habeant. Atqui non adolescentibus tantum, sed eorum etiam magistris, aut omnino eruditioribus longiusque in his literis provectis, sive prodesse, sive gratum facere et operam meam diligentiamque probare cupiebam, Quin juvenum quoque, eorum inprimis, qui jam aliquantum in literis profecere, et ad animum potius poliendum, quam ad victum quærendum, studia referunt, omnino interest, aliquam de variarum lectionum ratione, origine, usu et dignitate, judicandi facultatem consequi, et medicinæ corruptis locis adhibendæ sagacitatem, criseosque faciendæ gustum sibi parare. Huc adcedit, quod manifesta operarum vitia enotavi quam brevissime potui, nec nisi unam aut duas ad summum plagulas iis compleri crediderim: nisi vulgatam lectionem, quia sæpe inde orta est, eodem retuleris, quam tamen silentio prætermittere non potui, sed eadem brevitate indicavi, et quidem voce _vulgo_, vel _vulg._ vel _non_; v.c. _oculis_ est vulgaris lectio lib. VIII, 73, ubi hæc pauca notavi: «_oculos_, non _oculis_, scripti» scil. exhibent libri. Denique ipsæ librariorum corruptelæ multum valent ad veram lectionem, cujus vestigia in iis latent, vel eruendam vel confirmandam. Conf. Ernesti Præf. Taciti pag. v sqq.

Præter varias lectiones etiam conjecturas et emendationes, ab interpretum et editorum Silii ingeniis profectas, memoravi omnes, sed plerumque vel nullo, vel brevissimo tantum judicio interposito, ut virorum doctorum veniam, si non diligentia et studio, tamen brevitate redimerem, et editio mea cunctas quidem aliarum opes contineret, nec tamen ejus moles et pretium nimis augeretur. De textu Silii, ut aliorum poetarum, optime meritus est Nic. Heinsius, cujus emendationes omnium haud dubie doctissimæ sunt atque ingeniosissimæ; sæpius etiam, si ad rectas criticae artis leges exigantur, pro unice veris lectionibus habendæ et amplectendæ: permulta quidem loca vel frustra sollicitavit, vel nimia, etsi non ea, qua _Lefebvre_, correxit audacia. Sed ingenii doctrinæque magnitudo, etiam ubi errat, digna est quam admiremur, et in eum transferri potest, quod _Clarke_ ad Homerum de Bentleio dixit, meliorem esse ejus elegantem audaciam, quam aliorum vel timidam in eo genere modestiam vel inscitiam.

In codd. MSS. et editionum, quem supra egi, recensu me viris eruditis reique criticæ peritis minime satisfecisse, facile prævideo. Nondum enim quisquam editorum hoc sibi laboris sumsit, ut in librorum vel scriptorum vel typis expressorum auctoritatem diligenter inquireret, ut, accurata omnium, certe antiquarum, editionum comparatione instituta, earum ordines et classes, cognationes et stemmata, stirpes et familias, origines et propagines describeret, quodque adeo pretium cuivis statuendum, quidve ex ea vel ad crisin vel ad interpretationem præsidii exspectandum sit et petendum, dispiceret; ut ita totam textus Siliani rationem, ortum ac propagationem, omniaque ejus fata et vicissitudines cognosceret, utque, ex quo fonte lectio quæque nata et ducta, quousque progressa esset, quandoque cursum mutasset, indagaret. Sed opera eorum in eo fere substitit, ut editionum titulos memorarent, totamque lectionum varietatem excerperent: unde vere dixit Ernesti, qui (in Præf. Taciti pag. XLII) homines plerumque nescire dixit, quid sibi velint, quum de _vulgata_ sive _recepta lectione_ loquantur. Recentiores tamen Silii editores tum fere intelligere videntur lectiones edit. Juntinæ, quas per omnia pæne reliqua Sæc. XVI et XVII prælis excusa Siliani carminis exemplaria temere propagatas fuisse constat. Neque etiam diffitendum est et dissimulandum, Drakenborchium sæpissime textus lectionumque originem et propagationem indicasse. Ego vero omnia, a superioribus editoribus notata, quæ ad hanc rem spectant, quam fieri potuit studiosissime conquisivi, et ex copia atque indole lectionum, ab aliis excerptarum, de iis quoque editionibus, quas mihi videre non contigit, judicium vel ipse feci, vel aliis faciendum reliqui: nec plura a me desiderabunt æqui harum rerum judices. Quod ad codd. MSS. adtinet, pauci quidem adhuc collati sunt, a Drakenb. in Præf. et a me in notis ad eam laudati, pluresque haud dubie passim in bibliothecis latent, ex quibus novam variarum lectionum farraginem congeri posse, non est quod dubitemus. Sed multum inde ad poetam nostrum fructus rediturum esse vix crediderim.

Ipsum carmen Silianum ex emendatissima Drakenborchi recensione typis exscribendum curavi, nec, præter interpunctionem, quæ passim parum apta videbatur (v.c. in solo libro quinto v. 126, 157, 159, 167, 176 et al.), quidquam fere mutare sustinui, nisi ubi criticæ rationes id omnino suadere, vel potius jubere videbantur. In quo quidem ita versatus sum, ut omnes lectiones, in quibus varietas esset, ad vera artis et linguæ præcepta diligenter excuterem, et salvis modestiæ criticæ regulis, certas et exploratas correctiones in locum depravationum reponerem. Illam enim Dausqueii morositatem et quasi superstitionem, quæ religioni sibi ducit, verba manifesto corrupta et idoneo sensu carentia cum sanis, aptis et poeta dignis permutare, non minus probandam puto, quam Nicandri et Villebrunii in hoc conatu temeritatem. Qui vero in Silio recensendo et castigando elaboraverunt viri docti, nondum omnia sanasse et recte constituisse censendi sunt. Drakenborchius permultas Heinsii conjecturas, etiam eas, quas nulla librorum auctoritate nituntur, in contextum recepit, ubi vel vulgata lectio quasi jure postliminii revocanda, vel alia potius, quam unus alterque liber exhibet, aptior rectiorque videtur: multa post eum _Lefebvre_ melius vel sanavit et conjecit, vel restituit et firmavit: ipse etiam non modo centies sive vulgatas sive optimorum librorum lectiones defendere conatus sum, sed etiam passim vitiosa si non recte correxisse, saltem sensisse et indicasse arbitror, ubi nemo ea animadvertit. Quotusquisque enim est tam lynceus, ut omnia vitia ipse sua sponte deprehendat, omnibusque horis satis acute videat, neque pro veris et sanis nonnumquam probet, quæ falsa sint et corrupta, aut tamquam perspicua et facilia prætermittat, quæ vel alii non satis intelligant, vel ipse difficilia explicatu esse tum demum sentiat, quum aliis ea accurate et perspicue interpretari conetur. Nullus itaque dubito, si quis criticæ artis peritus, et tam ingenio poetico, quam judicio, adsidua Silii aliorumque poetarum lectione formato atque subacto, ornatus, carmen nostrum novis curis castigandum suscipiat, neque, ut ego, operas tantum subsecivas et tumultuarias huic rei inpendere cogatur, sed quantum satis est otii habeat, quin larga adhuc laudis comparandæ messis ei proposita sit. Non desunt etiam loca, quæ, quoniam librorum ope sanari non poterant, qualicumque ingenio meo emendandi periculum feci. In quo tamen conatu eam, uti fas erat, moderationem adhibui, ut conjecturas meas non in textum reciperem, nisi vel lectio, quo in vulgatis libris circumferretur, plane inepta et absurda esset, et recentiores jam editores aliam in ejus locum si non substituissent, certe substituendam docuissent, vel etiam evidentia esset tanta, ut cuivis hanc correctionem probatum iri confiderem, qui usum rei criticæ haberet, et non linguam modo latinam probe nosset, sed poeticam quoque, et potissimum Silianam orationem sibi familiarem reddidisset. Quo magis autem virium mearum tenuitatem sentio, eo magis vereor, ne vix quidquam eorum omnium, quæ ad criticam carminis nostri tractationem spectant, recte præstiterim. Ut itaque de iis, quæ corrigenda, et de ratione, qua ea emendanda censuerim, facilius ii, quorum est sententiam dicere de his rebus, judicare, meque, si lapsus fuero, meliora docere possint; oro et obsecro, ut ad hæc potismum loca animum intendant: lib. I, 335, 425, 443; II, 161, 298 sqq., 310, 383, 392; III, 20, 42, 55, 161, 229, 278, 329, 384, 395; IV, 266, 578, 722, 727; V, 58, 105, 137, 191, 199, 284, 499; VI, 307, 313, 319, 363, 413, 604, 609 sqq., 689; VII, 148 sqq., 234, 299, 551; VIII, 20, 121, 313 sqq., 388; 402, 503, 518, 532 sqq., 539, 540, 564, 615. Emendationes meas et criticas animadversiones ad hæc loca non tam mea, quam Silii causa, quamvis timide, lectorum judicio submitto: quod si æquum fuerit et benevolum, gaudio mihi erit et incitamento ad majora olim audenda et maturiora melioraque forte danda; sin iniquum et nimis severum, neque hujus me pœnitebit, dummodo in veritatem ipsumque poetam meum aliqua inde utilitas redundet.

Quum in eo fere adquieverint editores Silii, si Ernesti V.C. excipiatur (qui tamen et ipse permulta loca, sententias et verba, iis, quæ explicuit, multo obscuriora, silentio prætermisit, et sæpius corrupta utcumque interpretari, quam corrigere conatus est), ut vel textum ejus emendarent, vel notulas passim adspergerent, quæ plerumque in iis ipsis locis, quæ alieni auxilii desiderium nobis faciunt, nos eo destituunt et spem penitus fallunt, in aliis vero, in quibus nemo earum opem desideret, ad fastidium copiosæ sunt et doctæ: his finibus qualemcumque operam meam circumscribi haud passus, sed perpetuis poetam commentariis illustrare conatus sum. Unicuique libro satis amplum præmisi Argumentum, ut non solum, quæ summa ejus esset, quæ series rerum narratarum confestim in oculos incurreret, neque opus haberem, quoties Silius ad alia progrederetur, in notis id indicare (unde tot observationes Ernesti ortæ sunt); sed etiam magnum historicæ et poeticæ narrationis discrimen planissime cognosceretur. In ipso autem commentario hoc potissimum egi, ut, quæcumque nondum ab aliis aut recte, aut satis perspicue exposita et illustrata essent, pro facultate mea accuratius enuclearem, nec quidquam omnino inexplicatum relinquerem, in quo hærere possent ii, qui ad Silium legendum admitterentur, hoc est, jam aliquantum in hoc literarum genere versati et provecti, neque tamen eruditi. Atque in obscurioribus locis eam fere rationem secutus sum, ut unde difficultas intelligendi nata sit, et quomodo nodus expediri possit, ostenderem. In universum vero id operam dedi, ut non modo poetam ex historia, mythologia, antiquitatis scientia, et geographia illustrarem, sed etiam in ea, quæ sive pulchra, præclara et sublimia, sive prava, tenuia et languida essent, in Silii artem et doctrinam, in orationis poeticæ ornatum, in verborum ubertatem (quam tamen, quod supra jam monui, non omnibus, quibus poteram, locis notavi, ne magistris commodissimam ingenii judiciique juvenilis acuendi occasionem præriperem), in sententiarum et phantasmatum suavitatem ac dignitatem, in rerum verborumque ornamenta, ex Livio, Virgilio, Homero aliisque poetis vel egregia, vel perversa et jejuna imitatione adumbrata, lectorum mentem sensumque intenderem. In quo eum servavi modum, ut poeticum sermonem ad vulgarem pedestremque revocarem, loca vero aliorum auctorum, a Silio expressa, plerumque nullo judicio interposito, indicarem, ipsamque comparationem legentium judicio permitterem. Ceterum in omni labore meo hac ratione usus sum, ut aliquam carminis partem ipse ad sensum meum explicare conarer ante, quam interpretes et veteres et recensiores consulerem. In quo quidem mihi eadem profuerunt, quæ sibi adjumento fuisse Cl. Ernesti in Præf. pag. VI, profitetur his verbis: «Primum in tanta penuria et raritate interpretum, de qua supra dixi, quum neminem haberem, cujus vel auctoritate moverer, vel doctrina conturbarer, profecto melius sensum meum consiliumque persequi, et singula luculentius videre, et rectius explicare poteram: deinde quum Silius ad Virgilii imitationem se ita composuisset, ut, si ab argumenti varietate recesseris, nullum esset tam in rebus, quam in verbis ornatus poetici genus, cujus non in illo vel exemplum vel vestigium aliquod expressum esset, Heynii inprimis, Viri Summi, elegantissima doctrina in Virgilio declarata effecit, ut brevitatem sine obscuritatis vel negligentiæ periculo tueri possem.» Quoties vero, quæ alii jam occupaverant, notavi, semper, quibus ea deberem et accepta referrem, monui: nam aliorum scrinia compilare, et instar graculi superbi, pennis pavonis exornati, alienis bonis gloriari, longe a moribus sensibusque meis abhorret. Sed furti invidia mihi deprecanda est, si quis forte obfenderit nonnulla, vel vulgaria et eruditis certe hominibus notissima, quæ igitur facile pluribus sponte in mentem incidere possunt et hinc a pluribus quoque notata sunt, vel minus obvia, quæ ab aliis jam alicubi observata meminerit: omnes enim virorum doctorum libros et commentarios, qui ad loca quædam poetæ nostri illustranda aliquid conferre possint, legere negotiorum, quibus distineor, multitudo, et mihi comparare, rei familiaris angustia prohibet.

Non dubito tamen, fore permultos, qui in opera mea brevitatem, insignem interpretis virtutem, potissimum desiderent, et eamdem fere verborum ubertatem, de qua poetam meum adcusavi, mihi exprobrent. Neque diffiteor, me passim monuisse, quæ tenuia et vulgaria videri possint viris doctis, harum rerum intelligentibus. Sed primum mihi ita constitutum erat, ut quam plurimis prodessem, ut omnibus satisfacerem; et ut quædam non adeo necessaria inrepere mallem, quam omitti ac negligi necessaria, et huic vel illi sive obscura sive ignota, quæ illustrari non omnium quidem, sed quorumdam tamen lectorum interesset. Deinde hac ætate nostra, qua in tanta, quæ jactatur, literarum luce summa rerum utilium ignorantia in dies longius serpit et diffunditur, infinitarum autem rerum notitiæ vel crudæ vel inutiles et noxiæ latius sparguntur, qua, qui disciplinas tradunt, ab omni subtilitate desciscunt, et, qui iis addiscendis operam dare videri volunt, angustioribus quotannis terminis studia circumscribunt, et utilitatem præstantiamque omnis doctrinæ liberalis unice quæstu et lucro, quod ex ea facere possint, metiuntur, qua in locum accuratæ et solidæ eruditionis, ad quam majores nostri adspirabant, jejuna et insipiens sapientia succedere cœpit, et ingenia luxu enervata vel otio, nugis, rebus ludicris deliciisque pascuntur, et præstigiis, pigmentis lenociniisque blandiri seque insinuare amant, vel ab iis, quæ cognosci possunt ac debent, ad puerilia deliramenta seu rerum portenta ac monstra, quæ intelligi nec licet nec prodest, deflectunt; hac, inquam, ætate sexcenties mihi usu venit, ut non juvenes tantum, sed ipsos etiam eorum magistros in iis hærere, eaque vel ignorare, vel non satis perspicue et accurate explicare viderem, quæ tamen facilia iisque notissima putaram. Itaque quid illi scirent et intelligerent, non quid scire et intelligere deberent, respiciendum duxi, memor verborum Servatoris nostri, οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, ἀλλ’ οἱ κακῶς ἔχοντες. Præterea permultis, etiam satis doctis, adcidere solet, id quod sibi adcidisse sæpenumero Casaubonus et Ernesti fatebantur, ut, dum ipsi sibi legunt verba auctoris, facillima sibi videantur, quæ difficilia explicatu et obscura esse intelligant tum demum, quum aliis eorum vim ac sensum distincte planisque verbis interpretandi periculum faciant. Huc adcedit (ut verba Ill. Heynii in Præfat. Virgil. T. I, p. VI; T. II, p. IX, et T. III, p. III, mea faciam), quod multa mihi monenda fuere, quum interpretum aliquem et virum doctum, quamvis a me non nominatum, in hoc vel ipso loco et verbo hæsisse aut lapsum esse viderem; quæ tamen monui fere verbo tantum, plerumque nulla alia re, quam vera interpretatione subjecta, ut adolescens, qui in similem errorem aut difficultatem aut in eumdem interpretem incideret, statim haberet, quo eum redargueret: tum formula loquendi per se forte erat satis nota, quum cumulassent alii exempla, sed causa et ratio talis elegantiæ, ut in plerisque fieri solet, minus erat seu observata seu perspecta; hanc digito monstrare volui: tandem et multa in hoc genere esse solent satis obvia, si semel ab aliquo observata et explicata fuerint, non raro tamen evenit, ut illa ipsa facillima ratio, antequam monstrata esset, plerorumque oculos fugeret. Ceterum pro certo polliceor hoc benevolis lectoribus et confirmo, me in operæ processu omni ope atque studio enisurum esse, ut brevior sim, utque alterum volumen, etsi novem carminis Siliani libros[1], indicem uberrimum brevemque de stilo et idiotismis Silii diatriben vel adpendicem complectetur, hujus prioris modum ne æquet quidem, nedum excedat. Etenim non verbis tantum quam paucissimis, quæ dicenda erunt, exprimere studebo, sed reliqua etiam poematis pars minus difficultatis habet, et præterea lectores secundi Tomi, quod jam in hoc ipso sæpissime factum videbunt, permultis locis ad ea, quæ de iisdem vel verbis vel rebus alicubi jam nunc dixi ac disputavi, remittere licebit.

Enimvero satis diu lectores tenui, quos nunc quam fieri potest observantissime studiosissimeque rogo, et universam hanc operam meam, quam eorum favori et indulgentiæ timidis precibus commendo, æqui bonique consulant, et, si quid a me alicubi peccatum deprehenderint, quod passim ne factum sit vereor, veniam mihi dare, vel, secundum Ennii præceptum, _erranti comiter monstrare viam_ ne dedignentur. Quod si a viris eruditis laborem meum non prorsus inprobari cognovero, satis amplum ejus præmium cepisse me existimabo, et non modo, quantum per magnam, qua laboro, præsidiorum inopiam ingeniique tenuitatem licuerit, ad cursum acriter et felicius persequendum, sed etiam ad majora aliquando ac forte meliora conanda, et ad bene de literis pro viribus merendum incitabor. Scrib. Stadæ, Cal. Febr. A.R.S. MDCCXCII.

Ge. Alex. RUPERTI Gymn. Stad. Rector.

[Annotatio 1: Plures ego libros, undecim scilicet, in priori meo volumine coegi, quum omnem hanc de Silio commentationem judiciumque post absolutum tandem opus rejicere satius videretur. Cæterum quæcumque scripsit cl. _Ruperti_, religiose intacta reliqui. _Ed._]

C. SILII ITALICI

VITA

AUCTORE CRINITO.

C. Silius Italicus, Heroicus, ex Hispania oriundus traditur, deducto genere ab Italica urbe nobili, unde cognomen reportavit. Sed Romæ natus est, ut creditur, atque etiam educatus, neque obscura fama est. Principio adolescentiæ præ se tulisse optimam indolem capiendis literis fertur; quumque studio et diligentia vehementer præstaret, brevi consecutus est, ut Romæ haberetur inter præcipuos oratores; nam magna solertia et incredibili cura conatus est exprimere M. Tullii eloquentiam, quem præ cæteris omnibus sibi proposuerat imitandum. Sub imperatore Nerone dicitur famam suam læsisse, accusatis atque insimulatis nonnullis apud sævissimum principem. Cum Vitellio gessit se prudenter, et egregia vitæ honestate: mox factus est Asiæ proconsul, in quo manifesto apparuit quanta modestia præstaret, ut qui eam dignitatem gesserit singulari continentia et integritate maxima. Domitiano Augusto gratissimus fuit, eoque auctore perductus est ad tertium consulatum honestissimis suffragiis: de quo leguntur adhuc versiculi poetæ Martialis, quibus venerationem suam profitetur. (Vide in Testim. veterum infra, p. 476, ex Martialis lib. VIII, epigr. 66.)

C. Plinius permulta refert de poeta Silio in epistolis; quare minime alienum fuerit particulam subjicere, quo facilius atque cumulatius percipiatur, quam eleganti ingenio fuerit, atque studio in prosequendis optimis exemplis. (Vide, quæ sequitur, Plinii epistolam.) Opus composuit libris XVII, de bello Punico secundo, non vulgari, neque absurdo carmine; etsi illud _majore cura quam ingenio_ perfecit. Præcipue Maronem imitatus est, cujus ingenium atque felicissimam majestatem admirabatur in describendis carminibus: de hoc poemate Silii sic Martialis refert: (vide infra pag. 476; ex Mart. lib. IV, epigr. 14.)

Complura leguntur apud eumdem Martialem de laude ingenii atque optimæ eruditionis Silii (quæ infra referuntur). In agro Neapolitano prædium habuit, in quo quum frequenter secederet, maxima animi voluptate consuevit suum otium transigere; neque dubium est eumdem ad extremam pæne senectutem devenisse, ut qui major septuagenario vitam finierit: nam morbo detentus insanabilis clavi, singulari constantia obitum præposuit: felix propemodum, et beatus usque ad extremum diem, ut copiose relatum est a Plinio.

TESTIMONIA VETERUM

DE SILIO EJUSQUE CARMINE.

PLINIUS, Lib. III, Epist. vii.

Modo nuntiatus est Silius Italicus in Neapolitano suo inedia vitam finisse. Causa mortis valetudo. Erat illi natus insanabilis clavus, cujus tædio ad mortem irrevocabili constantia decucurrit: usque ad supremum diem beatus et felix, nisi quod minorem e liberis duobus amisit, sed majorem melioremque florentem atque etiam consularem reliquit. Læserat famam suam sub Nerone; credebatur sponte adcusasse: sed in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gesserat: ex proconsulatu Asiæ gloriam reportaverat: maculam veteris industriæ laudabili otio abluerat. Fuit inter principes civitatis sine potentia, sine invidia. Salutabatur, colebatur, multumque in lectulo jacens, cubiculo semper, non ex fortuna frequenti. Doctissimis sermonibus dies transigebat, quam a scribendo vacaret. Scribebat carmina majore cura quam ingenio; nonnumquam judicia hominum recitationibus experiebatur. Novissime, ita suadentibus annis, ab urbe secessit, seque in Campania tenuit: ac ne adventu quidem novi principis inde commotus est. Magna Cæsaris laus, sub quo hoc liberum fuit: magna illius, qui hac libertate ausus uti. Erat φιλόκαλος usque ad emacitatis reprehensionem. Plures iisdem in locis villas possidebat, adamatisque novis, priores negligebat. Multum ubique librorum, multum statuarum, multum imaginum, quas non habebat modo, verum etiam venerabatur: Virgilii ante omnes, cujus natalem religiosius, quam suum, celebrabat; Neapoli maxime, ubi monimentum ejus adire, ut templum, solebat. In hac tranquillitate annum quintum et seþtuagesimum excessit, delicato magis corpore, quam infirmo. Utque novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos Nero consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile, ultimus ex neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit.

M. VAL. MARTIALIS ad Silium, Lib. IV, Ep. xiv.

Sili, Castalidum decus sororum, Qui perjuria barbari furoris Ingenti premis ore, perfidosque Astus Hannibalis, levesque Pœnos Magnis cedere cogis Africanis: Paulum seposita severitate, Dum blanda vagus alea december Incertis sonat hinc et hinc fritillis, Et ludit popa nequiore talo, Nostris otia commoda Camenis, Nec torva lege fronte, sed remissa Lascivis madidos jocis libellos. Sic forsan tener ausus est Catullus Magno mittere passerem Maroni.

Lib. VI, Epigr. lxiv, In Detractorem.

Emendare meos, quos novit fama, libellos, Et tibi permittis felices carpere nugas: Has, inquam, nugas, quibus aurem advertere totam Non adspernantur proceres urbisque forique, Quas et perpetui dignantur scrinia Sili, Et repetit toties facundo Regulus ore.

Lib. VII, Epigr. lxiii.

Perpetui numquam moritura volumina Sili Qui legis, et Latia carmina digna toga, Pierios tantum vati placuisse recessus Credis, et Aoniæ Bacchica serta comæ. Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis, Inplevit magni quam Ciceronis opus. Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, Hunc loquitur grato plurimus ore cliens. Postquam bis senis ingentem fascibus annum Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit: Emeritos Musis et Phœbo tradidit annos, Proque suo celebrat nunc Helicona foro.

Lib. VIII, Epigr. lxvi.

Augusto pia tura victimasque Pro nostro date Silio, Camenæ. Bissenos jubet en redire fasces Nato consule, nobilique virga Vatis Castaliam domum sonare. Rerum prima salus et una, Cæsar, Gaudenti superest adhuc, quod optet Felix purpura tertiusque consul. Pompeio dederit licet Senatus Et Cæsar genero sacros honores, Quorum Pacificus ter ampliavit Janus nomina: Silius frequentes Mavult sic numerare consulatus.

Lib. IX, Epigr. lxxxvii.

Festinata sui gemeret quum fata Severi Silius, Ausonio non semel ore potens; Cum grege Pierio mæstus Phœboque querebar. Ipse meum flevi, dixit Apollo, Linon: Respexitque suam, quæ stabat proxima fratri, Calliopen, et ait: Tu quoque vulnus habes. Adspice Tarpeium Pallatinumque Tonantem: Ausa nefas Lachesis læsit utrumque Jovem. Numina quum videas duris obnoxia fatis, Invidia possis exonerare Deos.

Lib. XI, Epigr. xlviii.

Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis, Jugera facundi qui Ciceronis habet. Heredem dominumque sui tumulique Larisque Non alium mallet nec Maro, nec Cicero.

Lib. XI, Epigr. xlix.

Jam prope desertos cineres et sancta Maronis Nomina qui coleret, pauper et unus erat. Silius Andinæ succurrere censuit umbræ: Silius en vatem, non minor ipse, colit.

Cf. sup. pag. 407, not. 1 ad comment. de Silio. [= n 1.15]

SIDONIUS APOLLINARIS

Excusatorio Ad Felicem v. 260.

Non Gætulicus hic tibi legetur, Non Marsus, Pedo, Silius, Tibullus: Non quod Sulpiciæ jocus Thaliæ Scripsit blandiloquum suo Celeno; Non Persi rigor, aut lepos Properti.

TESTIMONIA ET JUDICIA

RECENTIORUM.

JO. ALB. FABRICIUS,

_In Bibliotheca latina, rectius a Jo. Aug. Ernesti digesta et aucta Tom. II, lib. II, cap. xii._

C. Silius Italicus, ex italica civitate Pelignorum, consulatum[1] Romæ gessit anno fatali Neronis Imp. a.C. 67: quo honore an deinde bis iterum functus sit, incertum est, aliis adfirmantibus, aliis negantibus. Ciceronis et præsertim Virgilii ingens cultor fuit, et in utroque scribendi genere, etsi passibus non æquis, imitator, in Campania quum morbi lentitudinem inedia prævertisset, annos natus 75 decessit, primis annis Trajani imperatoris. Prænomen ejus apud Modium in novantiquis lectionibus et Glandorpium in Onomastico, non _Caius_ est, sed _Publius_: illud verius. Italici cognomen consecutus est vel quacunque alia[2] de causa vel quo ipsius aut unius e majoribus ipsius patria fuit Italica Pelignorum, aut Italica Bæticæ (sequioribus sæculis _Talca_[3]); dubium enim illud est viris doctissimis Nic. Antonio Bibliothecæ Hispanæ vet. lib. V, pag 85 seq., et Christophoro Cellario in dissertatione de Silio Italico, edita Halæ Sax. 1694, in-4º, et in dissertationibus ejus Academicis junctis excusis Lips. 1712, in-8º, dissert. IV, et in prolegomenis Arnoldi Drakenb. ad Silium recusa.

Alia de Silio et ad ejus defensionem Nic. Hieronymus Gundlingius in Gundlingianis parte XII, cap. 1, et Nic. Antonius in Bibliotheca vetere Hispana, lib. I, cap. 18. Eruditissimum poetam appellat _Thomas de Pinedo_, pag. 262, ad Stephanum Byz. non sine causa ille quidem[4], sed fallitur Claudius Dausqueius, qui in notis ad Silium pag. 641, in descriptione Virtutis et Voluptatis Philostratum Silii oculis obversatum esse, quum scriberet, stilique imitatione sibi expressum persuasit: nam Philostratus ille post Silium scripsit. Jo. Antonio Vulpio judice, pag. 113, notis ad Catullum, ubi Statium cum Silio conferre placuit, Statius acrioris ingenii et ad excogitandum promptioris utique videtur, sed «alter ille perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus.»

Exstat ejus Poema Heroicum sub _Punicorum_ nomine, de bello punico secundo, quod ætate provectus[5], sub Domitiano imp. usque ad Scipionis Africani triumphum descripsit libris XVII; historici magis partibus functus, quam poetæ ingenio suo indulgentis: unde majori cura quam ingenio scripsisse affirmat Plinius junior, lib. III, ep. 7.

(Cætera de codd. et editt. vide supra. _Ed._)

ROLLIN,

_Histoire ancienne, livre XXVII, chap. 1, §. 3._

C. Silius Italicus s’est rendu célèbre par son poëme de la Guerre punique.

Il n’était pas né poëte, et l’étude ne suppléa pas entièrement à ce qui lui manquait du côté de la nature. D’ailleurs il ne s’appliqua à faire des vers qu’après avoir long-temps exercé dans le barreau la fonction d’avocat, et avoir été consul, c’est-à-dire dans un âge déja fort avancé et languissant.

Quelque éloge que lui donne Martial, il n’est pas fort estimé en qualité de poëte; mais on trouve qu’il surpasse tous ceux de son temps pour la pureté de la langue. Il suit avec assez d’exactitude la vérité de l’histoire, et l’on peut tirer de son poëme des lumières pour les temps mêmes qui ne sont pas de son principal dessein, y ayant des faits qui ne se trouvent point ailleurs.

Ce qu’il y dit de Domitien fait assez voir qu’il le composait sous ce prince, après la guerre des Sarmates, sous laquelle il peut comprendre celle des Daces.

On croit que sa mort arriva sous Trajan, l’an 100. Il se laissa mourir, ne pouvant plus souffrir la douleur d’un clou que les médecins ne pouvaient guérir. Pline remarque que Silius, s’étant retiré dans la Campanie à cause de sa vieillesse, ne quitta point sa retraite pour venir à Rome feliciter Trajan sur son avènement à l’empire. On estima Trajan de n’avoir point été offensé de cette liberté, et lui d’avoir osé la prendre.

Si notre poëte n’a pu arriver à une parfaite imitation de Virgile, du moins son respect pour lui ne pouvait pas aller plus loin. Il était devenu maître du lieu où était le tombeau de Virgile. C’était pour lui un lieu sacré, et qu’il respectait comme un temple. Il célébrait tous les ans le jour natal de Virgile avec plus de joie et de solennité que le sien propre. Il ne put souffrir qu’un monument si respectable demeurât négligé entre les mains d’un pauvre paysan, et il en fit l’acquisition. Martial, liv. XI, épigr. 49:

_Jam prope desertos cineres, et sancta Maronis Nomina qui coleret, pauper et unus erat. Silius optatæ succurrere censuit umbræ: Silius et vatem, non minor ipse, colit_[6].

L’ouvrage de Silius était demeuré enseveli depuis plusieurs siècles dans la poussière de la bibliothèque de Saint-Gall. Pogge l’y trouva pendant le concile de Constance, avec plusieurs autres manuscrits.

LA HARPE,

_Cours de Littérature, Ire. partie, livre Ier., chap. IV, sect. 2._

Silius Italicus, qui fut consul l’année de la mort de Néron, et qui mourut sous Trajan, a imité Virgile, comme Duché et Lafosse ont imité Racine. Nous avons de lui un poëme, non pas épique, mais historique, en dix-sept livres, dont le sujet est la seconde guerre punique. Il y suit scrupuleusement l’ordre et le détail des faits depuis le siège de Sagonte jusqu’à la défaite d’Annibal et la soumission de Carthage. Il n’y a d’ailleurs aucune espèce d’invention ni de fable, si ce n’est qu’il fait quelquefois intervenir très gratuitement Junon avec sa vieille haine contre les descendants d’Énée, et son ancien amour pour Carthage. Mais comme tout cela ne produit que quelques discours inutiles, la présence de Junon n’empêche pas que l’ouvrage ne soit une gazette en vers. La diction passe pour être assez pure, mais elle est faible et habituellement médiocre. Les amateurs n’y ont remarqué qu’un petit nombre de vers dignes d’être retenus; encore les plus beaux sont-ils empruntés de la prose de Tite-Live. Silius possédait une des maisons de campagne de Cicéron, et une autre près de Naples où était le tombeau de Virgile; ce qui était plus aisé que de ressembler à l’un ou à l’autre.

_Liv. II, chap. V, au commencement._

Cependant, lors même que l’éloquence et la poésie étaient déja fort dégénérées, plusieurs hommes de mérite leur conservèrent encore quelque gloire, et formèrent comme le troisième âge des lettres chez les Romains: en vers, Perse, Juvénal, SILIUS ITALICUS, Stace, Martial, et sur-tout Lucain, etc.

F. SCHOELL,

_Histoire abrégée de la Littérature romaine, tome II, période IV, 14... 117 après J. C._

Après Valérius Flaccus, l’ordre chronologique nous conduit à C. Silius Italicus. On ignore le pays où il naquit. Le surnom d’Italicus a fait supposer qu’il vit le jour à Italica, ville de l’Espagne bétique, au nom de laquelle une mosaïque, récemment découverte et expliquée par un membre de l’Institut, a donné parmi nous quelque célébrité. D’autres font naître ce poëte à Corfinium, ville des Péligniens, qui, d’après Strabon, fut appelée Italica dans la guerre des alliés; mais Velléius Paterculus dit seulement qu’on eut le projet de changer ainsi le nom de Corfinium; et il n’est pas probable que ce projet ait été exécuté. Dans tous les cas, que Silius soit natif d’Italica en Espagne, ou de Corfinium, le nom d’Italicus ne pourrait pas indiquer cette origine; il aurait fallu l’appeler _Italicensis_. Il est donc à supposer que le nom d’Italicus était porté par la famille dont Silius était issu; ce nom aura été donné à un de ses ancêtres, originaire de l’Italie, et qui se sera établi, dans une des provinces de l’empire, pour y exercer une magistrature ou le commerce.

On croit que Silius naquit l’an 25 après J. C. sous le règne de Tibère. Il étudia avec beaucoup de succès l’éloquence et la poésie; dans la première, il prit Cicéron pour modèle, et acquit au barreau la réputation de grand orateur. Dans la poésie, Virgile fut l’auteur sur lequel il se forma de préférence. Sa prédilection pour ces deux grands écrivains le porta à acheter deux campagnes qui leur avaient appartenu, celle de Cicéron, à Tusculanum, et celle de Virgile, près de Naples, où ce poëte était enterré. Silius visitait souvent le tombeau de ce dernier, dont il célébrait aussi tous les ans avec solennité le jour de naissance. Si l’on peut ajouter foi à la tradition qui appelle tombeau de Virgile les ruines d’un petit monument qu’on voit près de Naples, on peut désigner la place où fut située la campagne des deux poëtes. Ce monument se voit sur le revers de la côte qui forme une espèce d’amphithéâtre autour de Naples; il est placé du côté de la ville, à l’endroit même où commence le fameux chemin, creusé dans le roc, qui conduit à Pouzzole.

Silius passa par tous les emplois publics qui conduisaient au consulat: il s’insinua, dit-on, dans la faveur de Néron, en faisant le vil métier de délateur. Pline le jeune, qui nous a conservé ce fait, que, pour l’honneur des lettres, on voudrait pouvoir révoquer en doute, ajoute que, s’il est vrai que Silius s’en rendit coupable, il répara cette faute par une longue suite de vertus, et qu’il jouit à Rome d’une grande considération.

Le premier consulat de Silius (car on croit, sans preuve suffisante, qu’il exerça trois fois cette magistrature) est de la fameuse année 68, où périt Néron. Silius jouit de la faveur de Vitellius et de Vespasien: sous le dernier, il fut proconsul en Asie. Comblé d’honneurs et de richesses acquises avec probité, il se retira, dans sa vieillesse, en Campanie, et y passa le reste de ses jours dans la société des Muses. Attaqué, à l’âge de 75 ans, d’une maladie incurable, il se laissa mourir de faim, dans la 100e année après J. C., sous le règne de Trajan.

Silius aima toute sa vie la poésie et les lettres, et leur donna tous les instants que lui laissaient ses fonctions publiques; mais ce ne fut que dans sa vieillesse et dans sa retraite près de Naples qu’il s’avisa lui-même de se placer au rang des poëtes. Il composa alors un grand poëme épique, ou plutôt historique, en dix-sept chants, sur la seconde guerre punique. Ce poëme, intitulé _Punica_, nous a été conservé. Il confirme le jugement que Pline porte sur Silius, en disant que ce fut moins son génie que le travail qui le rendit poëte[7]. Il paraît que Silius fut un de ces hommes auxquels la nature a donné une certaine facilité qui les fait réussir en tout ce qu’ils entreprennent, et qui, lorsqu’elle est secondée par de l’instruction et du goût, peut, jusqu’à un certain point, tenir lieu de génie. Le sujet que Silius choisit pour son poëme offrait le plus grand intérêt aux Romains; il convenait même à l’épopée. Trois siècles s’étaient écoulés depuis cet événement mémorable; et quoique tous les détails de cette guerre fussent connus, parceque plusieurs historiens grecs et latins les avaient consignés avec soin dans leurs ouvrages, cependant il restait un champ libre à l’imagination du poëte, qui pouvait se permettre des fictions et employer toutes les machines dont le poëme épique ne saurait se passer. Silius ne dédaigna pas ce moyen d’intéresser et de plaire; mais, ainsi que Lucain, il choisit un plan défectueux, préférant la méthode historique, qui fait connaître toute la suite d’un événement, à la manière poétique qui choisit, dans une série de faits, un fait unique pour en faire l’action principale et le but vers lequel tout doit tendre. En se transportant tout-à-coup dans les dernières années de cette guerre, le poëte pouvait prendre pour sujet la tentative d’Annibal sur Rome: elle lui offrait les différentes parties qui sont jugées nécessaires pour une action épique aussi bien que pour une action dramatique, un commencement, un nœud et une catastrophe. En suivant un autre plan, en préférant à l’épopée la marche de l’histoire, Silius devait, comme Lucain, s’abstenir des fictions mythologiques, qui sont très déplacées dans un récit historique. Le mélange des deux genres a donné naissance à une production informe, à laquelle on ne sait quelle place assigner. Est-ce une épopée? elle manque d’unité. Silius veut-il se renfermer dans le genre historique? ses fictions deviennent des invraisemblances, et ses machines sont déplacées.

Silius a tiré le sujet de son poëme des histoires de Tite-Live et de Polybe; ses ornements poétiques sont empruntés de Virgile; mais il ne possède pas le talent de se les approprier, de manière que ses imitations sont trop manifestes. Elles ne se bornent pourtant pas à Virgile: Silius a aussi pillé Lucrèce, Horace, Hésiode et Homère; ce qui donne à sa diction une inégalité désagréable. Ainsi que Valerius Flaccus, il cache sa médiocrité sous une apparence d’érudition, et sous une pompe affectée qui répand de la froideur sur sa composition.

Pour peindre le caractère de Silius en peu de mots, on peut dire qu’il avait une partie des talents dont la réunion forme le grand poëte; il possédait des connaissances historiques, géographiques et physiques, qui donnent à son poëme un prix d’autant plus grand aux yeux des antiquaires, qu’il renferme divers faits omis par Tite-Live. Il sut choisir un sujet grand et intéressant; les caractères de ses personnages ont la vérité historique, mais il leur manque l’élévation que la poésie pourrait leur donner; les sentiments qu’il exprime sont grands et nobles. Parmi les descriptions dont son poëme est rempli, celles des batailles sont surtout admirées. Silius manque d’enthousiasme; son style se compose de phrases empruntées qu’il n’a pas su s’approprier, qu’il n’a pas, si l’on peut ainsi parler, su marquer de son cachet. Qu’il exprime la colère ou la tendresse, son froid glace le lecteur.

Quelle qu’eût été la réputation de Silius parmi ses contemporains, il tomba bientôt dans l’oubli; aucun grammairien ancien ne le cite, et Sidoine Apollinaire seul le nomme parmi les poëtes illustres. A la renaissance des lettres, on était si bien persuadé de la perte de son poëme, que le célèbre Pétrarque, dans l’idée de le remplacer, composa son _Afrique_, dont le sujet est la seconde guerre Punique[8]. Enfin, pendant le concile de Constance, le Pogge trouva un exemplaire de Silius, probablement à Saint-Gall, où il avait aussi fait la découverte des premiers livres de Valérius Flaccus. Le Pogge, et son ami _Bartolomeo di Montepulciano_, en firent une copie qui devint l’original de toutes celles dont les premiers éditeurs se servirent, jusqu’à ce que _Louis Carrion_ découvrit vers 1575, à Cologne, un manuscrit de Silius, qu’il crut pouvoir dater de l’époque de Charlemagne. Un troisième fut trouvé à Oxford: il est plus moderne que celui de Cologne. Lefebvre de Villebrune, qui, en 1781, publia une édition de Silius, qu’il prétendit être la première complète, a inséré dans le seizième chant, après le vingt-septième vers, trente-trois autres vers qu’il-dit avoir trouvés dans un manuscrit de Paris, et qui existent, avec quelques changements, dans le sixième chant de l’_Afrique_ de Pétrarque. Les connaisseurs, et surtout le célèbre _Heyne_, dans la critique[9] qu’il a faite de l’édition de Villebrune, ont jugé que les trente-trois vers en question sont plutôt de Pétrarque que de Silius.

M. J. A. AMAR.

_Conciones et Orationes Poeticæ_, à l’article _Silius Italicus, p. 190_.

Une lettre de Pline, L, iii, 7, nous donne du talent et de la personne de Silius une idée assez juste, et qui ne paraît pas flattée, quoique ce soit l’amitié qui tienne la plume. Le spirituel écrivain rend hommage et justice à l’admiration passionnée de son ami pour les grands modeles de l’éloquence et de la poésie latines. Il applaudit à ses efforts pour se rapprocher des objets d’un culte, qui serait du fanatisme, si l’on pouvait jamais porter trop loin, exalter trop haut le sentiment d’une admiration aussi noble dans son principe, qu’heureuse quelquefois dans ses conséquences.

Il ne nous est rien resté qui puisse nous faire juger s’il fut plus heureux en prose qu’en vers, et imitateur plus adroit de Cicéron que de Virgile. Il s’était fait, dit-on, au barreau la réputation de grand orateur; ce qui était facile alors, même sans un grand talent. La prédilection de Silius pour le prince des orateurs et pour celui des poètes romains était telle, qu’il se procura à grands frais la maison de campagne, illustrée à Tuscule par le séjour de Cicéron, et celle que Virgile avait habitée près de Naples. Ce fut dans cette retraite, et presque sur le tombeau même de Virgile, dont il avait fait un monument religieux, qu’il consacra les dernières années de sa vie, et le loisir que Trajan lui accordait, à la composition de son épopée sur _la seconde guerre Punique_: sujet du plus grand intérêt pour les Romains, et qui en a tant acquis pour toutes les générations, sous la plume éloquente de Tite-Live.

Voltaire traite quelque part Silius Italicus d’_imitateur maladroit de Virgile_; et Voltaire a raison: mais il y avait long-temps déjà qu’un savant Écossais (Dempster) l’avait appelé _nimius interdumque ridiculus Virgilii imitator_. Il a sur ses contemporains, Stace et Lucain, le mérite d’un style moins roide, moins tendu que le premier, et moins inégal que le second de ces poëtes. Sa diction est, en général, pure et correcte; sa latinité, bien supérieure à son siècle. Mais cette pureté devient essentiellement monotone; cette correction reste toujours froide et inanimée. Si, au lieu de s’en tenir à cette imitation pénible et fatigante du tour et de l’expression de Virgile, il eût vu et étudié dans ce grand poëte autre chose que le choix des termes, et l’artifice de la période poétique; si son admiration, plus éclairée, eût franchi ces bornes timides pour embrasser dans son ensemble cette magnifique composition de l’Énéide, et l’ordonnance imposante de toutes ses parties, peut-être nous eût-il laissé un véritable poëme, au lieu d’un ouvrage équivoque, qui n’offre ni l’intérêt de l’histoire, ni le charme et les graces de la poésie.

_N.B._ Plures etiam alii præstantes ingenio viri, Silium paucis obiter attigerunt; quorum primus _Voltaire_, _Essai sur la Poésie épique_, cap. IV: «Je passerai sous silence Statius et Silius Italicus, l’un faible, l’autre monstrueux imitateur de l’Iliade et de l’Énéide.» Ipse quoque _H. Blair_, quem satis laudare non possum, in præclarissimo opere de Rhetorica, cap. XLIV, Silium cum Statio tantum memorat, in quorum carmine recognoscendo immorari operæ pretium non existimat. _Ed._

FINIS TESTIMONIORUM DE SILIO ITALICO.

[Annotatio 1: Vide supra p. 475, Epist. Plinii. «Est res rara quidem poeta consul,» inquit Jac. Duportus de Silio agens pag. 264, poematum.]

[Annotatio 2: Spartianus in Hadriani vita cap. 12: «Italici sunt Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes.» Alius Silius proprætor, ad quem Ciceronis Epistolæ libro XIII.]

[Annotatio 3: Acta Eruditorum 1719, pag. 178.]

[Annotatio 4: «Ubique in Silio Græcæ eruditionis vestigia, ubique elegantiæ,» Dan. Heinsius ad II, 626.]

[Annotatio 5: Martial. VII, 62.]

[Annotatio 6: Ea sic memoravit Vir. Clar. sed vide quæ supra notantur pag. 407, not. 1. _Ed._] [= n 1.15]

[Annotatio 7: Majore cura quam ingenio scripsit. _Plin._ ep. III, vii, 5.]

[Annotatio 8: Vide tamen quæ notantur sect. IV, ad præfat. Drakenb. supra pag. 433. _Ed._]

[Annotatio 9: Gœtt. Auz. vid. gel. Sachen, 1782.]

ARGUMENTA

XVII LIBRORUM SILII ITALICI

Auctore

HERMANNO BUSCHIO PASIPHILO.

LIBRI I.

Principio Libycæ describitur urbis origo. Junonis stimulis furit hic puer Hannibal actus, Et jurat medio per Punica numina templo, Se fore Romanis hostem patientibus annis. Adcipit imperium post hæc successor iniqui Hasdrubalis: dura premit obsidione Saguntum, In qua Dulichii virtus interrita Murri Spectatur, donec rigido cadit ense ferocis Hannibalis. Romam cives clam milite pauci Sarrano missi; Sicoris quos inter acerbam Exponit sortem Patribus fatumque suorum. Nec mora, legati pacis pactique jubentur Poscere ruptorem: et spreti de more vetusto Tristia fœdifragis indicere prælia Pœnis.

Hoc argumentum, quod in edit, a. 1504, invenitur, in sequentibus omnibus omissum est: unde Dan. Heinsius, qui libris Silii argumenta Buschii præposuit, hujus libri nullum esse credens, novum illud verbis Silii composuit.

Hannibal, exsuperans astu, sed devius æqui, Tangit Elissæas palmis juvenilibus aras, Et patrio jurat cineri Laurentia bella. Inde, ubi flore novo pubescit firmior ætas, Emicat in Martem, et, calcato fœdere, tandem Prima Saguntinas turbarunt classica portas, Bellaque sumta viro belli majoris amore. Pandere jamdudum portas, et cedere vallo Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis. Tum Patribus clarisque senum sua munia curæ. Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, Defessis subeant rebus muroque ruenti. Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, Et fugiunt tumido per spumea cærula velo, Donec Laurentes puppis defertur ad oras. Concilium vocat augustum, castaque beatos Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis Consul, et æquantem Superos virtute Senatum. Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.

LIBRI II.

Hannibal, ut cernit Latiam per cærula velis Adventare ratem, et mandata adferre Senatus, Obstrepere Ausoniis lituos jubet: ocius illi Ad muros vertunt iter infelicis Elissæ. Adjuvat arma Libys, Garamantum prædita sceptro, Asbyte: hanc Theron clava deturbat ab alto Bellantem curru: Tyrius quem ductor ovantem Virginis exstinctæ spoliis, præturbidus ira, Occupat, et leto damnat, mittitque vicissim. Interea Libycis indicit bella profanis Cum socio Fabius: clipeum fulvo ære micantem Callaici donant Regi: delapsa Saguntum Alma Fides populi penetrando pectora firmat: Qui se mox sævo per flammas eximit hoste.

LIBRI III.

Postquam clara fide, Pœno sub Marte, Saguntus Arsit, ad Hammonis scitatum oracula Bostar Mittitur, ut Superis quænam sit fixa voluntas Imperio super, et rerum novitate reportet. Ipse ad vicinos ductor cum conjuge Gades Navigat, et spoliis onerat feralibus aras Herculeas: post hæc caram seponit ab armis Cum puero, nondum bis seni mensis, Imilcen: Et nova mox petitur Carthago classe per undas. Atque hic nocturna specie mirabile monstrum Vidit, in Italicam stimulans fera pectora gentem. Quocirca innumeris Romana in prælia turmis Conlectis, propere trans Alpes signa ferebat, Lætaque Taurinis statuit tentoria campis.

LIBRI IV.

Fama volat, Pœnum signis hostilibus Alpes Transcendisse ducem; totis trepidatur in agris. Consultant Patres de bello, intactaque rursum Tela novant. Libycis ostendens Hannibal urbem Militibus, prædæ cupidos acuebat amore Ad pugnam. Interea volucri rate Scipio consul Massiliæ fidis aderat delatus ab oris: Obcurritque hosti Ticini ad fluminis undam. Atque ibi tunc prima caluerunt litora pugna. Sed consul Trebiæ vicinum Scipio collem Cedere compulsus petiit: quo venit et ipse Consulis adcitus Siculo collega Peloro. Hostis sed rursus victor, spumantia captum Post Apenninum Trasymeni stagna petebat.

LIBRI V.

Adparat hic pugnani Superisque vetantibus audax Flaminius Tyrio Trasymeni ad stagna tyranno Congreditur, quamvis, prudens Corvine futuri, Orares dominæ per Dardana mœnia Romæ, Gederet ut fatis paulum ominibusque sinistris. Sed pœnam meruit, proque his temerarius ausis Obcubuit, diro telorum obpressus in arvo Agmine: multa tamen leto dedit ante virorum Corpora, et inferias nigrum sibi misit ad Orcum. Inter quos stricto cecidit mucrone Sychæus, Filius Hasdrubalis. At postquam pugna quievit Funere Flaminii, victor Magone sequente Exiit ad cæsos; armisque minisque retentis Pectoribusque solum sternentes repperit omnes.

LIBRI VI.

Hinc, quibus hæc belli et pugnæ fortuna pepercit, Elapsi furtim diversa per avia cæcis Conduntur tenebris piceæ et caligine noctis. Hos inter fugiens Serranus, vulnere tardus, Ad patris quondam comitem devertit, et ipsa Tecta Mari armigeri pulsabat fida paterni: Adceptusque domo recreatur paupere mensa, Infusoque sinit tractari vulnera succo. Discit et inde Maro clari narrante parentis Facta, sed et pœnam, qua illum Carthago peremit, Ob sanctam non æqua fidem, rapit aure dolenti. At Fabium Patres adlata ad munera belli Clade legunt: hostis raptas agit undique prædas, Donec eum inlecebra mollit Campana furentem.

LIBRI VII.

Electus dubiis dictator et ancora rebus, Non facilis vinci Fabius virtute nec astu. Mox Superis Romæ per templa indicit honores; Ædibus et votis Divum sibi mitigat iram. Exin Sidonium cautus contendit ad hostem, Non commissurus pugnam, nisi Marte coacto. Quem quum non astu solito, terrore nec ullo Hannibal eliceret, Dauni tellure relicta, Clauditur in tumulis a dictatore Falernis. Hinc patriis ad sacra Deis peragenda profectus Præposuit castris equitum de more magistrum: Sed vetitum conferre manus. Fabio tamen ille Absente in pugnam ruit, æquaturque vetanti. Moxque, errasse pigens, illi jus omne remisit.

LIBRI VIII.

Hic jam Varro, loquax medio in discrimine rerum, Consul Romanas capit, indignante Senatu, Insanæ plebis stultæque favore secures Cum Paulo Æmilio. Noscens nova vulnera Juno, Præscia Cannarum, stagnis Laurentibus Annam Adloquitur, Pœnum ut jubeat nunc tendere regem, Explicat arentes ubi fervida Apulia campos, Fataque promittant ibi prosperiora peractis. Anna audita facit, grates agit Hannibal Annæ, Et movet in campos Diomedis nomine dictos. Hinc toto e Latio funebria miles in arma Cogitur: at liquido variis prodentia monstris Numina vicinam cladem ostendere, sed amens Prodigiis Varro spretis sese objicit hosti.

LIBRI IX.

Demens in pugnam furit hic et vulnera Varro, Quamvis infelix Solimus monuisset abunde Varronem, proprio signatis sanguine fatis. Concurrunt igitur Pœni fortesque Latini Ingenti fremitu, summoque ardore virorum. Stat pro Sarranis obtendens ægida Pallas, Mars pro Romanis infesta fulgurat hasta, Scipiadæque manu fabricatum porrigit ensem Incude Ætnæa; magis ardet Gorgone Pallas. Donec cæruleam demittit Jupiter Irim, Ut cum fulminea revocet Tritonide Martem. Vulturnum emittit rapidum, Junone volente, Æolus, adversos ruit acer Paulus in hostes, Fœde laxatis at Varro fugit habenis.

LIBRI X.

Inter funestæ non prospera tempora pugnæ, Cannarumque altos et latos stragis acervos Obruitur Paulus, coeuntibus undique telis. Sedibus hinc tacitis placitum Saturnia somnum Evocat, ut juvenem victorem a mœnibus urbis Arceat. At fugiens Canusinum miles in agrum Conligitur: placet exsilio mutare labantem Ausoniam pubi, pavido suadente Metello. Sed quatiens gladium flammata Scipio dextra, Non deserturos patriam jurare coegit. Interea celebrat laudato funera Paulo Hannibal, et Marti scutorum incendit acervos. Fama mali tanti tristem levis advolat urbem, Et redit amisso jactatus milite Varro.

LIBRI XI.

Adcepta ad Cannas ferali clade cruentas, Mox sequitur populi defectio fœda Latini Ad Tyrii tam fausta ducis memorandaque castra. At Capua inprimis, rebus sufflata secundis, Ausa fuit partem summi sibi poscere juris, Et rejecta suas victori pandere portas, Invito et frustra Decio prohibente furorem. Hic quum inter mensas Campanaque pocula victor Desidet, invisum regem obtruncare parabat Confidens animi juvenis, cœptumque minaci Ense patrasset opus, ni se tenuisset euntem Pactulo genitor. Dehinc natus Hamilcare fratrem Mittit, ut ad patriæ cupidas hæc nuntiet aures, Pugnatum, et Cannas hostili cæde repletas.

LIBRI XII.

Jam Zephyro in terras flatu redeunte tepenti, Hostis Parthenopes ad muros agmina ducit. Inritus hinc cœpti Cumas petit: inde profectus Marte Dicarchæam parat exagitare juventam. Hinc movet ad trepidam belli molimina Nolam Marcello sed tum fractus pulsusque recessit. Strenuus et Sardos tutatur ab hoste Libysso Torquatus: miseras ardens incendit Acerras Hannibal: inde tuos, peritura Petilia, muros, Et demta madidum luxu capit arce Tarentum. Nec non et Capuam totis jam viribus urguet Dardanus obsessam: quam quum recreare soluta Obsidione nequit, Romam ruit acer ad altam Hostis, ut armorum facto premat orbe vicissim.

LIBRI XIII.

Mœnia vix hostis defensa versus ab urbe Cernere desierat, subito quum signa movendi Incidit ad muros iterum calor. Isset et illuc Propter Palladium, ni sacram Agrippa negasset Posse capi Romam. Rapit ergo inde inpius arma, Et te cum pleno spoliat, Feronia, luco; Litoreosque petit, quos vertit Bruttius, agros. Fulvius hinc Capuam rediens, tandemque subactam Intrat, et infidi punit commissa Senatus. Tristis sed geminos (quando hæc ita aguntur) Ibera Scipiadas terra Fors abstulit. Infera mæstus Scipio regna subit, caras ubi convenit umbras Et Patris, et Patrui, et Matris loca læta tenentes. Discit et eximios, quos spondent fata, triumphos.

LIBRI XIV.

Nascitur hinc bellum juvenis post fata tyranni, Hispano veniens ubi terris nomen ab amne Inposuit pubes; nam rege Gelone creatus, Oblitus monitus, artesque oblitus avitas, Incepit luxu, spreta virtute, cruento Flagrare, et rigidis delicta tuentibus armis, Cingere se ferro, et regnum terrore fovere. Hoc igitur (neque enim longum violentia durat) A conjuratis tota cum stirpe peremto, Marcellus propere Siculis adnavigat oris; Mutatasque videns, trepidos mox spargit in agros Signa: Leontini senserunt prima coloni. Pugnaturque mari, Pœnoque per alta fugato Arma Syracosios capiunt victricia muros.

LIBRI XV.

Quem, ducibus cæsis, iterum jam Bætis ad oras Mittat, Romulei quærit dum cura Senatus, Scipiadæ juveni lauro tum forte sub ampla Adstitit hinc subito Virtus, hinc blanda Voluptas, Et sibi promissis avet utraque jungere magnis. Ille sed amplexus Virtutem, crudaque Martis Munera suscipiens, volitansque per æquora classe, Arma novæ subito Carthaginis horrida muris Inpulit, et victor ferro sibi mœnia pandit. Interea Hemathius conflat nova bella Philippus, Herculeoque senex Fabius dat jura Tarento, Marcellusque cadit, Nomadum circumdatus astu. Hasdrubalisque caput, tumidi regione Metauri Abscissum, Hannibali monstrat Nero lætus atroci.

LIBRI XVI.

Hannibalem adcepit miserandos Bruttia tellus Mærentem patriæ casus, fratrisque, suosque. Non tamen audebat concurrere Roma gementi. Tantus erat Libyci metus et formido tyranni. Omnia in auriferis jam Marte subegerat arvis Scipio, jam dederat fugientia carbasa ventis Exutus castris Mago, jam captus et Hanno Præbebat Latiis infelix colla catenis. Hasdrubal huic cladis dum nescius addere sese Festinat, latebras victus certamine spectat. Dein Masinissa novo contingit fœdere dextram Scipiadæ, sociumque sibi dux ipse Syphacem Conciliat: facit hinc ludos Patruoque Patrique, Et repetit Latium fama spargente triumphum.

LIBRI XVII.

Postremo Idæis Divorum Mater ab oris Advehitur Romam, Phrygiam Nasica Cybellen Excipit, et toto censetur ab ordine Patrum Optimus, ipse alacer Libyam dux Scipio classe Navigat, et Sicula lætus discedit ab Ætna. Castra ducum adgressus ferro flammisque duorum Conficit, Hasdrubalis victor Numidæque Syphacis, Verterat ad Pœnos qui fœderis inmemor arma. At, quum post idem vires reparasset et enses, Vincitur, et Latiis oneratur colla catenis. Hannibalem hinc revocant Patres, sed fulmina vimque Ferre nequit Latii rectoris: jura jugumque Romanum Carthago capit: dux ipse reversus Alta triumphanti scandit Capitolia curru.

AMBROSII NICANDRI TOLETANI

In Singulos Libros Silii Catalepses.

CATALEPSIS LIBRI I.

Bellorum hic causæ, Pœnoque obsessa Saguntos Est duce, legatos Latias quæ mittit ad oras.

LIBRI II.

Romanam prohibet navem contingere portus Hannibal: huic clipeus datur, et ruit alta Saguntos.

LIBRI III.

Gades Pœnus adit, sortes petit æquore Bostar, Dux Alpes superat, Taurinis qui sedet arvis.

LIBRI IV.

Ticini clades canitur, Trebiæque ruina, Hic Apenninum transit cum milite Pœnus.

LIBRI V.

Insidias Tyrius ductor struit; hinc Trasymenus Romanam indoluit stragem; tremit Itala tellus.

LIBRI VI.

Romam quisque petit: prima audit Punica bella Serranus, referente Maro; et movet agmina Pœnus.

LIBRI VII.

Obvius Hannibali Fabius venit, isque cadentem Collegam eripuit nato, cui reddit honores.

LIBRI VIII.

Conveniunt, Varrone duce, ad fera bella cohortes, Italiæ et cladis signa infelicia surgunt.

LIBRI IX.

Collega invito Cannarum prælia Varro Stultus init; portenta vetant; fugitque cruentus.

LIBRI X.

Cannis obcumbit Paulus, quem Pœnus honorat; Spes Italas Fabius renovat, Varrone recepto.

LIBRI XI.

Ad Tyrios socii desciscunt; pectine Teuthras Gesta virum canit; et Mago Carthagine certat.

LIBRI XII.

Parthenopen dux Pœnus adit Nolamque, resedit Ad Capuam, trepidæ tenditque ad mœnia Romæ.

LIBRI XIII.

Pœnus ab urbe redit Capuam; tellure et Hibera Scipiadæ obcumbunt: natus descendit Avernum.

LIBRI XIV.

Arte Syracosiam expugnat terraque marique Urbem Marcellus, fœdat late omnia pestis.

LIBRI XV.

Scipio ad Hispanas juvenis tunc navigat oras, Marcellusque cadit; cadit Hasdrubal ense Neronis.

LIBRI XVI.

Hispanos vicit dux Scipio; tecta Syphacis Hospes adit, patrio celebratque in funere ludos.

LIBRI XVII.

Advehitur Romam Cybeles: hinc Scipio Pœnum Dejicit Hasdrubalem, prostratoque hoste triumphat.

PRÆFATIO HEYNII.

Silium Italicum poetam commentario docto illustrare quum, quod ex _Commentatione de Silii vita et carmine_ ad me missa intellexi, meo potissimum suasu se aggressum esse professus sit cl. editor, Vir modestia et virtute non minus quam doctrina accurata et varia conspicuus: ne mihi aut aliquid, quod mei ordinis homini haud conveniat, arrogasse aut judicii mei auctoritatem affectasse videar, non alienum videri poterit, si in ipsa libri fronte consilii mei et hortatus rationes paucis reddidero. Et primo consilium illud referendum est ad tempus istud, quo vir doctissimus ante hos XV annos inter disciplinæ Gottingensis alumnos esset, Seminarii autem Regii philologici sodalitio et necessitudine teneretur; cujus equidem eam semper habui, et inter juvenes ingenuæ indolis haberi vidi, religionem, ut, qui ei adscriptus esset, præcipua aliqua cura, fide et benevolentia mihi videretur esse amplectendus, ille autem ad studiorum suorum ac vitæ rationes, non modo in ipso studiorum cursu, verum etiam decursu academico facto, quum jam ad publicæ vitæ munerumque tirocinia procederet, consiliis meis utendum sibi esse existimaret. Necdum facile vidi aut mihi moris mei aut illis pietatis erga me suæ fuisse pœnitendum. Ex dictis itaque apparet, ad multos retro annos consilium hoc meum esse revocandum, quum de viri docti, qui aliquot annis post Lipsiæ ad Silium edendum se accinxit, consilio simili nondum mihi aliquid innotescere posset. A familiaribus autem meis eo, quo dixi modo consultus, quum multos viderim ad majora natos relicta academia in desidiam et veternum incidere, soleo fere, ad excitanda modo et acuenda, modo ad alenda et ornanda ingenia, pro uniuscujusque studiis, profectibus, facultatibus, ostendere et commendare argumentum aliquod operæ et studii certum, in quo vires ingenii et industriam experiri possint; quando quidem fluctuando et aliud ex alio tentando infringi plerumque primos animi impetus, mox retusos jacere, usus et experientia doceat. Quem operæ dilectum etsi effectu sæpe suo carere et conatus operosos in cassum recidere haud abnuerim: omni tamen utilitate eum carere non usquam intellexi; contra ad multa præclara deductos esse alios lætus cognovi; inque his quum maxime doctissimum virum GE. ALEX. RUPERTI. Præclaro ille operæ suæ in carmine Siliano positæ specimine sub annum LXXXVIII emisso, virorum doctorum suffragiis confirmatus strenue in tela pertexenda perrexit; mox de consilio V.C. _Jo. Chr. Theoph. Ernesti_ certior factus, qui a. XCI Silium docte et intelligenter illustratum edidit, non tamen animo concidit, aut consilium omne sibi abjiciendum esse putavit. Neque pro humanitate sua optimus vir _Ernesti_, aut postulavit aut expectavit, ut alter idem stadium ingressus sibi de omni curriculo decederet. Omnino enim a tali contentione et studiorum tanquam concursu et conflictu, si modo liberali et ingenuo homine digna instituatur concertatio, malevolentia et obtrectatione remota, utilitates multas magnasque proficisci necesse est. Interea laudi ducendum fuit _Ruperti_ nostro, quod is constanter rationes suas sequutus non temere opus maturavit; etsi nec ejus culpa evenit, ut illud, jam ante hos tres annos, quod ex subscriptione Commentationis intelligo, redemtori traditum, nunc demum prelo liberatum est et emissum.

Ut autem inter reliquos poetas Silio potissimum illustrando operam suam, etiam me non auctore, addiceret, suaserant viro clarissimo multa, quæ ipse melius, quam a me fieri posset, in Commentatione sua exposuit. Inprimis Silius singulare haberi debet adjumentum ad ornandum infinitarum rerum notitiis ingenium, ad copiam doctrinæ poeticæ, et orationis facultatem parandam; ita ut ad locupletandum juvenile ingenium aliquantum profecisse putem eum, qui Virgilio diligenter lecto Silii lectionem adjecerit. Accedit quod cum studio in rebus Romanis earumque scriptoribus occupato mirifice conspirat carminis argumentum; ut taceam, quod Carthaginis opulentia ac luxus cum asperitate et paupertate Romanorum in conflictum adductus multa habet, quæ ad cogitationem similium nostræ ætatis casuum, consiliorum, eventorumque, invitare animos possint.

Omnino autem _poetarum lectionem juvenili ætati esse accommodatam et ad omne studiorum liberalium genus viam munire_, recte judicarunt majores nostri, nec aliter sensit antiquitas, optima magistra eorum, quæ aut recta ratione et sensu communi aut experientia et usu continentur. Meminerimus modo Horatianum illud: _Os tenerum pueri balbumque poeta figurat, ... mox etiam pectus præceptis format amicis_, et quæ sequuntur plura. Cujus tamen asserti quum non videam inter omnes in promtu haberi caussas et rationes explicitas et apertas: ne sicco prorsus pede hinc discessisse videar, agedum, paucis attingere liceat ipsas _caussas, quibus utilitas lectionis poetarum in juvenili maxime institutione continetur et efficitur_.

Quum scilicet post multas variasque virorum doctorum disputationes satis constet, institutionem puerilem a philosophico aliquo systemate enucleando, aut a notionum subtilium molestia judiciive acuendi sola molitione, haud consulto procedere; quando quidem in ea ætate ipsa natura non rationem et judicium satis firmum finxit, sed ingenii vires ad recipiendas variarum rerum notiones, mente recondendas et asservandas, fingendas alias ex aliis et oratione reddendas attemperavit: occupandum utique illud esse videtur primo loco omnis generis, naturæ artisque, _notionibus_ undique _colligendis_ et memoriæ infigendis; ut adsit aliquando _materies_ idonea et satis magna notionum copia, quando ad generaliores notiones institutio processerit, et perpetua et systematica jam disciplina mens sit imbuenda; ne abhorreat ea a notionum abstractarum asperitate, quum, _a quibus illæ ductæ sint_, nondum assequutus sit tiro, nec sine veris singularum rerum exemplis oculi animique sensui subjectis recte assequi possit. Est porro ingenii vis excitanda et ipso usu subigenda, ut _notiones_ undique arreptas _comparare_ inter se et componere, quidque inter eas conveniat nec ne, observare et notare, assuescat tenellus animus; primo quidem _in rebus sensibus subjectis_, tum in iis _quæ animum voluntatemque movent_, et _sensum veri recti pulchrique cient ac fingunt_: quod nisi _mature_ fiat quum monitis tum exemplis propositis, nulla facile disciplina seriore, multo minus academica, aut rerum divinarum humanarumque subtili præceptione, potest id aut emendari aut suppleri. Regnat in his, ut de historia nunc nihil dicam, _poetarum lectio et interpretatio_, quæ juvenilem indolem ad multarum magnarumque rerum species animo concipiendas erigit, præclara phantasmata objicit, sensus liberales, generosos, excelsos gignit, morum ferociam emollit, sententiis utilibus ac præceptis animos ingenuos imbuit, et ad humanitatem, benevolentiam, fortitudinem, laborumque tolerantiam instruit. Hæc enim illa sunt, propter quæ _omnino_ juvenili ætati proposita est _auctorum classicorum lectio_, ut ingenia, mores, animos, quasi aliud agendo juvenes inde fingant, bonos sensus et habitus induant et ad exempla, quæ ante oculos quotidie tanquam posita habent, sensim se sensimque componant; tantum abest, ut sola latinæ ac græcæ linguæ cognitione illa disciplina contineatur, ut potius hæc ipsa cognitio non tam per se appetatur, quam potius, ut partim ad legendos præclaros scriptores via muniatur, partim sermonis omnis ratio grammatica in linguis jam ad magnam subtilitatem elaboratis, et ex usu vitæ sublatis adeoque nulli vicissitudini obnoxiis, animo infigatur, simulque prima logices elementa una cum præceptis grammaticis ac rhetoricis instillentur. Verum de his et alias multa dicta sunt, et plura dici possunt, quæ ad hunc locum haud spectant.

Maneamus in eo, quod _epici_ maxime et _dramatici_ generis poetæ fingendis juvenilibus animis sunt idonei; est enim in illis multarum variarumque rerum copia, inprimis earum, quas aut obvia sensibus natura, aut sensus animi interior suppeditat; est in iis magna affectionum et movendarum et purgandarum ac regendarum opportunitas; est ornatior oratio. Nec obstat, quod, ubi ad vitam veram aliquando processeris, generosis istis sensibus, quos poetæ nobiliores aluerunt, multum detrahit vitæ veritas; est enim vel sic facilius et utilius, descendere ad deteriora, quam ab humilibus et projectis assurgere ad meliora, ab ignavis ad strenua et animosa. In lucro quoque ponendum est, quod _poetæ veteres ad diversa tempora, mores diversos, sensus, judicia, revocant_, quodque ipsas rerum notiones variant; quæ res incredibiles habet utilitates ad judicium animi informandum et constituendum; quum in magno malo habendum sit, _si non nisi unius ætatis, unius populi, provinciæ, sectæ notiones et opiniones imbiberis_; enecat enim hæc judicii imbecillitas omnes sensus et affectus liberales, tollit facilitatem, indulgentiam, integritatem, provocat iras et odia in alios, qui locupletioribus rerum notitiis instructi, de iis, quæ alii pro exploratis habent, aut dubitant aut aliter statuunt. Hoc est etiam illud, quod viros interdum acutissimos fecit proclives, ut ea, quæ aut ipsi excogitaverant aut ex prævalentibus cujusque sæculi placitis et assertis arripuerant, aut in novum ordinem redegerant, subtilia per se ac præclara, toti generi humano obtrudere, et quidquid est mortalium in suas partes obtorto collo pertrahere vellent: quum non pensitarent, quæ ipsi acute cogitassent, acutius etiam verbis extulissent, non convenire nisi iis qui ab eadem disciplina essent progressi; _ad sensum communem esse revocanda ea, quæ omnibus ordinibus, quæ non tuis modo popularibus aut æqualibus, sed aliis quoque ætatibus ac populis probari, quæ publice ac vulgo utilia et haberi et esse velis_. Ab ista opinionis imbecillitate liberari nemo facile potest, qui non diversorum temporum, inprimisque antiquiorum, judicia, opiniones, mores, cognoverit ac reputaverit. Et ea est præcipua aliqua utilitas, quam ex veterum scriptorum lectione colligere licebit, si recto cum judicio aut ductu illa instituta fuerit. Nemini ita facile in animum veniet, si ea exceperis, quæ sensus omnes homines communis docet, excogitari posse aliquid, multo minus subtilius aliquod placitum, quod toti generi humano, ne omnibus quidem per litteras suas expolitis populis, assensum et suffragationem extorqueat. Quamobrem præstare videtur, si, qui publice utilia tradere voluerit, intra eam societatem, in qua vivit, se contineat, et videat, quam ingeniorum, et multo magis morum, emendationem bonis præceptis, recta institutione et sensus communis confirmatione efficere ac perficere possit; quæ autem publice utilia esse viderit, populari præceptione popularibus suis proponat, docta autem ac subtilia doctis et subtilibus ingeniis propinanda esse intelligat. Itaque nec hoc sibi aut sumserit aut fieri posse putaverit, ut ad eam, quam facile aliquis animo sibi fingere potest, perfectionem omnis gens humana adducatur: quandoquidem ea, quibus hoc effici possit, caussis continentur externis, quas nusquam terrarum adesse videmus; hoc est, præsidia, opes, facultates, sine quibus in longe maxima hominum parte, quæ ad viles curas, timores, ærumnas; omnium rerum honarum inopiam, depressa est, ne sensus quidem communis excitari aut erigi potest. Verum ad ea redeundum est, a quibus ætatis nostræ opinandi facilitas nos abduxerat.

Lectione poetarum omnino vindicata, restat, ut _de recta eorum lectione et interpretatione_ pauca moneamus. A verborum autem interpretatione omnem lectionem procedere, et quidem accurata et sermonis indoli consentanea, nemo non intelligit; in poeta autem ita porro ea instituta esto, ut, quæ orationi poeticæ propria sint, quæ ornatum constituant, quæ sensus moveant et impellant, sententiæ, verba et formæ loquendi, notentur. Optandum sane est, ut is, qui interpretatur, poetico quodam calore et ipse incalescat, et, quoties ad insignia loca accesserit, sensus sui vigore ac vi imbuat alios; saltem ad ea loca observanda et enucleanda diligentior ejus erit opera; ut reddat caussas, cur hoc vel illud insigniter placeat, cur alia narrata sint simpliciter, alia copiose et ornate; quod melius intelligitur, si ad vulgares loquendi modos ac formas ea revocaveris; ita enim orationis lumina et ornamenta, ingenii copiæ et poetæ inventa, melius elucescunt. Fingitur sic per singula hæc observata sensus pulchri, veri, recti; acuitur ad dijudicandum id, quod recte minusve inventum aut enuntiatum sit, judicium; præparaturque animus ad institutionem disciplinæ, qua ille aliquando erit imbuendus, inprimis philosophicæ; præluditur facultati recte cogitandi, bene dicendi ac scribendi, quam majores nostri logices ac rhetorices nomine insigniebant. Etsi et illi, qui jam disciplinis mature imbuti sunt, ex poetarum lectione et voluptatem et utilitatem haud contemnendam capient, quando quidem illi judicio jam firmato in rerum et ornamentorum caussas altius descendere et subtiliorem judicationem facere possunt. Paratur inter hæc major notitiarum doctarum copia, ornatur ingenium et oratio, et ad eloquendum, quod velis, facultas major ac parata suppetit. Quæ si quis aut assequutus fuerit, aut animo reputaverit: non sane ille poetarum, generosiorum utique, lectionem juventuti aut propositam temere, aut parum utilem judicabit; deberique adeo laudem nostro quoque _Ruperti_, Viro cl. qui _in Silio interpretando_ operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit. Scr. Gottingæ M. Mart. CIↃIↃCCXCV.

C. G. HEYNE.

* * * * * * * * * * * * * *

Errata: Commentarii

[de Silii Vita et Carmine] [Sectio IV] quum tu tertium consulatum recusabas,» [» deest] in libro _de Asia proconsulari_, planissime disseruit [planisssime] Silii locum lib. III, v. 395 [recte 393-395] veterum superstitionis indagatorem sagacissimum [sagacisssimum] [Sectio IV] [Annotatio 5: ... T. V.] [T. V,] [Sectio V: 1514] _Lugduni_ in-8º, [“in-8º” italice scriptum]

INDEX UNIVERSUS

RERUM ET VERBORUM

IN SILIUM ITALICUM.

INDEX RERUM ET VERBORUM, IN SILIUM ITALICUM.

Literæ N. et V.L. passim additæ significant, ea verba vel res in _Notis_ et _Variis Lectionibus_ illustrata esse.

A

_A_ Belo numerare avos, I, 73. a duro haud inbellis aratro, VIII, 398 N. Dextera a curvis capulo non segnis aratris, I, 614 N. squalent a pulvere crines, IV, 251. a sanguine tætros rores, IV, 165. a litore Ibero Atlas, V, 271 V.L. a sanguine Clausi Nero, VIII, 412 N. _Ab ira_ movit arcus, II, 139 N. longi laboris ait, IX, 535. proclamat, VI, 699 N. exclamat, XI, 99. asper, XII, 551 N. sævus, XVI, 520 N. in se versus, XVI, 435. _ab_ arte falcatus ensis, III, 278 V.L. _ab_ litore Hesperidum Temisus, I, 431 V.L. _ab_ alto Tullo, etc. sanguis, VIII, 405 N.; 439 N. _Abaris_, X, 135. _Abdiderant_ piceæ umbris templum, I, 84. _abdere_, quid propr. significet, VI, 21 V.L. _Abduxere_ gradus in terga relatos, X, 18. _Abella_ pauper sulci Cerealis, VIII, 543 N. et V.L. _Abest_ ille haud laude nostra VII, 248 N. votis, XVI, 260. _Abiere_ doli, XII, 505. minæ in cineres, XIV, 315. montes in nubila, III, 493. _abiit_ mens, X, 264. _abeunte_ favore Deorum, II, 206 N. _Abies_ fata ferens, IV, 255 N. _Abigere_ menti, VIII, 124. _Abjicere_ vitam V, 226 N. _Abjuncti_ agri VIII, 640 V.L. _Abnuere_ fortem, IV, 805. inceptis comitem, III, 110. descendere, XIV, 600 N. _Abolere_ Ægates, I, 61 N. Cannas, XVII, 608 N. tristia dicta, VII, 549 N. _Aborigines_ prisci incolæ Latii, eorumque rex Faunus, VIII, 356 N. _Abripi_ cædum amore, V, 229 N. gloria, VI, 332. _Abrumpere_ fœdus, I, 296. vocem turbando, II, 330. galeam, XII, 242. cuncta cum luce, IX, 649. vitam, II, 597 N. primordia rerum, III, 79 N. fas omne armis, II, 293 N. somnos buccina, VII, 156 N.; XV, 48 N. spes e medio, VIII, 51. agmen, XIII, 682. _abruptum_ cælum, VI, 608 N. antrum, VII, 419 N. ingenium, VII, 219 N. ponti latus, XVII, 249 N. _Abscedit_ Auster, XVII, 209. vitæ tempus, XII, 560. _Abscidere_, vel _abcidere_ differt ab _abscindere_, III, 552 V.L.; X, 52, 148; XV, 470 V.L. _Abscondere_ campos cæde virorum, XI, 519 N. ora galeis, XIV, 636. æquor puppibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. telum in aere, I, 316. annos secretis ruris, XV, 597. _Absentia_ corpora mandere ut præsentia, IV, 335 N. _Absistit_ bello, II, 325. ponto, II, 371. gemitu, VI, 342. cura, XIII, 512. labore XV, 190. damnare, VI, 448. nec adhuc oculis imago, II, 568. vani cœpti, XVI, 223. _Absolvere_ manum, IX, 150 N. factum victoria, XV, 656 N. _Absorbet_ flamma vorax latices, IV, 686 N. _Abstinere_ ire, XII, 44. irarum, X, 84 N. _Abstrahere_ arboris molem, VI, 195 V.L. _Absumere_ aliquem votis, IV, 798 N. _Acarnan_ amnis, III, 42 N. dextras jungebat Philippo, XV, 288 N. _Acca_, IX, 117 V.L. _Accersere_, I, 264 V.L. _Accipiter_ columbas exagitans, et ab aquila fugatus, IV, 105 sq. N. _Acer_ Flaminius, VI, 22. hinnitus equorum, IV, 96. ruis in enses, III, 120. axis, II, 186 V.L. metiri juga venatibus, III, 338. metus, II, 231. labor, III, 92. _acris_ Rhodanus, grex, moles, III, 463 N. pugna, IX, 488. _acres_ tubas exercere, IX, 6 N. _Acerba_ hasta, VI, 60. lues, XII, 184. palus Cocyti, XIII, 425. _acerbis_ fessus, XIV, 559. _Acerbare_ questu, VI, 117 N. et V.L. _Acerræ_, VIII, 535 N.; XII, 422 sq. N. _Acervare_ questu, VI, 117 V.L. _Acesta_ urbs, XIV, 220 N. _Acestes_, _Helymus_ et _Entellus_ ante Trojæ excidium profugi in Sicilia condidere _Ægestam_, _Helyma_ et _Entellam_, XIV, 45 N.; 205 N., 220. _Achæmenius_ ritus, VII, 647 N. odor, XV, 23 N. arcus, XV, 570 N. _Achætus_, XIV, 268 V.L. _Achaia_ rura, XIV, 5. mœnia, XV, 306 N. _Achates_ fl. et gemma, XIV, 228 N. _Acheloias_, XII, 34. _Achelous_ fl. ejusque lucta cum Hercule, III, 42 N. _Achemorus_, XVII, 426. _Acheron_ tristior, XIII, 571 N. _Acherontis_ portæ, XIII, 465. _Acheronta_ videbo liber II, 367 N. et V.L. vocat, I, 94 N. movet, II, 536 N. Conf. _Acherusius_. _Acherras_, III, 299 V.L.; VII, 338. _Acherusius_ humor, XIII, 398. _Acherusia_ pestis, XIV, 613 N. palus, Cumis vicina, ubi iter ad undas Acherontis, seu inferos, XII, 116 N.; 126 sq. N. _Achilles_ æternus carmine, XIV, 95. ejus clipeus et Vulcania arma, VII, 120 seq. N. præceptor Chiron, XI, 450 N. _Acies_ inmobilis, IX, 317 seq. N. densa, IX, 321 sq. N. _Acis_ fl. et puer formosus, XIV, 221 seq. N. _Acithius_ fluvius, XIV, 268 V.L. _Aclys_ et _aclis_, III, 363 V.L.; VIII, 550 N. _Aconteus_ venator, XVI, 564. _Acræ_, XIV, 206 N. _Acragas_, XIV, 210 V.L. _Acrilla_, seu _Acrillæ_, XIV, 271 V.L. _Acrisionei_ muri, I, 661 N. _Acrius_ parcere nato, VI, 624. _Actæon_ ejusque mors, XII, 365 N. pater Aristæus, XII, 368 N. _Actia_ templa Phœbi, XV, 302 N. _Actus_ rerum, I, 581. tantos incidit Deus, III, 78. in _actus_ comes ibat, X, 136 N. _actus_ ingentes deserit, I, 459 N. _Actutum_ adsit vindex, XV, 802. _Acuere_ stimulis, I, 113 N. homines, V, 228. spicula veneno, I, 325 N. enses fraudibus, XII, 52 N. dentem, I, 425 V.L. mentes labsas, X, 605. _acuunt_ extrema pericli, I, 559 N. _Acus_ comatoria, XV, 26 N. _acu_ scribere, XIV, 660 N. _Acuta_ pinus, XIII, 331. _Adæquare_ Marcellum decori Martis, XII, 278. _Adcedere_ collem, VI, 604 V.L. silvis, XVII, 570. secundis, VIII, 326 N. _Adcendit_ mentem, I, 493. pectora donis, XVI, 459. corda laudibus, XVII, 292. dextras pugnæ, XII, 351 V.L. mentes in prælia, I, 345; IV, 170. dextras ad funera, V, 258. collem Tarpeium Jupiter, VI, 604 V.L. Martem, XV, 594. pugnas ære, VIII, 488 N. hortando in hostem, VIII, 608. telum in aere, I, 316 V.L. invidiam, VIII, 258. studia, I, 185 N. curas, VII, 526. lucem Eoi fulgentibus armis, XI, 515 N. galeam gemmis clipeumque auro, XV, 678 N. ira hostem, IV, 272. hos nobile nomen, XVI, 329. belua flammas, IX, 614. Titan tempora autumni rapido igni fulminis, XIV, 589 N. Sirius ignes, XVI, 99. sol Olympum, III, 671 N. _Adcensa_ ira, IV, 642; V, 105. armenta, VII, 333 V.L. [recte 334] venena sole, I, 285. unda fervore V, 605 N. in iram, V, 558. _adcensus_ scopulus, III, 641. _adcenderet_ Sidonia virgo aras, XIII, 620 N. _Adceptare_ jugum, VII, 41. _Adcidit_ vox aures Æneadum, XIII, 153 V.L. _Adcipit_ verba, IX, 479; XVII, 563. eum Pœnus, V, 573 N. ferrum lateri et pectoribus, VII, 626; X, 7. mortem in viscera manantem, V, 529. mores indomitos, XIV, 87. spatium tuba, XVI, 480 N. _adcepere_ rates facem, XVII, 623. _adcepit_ tellus freta, XIV, 13. tellus ossa sepulcro, XI, 384. Bruttia Hannibalem, XVI, 2 N. cornus cædem ab hoste, IV, 141 N. Scipio numen, XVII, 2 V.L. _Adcisæ_ gentes, II, 392 V.L.; VIII, 588 N. _adcisa_ ornus lacertis, X, 531. _Adcola_ lucis, I, 414. _Adcommodare_ ensem lateri, V, 146 N. aciem ripis, V, 219. _Adcumulare_ præconia leto, II, 336 N. clades, IV, 598. primordia factis, XI, 255. cœpta dextra, XV, 654 N. _Adcusator_ manus injectat et trahit, III, 183 N. _Addere_ se clausis, II, 20. sese castris, VI, 21. nomina genti, XVI, 633. se socium casibus, VI, 372. crimen mensis, II, 523. dextram bello, X, 232. quos umbris, IV, 396. modum dextræ, IV, 666. vincla viro, XVII, 141. spem miseris, XII, 330. fatis patriæ, XV, 548 N. cursum fatis, XII, 45 N. iras mentibus, IX, 454 N. viris pila, VIII, 547 N.; X, 105 N. hastas tergo, XV, 719. puero rabiem in fines Italum, I, 71 N. in spatia, et in spatio, XVI, 373 N. propiorem Martem, V, 442 N. incendia ramis, VII, 161. semina sulco, III, 350 V.L. _Addita_ Erinnys, II, 595 V.L. fata nascenti, II, 224 N. _Addicere_ populum inermem, XV, 247 N. _Adducere_ nervos arcus, I, 334 V.L. mare cantu, XI, 472. tonsas ad pectora, XI, 489. frena, XIII, 834. gressus, cutem, artus, IV, 391 V.L.; X, 18 V.L. _Adeo_, I, 20 N.; XIV, 487 N. _Adesi_ plutei, I, 363. montis fragmina, III, 470. cladibus, XIII, 679 N. _Adesse_ alicui, I, 301 N.; 514 N. _Adfecta_ hiems, XV, 502 N. _Adferri... adlatum_, fervere partem, etc., I, 456 N. _Adfigere_ corpora terræ, I, 674 V.L. hastam ripæ, IV, 588. dextram plectro, XIV, 403. transtro hasta nitentem, XIV, 536. ferrum in robora, XIV, 328. cornum campis, VII, 616. _adfixus_ cælo navita, VII, 363 N. [recte 362] _Adfirmare_ pro _obfirmare_, XII, 668 V.L. _Adflare_ montes hinnitibus, I, 578 N. _adflatus_ ductor fallente Cupidine, XI, 420. peste premebat catervas, VI, 240 tabe, VI, 159 N. _adflata_ ora flammis, XVII, 113. Cynthia rotis fraternis, IV, 481. _Adflatus_ cornipedum I, 436 N. _Adfligere_ corpora terræ, I, 674 V.L. telluri miserum Mincium, IX, 631. membra solo, VII, 614. saxo, XI, 83. patriam, VIII, 317. _adflictis_ rebus opem ferre, XIV, 440. _Adfluit_ manus, Teucri, etc., XII, 361 N.; XIV, 208 N. _Adfremit_ Boreas alis, XIV, 124. _Adfulget_ Venus, VII, 467 N. _Adfusa_ moles, V, 66 V.L.; VI, 572 V.L. carina, XV, 219 N. _adfusus_ pulvis, IV, 251 V.L. _adfusi_ Pœni, XIII, 695 N. venti, XVII, 218 N. _Adglomerare_ arma, V, 238. _Adherbes_, VII, 601. _Adimitur_ tibi cecidisse, IX, 425. _adimit_ terras victoria, II, 565. _Adire_ lingua ad decus dextræ, VIII, 261. arma obvia, IX, 272 N. voce domos æthereas, VI, 253. usque ad sidera, XV, 511. diem, XIV, 243 N. _Adjungere_ sera ad laudes arma, V, 115. astus ferro, VI, 307. dextras Pœno, XI, 4. sua nomina Latiis fatis, XVI, 131. _adjuncti_ agri, VIII, 640 N. _adjuncta_ Venere, IV, 667. _Adjuvare_ hastam nodo cursuque, IV, 289 N.; IX, 509. _adjuta_ pice flamma, VII, 354. hasta vires, VI, 250. crescit, XI, 611. _Adlabi_ terris, IX, 473. genibus, VIII, 74. per tacitum, X, 354. per auras, XV, 21. _Adlatrat_ invidia nigro ore victorem, VIII, 290 N. vitium, XI, 426 N. _Adligat_ vallata mœnia corona, XIII, 141. _Admiscere_ aspera telis dicta quo non alter solertior, I, 443. _Admittere_ voces et vota precantis, IV, 696 V.L. _Admordere_ hastam, V, 332. _Admovere_ castra, I, 296. ora, XI, 344. fata urbi, VIII, 245. ferrum palato, VII, 651. genus Superis, VIII, 293 N. oculis, XVII, 599. _admota_ bella, XVI, 93. ripa perstringere mœnia, VIII, 455. _admotum_ sidus lunæ, XIII, 557. _Adnabat_ classis, XIV, 354. _Adnectere_ plura, XI, 601. cupiens, XV, 805. _Adniti_ viribus doloris, II, 123. _Adnoscere_ visu, VII, 729. dextros deos in alite, XIII, 820. _Adnuit_ Deus, III, 115 N. _Adnumerare_ patriæ pubem, VI, 621 N. _Adolere_ focos, XI, 276 N. _Adorare_ effigiem aquilæ, VI, 37. vulnera, IX, 350. _adorata_ puppis, XIV, 437 N. dextra XVII, 183 N. _Adpetere_ ore tellurem, V, 526 N. arva morsu, IX, 384. _Adplaudere_ cervicem equi, IV, 264 N.; XVI, 357 N. _Adplicat_ portus undas muris XIV, 318. sopor sua munera, VI, 96. aggerem silvis, XV, 410. _Adpositus_ agger, XIV, 335 V.L. _Adprendere_ tuta, IV, 585. primos equos, XVI, 373 N. tellurem morsu, XVII, 263 N. _Adranum_, XIV, 250 N. _Adrectæ_ mentes, II, 295; XV, 133. laudibus, XVII, 455 N. plantis, XVI, 478 N. comæ furentis, II, 668 N. et V.L. spes, VII, 98 N. _Adridens_ sævum, I, 398 N. dulce XI, 390 N. læto vultu Victoria, V, 228 N. [nota ad h.l. non exstat] _Adscendunt_ turribus hastæ, XIII, 182 N. _adscendere_ videtur equus currum præcedentem, XVI, 375 N. _Adsciscere_ reges, XVI, 663 N. nomen, XIV, 36. _Adsidere_ arces, IX, 624 V.L. muros, XII, 453. _Adsignare_ nervo sagittam, XIV, 398 N. _Adsilit_ in ferrum, X, 3. lues mœnibus, XVI, 623. _adsiliunt_ manipli, IV, 314 N. _adsiliens_ incutit, XVI, 63; cf. IV, 381; XV, 692. _Adsimilare_ faciem, II, 553 V.L. _adsimulat_ abitum fictosque timores, VII, 137. _Adspergine_ inrorat cristas, IV, 654. lacus lavit silvas, V, 621. _Adspergit_ Titan terras ortu, XV, 223 N. aras floribus, XVI, 309. _adspersus_ clipeus cædibus, V, 142. malas lanugine, XVI, 468 N. limina tabo, I, 102. somno, VIII, 121 V.L. _Adspicit_ Libye Arctos, I, 198 N. quos mitis Jupiter, VI, 105; VII, 240 N. resonare solum, VI, 179 N. et V.L. _adspicite_ tantum, IV, 406 N. _adspici_ solo sexu, III, 114 N. _adspiceres_ pavitantem, V, 279 V.L. _Adspirat_ viro, et vigor nulli, V, 270 N.; 442 N. muris, VI, 605 N. aura, seu fortuna, VIII, 325 N.; XV, 163. _Adstabat_ nulla res loco, XII, 480 N. _Adstringere_ ensem lateri, XVI, 242. Niphaten ponte, XIII, 765. conjunctas nodis ferroque trabes, XIII, 106. _adstrictus_ intortos amictus, V, 367. _Adstruit_ auditis pavor, IV, 8. _Adsuetæ_ leænæ, II, 440 N. _Adsultans_ ruenti, II, 256. æthera lambit, VI, 223. vallo, VII, 401. _Adsurgere_ in hastam, ensem, gladium, IV, 610 N. _Adtactu_ herili gaudet cerva, XIII, 121. _Adtentare_ dapes, II, 523. vias, XII, 97. _Adteri_, VII, 151 N.; II, 392 V.L. _adtrita_ opes Africa, VI, 301. res, XV, 3. mens secundis, XII, 83. _adtritum_ nomen, IX, 76. _Adtingere_ summum per altos avos cælum, VIII, 294. _adtigit_ vox aures, XIII, 153. _adtactus_ nullis telis, XI, 148. _Adtollit_ lumina cælo, I, 508. se Auster, XVII, 246. rictum, II, 156. effigiem cristis, XVII, 525 N. se in equos, XV, 352. mollia crura superbi gressus, XVI, 444 N. se facto, XIII, 224 N.; XIV, 208 N. muros ad, æthera, III, 384; IX, 241. animos hortando, I, 105. socios voce, XIII, 301. frontem, III, 105. dextram cæde cruentam, IX, 211. Apenninus caput, II, 314. lux arces, XV, 215 N. _adtollunt_ facta viros, I, 613 N. _adtolluntur_ et _crescunt_ res propius adcedentibus, ut contra _decrescere_, _recedere_, _diffugere_, _discedere_ dicuntur, III, 157 V.L. colles, I, 585 N. _Adtonitus_ serpentis equus, VI, 231 V.L. visus, seu visis, X, 369 V.L.; XIV, 246 V.L. _adtonitis_ ululatibus, IV, 692. curis, III, 132 N. _Aduri_ corpora, VIII, 267 N. _Advehere_ Mæoniam in Latias oras, V, 10. _Advenerari_ euntes, XIII, 704 N. _Adversa_ moles, IV, 651. unda, XVII, 45. pectora et vulnera, V, 594 N.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 485. _adversus_ ensis, IV, 207 N. _adversa_ non tam fugisse cavendo egregium, quam perdomuisse ferendo, VII, 376 N. _Advertit_ oculos procellis, VI, 106. mentem prædæ, V, 426. sensus, XVI, 212. aures, XV, 63; XVI, 294. aliquem ad incensas patriæ sedes, XVI, 691. _advertunt_ coloni, scilicet se, seu navem, et mentem, I, 288 V.L. vultus ac mentes huc, IV, 822. _Advocare_ enses, XVII, 86. noctem ad conamina, IX, 82. _Advolat_ muris, XV, 243. _Adyrmachidæ_, III, 279 N.; IX, 224 N. et V.L. _Æacides_, I, 627 N.; XIV, 95 N.; XV, 292 N. _Æacida_, XIII, 796 N. _Ædes_ æterna Manium, XVII, 465 V.L. _Æetæ_ proles, VIII, 498 N. _Ægæum_ mare procellosum, I, 468 sq. N.; IV, 245 N. unde dictum sit, I, 408 V.L. [recte 468] _Ægates_ ins. ubi Hannon a Lutatio victus, I, 61 N.; II, 310 N.; IV, 80, 800; VI, 684 seq. geminæ vel tres, VI, 684 N. _Æger_ fugit, VII, 722 N. visis, XVII, 170. stimulis, III, 214 N. periclis, XV, 135. _ægra_ Ausonia vulneribus, VI, 77; VII, 2 N. _ægri_ animi, VIII, 108. curis, XII, 691. delicti, XIII, 52. nisus ad prælia, I, 495; II, 518. _ægra_ fides, II, 392. spina, VI, 270 N. et V.L. timoris Roma, III, 72. mens bonis, VII, 726. res, VII, 395. spes, IX, 543. servitia, XIII, 883. castra amore pugnæ, IX, 36. nox, VII, 305. cura, IV, 724 N. _ægri_ mortales, I, 85 V.L.; IV, 792 N. equi, XVI, 512 N. _Ægesta_, vid. _Acestes_. _Ægis_ Minervæ, VII, 460 N.; IX, 441 seq. N. Jovis, XII, 336 N. sibila torquet, IX, 443 N. vomit nimbos flammasque, XII, 720 N. _Ægrescit_ cura, VIII, 212. _Æmilius_ Paullus oriundus ab Amulio et Jove, VIII, 293 seq. N. Consul olim cum L. Livio bellum Illyricum confecerat, sed adcusatus damnatione prope ambustus evaserat, VIII, 286... 296 N. Consul iterum cum Varrone creatur, VIII, 278 seq. proficiscentem hortatur Fabius, ut saluti reipubl. consulat, VIII, 298... 348. invitus, at fortissime pugnat in prælio Cannensi ac perit, IX, 38 sq.; X, 1... 308. _Æmula_ virtus, I, 510. barba crinibus, V, 439. facta Herculei laboris, IV, 4; conf. _Hammon_. _Æneadæ_, XXVII, 289 N. Cf. II, 55, 295, 428; III, 70; IV, 817; V, 187; VIII, 2; XII, 734. _Æneas_ Dardaniam intulit Latio et sceptra Lavinia fundavit Teucris, I, 42 seq. N. ensem dono dat Didoni, I, 91 N. ab ea supplex excipitur, et speluncam eam illa intrat, II, 412 seq. N. eam deserit, II, 420 sq. deus indiges Latii, VIII, 39 N. hospitio excipit Annam, VIII, 70... 201. ejus equi, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N. _Æneia_ regna, VII, 562; X, 50; X, 643. _Aenis_ Gætulis fucare vellus, XVI, 176 N. Agenoreis saturare purpuram, VII, 642 N. _Æolii_ Austri, I, 193. tyranni, XV, 424 N. _Æolius_ furor, IX, 525. _Æolio_ nomine regnatæ terræ, XIV, 70 N. _Æolius_ pontus, XIV, 234 N. _Æoliæ_ procellæ, XVII, 241 N. _Æolus_ Vulturnum inmittit Romanis, precibus Junonis motus, IX, 491 seq. custos ventorum IX, 491 N.; XIV, 71. _Æquævo_ corpore, XIII, 191. _Æqualis_ pugna, XV, 780 N. _Æquana_ juga felicia Baccho, V, 465 N. _Æquanus_, V, 176. _Æquat_ arenas palmis, VI, 38 N. ora, IV, 237. noctes somno, VII, 340 N. domus rura, XIV, 646 N. merita donis, XV, 254; XVI, 581. Superis, IV, 810 N.; XI, 326. Superos virtute, I, 611. senium corde sagaci, VIII, 465. Gradivum passibus, IV, 460. dextras, XIII, 184. eos nulla ætas, II, 696 N. sensus humanos pectore, X, 472. visus currum volantem, XV, 213. gradus, XVI, 396. tenebras, XIII, 420. ritus ferarum, XI, 181. _æquare_ videtur, aut etiam æquavit, XVI, 424 N. _æquari_ funere, IX, 424. munere simulacri, VIII, 232. _æquatum_ munus, II, 7. caput Alpibus, et imperio, II, 314; III, 605. _æquata_ fronte currere, XVI, 355 N. _Æqui Falisci_, VIII, 489 N. _Æquicula_ rura, VIII, 369 N. _Æquor_ maris, XIV, 253 N.; 361 N. campi XVI, 389 N.; 510; cf. III, 378; V, 328, 376 N. _æquora_ revomere, X, 325 N. _Æquorea_ tropæa, XIV, 32. puppis, XII, 446. _æquorei_ juvenci, V, 132 N. fremitus, XVI, 314 N. _æquoreæ_ viæ, XVII, 54. _Æquus... non æquus_ Jupiter, II, 364 N.; III, 2 N.; XII, 21; XVI, 257. puppibus, III, 473 N. regione loci, XII, 498. fluctus, III, 260 N. Mulciber, XIV, 55. _æqui_ oculi, VI, 106 V.L. non _æqua_ vita, XI, 188. fors, II, 5 N. fama, XVII, 34 N. victoria, II, 699 N. umbra, XVI, 39 N. Arctos, III, 192 N. Cf. _metus_. _Aera_ flammare hinnitibus, XIV, 209 N. _Ærata_ carina, XI, 586 V.L. in bella bipennis, V, 499 V.L. _æratæ_ turmæ, VIII, 404 N. _ærati_ luminis umbo, II, 211 N. _Æreus_ fulgor, VI, 357. _Æripes_ cerva, III, 39 N. _Ærisona_ antra Curetum, II, 93 N. _Aerius_ vertex, I, 128. mons, IV, 740. _aeria_ rupes, I, 371. _Æs_ et _æra_ cassidis, I, 401; VIII, 375. cavum, scilicet clipei, II, 246 N. ære ciere pugnas, VII, 605 N.; VIII, 488 N.; XIII, 361. _Æsculus_ annosa, V, 481 sq. V.L. _Æsernia_, VIII, 566 N. [not. ad v. 564] _Æsis_, VIII, 444 N. et V.L. _Æstas_ septima, III, 383 V.L. _Æstifer_ cancer, I, 194. axis, I, 657 N. campus, XVII, 447. _Æstus_ formidinis, II, 360. vulneris, VI, 98. laudum, XVI, 479. Stygii, VI, 219. alterni maris, III, 46 sq. N.; 392 N.; XV, 226 N. marini causa creditur luna, III, 58 sq. N. effundere, XIV, 349. _Æternus_ cursus, Eridani IV, 690 N. carmine, XIV, 95. regnator noctis, VII, 688. fluctus, XV, 229. _æterna_ gens, I, 28. Megæra, XIII, 611 N. domus, seu ædes Manium, seu Plutonis, XVII, 465 V.L. divortia, III, 419 N. dona, IX, 118. _æternæ_ umbræ, VII, 741 V.L. tenebræ, VII, 586. _æternum_ antrum, III, 36 V.L. [recte 35] pectus, VII, 554 N. _æterna_ cuncta grandine tecta, III, 479; XIV, 67. _Æther_ levis, II, 513 V.L. igneus, I, 135. _Ætherea_ flamma, V, 73. lux, XIII, 497 domus, VI, 253. ora, III, 137. _æthereus_ mons, III, 480. cursus, XVI, 501. _æthereum_ sulfur, X, 168. _æthereas_ auras trahere, XVII, 376 N. _Æthiopum_ tellure remeans, XII, 605 N. _Æthiopes_ occidentales et orientales, III, 265 sq. N. _Æthra_ picea, XIV, 593 N. liquida, XIII, 18 N. _Ætna_, XIV, 58 seq. inposita Typhœo, XIV, 196 N. inposita Encelado, XIV, 579 N. ejus cineres, XVII, 592 sq. N. _Ætnæi_ triumphi, IX, 196. _Ætnæa_ incendia et ensis, IX, 448 N.; 459. _Ætnæum_ antrum, XIV, 527 N. _Ætola_ tellus, XV, 286. _Ætolæ_ umbra, VII, 484 N. _Ætolus_ rex, XI, 505; III, 707. _Ætoli_ campi, I, 125 N.; VIII, 351. _Ævum_ rude, XV, 17. extendere, III, 95 N. sentire, II, 143. _ævi_ glacies, III, 460 N. _ævi_ plus redimere virtute, VI, 21 N. _Afer_ vagus, II, 441 seq. N.; XV, 538 N. leones mulcet, et serpentes domat, vid. _Mauri_. _Africa_ bella, XVI, 179 N.; XVII, 11. terra geograph. describitur, I, 193 sq. olim vel ad Europam, vel ad Asiam referebatur, I, 195 N. exundat Medusæis chelydris III, 314 sq. N. _Africus_ et _Corus_, seu _Boreas_ venti contrarii, III, 659; VII, 571 N. fuscis alis, XII, 617. _Agamemnonia_ Mycene, I, 27 N. _Agathoclea_ tropæa, XIV, 652. _Agathocles_ Pœnos vicit, XIV, 651 N. _Agathyrna_, seu _Agathyrnum_, XIV, 259 N. _Agenor_, I, 88 N. ejus urbs, VI, 387; XVII, 421. _Agenorea_ nubes, XII, 167 N. aena et purpura, VII, 642 N. _Agenorei_ nepotes, XVII, 403. _Agenoreæ_ arces, I, 15 N.; XVII, 421. _Agenoreus_ ductor, III, 631; XV, 741; XVII, 391. _Agenorea_ dextra, XVI, 692 N. terra, XVII, 58. _Agenoreæ_ portæ, XVII, 196. _Agenorei_, XVII, 516 N. Cf. VI, 303; XV, 343. _Agenorides_, VIII, 1. _Agger_ muri, I, 265 N.; 308 N.; XIV, 322, 335. ripæ, III, 462; VI, 281 N., 396. aquarum, IV, 649; XVII, 270 N. montis, IV, 740. mobilis, IX, 240. arduus, I, 348. Alpinus, III, 447. flumineus, X, 92. _Aggerare_ incendia belli, II, 359. _Agit_ Erinnys, II, 595 N. ardor Pœnos, II, 39 N. arte sedendi, ut, etc., VIII, 14 N. se navis, XIV, 390. sese metis, XVI, 440. aliquem, scilicet in triumpho, VIII, 277 N. se lætus Dardanidis Mars, XVI, 23. corpus vigore animi, XVI, 495. præ se, IV, 602. quadrupedem, I, 161. currum, VII, 690. flammam ignis, IV, 677. Gradivus fluctus in castra, IX, 528. Apenninus astris scopulos, II, 354. exitio superbia, XI, 37. telum costis, XII, 240. pectora ad consulta, X, 422. palantes, II, 163 N. tempora obscura sedendo, III, 579. clamor bellum, IX, 333 N. _agitur_ famulatum, II, 571 N. [nota ad h.l. non exstat] præceps, IV, 718. pelago, VIII, 65. per medios, X, 42. acies in cædes, X, 190. in adversos, V, 240. sudor per membra, I, 526. aper latratibus, I, 421 N. desuper chalybs, XIV, 326. pestis medullis, II, 462 N. tempestas procellis, III, 228. trabs tormentis, VI, 280. auspiciis, VIII, 388 V.L. silva bipenni, X, 529. glacies aquilonibus, XVII, 489 N. suspirium faucibus, XI, 220. testudo, I, 365 V.L. secundis XI, 391 N. _acta_ dextræ, VI, 701. _age_, adeste, XI, 169. _Agitare_ bella feris, I, 394 N. saltus, II, 95 N. agmina ferarum, II, 437. simulacra pugnæ, VII, 119. bella, X, 306. habenas rerum, XVII, 175. Mavortem, XIII, 18; XIV, 9. viros furiis, I, 146 N. manes verbere, II, 530. domos Tyrias, XVI, 682 N. bello, III, 700 N. domos, XVI, 682 N. hortatibus, XII, 68. festa gaudia, XV, 420 V.L. otia, XII, 689. convivia, XV, 273. mentes, III, 5 N. consulta, I, 675. primas acies, IX, 330. vertendas arces, XVI, 169. _agitant_ flamina culmos, IX, 358. _agitabat_ gloria, XI, 544. _Agmine_ cornipedum, VIII, 353. aquarum, XII, 619 N. tanto coli mensas, XI, 284 N. tremulo cornus venit, XIV, 442 N. _Agni_ noscentes matrem, XV, 708 N. _Agragas_, XIV, 210 N. et V.L. _Agrestis_ ira, XIV, 224. _Agricolarum_ laus, XIII, 535 sq. N. _Agylle_, V, 17 N. _Agyrena_, Agyrina, Agyrium, XIV, 207 V.L. _Ajax_ Oiliades, fulmen jaculante Minerva, in mari periit, XIV, 479 N. _Alæ_ ventorum stridentes, nigrantes, fuscæ, I, 589 N.; III, 524 N.; VII, 257; IX, 515; XIV, 124; XVII, 248. fulminis, VIII, 476 N. cursorum, XVI, 506 N. equitum, II, 84; III, 378. venantum et indaginum, II, 419 N. _alas_ sibi facit equus, XVI, 351 N. _Alabis_, seu _Alabus_ flumen, XIV, 227 N. et V.L. _Alba_ Fucentia, Longa et Pompeia, VIII, 507 N. _Albunus_ mons Jovi sacer, VI, 598 N. _Albens_ æthra, V, 283. conus, II, 399 N. rictus spuma, IV, 251 N. campus ossibus, IX, 190 N. _Albescit_ facies salis, XIV, 361. fluctus, VIII, 427 N.; 451 N. _Albula_, VI, 391 N.; VIII, 455. Piceni fl. sulfureus, XII, 539 N. _Albus_ dies, XV, 53 N. _alba_ coma populi, X, 530 N. _Alcides_, I, 276 N. _Alcmena_ satus, II, 493. _Alcyone_, vid. _Halcyone_. _Alecto_ pœnis adficit Manes, II, 671 seq. N. ei sacrum facit Scipio, XIII, 432. _Alere_ fortunam X, 598. _alebant_ tenebræ silentia, XV, 613. _alebat_ favor animos, XI, 553 N. _Ales_ imago volat, XVII, 538. saltus, XII, 460. jaculum, XVII, 415. equus, XII, 67. plumbum, III, 365; IX, 622 N. planta, IV, 338. _Alexandri_ M. victoriæ et conloquium cum Scipione in inferis, XIII, 762 seq. _Alexandriæ_ textura, seu polymita, XIV, 660 N. _Algida_ amœna, XII, 537 N. _Aliena_ penna in auras se tollit Dædalus, II, 92 N. _Aliger_, III, 169; XIV, 507. _aligerum_ ferrum, II, 92 N. _Alipes_ turma, currus, etc.; III, 292; VII, 700; XV, 554. _Allia_, I, 547 N.; VI, 555. _Allifæ_, VIII, 535 N. et V.L. _Allifanum_ vinum, XII, 526 N. _Allius_ venator, IV, 554 sq. _Alma_ Cyllene, III, 203 N. Fides, VI, 132. tellus, IX, 300 N. _Almo_ seu Almon tepidus, seu trepidus, in quo Cybeles simulacrum abluitur, VIII, 363 N. et V.L. _Alnus_, navis, III, 458 N.; XIV, 379, 481 N; XVII, 17. _Alpheus_ Arethusæ jungitur, XIV, 53 seq. N. _Alpina_ manus, III, 544. domus, III, 492. gæsa, I, 629 N. _Alpium_ incolæ, III, 541 seq. _Alpes_ certantes cælo, XI, 136, XVII, 318 N. geminæ, II, 333 N. subpostæ cælo, III, 90 N. eas transiere Hercules, Galli et Hannibal, XI, 218 N. _Alsium_, VIII, 475 N. _Alter_ Flaminius, VIII, 310 N. _Alternat_ Mars casibus, V, 531. excubias, IX, 93. _alternata_ fortuna, IX, 355. vestigia, I, 555 N. fasces, X, 60. _Alternus_ animæ Pollux, IX, 295. clangor resonat, I, 338. consul, XIII, 102. æstus, III, 392 N. fluctus, XV, 229 V.L. _alternos_ casus volutare, I, 596 N. _alterno_ sermone serere hæc, XV, 283 N. verbere pedis percussa terra, III, 347 N. _Alto_ mergi, VI, 665. _Altor_ equorum Acragas, XIV, 208 N. _Altrix_ bellorum terra, I, 218 N. Bruti Collatia, VIII, 361 N. _Altus_ Iertes, V, 259. Tullus, VIII, 405 N. Saturnus, VIII, 439 N. titulus, XV, 259. cruor, IV, 162. error, VII, 517. dolor, seu gemitus, VI, 415 N. _altum_ solium, XIV, 89. imperium consulis, X, 392. Privernum, VI, 42 N. spolium, VIII, 254. decus, III, 144 N.; VI, 124. votum, XVII, 539 N. vulnus, VI, 580. pectus, I, 685; IV, 292 N. _alta_ Roma III, 182 N. merces discriminis, XVII, 389. virtus patrum, X, 68. silentia noctis, V, 2. prudentia Circi, XVI, 339. vox, XVI, 397. vetustas, I, 26. vallis sanguine, V, 667. silva jugis, X, 530. maria, I, 208. nox, III, 198 N. [not. ad v. 200] murmura, III, 698. _alti_ avi, VIII, 293. _altior_ it equus, XVI, 374 N. _Alumna_ noctis, II, 531. Libyæ, IX, 532. _Alumnus_ stirpis, I, 106, 514. largus, I, 292. Marmaricus, XI, 182. telluris, IV, 275. terræ dominantis, IV, 228. _Alveus_, navis, XII, 522 V.L.; XIV, 541. _Alvus_ navis, XII, 522 V.L. obscœna, XV, 87 N. _Amabat_ stravisse feras, II, 72. _amata_ Mænala, XIII, 345. _amantes_ Martis, XVI, 106. _Amastra_, XIV, 267 N. _Amazonum_ peltæ, exercitationes et sedes in Thracia et ad Thermodontem fluvium, II, 73 sq. N.; VIII, 428 seq. N. _Ambages_ ævi, VIII, 44. _Ambigua_ arma, XI, 10. dicat, II, 385. _ambiguæ_ mentes, XIV, 115. causæ, VII, 265. _ambigui_ nati, II, 649. _ambiguus_ Mars, II, 393. vates, VII, 436 N. _Ambit_ fluctus, XIV, 367. telis, XIII, 141. _Ambitus_ malum exitiale Cannas fovebat, VIII, 257 N. _Ambracii_ sinus, XV, 300 N. _Ambrosii_ succi, VII, 210 N. _Ambrosiæ_ comæ, XII, 245 N.; XV, 23, 24 N. _Ambusta_ abies comas, IV, 682. nivosis cautibus, seu frigore, IV, 68 N. hasta sine cuspide, VIII, 549 N. _Amentat_ Notus, XIV, 422 N. _Amenti_ ope hastæ vibrantur, I, 318 N.; IV, 15 N.; IX, 509. ope indignatus, XIII, 159. _Ameria_, VIII, 460 N. _Amicitiæ_ imago, IX, 406 sq. N. inconstantia, XI, 3 N. _Amicitur_ mons, III, 640 N. _Amictus_ noctis, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284. [nota ad V, 36 non exstat] superius corporis tegumentum, VII, 447 N. _Amicum_ numen, I, 512. auro, XIII, 723. _amicæ_ auræ, XVII, 209 N. _Amisere_ ictus spatium, IX, 321 N. ora calcibus, IV, 242 N. laudem, XI, 365. tenebræ requiem, VI, 563. Alpes primas, VI, 106 N.; XV, 731 N. _Amiternum_, VIII, 414 N. _Ammon_, vid. _Hammon_. _Ammonii_, I, 414 N. _Amomum_ Assyrium, XI, 402 N.; XV, 117. _Amor_ primus fortior secundo, III, 64 N.; XVII, 73 N., 361 N. _Amorum_ agmen, VII, 446 N.; XI, 388 N. _Amorgus_, X, 200. _Amovere_ se finibus, XVII, 223. _Amphinomus_, vid. _Pii fratres_. _Amphion_ lyræ ope Thebas exstruit, I, 96 N.; XI, 441 sq. N. _Amphitryoniades_, II, 582; IV, 64; IX, 293. _Amplectitur_ clipeo terram cælumque, VII, 121. fides mentem, VI, 132. auxilium loci, XV, 232. dextra dextram, XVI, 155. _Amplexus_ pro inlicito amore, XI, 397 N. _amplexu_ perenni non fovet Fortuna, VII, 245. _Amplius_ decoris, XVI, 254. _Amplustria_ non _aplustria_, X, 324 V.L. _Amulius_, VIII, 295 N. _Amyclæ_ Ledææ, seu Laconia, II, 434; IV, 358; XIII, 45. Italicæ, silentio perditæ, VIII, 528 N. _Amyclæus_ ductor, VI, 504 N. Canopus, XI, 431 N. nepos, XV, 543 N. _Anactorium_, XV, 299 N. _Anagnia_, V, 543 N.; VIII, 392 N.; XII, 533. _Anapis_, seu _Anapus_ et _Anapias_, vid. _Pii Fratres_. _Anapus_ fl. XIV, 515 N. _Ancipites_ Superi, XV, 572. _anceps_ timor, III, 557. ferrum, securis, IV, 188 N. _Ancon_, seu _Ancona_ ejusque purpura, VIII, 436 N. _Ancora_ ultima, VII, 23, 24 N. et V.L. in prora, VI, 354 N. _Andinus_ cantus, VIII, 592 V.L. [recte 594] _Anfractus_ aggeris, XII, 54. silvarum, V, 3. sinuati pelagi, XV, 174 N. _Angens_ sua guttura livor, XIII, 584. unda, IX, 230 V.L. _Angitia_, vel _Anguitia_, Æetæ f. VIII, 498 N. et V.L. _Angusta_ spes, X, 278. pectora malis, XI, 171 N. res, XVI, 631 N. _Anhela_ certamina, II, 430. ilia, IV, 179. _anhelus_ nisus, I, 531. fervor, IX, 627. gurges, III, 452. pondere, XIII, 227. equus, I, 209, 298. longi laboris, XV, 718 N. turbo, XIII, 564. _anhelum_ guttur, IV, 171. _Anhelant_ venti ac fluctus, I, 592 N.; III, 471 N. campi sulfure, XII, 134 N. vulnere, X, 239. clade, VIII, 658. Garamantes, III, 10 N. _anhelat_ orbis ardoribus, XVI, 100. murmur, V, 604; XIII, 428. ictus, XIV, 379 N. _Anien_, seu _Anio_ in Tiberim fluens, I, 606 N.; X, 363; XII, 539 N. præceps et taciturnus, IV, 224 N. et V.L.; XII, 539 N. _Anienicolæ_ Nymphæ, XII, 751. Catilli, IV, 225 V.L. _Animæ_ Diis similes, XI, 170. redeunt post purgationem et mille lustra in corpora, XIII, 558 sq. N. hominum olim viventium ex Orco redeuntes, XIII, 851 seq. N. _anima_ corporis insepulti vagatur, I, 154 N.; XIII, 445... 465; XVI, 293 N. cum homine moritur, XV, 45 N. pars _animæ_ mundi et hinc vel ætherea vel ignea, XV, 71 sq. N. ejus duplex via post mortem corporis, XV, 76 sq. N. _animam_ restantem auferre, XV, 580 N. vel animalis vel rationalis, I, 96, 97 N. interfecti hostiliter persequitur eum, cujus scelere periit, II, 704 N. in cælum subvolat rogo incenso, X, 577 N. _Animo_ movere arma, II, 352 N. _animos_ alere, XI, 553 N. _Anna_, Didonis soror, confusa cum Anna Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fluminis, VIII, 28... 201 N. quo die culta sit a Romanis, VIII, 200 N. _Annius_ Campanus, XI, 77 sq. N. _Annos_ transcendere viribus, seu factis, I, 226; II, 348 N.; IV, 426 N. superare astu, VIII, 465. _Annuli_ equitum in sinistra manu, VIII, 675 N.; XI, 532 seq. N. _Annus_, V, 7 V.L. _Annuum_ tempus poetice designatur, VIII, 61 N. _Antæus_, III, 40 N., 264. _Ante_ Argos optavit, etc., I, 26 N. tubas, IX, 52. alios ingenio, XIV, 342. exspectatum, II, 31 N. diem, III, 13 N. ante mihi sit Stygios intravisse penates, quam talia videam, VI, 488 N. _Anteire_ annos labore, II, 348 N. olores candore, XIII, 116. ventos lacerto, XVI, 561. cetera, IX, 437. insidias, XIII, 617. cunctos exigere ferrum e vulnere, V, 355. quid velit Auster, XIV, 456 N. _Antemna_, VIII, 365 N. _Antenor_, VIII, 603 N. _Antenorea_ stirps, XII, 214 N. _Antenorides_, XII, 258 N. _Antestare_ verbum juris proprium, X, 440 V.L. _Antevolans_, XII, 600; XVII, 452. _Antiphates_, VII, 276 N.; VIII, 530 N.; XIV, 33. _Antiqua_ Hesperia, terra, urbs, I, 4 N. dies, V, 619 N. _Antistare_ cunctis, IX, 538; XI, 65; XIV, 142. legatis, XI, 65 N. _Anxius_ favor, XV, 137 N. fati, IX, 349. _Anxur_, IV, 532 N.; VIII, 390. _Aonidæ_ sorores, XI, 463 N.; XII, 409 N. _Aonius_ cantus, VIII, 594 N. _Aonia_ testudo, XI, 436 N. _Aonium_ plectrum, XII, 220 N. _Apenninus_, II, 314; IV, 742 sq. _Aperire_ diem in sæcula, II, 511 N.; IX, 341 N. causas, I, 19 N.; XIII, 636. meditata, XI, 314. fessis regna Latini, III, 644 N. locum ruinæ, VIII, 245. _aperitur_ cælum luce, sole, calore, XII, 613 N., 665. _Apes_, earumque uva, examina, labores, etc., II, 217 sq. N., 221 V.L.; VIII, 635 N. _Apex_ igneus hastæ, I, 467 N. fulget vertice, XVI, 120 N. galeæ, I, 467 N. flammæ, II, 631 N.; X, 557. stelliger Cæsaris, XIII, 863 N. _Aplustria_, X, 324 N. et V.L.; XIV, 422 N. _Apollinis_ cultus in Soracte monte, V, 175 sq. N. favor in Trojanos, XII, 331 N. _Apollo_ tuetur Ennium, XII, 405 seq. N. Palatinus, XII, 709 sq. N. _Aponus_ fluvius, XII, 218 N. _Apotheosis_, vid. _Cæsares_. _Appius_ Italæ pars magna ruinæ ad Trasymenum, V, 292 seq., 328 seq. N. alius Hieronem et Pœnos vicit, VI, 660 seq. N. alius ex vulnere, ad Capuam adcepto, mortuus, XIII, 445... 487 N.; XVII, 299 N. Cæcus pacem cum Pyrrho dissuasit, XIII, 725 N. _Aptare_ arma, V, 131. tegmina humeris, II, 454; V, 139. carbasa vento, III, 130. clavum carinæ, VI, 357. robora clavæ dextris, VIII, 584. tædas flammis, XIII, 199. lacertos tonsis, XIV, 358. arma lacertis, XIV, 496. jubas, V, 166 N. _Aquila_ fugans accipitrem, et Scipionis galeam rostro perstringens, IV, 113 sq. signum legionum numinis instar in principiis castrorum coli et jurari solebat, VI, 25 N. ex auro, et sacello inclusa, VI, 37 N. cogit pullos suos adversos intueri solis radios, etc., X, 107 sq. N. armiger Jovis, X, 107 N. ales Jovis fulva, XII, 56 N. rostro incessit serpentem, XII, 58 N. rostro tondet præcordia Tarpeiæ virginis in inferis, XIII, 839 sq. N.; 873 N. _Aquileia_, VIII, 604 N. _Aquinas_ et _Aquinum_, IV, 544 V.L.; VIII, 403 N.; XII, 528 N. _Aquosa_ nubes, II, 217. _Ara_ sepulcri, XV, 388 N. graminea, IV, 701 N.; VII, 747; XV, 434. Maxima Herculis, VII, 50 N. _aras_ tangunt, qui precantur et jurant, III, 82 N. _aræ_ raræ fumant felicibus, VII, 89 N. _Arabum_ telæ, III, 374 N. _Arabus_, XV, 693 V.L. _Aradus_, I, 380 V.L. _Arar_, seu _Araris_ piger undæ, III, 451 N.; XV, 501 N. _Arare_ fluvium, II, 74 N. colles, litus, etc., VIII, 564. _Aratro_ signare mœnia, XIII, 118 N. _Arauricus_, III, 402 V.L.; V, 557. _Arbacus_, _Arbace_, III, 362 V.L. _Arbela_, XIV, 271 V.L. _Arbiter_ pensati auri ensis, I, 625 N. fati, VIII, 251. _Arbor_ numen habet, III, 691 N. instar nemoris, V, 482. _Arbusta_ palmæ Selinus, XIV, 200 V.L. _Arcadius_ Evander, VI, 631. _Arcana_ stagna, I, 666 N. _arcanum_ pectus, I, 140. cubile, XII, 8 N. sulfur, XIV, 27. _arcanus_ cruor, II, 427 N. usus vitæ, XII, 316. Lyæus, III, 395 N. lucus, VI, 173 N. _Arcanis_ læta dea, II, 481 N. _Arcas_ mater, VI, 636 N. _Arcet_ templum lumine, I, 84. remeare piscem, V, 51. solem infervescere fronti, XIII, 341. _Arcessere_, non _accersere_, I, 264 V.L. fata, I, 572. mortem, IV, 674. vires mensa, VI, 95. vires nodo, XIII, 160. _Archimedis_ artes, XIV, 301 sq. N., 341 sq. N. mors, XIV, 676 sq. N. _Arcitenens_, V, 177. _Arcti_ diversæ, I, 198 N. non æquæ, III, 192 N. _Arctus_ glacialis, I, 590. _Arctoa_ glacies, XV, 49. _Arctous_ axis, III, 614. _Arctus_, vid. _Artus_. _Arcus_ laxos submittere alicui, III, 612. _Ardea_, I, 293 N.; 667; VIII, 359 N. _Ardescit_ Lyæo, XI, 302. galea flictu, IX, 323. _Ardet_ aliquo, in aliquo, aliquem, in aliquem, V, 15 N. extrema malis, VII, 33 N. non flagrantius ullis curis, quam juveni permittere bellum, XVI, 595. vestis gemma, XV, 676 N. purpura, aurum, arma, I, 126 N.; IV, 268 N.; XI, 679; XVII, 395. _ardent_ oculi, I, 126 N.; V, 276 N.; IX, 65. campi ferro, sanguine, XVII, 321 N. rigore, XIV, 68 N. [nota ad h.l. non exstat] Furiis, XVII, 236. animi, IX, 262. _ardet_ lingua in peste, XIV, 598 V.L. _ardentem_ Italiam restinguere, XVI, 619 N. _Ardor_ est adpellare, XIII, 719. purpuræ, IV, 268 N. _Arduus_ insurgens, X, 259 N. præmia petit, XVI, 442 N. _ardua_ via ad virtutem, II, 578. _arduus_ Hannibal, VI, 61 N. jacit, hoc est, redacta manu, VIII, 557 N. _Area_ pelagi, XIV, 378 N. _Arenæ_ possessor, XV, 700 N. fatidicæ Hammonis, XV, 672. _Arethusa_, V, 490 N.; XIV, 53 sq. N., 117, 181 N., 515 N. _Arethusia_ pubes, XIV, 356 N. _Areva_ et _Arevaci_, III, 362 V.L. _Arganthonius_ longævus, III, 396 seq. N. _Argi_, seu _Argos_, urbs sacra Junoni, I, 26 N. _Argo_ navis sacra et fatidica, XI, 471 sq. N. _Argolici_ populi, XI, 440. _Argonautæ_ pugnant cum Cyzico, XII, 399 N. ope et consiliis Minervæ utuntur, XI, 471 sq. N. _Argus_, custos Ius, sopitus, X, 345 sq. N. ejus mille oculi, X, 345 N. _Arguta_ canna, VII, 439 N. tinnitibus æra, XVII, 18. _arguti_ cantus volucrum, IV, 86. calami, XIII, 346. _Argyripa_ al. _Arpi_, IV, 554 N.; VIII, 242; XIII, 30 V.L.; XVII, 321 N. _Aricia_, ubi nemus lucusque Dianæ, et fons Egeriæ, IV, 367 sq. N. _Arida_ Barce, II, 62 N.; III, 251. vox, XI, 415 N. _Arietare_ in primos, IV, 149 N. _Ariete_ pulsare turres, XVI, 696 N. resolvere muros, V, 554. _Arionis_ lyra, XI, 446 sq. N. _Aris_, seu _Arin_ dux Pœnorum, XV, 232 V.L. _Arisbas_, III, 668. _Aristæus_ exsul, Apollinis et Cyrenes filius XII, 365 sq. N. _Ariusia_ pocula, VII, 210 N. _Arma_ supersunt nobis, XVI, 686 N. ordiri, canere, etc. I, 1 N.; XVIII, 36. cremantur Marti, X, 526 seq. N., 547 seq. N. cum cadavere mortui comburuntur, X, 560 sq. N. pro membris, XII, 24 N. subita circumveniunt, h.e. armati, VII, 61 N. navis, VI, 365 N. _Armat_ mentem contemtu, IV, 249; XIII, 91. tres corpore dextras, I, 279. suos urbs, XIV, 233. majestas ducem, XI, 343. se naufragio, XIV, 545. _armatus_ veneno, XV, 682. _armata_ mens dolis, I, 183. pinus igni, XIV, 303. _armatum_ pectus fide, XI, 206. ratis, VI, 365 N. _armatos_ annos prorogare, XI, 588. _Armenta_ elephantorum, IX, 574. _Armiferæ_ gentes, IV, 45 N. oræ Geticæ telluris, I, 324. _armifer_ Quirinus, XVI, 76 N. _Armiger_ Jovis, IV, 126; X, 107 N. heroum, X, 134 N. _Armipotens_ ductor, XIII, 711. _Armisona_ Diva, XIII, 42. procella, XV, 39. _Armo_ inflexo equus effundit equitem, X, 255. _Arna_, VIII, 456 N. _Arnus_ fl. et heros ἐγχώριος Etruriæ, V, 7 V.L.; VI, 109. _Arpi_, vid. _Argyripa_. _Arpinum_ et _Arpinates_, VIII, 401 N. _Arquare_ cærula gyro, XIV, 370 V.L. _Arrebaci_, III, 362 V.L. _Arretium_, V, 123 N.; VII, 29 V.L. _Arrotrebæ_, III, 362 V.L. _Ars_ ei est sentire, etc., III, 237; IV, 121. sævitiæ, I, 175. vetusta, haruspicina, I, 123 N. refuga, IV, 320. dira, XIV, 216 N. [not. ad vv. 211 sqq.] _per artem_ tractare pontum, etc., I, 474; IV, 713 N.; XI, 130, 428; XIV, 453. _Arsacidum_ monile, VIII, 467 N. _Arses_, VII, 598. _Artabrus_, III, 362 V.L. _Artæ_ catenæ, II, 340. _artus_ victus, VIII, 318. _arta_ copia, VII, 246. fames, VII, 280 N. arbor, VI, 194. res, II, 103 N. et V.L.; XIV, 425. _arta_, XV, 232 N. millia, V, 565. _Artare_ cærula gyro, XIV, 370 N. _Arundo_, vid. _Harundo_. _Arx_, I, 7 N. Herculea, IV, 71 N. Pyrenes, XV, 477. verticis, III, 417. _arces_ summæ laudum, XIII, 771 N. inexpertæ Alpium, III, 496. _arces_ Carthaginis, I, 693; IX, 539; XVI, 210; XVII, 157. septem (Romæ), XII, 608; XVI, 620. _Asbytæ_, seu _Asbystæ_, II, 58 V.L. _Asbyte_ proles Iarbæ, II, 58 V.L. _Ascanius_, XIII, 244. _Asclum_ hirsutum, VIII, 438 N. _Asconius_ Pedianus, XII, 212 sq. N. _Ascræus_ senex, XII, 413 N. _Asculum_ hirsutum, VIII, 438 N. _Asellus_, vid. _Taurea_. _Asili_, _Asisi_, _Asisium_, VIII, 445 V.L. _Asilus_, XIV, 149 sq. _Asper_ amore sanguinis, I, 148 N. mensis et victu populus, III, 280 N. ruit in hostes, IX, 643. eventu exitus, V, 478. ense, VI, 19 N. paci, XII, 348 N. ab ira, XII, 551 N. Gestar, II, 327 N. Ornytos, XIV, 477 N. frena pati, III, 387. _aspera_ virtus, VII, 51. virgo pectus, X, 434. cœpta, III, 701. verba, X, 272. hortamenta, V, 154 pondera cælati auri, XI, 277 N. signis, II, 432 N. pectora ferro, VI, 480. tussis, XIV, 601 N. ponti, V, 359. vis Dolopum, XV, 314 N. _asper_ equus, XVII, 136 N. horror, VIII, 121 V.L. Scipio, XVII, 86. Pœnus quatit habenas, XVII, 541. _Asperare_ iram, ignes, metum, IV, 774 N. hamos loricæ auro, V, 141 N. saxo ensem, IV, 19 N. _Aspis_, seu _Clupea_ et _Clypea_, III, 243, 244 N. _Assaraci_ lar, III, 566 N. alumnus, V, 145. proles, III, 701 N. gens, VIII, 347 N. _Assyria_ purpura, XI, 40 N. _Assyrium_ amomum, XI, 402 N. _Astra_ tangere, XVII, 650 N. _Astur_ exercitus, I, 252 V.L. _Astures_ oriundi ab Astyre, Memnonis armigero, III, 332 seq. N. pernices, XV, 413. _Asturiæ_ aurum, I, 231 N. equi gradarii, seu tolutarii, Asturcones, III, 335 sq. N. _Astus_ adjungere ferro, VI, 307 N. Tyrii, XIV, 291. _Astyr_, armiger, vide _Astur_. _Asylo_ crevit Roma, XV, 91. _Atabus_, XV, 693 V.L. _Atavus_ consul, II, 10. _Atella_, XI, 14 N. _Ater_ stragibus Eridanus, VI, 107. axis, II, 186 V.L. serpens, VII, 423. cruor, juba, vinum, formido, ignis, ira, fulmen, IV, 431 N.; V, 165 N. planctus, II, 549. fervor, VII, 364. _atra_ dies, V, 591; XV, 53 N. ripa, I, 154 N. pyra, VIII, 51. pugna, XVII, 598. fera, elephas, III, 463 V.L.; IX, 570. mens, II, 355 N. lues, VII, 366. palus, III, 484; V, 619 N. vestis, XI, 257. mors, VII, 633 N. fax cometæ, I, 462 N. _atrum_ vulnus, VI, 68 N. flagellum Bellonæ, IV, 439 N. venenum, III, 312. bellum, dies, cura, III, 211 N. sulfur, I, 355. æquor, XVII, 258 N., 269. _atræ_ fauces, VI, 198. pennæ, XV, 96. sedes, VII, 229. _atra_, _nigra_, _furva_ sunt, quæ ad inferos spectant, et ibi sunt, I, 119 N. _Athenæ_, XIV, 286. _Athenienses_ bellum gerunt cum Syracusanis, XIV, 281 sq. N. _Athesis_ fluv. Rhætiæ, VIII, 595 N. _Athos_, III, 494. _Athyr_, I, 412. _Atina_, VIII, 397 N. _Allantiacum_ litus, XIII, 201 N. regna, XV, 37 N. _Atlantiades_ sorores, XVI, 136 N. _Atlas_ mons describitur, I, 201 seq. N. cælifer, I, 202 seq. N.; XV, 142. ad _Atlanta_ extremæ viæ, XVI, 659. _Atque_ pro _atqui_, II, 134 N. pro continuo, seu statim, V, 592 V.L. bis repetitum, I, 93. _Atrides_ gemini, XIII, 802 N. [nota ad h.l. non exstat] _Atrium_ locus convivii, XI, 312 N. _Atropos_ claudebat flatus, etc., XVII, 120 N. _Atrox_ fides, I, 58 N.; VI, 378 N. virtus, XIII, 369 N. ignis vibrabat ab ore, XI, 328. _Attalica_ aulæa per artem variata, XIV, 659 N. _Aucupis_ ars, VII, 674 sq. N. _Audere_ jaculis, IX, 612. scilicet egregia, VI, 209 V.L.; IX, 452 N.; XIII, 773. _ausit_ certare Tonanti, X, 54 N. quis hoc vobis credere, VII, 451. _ausis_ secundis tumere, VII, 73. _Audit_ manum regentis puppis, XIV, 393 N. _Aufert_ se oculis, II, 173; XII, 739. Pœno necem parentis, II, 634 N. equum calcaribus, X, 279. dolor artes, II, 140. una dies Fabios, II, 5. ardor mentem, XVI, 323. nox cælum, IX, 327 N. pavor vos vobis, IV, 403 N. terras Hesperus, XII, 647 N. _auferri_ (fuga), V, 633 N.; VI, 257 N. silvis, VI, 57. in hostes, X, 72; XV, 752 N. amore cædum, V, 229 N. _ablatus_ vultus viro, IX, 398 N. _Aufidus_, I, 52 N.; VII, 482; X, 170, 319. reicit cadavera, VIII, 670 N. sinuat flexibus undam, IX, 227 sq.; XI, 508 seq. _Augere_ avos, III, 708 N. tumultu latus fluvii, IX, 230 N. _Auguria_ spernuntur ac ridentur, V, 118 seq. N. inania, XI, 571. salutare clamore, II, 411 N. dextra ac sinistra, IV, 115 V.L. Confer _Omina_. _Augustus_ ritus, XI, 300 N. _Aula_ lacrimosa, II, 552. feralis serpentis, VI, 216 N. Stygiæ formidinis, XIII, 522. _Aulocrene_, VIII, 503 N. _Aunus_, V, 7 V.L.; VI, 109. _Aura_ popularis, VII, 512 N.; VIII, 291 N. invitat, VIII, 325 N. amica, XVII, 209 N. _auras_ æthereas trahere, XVII, 376 N. prævehi, XVI, 499. _auræ_ eripiunt oculos, IX, 501 N. _Aurea_ galea, II, 399 N. _Auricomi_ Batavi, Germani, Galli, III, 608 N. _Aurifera_ terra, III, 401 N. _Aurigæ_ proni, VIII, 281 sq. N.; XVI, 320 seq. N. inperiti initio certaminis omnibus viribus utuntur, VIII, 278 sq. N.; XVI, 338 sq. N. eorum artes, XVI, 372 seq. N.; 395 sq. N. _Auroræ_ ortus, primum limen et axis, V, 24 sq.; N. 55 sq. N.; VII, 206; XVI, 136 sq.; 229 seq. N. labores, XII, 575. perfusus lacrimis, III, 332 N. equi et roseæ habenæ, I, 576 sq. N.; IV, 482 N. _Aurora_ quarta devexit ratem Dauni oras, XVII, 158. _Auri_ facti pondera cælata, XIII, 357 N. _Aurunca_ cassis, IV, 516 V.L. _Ausonia_, I, 302 N. dives, IV, 220 N. _Ausonides_, XIII, 348. _Ausonii_, XIV, 84 fastus, II, 10 N. _Ausonia_ Saguntus, I, 332 N. Conf. II, 7, 455; III, 119. _Ausonius_ ductor, XVII, 76 N. _Auspicium_ pugnæ et jus dare in certamina, XIII, 154 N.; XVII, 562 N. _auspiciis_ agi, VIII, 388 V.L. _Austri_ strident, VI, 321. nubili, a Nasamonum sedibus se adtollentes, XVII, 246. _Autololes_, II, 63 N.; III, 306; XV, 674 N. _Autonoe_ sacerdos Phœbi, quæ Scipionem ad inferos ducit, XIII, 400 sq. N. _Aveia_, VIII, 518 N. _Avellæ_, VIII, 518 V.L. _Avellere_ globo, I, 450. prædas ponto, III, 321. Pœnum Italia, VII, 489 N.; XVI, 637 N. Tyriis, XVI, 141. cervicem hosti, V, 417. caput, XI, 319. simulacrum e sedibus, XIII, 42. _Avena_ Castalia, XIV, 467. _Avens_, VI, 167. _Aventinus_, XII, 713. _Averni_ lucus, VI, 154 N. tristis, XI, 455. socius, XVII, 466 N. lucus olim Styx dictus, formidatusque volucri, ubi necyomantia fuit et nemus triste, ab Agrippa excisum, XII, 120 seq. N. tenebræ, XV, 76. _Averrere_ prædas ponto, III, 321 V.L. _Avertere_ fata, IX, 482. ferrum, IX, 520. sitim fluvio, VIII, 572. amorem, III, 158. se magnis ausis, IX, 344 N. prædas, III, 321 V.L. ad patriam, XVI, 691 N. arma populis, IX, 548. pœnas leto, XIII, 303. _avertit_ fuga agmina, XVI, 69. lux equos Phaethontis, XIII, 458. _aversos_ Phœbi equos ab urbe, XV, 334 N. ductores, XV, 198 N. _aversa_ mens, II, 618 V.L. _Avia_ cœpto consilia, XII, 493 N. certamina moliri, XVI, 5. _Avis_ pollens, nec indignus _avorum_ dextra VIII, 383 N. _avos_ vetustos numerare, I, 73. augere, III, 708 N. _avus_ multus præfulget titulis, IV, 497 N. _Axis_ Hesperius, I, 130 N.; XVI, 290. æstifer, I, 657 N. medius, VIII, 650 N. serenatus, XII, 637 N. extremus, XV, 638 N. effusus, XVI, 360 N. Eleus, I, 224 N. Arctous, III, 614. cæli, XIII, 553.

B

_Babylonicæ_ vestes et texturæ, XIV, 658 N. _Baca_ et _bacca_, III, 596 V.L. _Baccatum_ monile, VIII, 134. _Bacchæ_, III, 393 seq.; IV, 776 seq. N. _Bacchantur_ semiviri chori in antro Dictæo, XVII, 21. _Bacchi_ expeditio Indica, III, 615 N.; XV, 79 seq. N.; XVII, 647 N. tigres currui juncti, XV, 81 N.; XVII, 648 N. currus pampineus, XVII, 648 N. iter in Hispaniam, quæ a Pane, ut Lusitania a Luso, altero ejus comite, nomen adcepit, III, 10 seq.; VII, 172 N. orgia nocturna et arcana, mystica vannus et cistæ, nebris, III, 393 seq. N.; IV, 776 seq. N. _Bacchus_ vini usum docuit, Œneum, Icarium aliosque, VII, 162... 211 N. signa præsentiæ dat, VII, 194 seq. N. ejus corona, corymbi, VII, 195 N. purpureus vultus, fusæ per colla comæ, cantharus et thyrsus, VII, 195 sq. N. munera, seu dona, VII, 748 N.; XI, 414. _Baccifero_ gens nutrita Sabino, III, 596 N. et V.L. _Bactra_, III, 613 N.; XIII, 764. _Baculum_ et _baculus_, XIII, 334 N. _Bæticolæ_, I, 146 N. _Bætigenæ_, IX, 234. _Bætis_, I, 146 N.; XIII, 676 N.; XV, 750. lavat Solis equos, XVII, 638 N. umbratus cornua Palladio ramo, III, 405 N. _Bagas_, V, 235 V.L. _Bagrada_, non _Bragada_, I, 407; VI, 140 sq. N. et V.L. _Baiæ_, VIII, 539 N.; XII, 114 N. _Baiuræ_, III, 303 N. _Baius_, seu _Bæus_, Ulyssis gubernator, VIII, 539 N. _Balant_ ei mille lanigeræ sub altis stabulis, XV, 703. _Balarus_, III, 378. _Baliares_, I, 314 V.L.; III, 365 N. et V.L.; V, 193. _Baliari_ verbere, I, 314 N. telo, VII, 297. _Ballista_, VI, 214, 269. Phocais et Phœnissa, I, 335 N. et V.L. _Balteus_ sinuatur imo tergo, X, 180 N. _Baniuræ_, III, 303 N. _Barathrum_ Ætnæ, IX, 497. _Barbam_ alebant prisci Romani, I, 613 V.L. vellebant molles, II, 111 N. _barba_ æmula crinibus umbrat rictum, V, 439 N. [nota ad h.l. non exstat] squalet cruore, X, 511. propexa, XIII, 310. hispida, XIII, 333. _Barbari_ populi quomodo prælium ineant, vid. _Hispani_. tela veneno imbuunt, vid. _Venenum_. mortuos male tractant, vid. _Heroes_. _Barbaricum_ decus, IV, 269 N. gemens, XII, 418 N. _Barcæus_ juvenis, XII, 200 N. _Barcas_, I, 72 N.; XVII, 460. _Barce_ arida, II, 62 N.; III, 251. Sidonia, IV, 356 N. _Barcina_ factio Hannoni infesta, vid. _Hannon_. _Bassareus_, III, 395 N. _Batavi_ auricomi, III, 608 N. _Battiadæ_, II, 61 N.; III, 253 N. _Battus_, II, 61 N; III, 253 N. et V.L.; VIII, 57 sq.; XI, 380; XVII, 591. _Batulum_, VIII, 564 N. _Batus_, IV, 239. _Bauli_ Herculei, XII, 156 N. _Beatus_, I, 609 N. _Bebryces_ et _Bebryx_ rex, III, 420 sq. N.; XV, 494. _Belgicus_ canis, X, 77 V.L. _Belides_, I, 75; III, 650. _Bellans_ somnus, VII, 329 N. Latinis, XVI, 564. _Bellator_ equus, II, 411. ensis, XIII, 376. _Bellax_ Ilerda, XVI, 475. _Belliger_ currus, I, 434. axis, XVII, 490. campus, IV, 471. _belligerum_ æs, XIII, 362. pondus, XVI, 65. _belligera_ fera, XI, 564. _Bellona_, comes Martis, IV, 436 seq. N. ejus flagellum atrum et hasta, IV, 439 N. figura, tuba et fax, V, 220 seq. N. Conf. _Enyo_. _Belli_ janua claudenda, XVII, 356 N. _bella_ pro _prælia_, I, 621 N. _Belua_ victrix, VIII, 670 N. _Belus_, I, 73 N., 87 N.; II, 49; XV, 745. _Benignus_ victus, III, 280 N. _benigna_ Ceres, XI, 266 N. _Berecyntus_ et _Berecyntia_ mater, XVII, 20 N. _Berenice_ et _Berenicis_ undosa, III, 249 N. _Beryas_, XIV, 152. _Bibit_ hasta cruorem, VI, 293 N.; XV, 629. tellus cruorem, X, 268; XVI, 216; XVII, 412. oculis, seu auribus, VIII, 135 N. luxum, XI, 400 N. Gangem, VIII, 367 N.; XIII, 765 N. _Bibulus_, VII, 623. _Bilingues_ Libyes, II, 56 N. socii, XVI, 156. _Bimembres_ Centauri, III, 41 N. _Binominis_ Histri ripas, I, 326 N. _Bipennis_ pro securi, XVI, 263 N. argento cælata, XVI, 445 N. species armorum, II, 189 N. _Bis_ conatus, _bis_, etc., IV, 457 N. intonuit, I, 537; XV, 143. _Bistones_, I, 433; II, 76. _Bistonius_ vates, XI, 473 N. _Bistoniæ_ oræ, I, 432 N. _Bitias_, II, 409 N. _Blandum_ venenum desidiæ, III, 380 N. venenum telorum, VII, 453 N. lumen cæli, II, 223 N. _blandus_ fucus, VI, 614. sonitus cervicis adplausæ, XVI, 357 N. _Bocchus_, III, 285. _Bogus_, IV, 429. _Boii_ victi a Flaminio, IV, 704 sq. N.; V, 107 seq. monstra hominum, irata tellure sata, et vix uno vulnere vitam reddentia, V, 108 sq. N. Cf. IV, 148, 159; XI, 29. _Bona_ virtus, I, 342 N.; XIII, 280. _bone_ janitor, II, 240 N. dictator, VIII, 269 N. _melior_ Gradivus, XV, 15. pietate, IX, 437. plantæ et planta, X, 76 V.L. remo, XIV, 499. _melius_ ævum h.e. aureum, VII, 166 N. _meliores_ parere, XVI, 359. Divi, VI, 24 N. _Bononia_, VIII, 599 N. _Boreas_ Thracius, Odrysius, Hæmonius, Edonus, Geticus, I, 587 seq. N.; IV, 244 V.L.; VII, 570; X, 11 N.; XII, 187; XIV, 121 seq. _Bos_, seu _boves_ census priscus, præmium et mulcta, XV, 259 N. _Bostar_, III, 6, 649. _Bovianum_ et _Boviania_ lustra, VIII, 564 N. _Brachia_ diversa relaxare, XIV, 399 N. connectit chorus, III, 414 N. [nota ad h.l. non exstat] _Bragada_, VI, 141 V.L. _Brenni_, _Breuni_, _Brenci_, _Breuci_, _Breones_, _Briones_, IV, 233 N. et V.L. _Brenni_ populus, IV, 280. _Brennus_ Capitolia cepit, IV, 150. _Brettii_, seu _Bruttii_, VI, 15 V.L. _Breucus_, IV, 233. _Briareus_, XIII, 588 N. _Britanni_ se tingunt fuco cæruleo, vitro, seu glasso, glasto, XVII, 416 N. auricomi, III, 608 V.L. covino falcifero turbant agmina, XVII, 417 N. _Bruma_ Rhipæa conditur serpens, XII, 6 N. _Brundisium_, VIII, 574 N. et V.L. _Bruttii_ et _Brutii_, VI, 15 N. et V.L.; VIII, 568 N.; X, 9; XVI, 1. _Brutus_, XIII, 721 N. castus, VIII, 361 N. maxima tot populis fiducia ibat, VIII, 608 sq. N. etc. [not. ad v. 609] _Buca_, V, 540 V.L.; VIII, 564 V.L. _Buccina_ dividit somnum, seu vigilias, VII, 154 N.; XV, 605. _Busta_ Trasymena, XI, 345. inhonora, XIV, 632 N. Gallorum, VIII, 642 N. _Buta_ et _Butes_, V, 540 V.L. _Buten_ dat leto, VII, 598. _Buxentum_, VIII, 583 N. _Byrsa_, I, 24 N.; II, 363 N. _Byrsæ_ arces, III, 242. _Byzacia_ rura fertilissima, IX, 204 N. et V.L. _Byzantes_, _Byzantium_, oppidum, IX, 204 V.L.

C

_Cacumen_, V, 50 N.; IX, 584. _Cadit_ barba mento, XIII, 333. Carthalo, XV, 449. nomen Elissæ, XVII, 224. primus amor, XVII, 361. huic hasta, IV, 392. spes virtusque, IV, 328. victima, XI, 250; XII, 333. taurus Neptuno, XV, 252. oculus fessus, VII, 471. sorti, VII, 368 N. _casura_ arma, VIII, 590 N. _Cadmei_, Pœni, I, 6 N., 106. _Cadmea_ Sidon, XIV, 579 N. manus, XVII, 581 N. gens, XVII, 351. _Cæcus_ fati, II, 206 N. ictus, IX, 105 N. turbo ventorum, I, 538 N. fons, III, 51. error, XV, 619 N. astus, XII, 477. ignis e nubibus, XII, 628. fragor, XIV, 60. amictus noctis, XII, 613. _cæcum_ lumen, XVII, 548. exitium, XI, 386 N. murmur, IX, 281. _cæca_ manus, X, 236. moles, XI, 453. plebs, X, 284 N. caligo, V, 34 caligo regni, II, 299 N. mens, II, 28. fraus paludis, IV, 580. latebra, I, 366 N.; XV, 369 N. silva, VI, 56. nubes, IX, 501. arma, V, 2 N. suffragia, VII, 540 N. silentia, VII, 350. feruntur, II, 222. _cæcæ_ fauces, XII, 127. procellæ, IV, 295. _Cæde_ perfusus, I, 419 N., 525. calentia arma, II, 21. rubentia tela, II, 17. rubent stagna, IV, 605. sternere valles, VI, 603; XI, 137 N.; 516 N. [XI, 516 N.: recte 519] _cædis_ cumuli, I, 453 N.; V, 665 N. in _cæde_ telum relinquere, VII, 614. _Cædes_ cognatorum ob famem, II, 617 sq. _cædem_ adcepit ab hoste cornus, IV, 141 N. _Cælare_, I, 407; III, 34 N.; X, 175; XVI, 445. radio telas, XIV, 658 N. clipeum imagine, VIII, 384. vasa aurea, XI, 277 N. _Cæli_ porta patet, XV, 78 N. lumen, I, 84 N. _cælum_ alicui eripere, V, 212 N. mutare, X, 419 N. ei caput inserere, VII, 19 N. adtingere per altos avos, VIII, 294. tenebris clauditur, luce, seu sole ac calore aperitur, recluditur, resolvitur, XII, 613 N. _Cælicolum_ voluntas, XVI, 288. _Cære_, olim Agyllæ, VIII, 472 N. _Cærula_, I, 21 N.; 575; VII, 421; XIV, 355, 370; XVII, 627. _Cærulea_ vada, II, 1. aqua, IV, 82. _cæruleus_ anguis, II, 585. _cæruleæ_ sorores, VIII, 198. _cærulei_ campi, XIV, 253 N. _cærulea_ antra, III, 49. _cæruleum_ caput, XVII, 238. _Cæsar_ et Pompeius Magnus, XIII, 861 sq. _Cæsares_ eorumque filii post apotheosin sidera fiunt, et corona, seu caput radiatum consecrationis signum est, III, 629 N.; XIII, 863 N. _Cæsernia_, _Cesernia_, _Æsernia_, VIII, 566 V.L. _Cæso_, III, 377. _Cætra_ et _cetra_, III, 278 N. et V.L. _cætras_ plaudere, III, 348 N.; X, 230 sq.; XVI, 30 N. _Cætrata_ juventus, IX, 231 N. _Caicus_, I, 306 V.L. _Caieta_, VII, 410 N.; VIII, 529 N. _Calabri_ saltus, VII, 365 N. _Calaber_, VIII, 573. _Calabria_, VIII, 573 N.; 632 N. _Calacte_, XIV, 251 V.L. _Calætia_, III, 345. _Calais_ filius Boreæ et Orithyiæ, VIII, 513 N. _Calamus_ volans, II, 118. _calami_ fusi fluxere, II, 131. _Calathis_ mollita manus, II, 70 N. _Calatia_, VIII, 542 N.; XI, 14. _Calcata_ fata, VI, 550 N. _calcatum_ fœdus, III, 85 N. _calcati_ luci Jovi, III, 676 N. _calcata_ mihi cuncta tellus, XIII, 673. _Calchas_, XIII, 41. _Caledonii_ luci, III, 598 N. _Calenus_, XIII, 219. _Calere_ e sole, II, 60 V.L. cæde, II, 21. vigore, X, 520. amore virtutis, XV, 130. cupidine, XIII, 770. _calens_ Pœnus, XIII, 33. _Cales_, VIII, 512 N.; XII, 525. _Calidi_ sanguinis ætas, VII, 66. _calidus_ Mars, Pœnus, consilium, XIII, 33 N.; XV, 337 N. _Caligat_ obtutus, III, 493 N. in hoste, I, 499 N. in solio alto, XIV, 89 N. domus, XII, 130. _Caligine_ fata latent XI, 122. _Callæcia_, III, 345 N. et V.L. _Callaici_, seu _Callæci_, II, 397 N.; 417, 602; III, 353; IV, 326; X, 118; XVI, 334. _Callere_ bellis, VI, 91 N. _Calliope_ pro omnibus Musis, III, 222 V.L.; XII, 390. _Callipotis_, XIV, 249 N. _Calores_ primi in Marte, I, 549 N. bellantum, XII, 389. amoris, XIV, 223 N. _Calpe_, I, 141 N.; 644 N.; V, 395; X, 174; XVII, 639. _Calx_ ferrata, VII, 696 V.L.; XVII, 540. _Calydon_ tristis Dianæ, XV, 307 N. _Camarina_ palus, XIV, 198 N. _Camena_ Syracosia, XIV, 30 N. prisca Himeræ, XIV, 232 N. _Camerinum_, seu _Camers_, _Camerini_, seu _Camertes_, IV, 157 N.; VIII, 461 V.L. _Camillus_, I, 626 N.; VII, 557 sq. N.; XIII, 722. _Campani_ postulant a Romanis, ut alter consul ex se creetur, XI, 65 seq. N. jus Latii postea consequuti, XI, 122 sq. N. _Campanum_ supercilium, seu superbia, XI, 127 N. [recte 124] _Campania_ mitis, VI, 651 N. ejus potentia, divitiæ, fertilitas, ambitus, urbes, VIII, 524... 561 N. oppida parva, VIII, 512 V.L. _Campi_ cærulei, humentes, liquentes, XIV, 253 N., 368 N. _campus_ medius in circo, XVI, 372 N. _Campus_, scilicet Martius, VIII, 257 N., 284. ademtus et restitutus, IX, 416 N. _campos_ damnare, XII, 421 N. _Cancro_ subdita Libye, I, 194. _cancri_ furentis ardor, XV, 50. _Candentes_ globi, IX, 502. arenæ, X, 205. Austri, I, 194. laminæ, I, 171 N. _Candore_ anteire nivem et olores, XIII, 116. _Canet_ barba gelu, I, 205. cruor, I, 424 V.L. oliva, XIII, 69. æquor, IV, 247. facies pruinæ, III, 534. vertex, V, 486 N. crinibus, VI, 560. pulvere, XV, 740. _Canere_ responsa, III, 687. diros motus, IV, 5. omina, IV, 131. signum belli, XI, 131 N. _canit_ exitium Siren, XII, 36. fata, IX, 548. _Canina_ verba, seu eloquentia, VIII, 290 N. _Canis_ venaticus et Belgicus, X, 77 sq. N. et V.L. Molossus, II, 689 N. Lacon et Umber, III, 295 N. _Cannæ_, olim urbs, postea vicus, I, 50 N.; VIII, 622 N. tumulus Hesperiæ, I, 50 N. _Cannas_ pensare, XV, 814 N. quot ibi perierunt, X, 586 sq. N. [nott. ad X, 578, 587] _Cannensis_ pugna et acies, IX, 217 sq. N. _Canopus_ ejusque luxus, XI, 431 N. et V.L. Menelai gubernator, a quo urbem dixere Spartani, XI, 431 N. _Cantabri_ bellicosissimi, III, 326 sq. N.; V, 195 sq. _Cantatus_ ignis, I, 430 N. sopor chelydris, VIII, 496. _cantatæ_ turres, XI, 445 N. _Cantharus_ Bacchi et Sileni, VII, 197 N. _Canthus_, XV, 700. _Cantus_ vis, XIV, 469 sq. N. et V.L. magicus, III, 301; V, 353 N. _Canus_ cruor, aqua, I, 424 V.L. _canis_ insignis, XV, 658 N. _Capax_ velum, XIV, 388. moles, XIII, 760. campus, XVII, 320 N. laudum cladumque, VI, 617 N. _Capenas_ sacer, XIII, 85 N. _Capessere_ arma, I, 35. prælia, I, 424. bella, V, 608; VII, 325. vota, I, 504. nubila et æthera, IV, 478. cursum, XII, 267. bella animo, XVI, 179. castra gradu, XIII, 302. _Caphareus_ prom. infame naufragiis, XIV, 143 N. _Capillaris_, seu _capillata_ arbor, IV, 200 N. _Capital_, XIII, 155. _Capitolia_ aurea, III, 623 N. restitutu a Vespasiano et Domitiano, III, 622 N. in iis præcipue colebantur Jupiter, Juno et Minerva, sed diversis cellis, X, 432 seq. N. Capuæ h.e. arx, templa, XI, 265 N. _Capiunt_ Cannas, XI, 171 N. non cadavera ripæ, I, 46. _capit_ campus prælia, III, 660. _capiunt_ postes volentem, VII, 174 N. _capit_ profundum molem, IX, 619. _capi_ ad majus imperiam, XIII, 511. _capta_ bis numina Penates, I, 43 N. _Capreæ_ insulæ VII, 418 N. _Captiva_ vincla, VII, 71 N. volucris, XI, 468. _captivus_ vultus, VI, 83. alveus Eridani, IX, 188 N. Eurus, XV, 80. _Capua_ ejusque origo, divitiæ et luxus, VIII, 544 N.; XI, 28... 54 N.; XVII, 280. alta, seu sublimis, XVI, 626; XVII, 301. a Samnitibus occupata et a Romanis restituta, I, 663 N. dicta a Capye, XI, 30 N. expugnatur a Fulvio, et sontes securi percutiuntur, XIII, 94... 380. _Capulo_ tenus ferrum inpellere, IX, 382; XVII, 455. _Caput_ imperiumque Nealces, IX, 226. terrarum, I, 8. exitiale, II, 287. inviolabile, III, 127. gratum terris, XIII, 862. _capitis_ spes, I, 484 N. pretium, IX, 26. _caput_ exserere, I, 29 N. efferre, VIII, 251 N. inserere cælo, VII, 19 N. unum, XIV, 620. _Capys_, IV, 381. ab eo dicta Capua, XI, 30 N., 179 N., 291 sq. _Caralis_, IX, 380 V.L. _Carbasa_ inania nullos inveniunt ventos, III, 130. aptare vento, III, 130. pandere magnis fatis, II, 425 N. componere malo erecto, VI, 354 N. Confer _Vela_. _Carceres_ rumpunt equi, seu reserantur, VIII, 279 N.; XVI, 315 N. ventorum, XII, 188. _Carchesia_, XI, 300 N. _Cardo_ mundi, III, 3 N.; IV, 779 N. vitæ, IX, 140. _Carmelus_, VII, 662. _Carmen_ clipei, XV, 491. sanguine signatum, IX, 266 N. quo audito flammæ surgunt, I, 103 N. _Carmenta_, seu _Carmentis_, VII, 18 N.; XIII, 816 seq. _Carnifices_ manus, I, 173 N. _Carpathium_ mare et _Carpathus_ insula, III, 681 N. _Carpit_ somnos, XVI, 119. quietem, XVII, 160. decus, IV, 138 N. superas auras, III, 712 N. e multis hæc, XI, 439 N. dies urbem, II, 458 N. cura Senatum, XV, 1. dies te funere, V, 591 N.; XIII, 627. vultur membra, III, 343. agmen Fregellas, XII, 530. iter, campum, fugam, gradum, I, 243, 570 N.; III, 467; V, 28; X, 62; XII, 353. galeis decus cristarum, X, 398 N. velamina palmis, XV, 697. _Cartama_, III, 384 V.L. _Carteia_ armat nepotes, III, 396 N. _Carthago_, non _Karthago_, I, 3 V.L. ejus origo, I, 21 sq. N., 444 seq.; II, 406 seq. natales celebrantur, XV, 416 sq. N. arx Byrsa, I, 24 N. sacra et gratissima Junoni, I, 26 N. condita eo loco, quo caput equi effossum est, II, 410 N. ibi sacrificia humana in usu, IV, 765 sq. N. _Carthago Nova_, seu Spartaria, vel a Teucro, vel ab Hasdrubale condita, III, 368 N. ejus situs et portus, XV, 220 seq. N. expugnatur a Scipione, XV, 180... 285. _Casca_, VII, 649. _Casilinum_, XII, 426 N. _Casinum_, IV, 227 N.; VIII, 402 V.L.; XII, 527 N. _Casinæ_ Nymphæ, XII, 527 N. _Casperia_, VIII, 415 N. _Cassinates_, _Casinates_ et _Cassinum_, VIII, 402 V.L. _Cassis_ Aurunca, Sidonia, Ætola, IV, 516 V.L. dira, minax, torva, VII, 295 N. _Cassiterides_, III, 362 V.L. _Cassus_ labor, II, 470. ictus, X, 117. _cassa_ fides, I, 481 V.L.; III, 17. flamma sine robore, V, 572 N. umbra, VII, 698 N. et V.L. ausa, XV, 298 N. ira, VII, 123. monere, XVII, 84. _Castalius_ fons, III, 97, 98 N. et V.L. _Castalium_ carmen, XI, 482 N. _Castalia_ avena, XIV, 468. _Castigari_ aquis, XII, 356 V.L. _Castor_, conferatur _Fiber_, _Ledæus_ et _Pollux_. _Castra_, classis, XVII, 291 V.L. _Castrum_, scil. Inui, VIII, 359 N. _Castulo_, III, 97 sq. N., 391. _Castus_ ductor, XVII, 130 N. _casta_ paupertas, I, 609 N. fides, I, 481 N.; II, 525. Saguntus, III, 1. jura servare, XIV, 84. secula Saturni, XI, 458 N. sedes piorum, II, 698 N. cervice juvenca, XIII, 431 N. Dindyma, XVII, 21 N. ara, XVII, 87. _castus_ labor, XVII, 29 N. _castum_ penetrale Palladium, XIII, 62 N. _Catanæi_ fratres Pii, XIV, 197 N. _Catane_, XIV, 196 N. _Cateia_ panda, III, 277 N. _Catillus_, IV, 187 V.L., 225; VIII, 364. _Cato_ Major, VII, 691 sq. N. _Catus_, IV, 139. _Caucasiis_ antris se protulit tigris, IV, 331 N.; V, 148 N.; XV, 81. _Caudinæ_ fauces, VIII, 565 N. _Caunus_, IV, 233 V.L. _Caurus_, I, 469; II, 290 N. [nota ad II, 290 non exstat] _cauri_ furentes XIV, 74. _Cavare_ humum ferro refossam, XIII, 427. _cavata_ pinus, VI, 522. alnus, XII, 521. _Cavea_ concionis in circo, XVI, 472 N., 535. _Cavere_ capiti cudone, VIII, 494. suis civibus, IX, 141 N. _cauta_, IV, 804 N. _cauta_ virtute domandus rector, XV, 186. _Cava_ nubes, III, 656; IX, 438. tempora, I, 206. _cavæ_ turres, IV, 21. umbræ, XIII, 894. _cavus_ tinnitus, XVII, 18. _cavum_ æs, scilicet clipei, II, 246 N. _Caystri_ olores, XIV, 189 N. _Cecropidæ_, XIII, 484. _Cecropius_ Hymettos, II, 218 N. _Cecropiæ_ ceræ, XIV, 26 N. _Cedit_ lupatis, I, 217. nocti, V, 677. nox Eoo, IX, 180. honos inperfectus, XV, 438. in nubila, XVII, 547. imperio tantum terræ, I, 192. letum hastæ, IV, 569 N. labori, malis, etc., III, 161 V.L. tantum Latio Lyæo, III, 370. _Celata_ deam, XIII, 57 N.; XVII, 580 N. _Celebrare_ aliquem obcursu, VI, 398 N. gaudia, XI, 493. cineres, XVI, 578. tumulos, XVI, 292 N. _Celeritatis_ notio expressa, I, 224; III, 306 sq. N.; IV, 145 sq. N.; XII, 185 sq.; XIII, 240 sq., 328, 337 sq.; XIV, 507 sq.; XV, 208 sq., 569 sq.; XVI, 485 N., 501. _Celeusma_, VI, 360 seq. N.; XI, 487 N. _Celsus_ profatur, II, 454 N. mente, XVI, 187. Senatus, XII, 313, 551. exercitus, XVII, 125 N. provocat hostem, XVII, 520 N. librat tela, XII, 622 V.L. _Celtæ_ leves corde, IV, 49 sq. N., 706; VIII, 16 sq. non nisi primo impetu feroces, IV, 311 seq. N.; VIII, 16. monstra hominum, Gigantum posteri et Terræ filii, V, 108 sq. N. deficiunt a Romanis ob vetus odium, XI, 25 seq. N. pavidi et laboris longi anheli, XV, 717 sq. N. Italiam invaserunt et expugnarunt Romam, IV, 45 sq. N. Conf. _Galli_, _Senones_, _Boii_. _Celtiberorum_ nomen et origo, III, 340 N. Conf. _Hispani_. _Celtica_ rura, I, 46 N. _Celticus_ cruor, V, 143. _Cenchrea_, Pirenes et Neptuni filia _cenchreis_, _cenchrites_, serpentis genus, III, 426 V.L. _Cenotaphia_, III, 86 N.; XVI, 304 N. signis armisque mortuorum exornata, IX, 118 N. in Ceramico et in campo Martio, XIII, 484 N., 659 N. _Censent_ Patres, I, 684 N.; II, 375; XVII, 19. _Census_ ignoti olim, VII, 167 V.L. _Centauri_ bimembres, victi ab Hercule, III, 41, 42 N. _Centenius_, XII, 463 N. _Centum_ aræ, I, 91 N.; XII, 333 N. ora, seu linguas exoptant sibi poetæ, IV, 526 N. _Centuripæ_, XIV, 204 N. _Cephallenia_ insula, XV, 305 N. _Cephalœdis_, seu _Cephalœdium_, XIV, 252 N. _Ceræ_ Cecropiæ, XIV, 26 N. _Ceramicus_ locus Athenarum, XIII, 484 N. _Cerastis_ incocta spicula, XV, 681 N. _Ceratæ_ carinæ, XI, 587. _Ceraunia_ mixta cælo, V, 386 N.; VIII, 631. _Cerbereus_ stridor, VI, 178 N. _Cerberus_, II, 538 N.; XIII, 572. [nota ad II, 538 non exstat] janitor Stygius et aulæ lacrimosæ, II, 552 N.; III, 35 N. forma trifauci personat insomnis, II, 551 N. ab Hercule tractus ex inferis, III, 35 sq. N. ruptis vinculis etiam Furiis terribilis, XIII, 591 sq. _Cerealia_ dona, VII, 183 N. _cerealis_ sulcus, VIII, 543 N. Anagnia, XII, 533 N. _Ceres_ Hennæa, I, 214 N. _Cereris_ propensæ favore nutrita, XII, 375 N. ea fraudare cohortes, XVII, 194. benigna, XI, 266. _Ceretani_, III, 357 V.L. _Cerillæ_, VIII, 579 V.L. _Cernere_ ferro, XVI, 531 N. _Cernuus_, X, 255; XVI, 412. _Cerretani_, III, 357 N. et V.L. _Certa_ sagitta, II, 112 N.; XIV, 441. membra ferre, X, 155. _Certamine_ gressum tendere, XII, 268 N. subito, VI, 327 N. pro certatim, VII, 719 N. pugnæ, IX, 136; XII, 297. _certamen_ curule, XVI, 317 seq. N. _certamina_ campi cursu transigere, X, 471 N. _ad certamen_ favis vocat Hybla Hymetton, XIV, 199. _Certare_ alicui, I, 234 N., 248; II, 101; III, 308; IV, 202, 707; V, 16; VII, 199; XIV, 374, 645, 656; XVII, 318. Tonanti ausit, X, 54 N. _certat_ sistere, X, 211, 487; XI, 5, 429; XIII, 654. _certatus_ nobis orbis, XVII, 337 N. _Cerva_ alba numen, XIII, 115... 137 N. Cerynitis æripes, III, 39 N. _cervæ_ cornigeræ, III, 39 V.L. _Cervi_ et _cervæ_ synonyma, III, 39 V.L. vitæ tenaces, III, 126 N. Conf. _Stili_. _Cervix_ adplausa equi, XVI, 357 N. _Cessare_ fletu, II, 653. culpa, XIII, 518. Latio, XV, 733 N. _cessata_ tempora, V, 533 N. _Cestus_ Veneris, VII, 447 V.L. _Cethegus_, VIII, 575 N. _Cetra_, vid. _Cætra_. _Chalcidica_ Nola, XII, 161 N. _Chalybs_ volucer, II, 107. candens tortoris instrumentum, I, 171 N. _chalybem_ pati, VI, 255. _Chaonia_, III, 679 N. _Chaos_ origo rerum, XI, 453 seq. N.; XIII, 439. _Charon_ umbris tot laxat sedem, IX, 251 N. capaci mole vectat agmina, XIII, 761. _Charybdis_, II, 308 N; XIV, 254 sq. atra, XIV, 474 N. _Chelæ_ devexæ, XIV, 75 N. _Chelydri_, I, 412; II, 536; V, 354. _Chelys_ grata, XI, 408 N. _Chimæra_, XIV, 497 N. _Chironis_ sedes, lyra et institutio heroum, XI, 449 sq. N. _Choaspes_, III, 317 V.L. _Chremes_, seu _Chremetes_, I, 403 V.L. _Chromis_, I, 403 V.L., 439 V.L. _Chrysas_ flumen, XIV, 229 N. _Cibo_ parco vires restituere, VI, 95 N.; XV, 810 N. _Cicatrix_ mente signata, VIII, 287 N. _Ciceronis_ patria, villa, genus et laus, VIII, 404 sq. N. _Cicones_, II, 75 N.; XI, 475. _Ciere_ clamore, III, 437. cunctos nomine, I, 455 N. in vota Gradivum, X, 550. belli simulacra, XVI, 528 N. in pugnam, IV, 270 N. pugnas æris stridore, VII, 605 N. bella, XII, 218; XIV, 31. suspiria, XVII, 215. _Cilnius_ et _Cilnia_ gens Etrusca, e qua Mæcenas, VII, 29 V.L. _Cimini_ lacus, VIII, 491 N. _Cimmeriæ_ domus, XII, 130 sq. N. _Cineres_ Trojæ, III, 565 N.; XVII, 363 N. _cinis_ restat de tanto nomine, I, 600. Libyæ, VII, 493 N. _cinerem_ ad pectora pressare, VIII, 129 N. _Cingere_ sinus inadsuetum Pœnis, III, 236 N. _Cingula_ saxa, X, 34 N. _Cinyphium_ coccum, XVI, 354 N. _Cinyphus_, seu _Cinyps_ flumen, II, 60 N.; III, 275; V, 185; XII, 226. _Circæa_ mœnia, dorsum, juga, VII, 692 N.; VIII, 390 N. _Circe_ Picum sparsit plumis, VIII, 440 sq. N. ejus artes magicæ et veneficia, VIII, 498 sq. N. _Circumflua_ insula et urbs I, 289; VIII, 595; XV, 221. _Circumfundere_ signum, V, 200 N. _Circumligat_ anguis sidus, III, 193 N. Tethys orbem undis, XIV, 347. _Circumspecta_ arma, VI, 619 N. _Circumspectare_ medicamina, XV, 8. _Circumstant_ discrimina et fraudes, VIII, 170. _Circumtonare_ armis, IV, 253. strepitu aulam, VI, 216. _Circumvallata_ insula profundo, XII, 355. urbs castello, I, 328. _Circumvolitat_ campum jaculo, XVII, 415. _Circus_, XVI, 323. _Cirrha_, Delphi, et _antra Cirrhæa_, III, 9 N., 97 N. Parnasia, XII, 320 N. _Citare_ hastam, IV, 536 N. _citatum_ dorsum, X, 468 V.L. _Clades_ venientes, I, 41 N. _Clamat_ unda et ventus, IV, 524 N. procella, IX, 516. orator malus, VII, 220 N. oraculum, XII, 337 N. imago clamoris, XIV, 365 N. _Clamor_ nauticus, XI, 487 N. _Clamosus_ Helorus, XIV, 269 N. _Clanis_, VIII, 453 N. et V.L., 538 N. _Clanius_, IV, 188 V.L.; VIII, 453 N., 535 N. _Clara_ petere, I, 570 N. flamma, XVII, 94. _Clasius_, VIII, 453 V.L. _Clathris_ clausa, I, 569 V.L. _Clauda_ fides, XIII, 33. _Claudia_ navem Cybeles trahens, XVII, 33 sq. N. _Claudia_ gens antiquissima et nobilissima, V, 330 N. _Claudit_ vada ruina, IV, 621 N.; XI, 138 N. orbem flexibus, II, 450 N. [nota ad h.l. non exstat] muros aggere, I, 331. portus molibus, II, 408. vultus casside, X, 649. pontum, VIII, 482 N. ora cassis, XIV, 158 N. thorax latus, IX, 588. bellum pectore, I, 140. metus sub corde, VI, 381. Alpes, I, 546. nox thalamos, XV, 542. murmur vulnere, IV, 172. cælum tenebris, XII, 613 N. ferrum, I, 681; XVI, 357. labores belli, XV, 652 N. _Claudere_, _includere_ et _excludere_ pro finire et desinere, VI, 327 V.L.; XIII, 686 N. _cludere_, VI, 451 V.L. _Claudius_, vid. _Appius_, _Clausus_, _Nero_, _Taurea_. _Claustra_ undæ, V, 44 N. _claustris_, XII, 442. _Clausus_ auctor gentis Claudiæ, VIII, 412 N.; XIII, 466 N.; XV, 547; XVII, 33. _Clava_ heroum et Herculis, II, 155 N. nodosa, II, 246. _Clavigerum_ numen, III, 14 V.L. _Clavus_ latus, insigne sacerdotum Herculis, inventum a Baliaribus, III, 27 N. _clavum_ regendæ patriæ, IV, 711. _Cleadas_, VII, 637. _Clementer_ crescit jugum, I, 274 N.; IV, 489 N. _Clementior_ Libyæ pars, I, 198 N. _Cleonæ_ et _Cleonæus leo_, III, 34 N. _Clipei_ septemplices, V, 318 N. in iis origo et imago, seu historia majorum rerumque ab iis gestarum expressa, I, 407 N., 415 N. aliæ imagines, V, 142 sq. N. _clipeus_ Hannibalis, II, 395... 452 N. pericli, II, 576 N. rudis, purus, albus, I, 629 N. ex sinistro suspendebatur humero, et dextra hastam tenebat, unde ἐπ’ ἀσπίδα et ἐπὶ δόρυ, IV, 387 N. in eo portatur mortuus ex acie, V, 584 N. substernebatur dormienti militi, VII, 322 N. quatitur ab heroe, IX, 423 N. pro tutela, II, 576 N. _Clitumnus_ fl. cujus aqua pota candidos boves facit, IV, 545 N. _Clivosus_ trames vitæ, VI, 120 N. _Clœlia_, X, 492 seq. N.; XIII, 828 sq. _Clœlius_ ejusque equus post Cannensem cladem, X, 454... 502. _Clotho_, IV, 369. longa, V, 404 N. _Cludere_, vid. _Claudere_. _Clupea_ urbs, III, 243 N. _Clusium_, V, 124 N.; VIII, 478 N.; X, 483. _Clypea_, III, 243 N. _Clytius_ Pellæus ad nomen patriæ vana tumens, XVII, 429. _Cocali_ filiæ Minoa occidunt, XIV, 39 sq. N. _Coccum_ Cinyphium, XVI, 354 N. purpuræ species, diversa ab ostro, XVII, 395 N. _Cocles_, X, 484; XIII, 726 sq. _Cocytos_, XIII, 566 N.; XIV, 586 N. _Cocyti_ vocabula mansere Lucrino, XII, 116 N. _Cœnare_ de die, XI, 41 N. _Cœptare_ magna, II, 275 V.L. _Cogit_ aquas in arva, VIII, 382. _coactis_ humeris ferre, III, 638 N. _coactas_ sedes ponere, XII, 361. _coacti_ Numidæ, X, 185 V.L. _Cognominis_ haud parvi vir, X, 421 N. _Cognitus_ bene Latio micat ensis, XVII, 394. _Cohæret_ infixum terræ, XVI, 587. _Cohibet_ se, VII, 151 N. fugam, XV, 742. se Libya, XVI, 219. _Coire_ ripas, I, 52. _Colla_ submissus dolori, VI, 414 N. subdere fortunæ, X, 215 N. dare victa catenis, XV, 247. _Collatia_, VIII, 361 N. _Collinus_, IV, 344. _Color_ mortis, VI, 409. _Columbæ_ Veneris aves, III, 683 N.; IV, 106. conditrices oraculorum, III, 679 sq. N. _Columen_ regni, XV, 385. _Columnæ_ Herculeæ, I, 142 N. domus liberi, II, 65 N. _Coma_ flammæ, I, 358 N.; VI, 183 N. arborum IV, 682 N. composita, XV, 29 N. votiva, XV, 671 N. erecta furentis, II, 668 N. _Comantes_ cristæ, IV, 515 N. rami auro, VI, 183 N. pinus flamma, XIV, 420 N. crines, XVI, 59. _comans_ galea, XVI, 167. _Combibere_ luxus, XI, 400 N. _Comes_ dictis hasta, IV, 134 N.; IX, 568. _Cometes_ pestem aliaque mala portendit, I, 461 seq. N.; VIII, 637 N. _Commendat_ vulnus membra, V, 278 N. semina sulcis, XV, 539. iter, XII, 118 N. _Commercia_ culpæ servant pacem, II, 506 N. _Compages_ ætherea, I, 204; XI, 456 N. telluris, XII, 146. carinæ rupta, XVII, 277. cæli soluta, XVII, 607. _Comparare_ gladiatores, etc., I, 39 N. _Comparationes_ petitæ a celeritate cursus equorum in Olympiis, I, 224 N.; XV, 210 sq. N. a Dacis, sagittas veneno infectas jacientibus, I, 324 seq. stellis transcurrentibus, I, 358, 359 N. revulsis Alpium scopulis, I, 370 seq. apro, I, 421 sq. N. Marte, I, 433 sq. N.; XVII, 487 sq. N. comete, I, 461 sq. N. fluctibus vento tumescentibus, I, 468 seq. N.; VIII, 426 sq.; XV, 154 seq. N. gubernatore navis, I, 687 sq. N.; II, 289 sq. N.; IV, 713 sq. N. Amazonibus, II, 73 sq. N.; VIII, 428 sq. N. avibus vesperi catervatim ad nota cubilia redeuntibus, II, 215, 216 N. apibus inminente tempestate ad alvearia catervatim properantibus, II, 217 seq. N. Furiis, II, 671 sq. leone, II, 683 sq. N. angue cælesti, III, 192 sq. N. canibus venaticis, III, 294 seq. Neptuno et Nereidum choro, III, 410 seq. N. Tartari altitudine, III, 483 sq. N. navita, oculos æquoribus fessos adspectu cæli renovante, III, 535 seq. N. [nota ad h.l. non exstat] Borea, IV, 244 seq.; X, 11; XIV, 121 seq. Mimante, gigante, IV, 275 seq. N. pila et molibus in mare Tyrrhenum jactis, IV, 295 seq. N. feris armentisque, incendio diffuso trepide decurrentibus monte, IV, 302 sq. N. pugna ventorum, IV, 321 seq. N.; VII, 569 sq. N. a tigride valles pererrante, et in pecora absentia, tamquam præsentia, sæviente, IV, 331 seq. N. leonibus secum pugnantibus, IV, 372 sq. N.; 563 sq. N. torrente, IV, 520 sq. N.; XII, 185 sq.; XVII, 121 sq. duobus ursis taurum invadentibus, IV, 563 sq. N. avulsa parte montis, IV, 600 N. Bacchis, IV, 776 seq. N. piscatore, esca et nassa pisces incautos capiente, V, 47 sq. N.; VII, 500 seq. cerva, V, 280. columba, V, 282. lepore, V, 284. leone subsidente, conspecto tauro, qui pugnas meditatur, V, 309 seq. N. tempestate, seu fulmine, V, 384 seq. N. fragore ventorum et undarum, V, 393 sq. N.; XII, 186 sq. volucri vix haærente in arbore nutante et a Zephyro agitata, V, 504 sq. N. igni languido, qui stipula inani crepitat, V, 571 sq. N. aqua ebulliente in aheno, V, 605 sq. N. anguibus, Gigantum pedibus, VI, 181 N. hydra Lernæa, VI, 182 N. dracone, horti Hesperidum custode, VI, 184 N. turbine ac tempestate, ruinam terris minante, VI, 321 sq. N. arte capiendi lupos fovea, virgultis tecta, et agnæ balatibus, VI, 329 seq. N. Achille, VII, 120 seq. N. pastore munitis stabulis secure dormiente, lupisque frustra sævientibus, VII, 126 seq. N. flexibus Mæandri VII, 139 sq. N. a rebus sub sensus cadentibus cum adfectionibus animi, VII, 141 seq. N. splendore solis, in aquæ superficiem incidente et ab ea repercusso VII, 143 sq. N. subita tranquillitate maris, VII, 254 sq. N. multitudine ac fulgore astrorum, VII, 362 sq. copia sparsorum ignium, quibus saltus uruntur, VII, 364 sq. N.; IX, 605 seq. N. ventis inter se pugnantibus, VII, 569 sq. N. vigore ac virtute Nestoris, VII, 596 sq. N. fulgore Luciferi, Oceani unda renovati, VII, 639 sq. N.; XII, 247 seq. aucupe, aves capiente viscatis arundinibus, VII, 674 seq. N. Plutone nigro curru rapiente Proserpinam, VII, 688 seq. N. pastore, agnam eripiente lupo, VII, 717 seq. N. hominibus cumulo cæsorum pressis, qui redditam deinde lucem solemque intueri pavent et connivent, VII, 727 sq. N. auriga indocili, qui confestim totas effundit habenas, VIII, 279 sq. N fulgore gemmæ, VIII, 467 N. mille navibus Trojam petentibus, VIII, 619 seq. matre, cui certa nati mors obversatur animo et oculis, IX, 41 seq. N. sonitu maris, ventis agitati, IX, 282 seq. N., 354 sq. N. clamore strepituque Gigantum, IX, 305 seq. N. aristis a vento agitatis, IX, 358 sq. fera in hostes inruente, etsi undique vulnera ei infligantur, X, 2 sq. N. sagitta, X, 11, 12. venatore, qui conspecto leone non amplius capream insectatur, X, 18 sq. N. cane venatico, X, 77 seq. N. aquila, quæ pullos suos cogit adversos intueri solis radios, X, 107 sq. N. catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus, X, 124 seq. N. arboribus magnis, vento, securi vel fulmine eversis, X, 164 seq. N. leone vulnerato, X, 241 sq. N. tigride vulnerata, et languentem hiatum in vanos morsus pandente, X, 295 sq. N. navi vasta instar insulæ, ac naufraga, cujus arma ac partes sparguntur, X, 321 seq. N. gubernatore navis, qui facto naufragio solus litori adnatat, X, 608 sq. N. leone, in juvencum inruente ejusque tergo inhærente, XI, 243 sq. N. serpentibus vere ineunte exuvias ponentibus et e latibulis prodeuntibus, XII, 6 sq. N.; XVII, 448 sq. aquila, serpentem coercente a nido et rostro unguibusque incessente, XII, 55 sq. N. torrente, æquore et ventis, XII, 186 seq. N. ebore et margarita, XII, 229 sq. N. splendore Luciferi nubibus hebetato, XII, 247 sq. velocitate tigridis, quæ amissos fetus quærit, XII, 458 sq. N. aqua, cujus circuli, seu gyri, ex lapide injecto orti, sensim expanduntur, XIII, 24 seq. N. Geryone, tribus dextris pugnante, XIII, 200 sq. celeritate liburnæ navis, quæ se ipsam uno remorum ictu præterit, XIII, 240 seq. N. flammis Phlegethontis, XIV, 61 seq. olore, qui inmobili corpore, at pedibus sub aqua agitatis remigat, XIV, 189 seq. N. Ajace Oiliade, qui nave percussa fulmine Minervæ periit, XIV, 479 seq. N. piscatore, qui cessante tempestate navem conscendit, XIV, 623 seq. castore, testiculos, seu inguen, cujus causa capitur, avulsum sibi abjiciente, ut ipse incolumis effugiat, XV, 485 seq. N. Diana, ingentem ferarum stragem edente, XV, 769 sq. belua ponti famelica, quæ piscem conspectum avide deglutit, XV, 784 sq. tauro, qui solus in silva relictus mugit furitque, XVI, 4 sq. N. sole stellas, Nilo flumina, Atlante montes, Oceano maria reliqua superante, XVI, 35 sq. N. ventis, omnia rapientibus, XVI, 96 seq. Sirio, causa pestis, qua permulti absumuntur, XVI, 99 seq. Mercurii celeritate nexis talaribus, XVI, 500 N. fluvio, qui disruptis ripis exspatiatur, XVII, 121 seq. N. navita, qui, furore Austri ac tempestatis cessante, non ventum confestim secundum efflagitat, contentus mare tranquillum esse, XVII, 207 sq. N. impetu Britannorum, covino agmina turbantium, XVII, 416 seq. serpente, qui virus effundit, XVII, 447 seq. N. fulmine, omnia prosternente, XVII, 474 seq. N. metu, quo ruunt homines, incendio in urbe sæviente, XVII, 504 sq. N. triumphis Bacchi et Herculis, XVII, 647 sq. N. _Compendia_ leti, X, 475 N. fugæ, XII, 353 N. viæ grata sunt tibi, XVII, 573. _Compescere_ dolores morte, II, 144. famem, II, 525. Rhenum ripis, III, 599. arma, IX, 16. Istrum, III, 617. corda, VII, 405. _Competit_ ætas, I, 114. _Complet_ sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N. bissenos lunæ orbes, III, 67. _Componit_ par pari, I, 39 N.; III, 375; IX, 571; X, 70; XI, 212; XVI, 615 N.; XVII, 549. se alicui, III, 125 N. manus monstro, VI, 246 N. carbasa malo, VI, 354 N. comam, XV, 29 N. filum lino, III, 375 N. mentem, XI, 350 N.; XIII, 317. curas, XII, 682. gentem, XVII, 355 N. lumina longo somno, V, 529 N. Somnus lumina, VII, 204. mortuum terra, IX, 95 N. _Compos_ vix metu, IV, 806 V.L. pugnæ, VIII, 229 N. ausi memorabilis, XI, 364. _Comprendere_ Romam bello, I, 269. visu, III, 408. campum, valet lancea, IV, 102. _Comprimit_ flamina Auster, XVII, 207. _comprimitur_ urbs freto, VIII, 530 N. _comprime_ orientes fletus, VI, 538. _Concani_ bibentes sanguinem equinum, III, 361 N. et V.L. _Concedit_ in leges Tyrias, XV, 5 N. unda, XV, 237 N. scil. vita, seu fato, III, 20 V.L. [recte 19] non ulli dextra et astu, XIII, 452. mari, XIV, 562. laudi, XVII, 323, 651. Alpes, IX, 187 N. _Concha_ torta Tritonis, XIV, 374 N. _Concita_ Dea, II, 543 N. _conciet_ nimbos, XII, 611. _Concilium_ et _consilium_ commutantur, XI, 71 V.L. _Concipere_ bellum, fœdus, vadimonium, jusjurandum, vota, I, 109 N.; II, 14 N.; VII, 77 N.; XIII, 746. furorem, V, 182. _Conclamare_ mortuos, v. _Mortui_. _Concolor_, I, 233, III, 682 N. _Concors_ insania IV, 100 N. lingua citharæ, XI, 437. fuga, XVI, 68. frenum, XVI, 380. _Concretum_ frigus, III, 518 N. _Concurrere_ viris, XIV, 129. viro, XVII, 519. _Concutere_ hastam, XVI, 108 N. thyrso Calpen III, 102. _Condensa_ arma, etc., I, 365 N.; II, 447; XIII, 600; XIV, 639. _Condere_ gentem, I, 28 N.; IV, 765. _condit_ nox terras I, 557; VIII, 166; XIII, 254. mucronem jugulo, II, 260. dolorem, X, 618. mente, XIII, 40. telis campum, IV, 452. telis æthera, II, 37 N.; XVII, 66. nomen sibi factis, III, 71 N.; IV, 37. letum sub gurgite, IV, 607 N. noctem, IV, 480 N. ilicem proavorum seclo, X, 532 N. colle, I, 275 N. urbem servando, XIV, 682 N. portenta, seu fata, XVI, 126 N. se (in) sociis, V, 279 N. _Condiscere_ oculis pacem VII, 462 N. _Conditor_ diræ artis, XIV, 216. _Conferta_ densis maniplis legio, VII, 390. _Conferre_ manus, VII, 599. gradum, XV, 188 V.L. se alicui, seu par pari, I, 39 N.; III, 125 N. _Conficere_ Gigantas, XVII, 649 N. _Confidere_ pelago, III, 153. _Confremit_ cælum, XVI, 397. _Confunditur_ iter, III, 663 N. murmur, XV, 138. turbine Gradivi, XI, 101 N. pectus visu, XV, 760. tela, XIV, 334 N. _Congeminare_ sonitum, III, 196. suspiria, XVI, 267. _Congerere_ in Rutulos mala, II, 540. opes, V, 266 N. _Conjungere_ dicta, XIII, 446. Martem, XV, 518. _conjunctus_ campus, V, 302 N. _Conjurationes_, v. _Sanguis_. _Conliduntur_ corda, XI, 45 N. ossa, II, 200. corpora, IV, 160. viri procursu, VII, 566. _Conligere_ gressum, IV, 391 V.L.; VI, 399 N. se in orbem, VII, 309 V.L. se, VI, 399 N. hostem per vulnera, X, 3 N. hastas, VI, 399 N. pennas V, 282 N. se in arma X, 128 N. flammam, IV, 305; IX, 602; XVII, 93. iram, IX, 477 N. corpus, X, 254 N. flatus velis, XIV, 390. vestigia alicujus, XII, 462 N. _Conmurmurare_ inferias clauso ore, XV, 821. _Connectuntur_ apes, II, 221 V.L. brachia a choro, III, 412 V.L. [recte 414] cacumina cælo III, 675. _Connivere_, VII, 729 N. _Cononeus_ Tarentum Hannibali prodit, XV, 324 N. _Conripere_ viam, fugam, gradum, campum, tempus, pugnam, I, 570 N.; XVI, 395. leto Celtas, XIII, 80. agmen cursu, XV, 208. _Conrumpere_ prospectum, V, 35. fœdera, XII, 303. _Consanguineam_ dextram portendere Sagunto, I, 655, 671 N. _Conscia_ virtus, I, 493 N.; II, 575 N. loca rerum, seu rebus, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 303 N., 399; V, 23; IX, 180. _Conserere_ thoracem, IV, 16 N. _consita_ ilex, X, 532 V.L. _Considunt_ bella, VIII, 331; XVI, 218. fluctus, XVII, 290. _Consilium_ locorum, IX, 219 N. Cf. _concilium_. _Consors_ Justitiæ Fides, II, 486 N. thalami, III, 63. _Consortia_ terræ, XIV, 20. cæli longa te manent, III, 611. _Constat_ hac mercede, II, 542 N. _Consules_ alternis mensibus, vel diebus imperium tenebant, IX, 17 N. _Consumit_ pontus visus, III, 157 N. et V.L. tela pectore, V, 642 N. tela clipeo X, 128 N. vocem, III, 157 N. rabiem in hoste, XII, 462 N. noctes somno totas, III, 172; XI, 404; XV, 33. _Consumitur_ ira fortunæ, IX, 47 N. vulneribus, X, 285. pudor peccando, XI, 34 N. annus, XV, 408. _Consurgit_ in hastam, ensem, ictum, I, 401 N.; IV, 610 N.; XVI, 585. columna, etc., VI, 664 N., 684; X, 274; XIII, 54 N., 277. equus currens, XVI, 390 N. excelso colle Saguntos, II, 446. Cf. _Surgere_. _Contendit_ nervo sagittas, I, 323 N. iter, V, 125. cælicolis, I, 234 N.; V, 104. tueri, XIII, 441. _Contermina_ cædis, seu cæsis, etc., æsculus, V, 510 V.L.; VIII, 39. _Conticuere_ fibræ, I, 139 N. _Contingere_ adspectum, XIII, 403. visu manes, XIII, 506. _Contorquet_ ignis nubila pingui fumo, IV, 307. _contortum_ pelagus, V, 397. _Contunditur_ conamen pugnæ, I, 33 N. pugna, XII, 421 N. gens, IV, 706 N. Tyrii, IX, 545. mœnia malis, XVII, 368. _Contus_, hasta longa inpr. Sarmatarum et Scytharum, XV, 684 N. _Convellere_ vestigia limo IV, 577 N. vulnera questu, VI, 431 N. signa, XIII, 82 N. _Convertit_ prælia dextra Hannibal, XVII, 446. _Coni_ niveum decus, IV, 13 V.L. inplumes, VIII, 419 N. _Cooriri_ ad bellum et in pugnam, X, 185 V.L. _Copia_ Martis sit, VIII, 4. _Copria_ promontorium, II, 306 N. _Coquere_ iram, consilia, bellum, extrema cœpta, XX, 327 N.; 540. _coquit_ ira nos, II, 327 N.; XIV, 103. fervor æthera, I, 258. pestis inopes, II, 462 N. Sardinia arva, XII, 373. _coquitur_ Africa veneno serpentum, I, 212 N. _Cor_ Punicum, XII, 737. _cordi_ est certare dolis, V, 97. sententia eadem, XVI, 648. _corde_ æquare facta, XIII, 803 N. _Cora_, IV, 187 V.L.; 220 N.; VIII, 378. _Corbis_ et Orsua pugnant, XVI, 533 sq. N. _Corbulo_, XIV, 408. _Corcyra_, XV, 297 N. _Corduba_, III, 400 N.; XVI, 470 N. _Corfinium_, VIII, 520 N. _Corinthia_ vasa et æra, XIV, 655 N. _Cornigera_ cassis, XV, 679 N. _corniger_ Hammon, XIV, 572. _Cornipes_ ostro stratus, XVI, 166 N. _Cornu_ Cydonium, II, 109 N. _cornua_ antennarum, XIV, 389 N. pro crine, XV, 679 N. pro tibiis et audacia, XV, 761 N. insigne regum Macedoniæ, Jovis Hammonis, Bacchi, Panis aliorumque deorum, inpr. fluviorum, I, 415 N. arcus juncta, II, 126 N. _cornu_ imum, XIII, 328 N. _Cornus_, hasta, II, 124 N.; XIV, 442; XV, 441. est secundæ et quartæ declinationis, X, 37 V.L. _Corona_ armata, VII, 308. Tyria, V, 200 N. quodvis præmium victoris, XVI, 299 N. murali cinctus turrita tempora, XIII, 366 N. _Coronare_ signa militaria diebus festis, XV, 420 N. aras ac templa in publica lætitia, XII, 641 N.; XII, 743. _Corpora_ redeuntum, VI, 572 N. _corpus_ pro homine ejusque manibus, VIII, 145 N.; XI, 342. _Cortona_, IV, 720 N.; V, 123 N.; VIII, 472 N. _Corus_, I, 469 N.; 688; III, 523, 659; XV, 154. _Coruscare_ telum, I, 434 N. _coruscat_ mucronem, XVII, 458. _Corusci_ scopuli, silvæ, II, 353 N. _coruscum_ fulmen, VI, 605 V.L. _corusca_ arx, XII, 435 N. _Corvinus_ M. Valerius, qui cum Gallo pugnavit, et M. Valerius Messala orator, etc., V, 77 sq. N. _Corvus_ Phœbea ales, V, 78 N. _Corybantes_, v. _Curetes_. _Corymbi_ Bacchi, VII, 195 N. _Corythus_, conditor Cortonæ, IV, 720 N.; V, 123 N. _Corytus_, pharetra, II, 106 N.; VII, 443; XV, 773. _Cossyra_, _Cosyra_, _Cosura_, XIV, 272 N. _Cothon_, II, 164; VI, 357 N. _Covinus_ falcifer, XVII, 417 N. et V.L. _Crantor_ Sidonius, IV, 517. _Crates_ clipei, V, 522 N. laterum, VI, 540 N. _Creat_ liberos, IV, 357. Roma viros ad bella, I, 4. tellus fecunda viros magnanimos, V, 674; XVII, 464. _Creatrix_ dira bellorum Hispania, XV, 184. _Credere_ se pedibus, IV, 300. gressus luco, VI, 173 N. prælia dextræ, puero, IV, 426; XVI, 652. vigori, III, 112 N. _credi_ ante annos Marti, XIII, 508. _crede_ experto, VII, 395 N. _credere_ hoc ne Superis quidem quis auderet, XII, 273. vix _credenda_ furere, XV, 452. _Cremera_, II, 6 N. [nota ad h.l. non exstat] _Cremona_, VII, 592 N. _Crenæ_ Phrygiæ, VIII, 503 N. _Crepitant_ ossa, I, 402 N. cætræ, XVI, 30 N. culmi, XIII, 672. arma, IX, 280 V.L. _crepitat_ ignis, IV, 681 N. grando, V, 384. _Crepusculi_ matutini descriptio, V, 24 sq. N.; X, 540 sq. N. Conf. _Aurora_. _Cres_, XIV, 39. _Crescunt_ artus extenti equuleo, I, 177. Alpes cælo, II, 353. _crescit_ terræ labor filius Hannibalis, III, 75 N. jugum clementer, I, 274 N. calamus et arundo aucupis, VII, 677 N. _crescunt_ tabulata et tecta, VII, 677 N.; XIV, 301 N., 309. in armis et arma, I, 642 N. et V.L. res adcedentibus, ut contra _decrescunt_, _subsidunt_, _recedunt_, _diffugiunt_, _discedunt_, III, 157 V.L.; XVII, 219 N. equi, capita ac pedes in altum moventes, ut _decrescunt_ fessi, demissis capitibus, XVI, 353 N. _Cretenses_ in Sicilia, XIV, 39 sq. N. sagittæ, II, 90 N.; V, 447; XIII, 184. urbes centum, XIV, 40 N. _Crimen_, sub quo pellitur, XIV, 288 N. de adulterio, VI, 439 N., 634 N. _Crines_ flammæ, I, 358 N. ardent Masinissæ, res fausti omnis, XVI, 118 sq. N. alebant prisci Romani, I, 613 V.L. in nodum religant Hesperides, II, 78 V.L. victores, inpr. Germani, ponebant, seu consecrabant diis IV, 200 N. rutili Gallorum, III, 608 N.; IV, 202 N. Germani nodo substringunt, retro sequuntur et in vertice religant, IV, 202 N. vellere, iisque passis aras ac templa verrere solebant matronæ in luctu ingenti, VI, 560 sq. N. _Criniger_ Titan, XIV, 585 N. _Crispare_ hastilia, VIII, 372 N. _Crispinus_ T. Quinctius collega M. Claudii Marcelli, speculatum profectus vulneratur, XV, 343... 380; XVII, 306. _Crista_, X, 93. _Cristæ_ rubentes, XVII, 279 N. levant caput, XVII, 392 N. niveæ, IV, 13 V.L. triplices, V, 134 N. rubræ, atræ, sanguineæ, V, 165 N. equinæ, VIII, 425 N. _cristis_ sublimes, XIII, 143 N. _cristæ_ diræ, VII, 295 N. galeis detractæ in luctu, X, 398. _Cristata_ cassis, I, 401 N. _Critias_, IV, 371 V.L. _Croceus_ honor plumarum, VIII, 442 N. _Crœsus_ dives apud Superos, non post mortem, XIII, 776 sq. _Croton_, a Myscelo in memoriam Crotonis condita, XI, 18 N. _Cruda_ senecta, juventus, etc., I, 405 N.; XIII, 224; XVI, 331. parma, V, 525 N. _crudus_ stimulus, V, 226 N. Iberus, VIII, 323 V.L. _crudum_ pelagus, XIV, 454 N. _crudis_ locorum, III, 514 N. _Crudescunt_ mentes, XIV, 554 N. cædibus, IV, 449 N. _crudescit_ ferrum, I, 432 N. _crudescere_ motu, XI, 89 N. _Cruentare_ frena morsu, XII, 255 N. equum calce, XVII, 540. _Cruentus_ vir, I, 40 N. _cruentum_ aurum, I, 476 N. _Crustumium_, VIII, 366 N. _Crux_, pœna et summorum et intimorum apud Pœnos, I, 153 N.; II, 344 N. _Cryxus_, IV, 148. _Cubat_ unda, V, 583 V.L. _Cudo_, galea, VIII, 493 N.; XVI, 59 N. _Culmina_ fulgentia rostris, XIV, 649 N. Tarpeia, III, 609 N. regni, XVII, 143. _Cumæ_, v. _Cyme_. _Cunabula_ per sua ducere filium, III, 81 N. _Cuncta_ Cyclas, IV, 247 N. _Cuneo_ densari in unum, XIV, 539. feroci laxare, XV, 716. _cuneus_ etiam de equitatu et copiis navalibus, IV, 144 V.L. _Cupencus_, IV, 535 V.L. _Cupidinis_ parvulus corytos, pharetra et aureus arcus, VII, 443 N.; XI, 393. adflatus, XI, 420. _Cupidinum_ exercitus, VII, 446 sq. N.; XI, 388 N., 395, 411. opera in ornanda Veneris coma, VII, 446 sq. tela blando medicata veneno, VII, 453 N. sagittæ ardentes, V, 19 N.; XI, 412 N. _Cupidines_ vincunt ipsum Jovem, VII, 454 N. aligeri, VII, 458 N. enervant Pœnos Capuæ, XI, 385... 430. _Cupra_, VIII, 432 N. _Cupressus_ mœsta ad bustum, ferale decus, X, 534. _Curant_ arcere, III, 22 N. _Cures_ oppidum, caput agri sabini, III, 594 N. _Curetum_ antra, II, 93 N.; XV, 308 N.; XVII, 21 N. semiviri chori, XVII, 20 N. armata saltatio, in qua cymbala cum tympanis pulsantur, XVII, 18 sq. N. _Curio_, VIII, 425 N.; IX, 415; XIII, 723. _Curis_, seu quiris, Sabinorum hasta, VIII, 418 N. _Currunt_ fata, IV, 731 N.; VII, 307 N. _currit_ ævum, XV, 63 N. sors, XVI, 670 N. aqua, VI, 140 N. dies, XV, 53. _Currus_, scilicet triumphalis, III, 614 N.; VI, 546 N. siderum, III, 59 N. pro equo, XVI, 366 N., 662. stridens sub pondere Dei, XVII, 490 N. Senatorum, I, 616 N. _Cursus_ certamen, XVI, 457 sq. N. _cursu_ pro cursim, VII, 719 N. _Curule_ certamen, XVI, 317 sq. N. _curules_ sellæ, I, 616 N. _Curvata_ unda, I, 472 N.; IV, 650; XV, 155. _curvati_ calces equi, XVI, 376 N. _Curvus_ piscis, XIV, 570 N. gradus equorum, XVI, 395 N. _curva_ trabe findere undas, VI, 523. _curvum_ antrum, VI, 149 V.L. _Cuspis_ ductus signat in pulvere, IV, 258 N. _sub cuspide_, IV, 42 N.; XII, 277 N. _cuspide_ flammare equum, IV, 195 N. _Custos_ templi, II, 150 N. _Cyane_, XIV, 515 N., 567, 586. _Cybebe_, VIII, 363 V.L. _Cybeles_ simulacrum Pessinunte Romam translatum, XVII, 1 sq. N. in Almone ablutum, VIII, 363 N. sacerdotes, montes, et mysteria, XVII, 18 seq. N. _Cybele_ magna mater Deum, XVII, 36 sq. N. _Cyclades_, I, 472 N.; IV, 247 N. _Cyclopum_ camini, antra, saxa, V, 71 N.; XIV, 33, 514 N., 527 sq.; XV, 427. libido ad cædes, XIV, 531. opera præclaræ artis, IV, 433 N.; IX, 448 N. fulmina, IX, 307. sedes in inferis, XIII, 440. _Cycni_ moribundi canunt, XI, 438 N. _Cydnus_, III, 338 V.L.; XIV, 434. _Cydon_ latrator, II, 444 N. _Cydonea_ tela et cornu, II, 90 N., 109; VIII, 494 N.; X, 260 N. _Cyllenes_ antra, III, 203 N. _Cyllenida_ plantam ire talaribus nexis, XVI, 500 N. _Cyllenius_, III, 168; VIII, 111; XIII, 630. _Cymæa_ vates, IX, 57 V.L.; XIII, 400 N. _Cyme_ et Sibylla Cumana, VIII, 531 N. et V.L.; XIII, 400 N., 488 sq. oppugnatur ab Hannibale et a Graccho defenditur, XII, 60 seq. ibi templum Apollinis in jugo montis a profugo Dædalo exstructum, XII, 85 sq. N. _Cymodoce_, nympharum italidum maxima natu, VII, 428 N. _Cymothoes_ vagæ regna, III, 58 N. _Cynthia_, IV, 480 N. _Cynosura_ fidissima nautis Sidoniis, III, 665 N.; XIV, 457. _Cyprus_ ejusque urbs _Paphos_ Veneri sacra, VII, 456 N. _Cyrenæi_, seu Battiades, II, 61 N. _Cyrene_ et _Cyrenaica_, III, 249 sq. N. mater Aristæi, XII, 369 N. _Cytherea_ instat aligeris Cupidinibus, VII, 458. _Cythereia_ ales, III, 683 N. _Cythereius_ ignis, XII, 247 N. _Cyzicum_ oppidum et _Cyzicus_ rex, XII, 399 N.

D

_Daci_ et _Dacia_, I, 324 N. _Dædali_ fata extrema, XII, 89 sq. N.; XIV, 40 sq. N. _Dædalus_ aliena penna se tollere in auras ausus est, et Icarum docuit, XII, 90... 101. Conf. _Cyme_. _Dahæ_, XIII, 764. _Damnant_ cibos, II, 595 N. vivere paci, III, 331 N. vesci, V, 62 N. tantos honores esse epulis, XI, 283 N. arcus hastilibus, VIII, 494 N. agros tumulis, XV, 557 N. aciem, XVII, 584 N. manus sanguine, IX, 126 N. tenebris Avernis, XV, 76. _damnati_ Superis, IV, 229; XI, 476 N. nocti Stygiæ, V, 242 N. _damnata_ manus, VII, 648 N. _Damnum_, I, 41 N. _Daphnis_ pastor Siculus, XIV, 462 sq. N. _Dapsilis_, VIII, 376 V.L. _Dardani_ regnum et fata, I, 14 N. genus, XI, 177 sq. N., 293 N. _Dardaniam_ inferre Latio, I, 43 N. _Dardanidæ_, XVI, 24 N. _Dardanida_, XVI, 191 N. _Dardanius_, I, 486 N.; II, 336; III, 164, 359; IV, 782; X, 30. _Dardanus_ ductor, I, 14 N. _Dardana_ mœnia, XVII, 322 N. Roma, IV, 670. lampas, XII, 429 N. fœdera, XV, 319 N. _Dardani_, XV, 313 V.L.; II, 1; III, 616; IV, 733. _Dare_ alicui mentem, I, 63 N.; VI, 609 N. inania famæ, IV, 73 N. virum famæ, VII, 217 N. loca vasta, VII, 212. leto, VII, 599. terga montibus, III, 507 N.; IV, 614; VI, 254; VII, 499. terga malis, XII, 329. Divos, III, 625 N. ex sese liberos, VII, 492 N. urbem in prædas, I, 455 N. quid in cineres, VI, 716. faces ferrumque in tecta, V, 636. lacrimas casibus humanis, VIII, 58. corpus somno, XVI, 227. alas sub castra, IV, 511 N. funera, IV, 216. se alicui, III, 150 N. _dat_ jactare, portare, etc., I, 3 N.; IV, 716 N.; V, 324 N.; VI, 702; VIII, 2; XI, 457, 551 N.; XVII, 169. _dant_ mare vento nautæ, VI, 365 V.L. mare venti, VI, 365 V.L. amori sævire, VIII, 113 N. tramittere bella, XVI, 700 N. superare, XIII, 145 N. _datur_ superare, I, 14 N. fari, I, 78. Cf. II, 20; V, 40, 410; VI, 423, 659; VIII, 2; X, 57. clamor ad astra, VI, 252. _dantur_ campi, II, 315 N. _datum_ sat fidei proavisque, II, 561 N. et V.L. _data_ fœdera, V, 304 N. et V.L. _Dasius_, XIII, 32 sq. _Dator_ justitiæ, lætitiæ, etc., VI, 467 V.L. _Dauniacus_, XII, 429 V.L. _Daunus_ et _Daunius_, _Dauni_ arva, campi, etc., I, 291 N., 440 N., 665 N.; II, 557 N.; XI, 506 N.; XV, 344; XVII, 158, 220, 431. [nota ad I, 440 non exstat] Cf. IV, 502 N., 554. _Debellati_ bonis Capuæ, XII, 287 N. _Debere_ nil ultra Superis, XV, 371 N. _Debilis_ arte belligera, VIII, 259. _Decemviri_, XIII, 752 sq. _Decernere_ ferro, XVI, 531 N. _Decerpere_ decus, IV, 138 N. undique honorem Vestæ, VII, 184 N. _Decertare_ hosti, XV, 14 N. _Decidere_ pectore, II, 628 N. _Decimum_ volumen maris, XIV, 121 N. _Decipiuntur_ dii, I, 482; VI, 693. _Decius_ Campanus, XI, 155 sq., 377 sq. _Decolor_ moribus, XI, 422 N. unda, VII, 150. _Decor_ terribilis, VI, 429 N. _Decora_ alta relinquere, III, 144 N. _Decrescit_ stella tenebris, XII, 250 N. [nota ad h.l. non exstat] equus fessus, XVI, 391 N. Cf. _Crescere_. _Decumanus_ fluctus, XIV, 122 N. _Decurrit_ ætas, XV, 47. classis, XV, 160. _Decursiones_ septem in circo, XVI, 372 N. _Decus_ Laurentum, IV, 221 N.; V, 412 N. decoris furor, II, 324 N. _Deducere_ cornua tauri, XIII, 223 N. _deductus_ stirpe parentis, II, 178. _deducta_ classis, II, 407 N. _Deest_ non cernere, VI, 10 N.; VII, 497 V.L. pascere, VII, 497 V.L. sperare, XI, 50. fatis, VIII, 36. patriæ, XVI, 610. _Defendere_ primos annos venatu et silvis, II, 69 V.L. sitim lympha, V, 490 N.; VII, 170; XIII, 99. dedecus morti, V, 490 N. misero tela, XVII, 431 N. tempora lino, III, 271. Cf. _Prohibere_. _Defert_ torrens monte silicem, IX, 396 V.L. _Defessi_ rebus et _defessæ_ res, I, 566 N. Cf. _Fessi_. _Deficit_ res me et mihi, VIII, 659 V.L. scandere, III, 112. pascere bellum, XIII, 359. _defici_ pro _deficere_, III, 112 V.L. _defecta_ viris, VI, 301 N. _Defigere_ gressum stabilem, IV, 655 N. telum corpore, IV, 454. hastam terræ, VII, 294 N. _defixi_ omine torpent, IX, 253. _defixus_ ardor sponsæ in ossibus, XV, 269. torvo obtutu, XVII, 184. oculos terræ, VIII, 73 N. _Deformis_ hiems, III, 489. _Degener_, IV, 515; V, 598 N.; VII, 291 N.; X, 422; XI, 524 N.; XII, 287; XV, 76. _Degenerat_ dextra, XV, 745. _Degustat_ hasta cruorem, V, 274 N. _Dehiscit_ terra, XVII, 607. _Dejectus_ armorum, XII, 190 V.L. _Dejicere_ Galam, XV, 464 N. Magonem, XVI, 154 N. a limine portæ Pyrrhum, XIII, 726. volucrem cælo, II, 96 V.L. caput ense, XIII, 246 N. _dejici_ culmine regni, XVII, 143. ab extremo orbe, XVI, 289 N. spe, X, 380; XII, 189 V.L. _Delere_ milites, urbem, IX, 39; XV, 549. _Delibat_ corpus hasta, V, 274 N. cruorem, XIII, 495. _Delius_ vates, XII, 330 N. _Delphi_ quando et ubi conditi, XV, 311 N. _Delphicum_ oraculum, v. _Cirrha_ et _Pythia_. _Delus_ sedes Apollonis, V, 204. _Demergere_ ponto fœdera, I, 62 N. alvo falaricam, VI, 273. _Demetere_ colla, IV, 213 N.; V, 286; XVI, 102. _Demittere_ umbris, I, 439 N. Erebo, II, 541. neci, I, 439 N. stagnis, V, 17. vadis liventis Averni, X, 137 N.; XIII, 459. ad Manes, I, 439 N.; IV, 340; XV, 467. volucrem cælo, II, 96 V.L.; VIII, 522. _demissus_ crines vertice, III, 284 N. Cf. _Descendere_. _Dens_ niveus elephantorum, IX, 581 N.; XVI, 205. invidiæ, VII, 271 N. _Densere_ pro _densare_, IV, 159 V.L.; XIV, 539. _Densus_ ensis, I, 500 N. [nota ad h.l. non exstat] volatus, II, 220. lucus abiete, III, 442. _densa_ ala virgine, II, 84 N. acervo, V, 665 N. globo, VII, 53. _Denudare_ urbem, XVI, 620 N. _Depascere_ bello Latium, XVI, 680 N. [nota ad h.l. non exstat] ripas gregibus, IX, 208. _depasci_ artus, VI, 203 N. _depasta_ frons, VI, 51. caminis, XIV, 56. _depasti_ scopuli, XII, 153. _Depellere_ dedecus, I, 108. silicem monte, IX, 396 V.L. _Dependere_ annos venatu ac silvis, II, 69 V.L. _Depexa_ vellera (serica) ramis, XIV, 664 N. _Deploratus_ Mars, VII, 222. _Deponere_ vela, II, 11 N. gremio tuto gentem, laurum, etc., VI, 610 V.L. [recte 609] _Deposcere_ hiatu populos, III, 202 V.L. _Deprendere_ volucres jaculis, XVI, 565 N. _deprendi_ nulli in armis, VI, 619 N. _Deproperare_ munus humandi, II, 265 N. _Derigere_ male pro _dirigere_ passim scribitur, II, 92 V.L.; IV, 540 V.L.; IX, 583. _Deripere_ dextras et dextris, scilicet arma, IX, 29 V.L.; XV, 727 V.L. differt a _diripere_, I, 525 V.L. _Descendit_ vertice cæsaries, VI, 427. nocti, Erebo, XIII, 708 N., 759. fauces, seu fauci, XIV, 599 V.L. urbs monte, VIII, 397. _Describit_ munera pugnæ, IX, 267 N. _Deserere_ hostes fessos, XVI, 620 N. _Desidiæ_ veneno blando virtus evicta senescit, III, 581 N. _Desinere_ iræ, X, 84 N. _desine_ bella, XII, 725 N. _Desistere_ pugnæ, X, 84 N. _Desolata_ metu cuncta, XII, 12 N. _Desperare_ vias, II, 367. urbi, II, 594 N.; X, 629. _Desperatio_ crudus stimulus, V, 226 N. _Despecta_ lucis origo, XI, 48. _Destituit_ prospera munera Martis, X, 384. _Destringi_ inter prælia, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L. mucrones, XVII, 163. _Desuescere_ honori, III, 576. _Detegere_ ensem vagina, XIII, 168. _Detergere_ umbonem ictu, V, 297 V.L. remos, XIV, 382 N. situm ferro, VII, 344 V.L., 534. dedecus et fœdera, I, 62 V.L. honorem Vestæ, VII, 184 V.L. _Deteri_ bellis, VII, 397 N. famæ, VII, 247 N. _Detonare_ verba, XVII, 201. _Detrahere_ ignibus patriam, XVII, 180 N. _Deturbare_ gladio circumdata agmina, VII, 715. _Deus_ dicitur omne numen divinum, etiam Dea, IV, 723 N. mite et cognatum homini, IV, 795 N. _Dii_ amant, incolunt et frequentant loca sibi sacra, I, 27 N.; XII, 605 N.; XIII, 345. urbe expugnanda, vel expugnata excedunt, II, 365 N., 592 N.; XII, 517 N. præsentes sunt et adsunt, vel redeunt, II, 365 N.; VIII, 214. ætate aurea inter homines commorati, postea eorum inpietate moti terra cessere, II, 296 sq. N. invident fortunæ ac famæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; VI, 82 sq.; XV, 512; XVII, 550 N. minores non respondent majoribus, sed extemplo mandata exsequuntur, II, 543 N.; IV, 430 N. adventus tempestate, motu terræ, etc., indicantur, I, 95 N.; IV, 440 sq. N. ingressu currusque strepitu quatiunt cælum ac terram, IV, 442 sq. N.; XVII, 490. fluviorum arundine, seu glauca fronde capita revinciunt, IV, 659 N., 695 N., 726. a cæde Romanorum oculos avertunt, V, 201 sq. N. eorum culpa, crimine ac dedecore fausta inprobis et infausta piis contingunt, VI, 84 N., 340 N., 402 N. reverentia major adversa, quam secunda fortuna, VII, 88, 89 N. eorum unguentum, ambrosia, et vinum, nectar, XV, 23 N. diis marinis exta in mare porriciuntur, XVII, 50 N. non adtendunt votis, VIII, 589 N. heroibus auxilio veniunt et inter se dimicant acriter, IX, 287 sq. N.; 438... 469. qui Pœnis, quique Romanis faveant, IX, 290 sq. heroes nube cinctos ex acie subducunt, IX, 484 N. manus magna, IX, 488 N. in conviviis eorum Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt, XI, 288 sq. N. discurrunt in septem colles Romæ, ab Hannibale oppugnatæ, XII, 608 N., 706... 725 N. acuunt visum hominum, XII, 707 N. dimovent nubem, veroque ore adparent heroibus, XII, 705 N. humana plerumque forma induti adparent, II, 553 N. præsentiæ signa edunt in discessu, VII, 194 sq. N. eorum forma major et augustior humana, VI, 426 N.; XV, 21 N. iis deceptis nulla gaudia stant diu, XV, 466. non curant res humanas, et perpetuum agunt otium, secundum Epicureos, XV, 57 sq. N. _Devexa_ invia, III, 632. _devexa_ lateri urbs, VI, 645 V.L. jugo, VIII, 360. _devexæ_ currus lunæ, IV, 480 N. _devexa_ subit jugum tellus, XIII, 674 N. _Devincere_, V, 507, 676 V.L. _Devinctus_ colla Latiis catenis, VIII, 276. _Devolvitur_ acer Allius, scilicet ex equo, IV, 566. _Dexter_ Deus, I, 514 N.; V, 227; XI, 529; XII, 193; XIV, 467, 494 N. pes et hora, VII, 172 N. _dexterum_ tempus ad prælia, V, 85. _Dextra_ plena dare gaudia, XV, 56. amplecti, XVI, 155. _dextras_ jungere, XIII, 76. conducere, emere, dare, etc., V, 195; XI, 539 N.; XIV, 238 N.; XV, 495; XVI, 18. _dextra_ pro virtute et viro forti, XII, 351 V.L.; XV, 92, 385, 510, 564, 654, 733; XVI, 32, 85; XVII, 331. _in dextra_ sua sunt leges, etc., I, 304. magna Jovis, VII, 371 N. _Diadema_ est vitta candida, XVI, 241 N. _Diana_ Thoantea, seu Taurica et Scythica, IV, 367 sq. N., 769 N. Facelina, XIV, 260 N. Ephesia ejusque sacrificia humana, XV, 170 N. irata Œneo et Calydoni, XV, 307 N. Campana, XI, 300 V.L. Aventina, XII, 712 sq. N ejus humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N. venationes, XV, 769 sq. N. _Dicarchea_, VIII, 533 N. et V.L.; XII, 107; XIII, 385. _Dicare_ vota Junoni, VII, 77. alicui imperium, V, 675. _Dicere_, de vatibus, XIII, 819 N. _Dicto_ citius, seu non segnius, V, 608 N. _dictis_ comes hasta, IV, 134 N.; IX, 568 N. _Dictaturæ_ majestas, VII, 94 N. _Dicte_ et _Dictæum_ antrum, II, 90 N., 94; XII, 90 N.; XIII, 184; XV, 631; XVII, 21 N. _Dictynna_, II, 71 N., 191. saltus exercet, XV, 770. _Didita_ fama, I, 186 V.L. _Dido_ condit Carthaginem, I, 21 sq. N., 444 sq.; II, 406 sq. Tyrum deserit, I, 73 sq. N. moritur, VIII, 50... 159. Annam in somnio admonet, ut ab Æneæ insidiis sibi caveat, VIII, 160 sq. ejus templum, I, 81 sq. se curis exuit morte, I, 85 V.L. Æneam hospitio excipit, et, deserta ab eo, pyram conscendit, II, 412 sq. N. _Diducta_ Africa jugis Europes, I, 199 N. ab armis paribus, XIV, 526 N. fera in iras alternas, VI, 268 N. _diductæ_ fauces hiatu, III, 194. turmæ, IX, 610; XV, 187. _Diem_ ereptum revocare, IX, 36 N. de _die_ cœnare, XI, 41 N. _Difficilis_ equus, VIII, 586 N. _Diffingere_ dolos, VII, 153 V.L. _Diffluere_ luxu, XII, 18, 19 V.L. _Diffugit_ res, v. _Crescere_. _Diffulminare_ turbam, V, 276 N. _Diffusus_ bellator, XIV, 366 N. sol in noctem, VI, 2. ad aures fervor, XIII, 22. _diffusa_ vox, XIII, 283. comas, XV, 24. _Dignata_ palus jurari Diis et Deorum regi, XIII, 569. _Dignus_ avorum, VIII, 383 N. _Dilectus_ domino ensis, I, 167 V.L. _dilecta_ chelys, XI, 451 N. _Diluit_ Titan nebulas, V, 57. _Dimittunt_ venti murmura, VII, 257. membra arma, VII, 632, 660. verbera, XVI, 343. _Dindyma_, mons geminus Phrygiæ, et _Dindymene_, XVII, 20 N. _Diomedes_ palladium Æneæ reddit, XIII, 35... 78 N. vagus, XVI, 368 N. in Daunia consedit, I, 125 N. Tydei filius et Œnei nepos Hispaniam adiit et condidit Tyden, III, 367 N. ejus campi, I, 125 N.; VIII, 241. equi, III, 38 N.; XIII, 440 N. aufert equos Æneæ, XVI, 369 sq. N. _Dione_, IV, 106 N.; VI, 697. numen erat, XIV, 409. _Dionysei_ thyrsi, III, 393 N. et V.L. _Dipsas_, serpens, III, 313 N. _Dira_ vox, IV, 260 N. laus, VIII, 384 N. _Dirigere_ vulnera ferro, II, 92 N. et V.L. spicula, III, 273. _directum_ corpus, VI, 228 V.L. _Diripere_ ense colla, XV, 727 V.L. differt a _deripere_, I, 525 V.L. _Dis_ _dites_ sine vomere glebæ, III, 673 N. morte æquantur egenis, V, 264 sq. N. _ditia_ promissa, III, 512. _Discedit_ nemo expers muneris, XVI, 301. res, v. _Crescere_. _Disceptare_ armis, XVI, 186. _Discere_ singula, XI, 261 N. locos, XII, 568 N. _Discidit_ mare terram, XIV, 16 V.L. _Discingere_ ratione dolos, VII, 153 N. et V.L. _discincti_ Libyes, II, 56 N.; VII, 153 N. armis, VIII, 34 N. _Discordia_ etiam in morte, XVI, 546 sq. N. concors, IV, 224 V.L. _Discordia_ frena fluitant, VIII, 283 N. _Discrimen_ lucis, XVI, 538 N. _discrimina_ læva Martis, V, 660. parva leti, XII, 266 V.L. famæ magnæ optare, XIII, 190. _Discum_ exigere, XIV, 505 N. _Discurrit_ tessera castris, VII, 347 N. _Discutit_ trabs caput, VI, 280. _Disjicere_ arces telo, IX, 538 N. et V.L. claustra portæ, VII, 568. _disjecta_ pax, II, 295. tellus, VI, 185. crinem, II, 558; V, 203. _disjectæ_ portæ, XII, 184 V.L. _disjectum_ cerebrum, II, 200. _Dispensare_ vires, IX, 244 N.; XVI, 341 N. _Dispergere_ vitam in auras, IX, 167. gæsa, I, 267 N.; IV, 195; XI, 387 N. _dispersa_ prælia sectari, XVII, 509. _Dissicere_ animas, XIII, 444 V.L. _Dissidere_ partitis maniplis, VII, 730 V.L. [recte 736] _Dissiliens_ tellus, V, 616. _Dissona_ agmina lingua, XVI, 19. _Dissultat_ splendor per tecta, VII, 144. ardor, IX, 608. _Distermina_ terris, V, 399. _Distinguere_ primam vocem lingua, I, 78 N. vestem auro et clavo, II, 602; III, 27. epulas lacte, favis, ludo, VII, 182; XI, 429. _Distrahunt_ fretum venti, Africus et Boreas, VII, 572. _Distringi_ inter prælia, etc., II, 189 V.L. differt a _destringi_, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L. _Ditione_ caret virtus, VII, 506 N. magna populi dicere, seu regere, VIII, 423 V.L. _Diversus_ orbis, III, 333; XIV, 77. _diversæ_ Arctos, I, 198 N. _diversa_ ripa, I, 264 V.L. brachia relaxare, XIV, 399 N. silva, seu arva, V, 458 V.L.; XVII, 546 N. _Dives_ Ausonia, IV, 220 N. Cf. _Dis_. _Dividere_ noctem cum buccina, VII, 155 N. fretum, XIV, 413 N. volucrem cælo, II, 96 V.L. _divisi_ Hiberi, III, 418. montes, IX, 302. _divisus_ Lixus gurgite, V, 400. quisque timori, V, 102 V.L. _divisum_ caput humeris jacet, IV, 239 N. _Dividuæ_ oræ, XIV, 234. _Divinæ_ flammæ, III, 344 N. _Divinationis_ genus, III, 344 N. _Divortia_ æterna terrarum, III, 419 N.; XIV, 18. _Documenta_ domus, VI, 123 N.; XIII, 671 N. _Dodonæi_ oraculi origo, III, 679, 680 N. _Dodonis_ quercus, III, 680. _Dolon_ teres, III, 250 N. _Dolopes_, XV, 314 N. _Dolori_ ingenti lacrimæ conveniunt, non verba, V, 592 N. _Domare_ labores, III, 575. adversa, I, 533 N. venena, VIII, 499. frigus famemque, XV, 110. rura rastris, VIII, 369 N. corda luxu, XI, 387. fluctus ulnis, XIV, 479. saxa, III, 499 N. Alpes, XV, 504 N. metum, XII, 552 N. delicta, XIII, 844 N. _Dominans_ terra, IV, 228 N. Roma, III, 609. _Dominus_ Senatus, II, 45 N., 363. _Domitat_ cornipedem in gyros, IV, 18 N. furores, VII, 218. _Domitiani_ laus et res gestæ, III, 594 sq. N., 607 sq. N.; XIV, 687 sq. N. _Domitor_ equorum, III, 376 N. tumidi maris, IX, 291. _Domus_ Fidei, I, 598. Ditis, VI, 488 N. fraudum Carthago, VI, 479 N. Sidonia, XV, 38 N. alta Jovis labat, XVII, 475 N. æterna Plutonis, XVII, 465 V.L. antiqua, I, 572 N. ultima terræ, III, 283 N. Alpina, III, 492. _Dona_ Bacchi, VII, 748 N; XI, 414. auctumni, XIV, 588 V.L. in rogum conjecta, XV, 390 N. hastæ, V, 321 N. _Donat_ dextera tibi Alpes, I, 487 N. Hannon tibi quantum sanguinis, II, 326 N. patrinæ iram, XV, 600 N. fugam, XV, 721 N. [nota ad h.l. non exstat] diem Lyæo, XI, 407 N. prædam flammis, II, 608. vincere, III, 597 N. paucis mens ire per ora, III, 136 N. compendia vitæ, X, 475 N. _donant_ suffragia Pœnis funera, XV, 734 N. _Dorimachus_, XV, 313 V.L. _Dorsum_ æquoreum, XI, 448 N. telluris, XIV, 591 N. citatum, X, 468 V.L. _Dorylas_, II, 126. _Dos_ a sponsa et sponso data, XVII, 75 N. _Dotale_ nomen lacus, V, 22 N. _dotalia_ arma, XVII, 75 N. _Drepane_, seu _Drepanum_, XIV, 269 N.; XV, 297 N. _Druentia_, III, 468 sq. N. _Dubia_ cuspis, cœna, fames, ala, IV, 188 N. vela, XIII, 887 N. _Dubitantia_ lumina, X, 153 N. _Ducarius_, V, 645 sq. N. _Duci_ turpe totam somno consumere noctem, III, 172 N. nota militum nomina et singulorum facinora, I, 454 N.; IX, 245 sq. N. _Ducit_, seu _agit_, scilicet in triumpho aliquem, VIII, 277 N. lympham fluvius, IV, 87. gressus, IV, 391 N. volatus, XII, 101 N. lustra, XVI, 689. fila, III, 96; IV, 28. bellum, V, 97 N. puerum per cunabula patris, III, 81 N.; VII, 38. alimenta lino, V, 583 N. ensem vagina, VIII, 340 N. fastus atavo consule, II, 10 N. stabula cantu, XIII, 347 N. lapidem chelys, XI, 442 N.; XV, 458 N. chalybem saxo, III, 267 N. suspiria, dolorem, spiritum, VIII, 212 N. æstatem, III, 383. nervos, arcus, cornua, remos, I, 334 V.L.; II, 127 V.L.; XIV, 536 N. habenam circum caput, I, 315 N. conamen, IX, 519. corda orator, XV, 458 N. nomen ab origine, XVI, 428 N. noctes, seu somnos, XI, 403 N. non ultra vitam, XIII, 645. _Ductus_ remorum servat manus, XIV, 536 N. in pulvere signat cuspis, IV, 258 N. _Duilius_ ejusque victoria navalis et columna rostrata, VI, 663 sq. N. et V.L. ei funalia prælata, etc., VI, 667 sq. N. ejus uxor Duilia exemplar pudicitiæ, VI, 668 N. _Dulce_ mihi venit ad manes, quod gratia vitæ durat, etc., XIII, 664 N. _Dulichius_ et _Dulichium_, I, 379 N.; II, 603; XII, 115 N. _Dum_ virtutis venerabile nomen, vivet, etc., VI, 548 N. [nota ad h.l. non exstat] _dum_ sidera cælo lucebunt, _dum_, etc., VII, 476 sq. N.; VIII, 173 sq. _Duræ_ sorores, I, 281 N. mentes, I, 558 N. res, II, 596 N. [nota ad h.l. non exstat] aures, VI, 519 N. curæ, XI, 371. _duri_ Spartani, VI, 308 N. bello, XV, 566 N. manipli, I, 248 N. _dura_ fuga, XVI, 118 V.L. vis, III, 161 V.L. venatu, VIII, 516 N. _duro_ Diti XIII, 415. _Durant_ tabo viscera, II, 463 N. bellis pectora, XI, 481 N. hos succedere muris, XI, 75 N. minæ frontibus cæsorum, V, 673 N. _durat_ Hannibal, XII, 668 N. amicum, XIV, 117. vita in ævum, VI, 296. _durari_ ripis Eurotæ, VI, 311 N. _Durius_, fluvius aurifer, hodie _Duero_, I, 234 N.; I, 438 V.L. _Durio_ abstulerat, V, 323.

E

_Ebur_ vaginæ sectilis, XVI, 207 N. Tiburtino ære fit candidius, XII, 229 N. _Ebusus_, III, 362 N. _Echetla_ urbs, XIV, 268 V.L. _Echo_, V, 433 N.; XIV, 365 N. _Ecquando_, III, 560 V.L. _Edax_ luctus, XIII, 581 N. _Edetani_, _Editani_, III, 372 V.L. _Edi_ morsibus mentis, XVII, 344 N. obliviis, XIII, 665 N. longa ætate, IV, 22. _edit_, seu _est_ viscera fames, II, 463 N. _Edita_ lymphis Libycis Pallas, IX, 297. _Edomita_ lumina, X, 342 N. _edomiti_ labores, III, 531. _Edonis_ et _Edones_, IV, 776 N. et V.L. _Educere_ liberos, XIV, 289 N. noctes, seu somnos, XI, 403 N. _educti_ in diversis partibus orbis, IX, 434 N. _Effert_ caput, VI, 186; VII, 254; VIII, 250 N. se virtus artis, XIII, 773; XV, 92 N. se, seu gradum portis, I, 427; IX, 92; XI, 112. dextram, IX, 626 N. se Allia ripis, VIII, 647. _elatus_ futuris, VIII, 27. favore, gaudio, dolore, studio, XI, 492 N. _Effigiem_ in pelagi, V, 5 N. _Effluunt_ tori marito, II, 628 N. præcepta viro, III, 188 N. _effluxit_ mens, VI, 245 N. _Effrenare_ in prælia, IX, 496 N. _Effrenus_ furor, XIV, 688. _Effringet_ fluctus in urbem, I, 647 N. _Effultus_ membra tergo, VII, 283. _Effundit_ tela, I, 267 N., 335; IX, 312; XV, 764; XVI, 481, 578. agmina, II, 151 N.; III, 241, 543; VII, 238; XII, 576. cantum, seu voces, III, 696; VIII, 168; IX, 123; X, 365; XII, 292 N.; XIV, 215, 473. habenas, I, 161; VII, 696 N.; VIII, 280. arma gremio, II, 387. laxos amictus, II, 389. genitrix equum, XVI, 365. equus equitem, X, 255. vitam, VII, 678. animam, XIV, 630. crinem, I, 93 V.L. membra ex aggere, I, 308. axem, XVI, 360. vires, XVI, 339, 498. Pœnos in gurgite, VI, 686 V.L. calamos pharetra, II, 131 N. agmina, II, 151 N.; III, 241 N. jubas per colla, XVI, 442 N. moles, vim, laborem, V, 66 V.L. _effusæ_ turbo ruunt flumine inopino, XII, 185 N. _Egerere_ iras, IV, 278 V.L. cautes, XIII, 838. _Egeriæ_ luci, IV, 367 N. pubes, IV, 380. _Egestas_ deforme malum ac sceleri proclivis, XIII, 585. _Ego_ propter emphasin additur, II, 340. _mecum_ erit hæc pietas, VIII, 328 N. _Eheu_, XI, 212 V.L. _Ejectat_ flammas mons, XII, 150 V.L. _Electra_ Atlantis, XI, 292 N. [nota ad h.l. non exstat] _Electrum_, et succinum, et nobilius metallum, I, 229 N. _Elementa_ irarum, III, 77 N. _Elephanti_ atri, nigri, nigrantes, squalenti tergo, III, 463 V.L. Libyssæ belluæ Rhodanum trajectæ, III, 459 sq. in Trebiam acti pereunt ac sæviunt, IV, 598, 621 N. eorum nivei dentes, IX, 582 N. manus, seu proboscis, IX, 628 N. _Eleus_ axis, I, 224 N. carcer, XV, 210 N. _Elicere_ numina, VIII, 101. oracula, XIII, 411. iras, VII, 70. _Elidere_ nexu ora, III, 33 V.L.; IV, 242. corpora ruina, V, 509; VI, 236; X, 393. gemitus nisu, I, 531. orbes oculorum, IX, 490. _Elissa_ et _Elisa_, I, 81 N. et V.L.; II, 391; XIV, 573; XVII, 224. _Elissæus_, II, 239 N.; III, 82; VI, 346 N.; XIV, 257; XV, 521; XVI, 614. _Eloquio_ partum decus, III, 619; VIII, 411. _Eludere_ iras incerto eventu, IX, 355. _Eluere_ mentes crimine, XI, 200. labem cruore, XII, 283. _Elysium_, II, 698 N.; XIII, 410, 550 sq. N., 631 sq., 778. _Emathia_ pugna, III, 400 N.; XV, 286 N. _Emere_ bene, IV, 754 N. magni, V, 601 N.; X, 286. morte, VII, 620. _Emeritus_ senex, XVI, 625 N. _emeritum_ cælum, VII, 19 N.; XI, 461. _Emersere_ se pelago, VII, 413 V.L. _Emetitur_ pontum, I, 639. noctes, III, 555. iter, seu diem cædibus, IX, 186; X, 327. sol terras, IV, 478. annos, III, 398. _emensus_ pontus, I, 636 V.L. _Emicare_, I, 376 N.; II, 238 N.; IV, 468; VII, 376; XI, 479; XII, 9, 459; XVI, 523. in Martem, seu arma, III, 85 N.; XV, 158. _Emotus_ pontus, XVII, 283. _Emporiæ_, III, 369 N.; XV, 176. _Enare_ valles, III, 662 N. volatu, XII, 95 N. freta pericli, XV, 375 N. Cf. _Tranare_. _Enceladi_ rogus Ætna, XIV, 579 N. _Enguion_ et _Engyni_, XIV, 249 N. et V.L. _Enim_ pro _vero_, unde _sed enim_, _at enim_, _verum enim_, _enim vero_, I, 33 N. Græce ponitur, XIII, 468 N. _Enna_, v. _Henna_ et _Hennæus_. _Ennii_ laus, XII, 393 sq. N. _Ensis_ præmium, XVI, 460. Conf. _Gladius_. _Entella_, XIV, 204 N. _Entellus_ et _Entella_, v. _Acestes_. _Enyo_ sæva, X, 202 N. _Eoi_ lux, XI, 515 N. _Eous_ Belus, II, 49 N. Cf. III, 334, 615; IV, 481; IX, 180 N.; XIV, 282. _Eoa_ litora, IX, 2 N. gemma, XIII, 355 N. ala, VII, 636 N. sagitta, II, 102 N. _Ephebos_ excedere, XIV, 493 N. _Ephyræus_, XIV, 52 N. _Ephyre_, XIV, 52 N., 180, 656; XV, 310 N. _Epicides_, XIV, 287 N. _Epicureorum_ placita de voluptate, anima, et otio deorum, XV, 45 N., 57 N. _Epiphonemata_ poetæ, II, 696 sq. N.; IV, 396 sq. _Epirotica_ signa Pyrrhi, I, 627 N. _Equi_ Solis, V, 56; XVI, 230. generosi eorumque genealogia et reparatio sobolis, XVI, 328 sq. N. Hispani, Græci et Cappadoces præstantissimi ludis circensibus, XVI, 328 sq. N. quadrigarum non omnes recensentur, sed unus tantum, XVI, 328 sq. N. Asturici parvi et tolutarii, III, 335 sq. N. amant permulceri cervicem, XVI, 356 N. Lusitani e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364. vulnerati se erigunt, calcitrant, conruunt et capita huc illuc jactant, IX, 594 sq. N.; XVII, 133 sq. N. Maurorum et Nomadum virgis, non frenis, reguntur, I, 215 sq. N. _equi_ feroces, tigrim instrati, V, 148 N. suspensi volant, IV, 144 sq. N. eos adloquuntur heroes, IV, 265 N. et aurigæ, XVI, 322 N. _equus_ Clœlii domino inter semianimes conspecto dorsum adscendendum præbet inflexis pedibus, X, 454 sq. _equi_ Æneæ, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N. mollia erura superbi gressus adtollunt, XVI, 443 N. _equorum_ sanguinem qui bibant, III, 360 N. eorum ora frenis exagitata foventur oleo, manu et aqua tepida, VII, 342 N. _Equuleus_, I, 176 N. _Erbesus_, seu _Erbessus_, XIV, 264 V.L. _Erebus_, I, 92 N.; II, 541; XII, 659 N.; XIII, 759; XV, 43. _Eremigat_ pedibus tacitas undas, XIV, 191 N. _Erepere_ castris, XV, 614. gradus et gradu, III, 529 V.L. _Ergetum_, XIV, 250 N. _Erichthonius_, XI, 294. _Eridanus_, I, 132 N.; VIII, 589. pro Trebia et Ticino, I, 132 N.; VII, 149 N.; XV, 35 N. Phaethontius, VII, 149 N. _Eridani_ gentes, VIII, 589 N. _Erigit_ iras Cryxus, IV, 278 V.L. _erecti_ cornipedes, I, 223. colles, I, 585 N. comam furentes, II, 668 N. _erecta_ membra cubili, VII, 288 V.L. in spes, XIV, 356. crura, IX, 595. _Erinnys_, XIII, 291 sq. N.; XIV, 99. [XIII, 291: not. ad v. 289 sqq.] feralis, II, 625. addita, II, 595 N. _Eripit_ se fluvius retro labentibus undis, IX, 238 N. campum in circo, XVI, 390 N. _ereptum_ profundum, III, 56 N. diem revocare, IX, 36 N. _Errat_ somnus per lumina, VII, 633 N. fluvius gurgite, IX, 228. flumen flexuosum, VII, 140 N. _errant_ arma, VI, 649. _Eructat_ paludem specus, XIII, 425. Ætna gemitus, XIV, 58. _Erudiunt_ hæc componere mentem, XI, 350 N. _Erumpit_ mugitus fluvio, VI, 283. se flamma, VII, 355 V.L. _Erymanthia_ pestis, III, 38 N. _Erythia_, III, 4 N.; XIII, 200 N.; XVI, 194 N. _Eryx_, VI, 697 N.; XIV, 203 N. _Esse_, _est_, _erat_, _erit_, _sit_, _fuerit_ sistere, etc., I, 163 N.; VI, 488 N.; VIII, 63; XII, 695 N.; XIV, 215, 581. in rem, VII, 244 N. futuris (hominibus) exemplum dare, V, 638 N. _fuit_ ille Regulus, VI, 476 N. _Esseda_ pacata, III, 337 N. _Eteoclis_ et Polynicis discordia etiam in morte, XVI, 546 N. _Etruriæ_ descriptio, VIII, 468 sq. N. XII populi et urbes, VIII, 468 N. _Etrusci_ an oriundi a Lydis, seu Græcis, IV, 719 seq. N.; 738 N. colles, V, 1 N. ab iis petita insignia regum et consulum R., VIII, 484 sq. N. _Euboica_ testudo, XI, 288 N. _Euboicus_ Euripus, XIV, 143 N. _Euganei_, VIII, 603 N.; XII, 216 N. [nota ad XII, 216 non exstat] _Eumachus_, IV, 371. _Eumenides_, II, 559; IV, 437. _Euripus_ Euboicus, XIV, 143 N. _Europe_ vecta Jovi, XIV, 568 N. _Eurotas_ et exercitationes ad eum, IV, 364 N.; VI, 311 sq. N. _Euro ocior_, II, 178 V.L.; IV, 6. captivo, XV, 80 N. _Eurydamas_, II, 178 seq. N. et V.L. _Eurymachus_, II, 178 seq. N. et V.L. _Eurymedon_, II, 637. _Evadere_ hostem, IV, 338; XIV, 225. Divos iniquos, XV, 590 N. equum, XVI, 522 N. gradus VIII, 154. in pyram, VIII, 131; XII, 57. _Evan_, _Evius_, _Evare_, _evari_, _evans_ Massyla, I, 101 N. _Evander_ hospitio excipit Herculem, qui ex ejus filia Fabium gignit, VI, 628 sq. N. Pallanteum condit in monte Palatino, VI, 631 sq. N. _Evandria_ regna, VII, 18 N. mater, XIII, 816 N. _Evanescit_ in tenuem auram, VIII, 84 N. _Evehi_ medium campum, XVI, 372. equo, XVI, 113. _Evellere_ iras, XIV, 183. _Evicta_ virtus desidia, III, 581 V.L. _Evincta_ dextra, II, 48 V.L., 341. _Eviscerare_ ungue aliquem, XIII, 847. _Evocat_ piscem esca ex aqua, VII, 501. _Evolvit_ fata, II, 652 N. promissa, III, 216. funera verbis, V, 421. arcana Deum, VII, 494. membra cubili, VI, 74; XII, 8. _evolvitur_ Nereus antris, III, 49. serpens antro, VI, 218 N. _Evomuit_ Vesbius ignes ad astra, XVII, 593. _Exacuit_ mentem ad varia conamina, VII, 142. _Exæquare_ Alpes, XII, 696 N. _Exagitare_ lustra, VIII, 565 N. Conf. I, 346; VII, 342 et _Furiæ_. _Examina_ densent Senones, IV, 159. _Exanimatus_ miles, XIII, 10; XVII, 503. _Exanimus_ et _Exanimis_, V, 584 V.L. _Exarmare_ veneno, I, 411 N.; XI, 308; XIII, 275. lucem, X, 227 N. _Exasperare_ ensem saxo, IV, 19 N. _Excedit_ ephebos, XIV, 493 N. ei res, XV, 35 N. _Excidere_ Pœnos, XV, 120; (id. qd. _exscindere_, non _exscidere_, VII, 643 V.L.) _Excidere_ alicui, scilicet ex animo, II, 628 N.; XV, 35 N. _Excipi_ equo, V, 149 N. _excipit_ dicere, etc., XIII, 687. cruorem pectore, XIV, 461. feras venatu, XIII, 135 N. _Excivit_ Calpen, I, 644 N. in arma suos, IX, 182. _excita_ mugitu tecta, XVI, 265. _Excludere_ certamina dubia Martis, XV, 825 N. [recte 823] regna redeuntia, XIII, 728. _excluditur_ sors majoris pericli, VII, 251. Marte, VIII, 238 N. Conf. _Claudere_. _Excubiæ_, vid. _Vigiliæ_. _Excurrit_ urbs in æquor, XV, 228. _Excusata_ arma, IX, 133 N. _excusat_ vulnera, X, 379 N. _Excutit_ sollicito Fabium, VIII, 33 N. ornum, saxa, tela, I, 337, 475; II, 128, 135; VII, 657. vates deum, III, 697 N. lunam polo, VIII, 500 N. sede, V, 620. somno, VIII, 185. ventus ignes, I, 254. nemora venatrix, XV, 771. virtutem, IX, 591. Pavor habenas, VI, 556 N. turrim, IX, 595. _excussa_ mens, et _excussus_ mentem, II, 592 V.L.; V, 54 N.; IX, 644 N. _excussa_ incepta, X, 466. _Exemplo_ præire hortatio efficax, XV, 574 N. _exemplum_ non unquam fidere lætis, XVII, 141 N. _Exercet_ sitim, I, 260 N. curas, I, 675 N.; XI, 372 N. nos cura, III, 72. rem, et Vulcanum, I, 363 N. saltus venatu, XV, 769 N. gentem periclis, III, 163. mortem inanem, XIII, 544 N. mentem, X, 357. Sardinia scopulis freta, XII, 373 N. discordia ventos, IV, 321. prælia, IX, 524. Martem, II, 40 N. ira regia Manes, II, 672 N. tubas, IX, 7. bella Latio, XIII, 741. _exercitus_ pro aliquo, XVII, 351. _Exercitia_ militum, VIII, 551 sq. N. Spartanorum, IV, 361 sq. N.; VI, 311 N. _Exercitus_ Amorum, XI, 411 N. _Exesæ_ genæ famæ, II, 466 N. _Exesus_ mons, V, 396. _Exhalat_ locus nebulam, V, 35; VI, 646. vitam in auras, X, 153, 455. _Exhaurire_ labores, XIII, 835; XVII, 350. iras, VI, 287 N. bellum, VI, 656 N. lacus hamis, V, 582. vires, X, 378; XVI, 381. Marte urbem, VIII, 579 V.L. cerebrum, XIII, 477. multum, XII, 326. penates, XI, 568. urbem viris, VIII, 403. _Exigit_ ensem, I, 515 N. trabes, I, 642 V.L. telum per viscera, I, 307 N. dentem per membra, IX, 585. aurora umbras terris, XV, 251. super galeam ictum, V, 294. Libyen ponto, I, 623 N. vires urbe, VIII, 480 N.; IX, 249. per æquor, II, 103. ferrum e corpore, V, 354 N. corpus e stratis, XVI, 233. discum sub sidera, XIV, 506 N. sceptra, X, 482 N. _exacta_ reportare, I, 684 N. _Exiguo_ faciles, I, 615 N. _Eximitur_ curis gravioribus ævum, XII, 32. _Exire_ procellas, XI, 188 V.L.; XIV, 454 N. ripas sanguine, VI, 603 N. ad sidera, seu cælum, vel simpl. eminere, XIV, 301 N. _Exitium_, I, 41 N. _Exostra_, V, 554 N. _Expediet_ hæc tempus, XVI, 161. _Expellere_ jaculum, XIII, 160. _Expendere_ viros bello, III, 574 N. supplicia, VI, 588 N.; XIII, 698. _expendamus_ pretium, VII, 713. _Experto_ crede, VII, 395 N. _expertus_ sagittæ, VIII, 614 N. _experti_ enses, XII, 384 N. non ita me _experti_ Fabius, etc., XII, 501 N. _experta_ dextra, XVI, 669. _Expiatio_ fiebat, ore vultuque ad solem surgentem converso, VIII, 124 V.L. _Expleri_ vulnere, XVI, 52 N. _Explicat_ membra super nati artus, II, 147 N. se Garganus in agros, VIII, 224. _Explorant_ adversa viros, IV, 603 N. dubiam sobolem, I, 413 N.; X, 111. dextram jugulo, XI, 356. _Expromere_ alicui ritus et gentem, VI, 532 N. _Exsangues_ senes, II, 320 N. _exsanguis_ manus, V, 328; X, 117 N. populus, XI, 150 N. vultus, XII, 319 N. _exsangue_ corpus, VI, 478. _Exsatiare_ cruore enses, VII, 535 N. corda, XVI, 541. dolorem, XII, 107. iras, XII, 271. _Exscidere_ (vox barbara) VII, 643 V.L. _Exscindere_ animam, IV, 672. cælum, X, 368 V.L. Cf. VII, 643 V.L.; XVII, 189. _Exsequias_ ire, XV, 394 N. Conf. _Sepultura_. _Exserere_ alte caput, I, 30 N.; III, 448 V.L. _exsertus_ humero, VIII, 585 N. pugnæ lacertus, XII, 715 N. ensis, XII, 384 V.L. _Exsibilat_ æstus ore, VI, 219. _Exsilit_ subito nemus, III, 689 N. dux, VII, 46 V.L. _Exsistit_ collis, I, 585 N.; XIV, 301 N. _Exsolvi_ pondere æthereo partum, XIII, 630. _Exsomnis_, IX, 5 V.L. _Exspatiantur_ in auras ignes, XVII, 94. _Exspectare_ cædes, V, 207 N. et V.L. ante _exspectatum_, II, 31 N. _Exspirant_ equi Martis flammam in latus Hesperium, III, 703. unda sonos, IX, 285. vapor, XIV, 593. _Exstat_ collis, I, 535 N. flamma, IX, 618. _exstant_ ossa, II, 468. _Exstinguitur_ gloria, IV, 745. _exstinguuntur_ primordia, IX, 534. _Exstructæ_ mensæ regifice, XI, 271. _Exsudati_ edomitique labores, III, 531. _Exsultant_ Nomades passim, I, 215 N. _exsultat_ Hamilcar, II, 429 N. Viridasius, V, 556 N. Nero, VIII, 413 N. _Exsuperans_ astu, I, 57 V.L. crista nemus, VI, 222. _Exsurgit_ collis sub astra, I, 585 N.; VII, 275; XII, 74. _exsurgunt_ laudes, XVII, 188. _Exta_ in mare porricere, XVII, 51 N. muta, I, 138 N. _Extendere_ vitam venatu, II, 103 N. lucem, II, 524; III, 95. bellum, XVII, 359. spes, IX, 543. decus leti, II, 511 N. prælia jaculo, III, 339 N. undas, VI, 142. brevem vitam, IX, 376 N. _extenti_ campi, XV, 766. _extenta_ tellus Syrtibus, XVI, 252. _Extentus_ laterum, IV, 617 N. _Exterior_ currit in circo, XVI, 361 N. _Exterret_ sonus omnis, etc., VI, 59. _exterriti_ somnos, II, 704. _Extremus_ dies, h.e. occidens, VII, 172 N. _extremo_ de litore, XV, 528 N. _extremo_ fusus ab ore, IV, 173. _extremo_ sole, XIV, 147. _extremo_ sub axe, XV, 638 N. _extrema_ Thetys, III, 411 N. _extremum_ noctis, IV, 86. _extremæ_ res, VI, 104 _extremis_ ædibus, XV, 19 N. terris, I, 270 N. _extrema_, I, 464 N., 559, 632 N.; VII, 33 N., 320 N. miseris movebat, XIII, 97. fati, III, 705 N. rerum, VIII, 25 N. rogare, XV, 463. _Exturbat_ nervus sagittas, XVI, 481. limine, XI, 103. _Exuberat_ fervore liquor, V, 605. _Exuere_ se curis, I, 89. virtutem, VI, 125. astus, VII, 744. artes, XI, 423 N. fidem, XV, 567. monita et Fabium, VII, 496 N. spem, VI, 642. virginitatem, XIII, 849. luctus, VI, 315. arma, II, 369. Pœnum armis, III, 592. montem arboribus, III, 640 N. _exutus_ senium, VI, 100 N. pelago et terra, XV, 317. castris, XVI, 26. _exuta_ feram, XIII, 120. pudorem, V, 15. _Exundat_ fumus et flamma, II, 631 N.; XIV, 311; XVII, 98 N., 103. Dolopum vis in agros, XV, 314. Libya chelydris, III, 316. spiritus, V, 455. arena, XVII, 271. _Exurit_ casibus lacrimosis, etc., VII, 490 N.; VIII, 272. belli reliquias, XV, 537 N. bello arva, I, 678. venas fames, II, 464 N. scelus, XIII, 872 N. telis, XI, 396. _exusti_ Nubæ, III, 269 N. _exustus_ flamma feminea, XV, 326 N. Conf. _Urere_. _Exuviis_ ferarum heroes cincti, II, 156 N.

F

_Fabii_ Maximi ingenium præclarum, ars bellandi et cognomen Cunctatoris, I, 679 sq.; VI, 609... 640; VII, 1... 750; XV, 323 N. genus ab Hercule ductum, II, 3 N.; VI, 627 sq. N. legatus, II, 3 sq. laudatus Jovi, VI, 620. bellum sinu gestat et effundit, II, 380 sq. Minucium servat, VII, 494... 750. Hannibali victoriam eripit, VII, 567 sq. N. ejus orationes et consilia, VIII, 298 sq.; X, 592 sq., 615 seq.; XI, 87 seq. _Fabiorum_ pugna ad Cremeram, II, 4 sq. N.; VI, 637 sq. _Fabius_ Cunctatoris f. VII, 539 sq., 713 sq. _Fabrateria_, VIII, 396 N. _Fabre_ teres trabs, XIV, 320. _Fabricare_ moras, XVI, 670. _Facelina_ Diana, XIV, 260 N. et V.L. _Facere_ cohortes auri, XIII, 681 V.L. _faxo_ revocetur, XVII, 235 V.L. _Facesse_ urbe, XI, 107. _Facies_ leti, IV, 591 N. pacis, VI, 692 N. et V.L. una pruinæ, III, 533. cladum, V, 510. salis, XIV, 361; XVII, 283. _Faciles_ exiguo, I, 615 N. introitu pisces, V, 52 N. soli, I, 615 N.; XV, 718 N. mensæ, I, 615 N.; XI, 284 N. campi, III, 467 N. periclis, XII, 464 N. servitio, XVI, 77 N. _facilis_ sprevisse medentes, IV, 753 N. vita duris, VI, 308 N. populis laus, II, 579. galea nulli, cera, coma, IV, 433 N.; VIII, 559 N. argilla, I, 615 N. maritus, XVII, 82. cursus, XVII, 211. viro gloria, IV, 705 V.L. mens, XVI, 210. carina, XVII, 40 N. ad requiem, XII, 560. _Fadus_, V, 565 V.L. _Fæsula_, VIII, 477 N. _Fagina_ pocula, VII, 188 N. _Falarica_, I, 351 sq. N.; VI, 215 N., 272. usus ejus in ipsa pugna, IX, 339 N. [nota ad h.l. non exstat] _Falcatus_ ensis, III, 278 N.; VIII, 583 N. _Falerii_, IV, 223 N. et V.L. _Falerni_ agri vinum, cujus usum Bacchus Falernum docuisse fingitur, VII, 159... 211 N. [not. ad v. 162] hoc vinum rubens vel nigrum, et austerum vel amarum, VII, 189 sq. N. _Falisci_ et _Falisca_ lina, IV, 223 N.; VIII, 489 N. _Fallax_ telum, I, 544; V, 401 N. _Fallit_ tellus lubrica nisus, XVII, 469 N. eum virtus, I, 493 N. jaculum, V, 401 N. _Famæ_ dare inania seu tradere, IV, 73 N.; XVI, 45. _Fama_ ducit triumphum, XVI, 594 N. gestat nomen alicujus, XVI, 608 N. describitur, IV, 1... 9 N.; VI, 552 sq. N. [nota ad IV, 1 seqq. non exstat] sic _fama_, VI, 631 N. furit, VII, 504 N. _Fames_ describitur, II, 461 sq. N., 612 sq. _Famulus_ Naiadum serpens, VI, 288 N. _famula_ Dianæ cerva, XIII, 124 N. _famulam_ Tyron, I, 74 N. _famulas_ arces, III, 138. _famuli_ ad limina, I, 66 N. _Farfarus_, IV, 182 N. _Fandi_ vis insita, I, 188. _Fas_ nefasque permixtum, XI, 185 N.; XIV, 92. si _fas_ est credere, III, 425. _Fasces_ æqui, XIII, 269. summi, XVI, 596 N. a quibus inventi, VIII, 483 sq. N. _Fasti_ et _fastus_, II, 10 V.L. _fastis_ notanda lux, VI, 339 N. _Fastigare_ rem, V, 50 N.; XII, 356 V.L. _Fastus_ Ausonii, II, 10 N. et V.L.; XIV, 101. _Fata_ nulli Divum mutabilia, XIII, 857. Victricia, quibus minores Dii, V, 76 N. addita nascenti, II, 224 N. ducunt, II, 105. Batonis nudarunt ratem ductore, XIV, 452 N. majora petere XIV, 511 N. extrema fert hasta, IV, 255. parentis præcurrere, IV, 457. currentia, VII, 307 N. post fata, XV, 184. latent caligine mersa, XI, 122. vocant, X, 522 N. _fati_ modus in dextra est, I, 228 N. _fatis_ instare, incumbere, cursum addere, ea lacessere, inritare, urguere, et contra tenere, I, 268 N.; IV, 731 N.; XII, 45 N. _fatis_ vela dare seu pandere, II, 425 N. _Fatalia_ regna, XVII, 34 N. _fatalis_ hasta, I, 641 N.; II, 400. _Fatidicus_ lucus, I, 414; II, 67; III, 11. _fatidicum_ murmur, III, 680. _fatidica_ umbra, XIII, 412. _fatidicæ_ arenæ, XV, 672. _Fatifer_ arcus, II, 116. _fatifera_ dextra, I, 641 N. _Fatigat_ rem, corda, etc. precibus, hortatu, spe, etc., I, 63 N., 363 N.; XVI, 162. curas, I, 675 N.; XII, 496. amnem remis et cursu, silvas venatu, II, 74 N. Superos, VI, 573 N. minas, VII, 125. socios voce, XII, 192 N. imperium Marte, XV, 118. eum incessens, V, 607 N. campos, XV, 209 N. corda equi, XIII, 142 N. eos spes grata, XVI, 330 N. _fatigant_ multa, III, 61 N. et V.L. non parva, XIII, 467 N. alimenta, XI, 541 N. cautes maria, I, 208 N. bella, VII, 492 N. _Fatiscunt_ animi, II, 316 N. clipei inpulsu clipeorum, IX, 323. _Fauni_ Apennicolæ, V, 626 N. [nota ad h.l. non exstat] _Faunigena_ Arnus, V, 7 N. [nota ad h.l. non exstat] _Faunus_ rex Aboriginum, VIII, 356 N. _Faventia_, VIII, 596 N. _Favere_ mente, ore, linguis, XVI, 294 N. in ludis circensibus, XVI, 314 N. _Favilla_ cana, candens, albens, XVII, 104 V.L. _Favor_ populi in ludis circensibus, XVI, 314 N. _Fax_ cometæ, I, 463 N. mentis honestæ gloria, VI, 332 N. face (amoris) subcensus, XVII, 73 N. subdita, seu subjecta invidiæ, etc., IV, 778 N. Conf. _Tædæ_. _Fecunda_ in fraudes, II, 498 N. Africa veneno, I, 212. veri sacerdos, XIII, 490. _fecunda_ pectus, II, 540 N. _fecunda_ tempora nimbis, II, 1. _Fecundare_ campos sanguine, XIV, 130. _Felle_ undantia pectora, XI, 548 N. spumant venena, II, 538. _Felix_ Africa, I, 213 N. arbor et uterus, IV, 357 N. Baccho jugum, V, 465 N. bacca, XV, 532. Deus secundat visa, VIII, 228 N. ducere lapidem chelys, XI, 441 N. frater, cui pugnanti dextera peperit letum, XVII, 260 sq. N. [nota ad h.l. non exstat] _Femen_ et _femur_ num differant, I, 540 V.L. _Femina_ inbellis, II, 361 N.; XI, 238. _feminæ_ viros pugnantes e muris prospectant, II, 251 N. _Feminea_ labes, XIII, 17 N. _femineum_, jacere sub umbra, I, 259. vulgus, XIV, 129. _femineis_ unguibus læsum corpus, XV, 761 N. _Fera_ Hannibal, I, 569 N. _feræ_ an inter se dimicent et in suum genus sæviant, IV, 372 sq. N. a _feris_ genitus, I, 638 N. _ferarum_ exuviæ vestis, et rictus heroum galea, II, 191 N., 256 sq. N.; III, 389. _Ferum_ visu dictuque, I, 175 N. _fera_ regna, I, 461 N. _ferus_ absol. dicitur serpens, VI, 268 N. _Feralis_ Erinnys, II, 609. cantus, V, 223. aula, VI, 216. _ferale_ decus, X, 535. classicum, V, 188. _Ferentinum_, VIII, 393 N. _Feretro_ suspensa dona opima, V, 168. residens Syphax, XVII, 629 N. _feretra_, s. imagines in funeribus, et triumphis inpositæ, X, 566 sq.; XVII, 629 sq. _Ferire_ aures et oculos, II, 580 N.; III, 694 N. fœdus, VI, 489 N. _ferit_ Oceanus Calpen, V, 395 N.; XIV, 147. ruina, XIV, 678 N. muros ariete, XII, 65 V.L. _Feroniæ_ lucus et templum, ab Hannibale spoliatum, XIII, 84 sq. N. _Ferox_ Carthago, I, 2 N. Rhodanus, IV, 61. vinum, VII, 211 N. _Ferrata_ ornus, I, 337 N. calx, VII, 696 V.L. _Ferrea_ tempestas, XV, 627 N. _Fert_ bella, tela, vulnera, plagam, I, 386 N., 394 V.L.; III, 375 V.L.; V, 235 V.L. primus dies extremum, III, 135 N. nomina Hannibalis miles, IX, 48 N. _ferre_ et sternere, V, 623 N. se tota mole, I, 497 N.; IV, 261 N. verba, vota, preces, VIII, 264 V.L., XII, 327 N. quid, XI, 562 N. læta, IV, 764. cursus, IX, 293. exitium, I, 428. gressus, III, 180; IV, 95 N.; IX, 101; XII, 193 V.L. ferrum jugulo, IX, 518. signa columnis, I, 142 N.; XIV, 581 N. facta cælo, I, 277 N. invidiam cælo, VI, 402 N. promissa, IX, 494. umbris proavoque, IV, 286 N. numen amicum, I, 512 N. auras leves, I, 601 N. poctora in devia recti, VIII, 316 V.L. in prælia patriam, iram et mentem, VI, 585; VIII, 328. quid, XI, 562 N. obvia ora, XII, 256. vinum et carmina, diem, annos, vetustatem, IV, 399 N. spectacula, II, 231 N. [nota ad h.l. non exstat] lacrimas alicujus, XIV, 676 N. toto ore iram, II, 208. filium marito, VII, 666. _ferri_ h.e. ire, incedere, I, 65, 99, 521 N.; II, 222 N.; IV, 261 N.; XV, 368, 576. adversis, secundis, avaritia, libidine, crudelitate, X, 617 N. _fertur_ tempestas cælo, IV, 440. _fer_ tecum jura et fidem, I, 481 N. _Fervet_ Mavors, VI, 317. fretum tumultu, XIV, 146; XV, 287 N. campo, IX, 243 N. Marte, I, 456 N.; XIII, 742. globus nimborum, XII, 657. pastus, VI, 162 N. axis, I, 224 N.; II, 199. cædibus arvum, IX, 483. mare bello, XIV, 559 N. secundis fortunæ juvenis, VII, 98. _fervent_ litore rates mille, VIII, 620 N. _Fervida_ consulta, VII, 34 N. _Fervore_ carentes anni, VII, 25. decoro, I, 187 V.L. _Fessi_, I, 566 N.; II, 459; XVII, 152. secundis, seu luxu, III, 506 N. rerum, salutis, belli, viæ, seu rebus, etc., I, 566 N.; II, 234 N. _fessæ_ res, I, 566 N.; II, 492; VI, 590. mentes luxu, XII, 83 N. _fessum_ imperium, IV, 709 N. studium bellandi, XIV, 43. _fessi_ oculi luce nitoris, VII, 470. _Festæ_ opes, VII, 179 N. mensæ, VII, 198. _festa_ urbs, XII, 752. _Festinare_ pyram, VIII, 52 N. _Fetus_ chalybis, I, 230 N. [nota ad h.l. non exstat] _Fetus_ Gradivo, X, 14 N. et V.L. ira, XI, 203 N. furore, XIII, 592 N. bello, XVII, 379. veneno, XVII, 447. _feta_ leæna, I, 406 N.; X, 124. _Fiber_, seu castor, ab hominibus propter castoreum exagitatus, testiculos morsu avulsos abjicit, XV, 485 sq. N. _Fibræ_ conticuere, I, 138 N. extis quæsitæ, V, 163. _fibrarum_ sagax, III, 344 N. _Fibrenus_, VIII, 399 N. _Fibula_ morsus loricæ resolvit, VII, 624 N. _Fidenæ_, XV, 91 N. _Fidere_ Marti, XV, 808. sanguine, XII, 359. non nudo ensi, I, 219. _Fides_ sancta, II, 480 N.; XIII, 282. casta, I, 481 N.; II, 525 N. alma, VI, 132. et jura, et leges, I, 303 N. priscis numen populis, at nomine solo in terris jam nota, I, 330 N. cana, prisca, antiqua, I, 330 N. a Saguntinis potissimum culta, I, 599 N. sacrata, I, 634 N. ejus sedes in Olympo, II, 479 sq. N. precibus Herculis mota fractum Saguntinorum animum erigit, II, 483 seq. N. Justitiæ consors, ante Jovem generata, etc., II, 484 sq. N. mutatur cum fortuna, XI, 3 N. despectat ab alto, agitatque fallacia corda, XIII, 281. ejus laus præclara, XIII, 284 sq. _Fidius_, seu Deus Fidius, v. _Sancus_. _Fidus_ ensis, obex, etc., IV, 24 N.; III, 665. sibi præruptus locus, I, 489 N. _Figere_ nomen titulis, VII, 112 V.L. templis spolia, XV, 675. Caicum, I, 305. arma luco, XIII, 65. oscula, XI, 331. _fixum_ est, II, 364; III, 114; IV, 797 N.; VII, 554. _fixæ_ leges, IX, 475. dies et fata, XVII, 358 N. _Fila_ Parcarum, XVII, 361 N. ultima ducentes senes, IV, 28 N. resonantia pollice, XI, 434. _Findit_ alnus cærula, VI, 523; XIV, 379. _finditur_ cælum, I, 135 N., 535 N. _Fingere_ mentes, I, 441 N. monendo, VII, 385. se dignum tanto sanguine, VI, 538 N. hominis ora, XV, 85. Confer _Formare_. _Finis_ metæ, XVI, 513 N. hæc, X, 305 V.L. _Firmare_ omen, IV, 127; XVI, 259. dicta sanguine, IX, 62. tenues ortus urbis, I, 291. _Firmior_ ætas, III, 84. _Fiscellus_, VIII, 517 N. _Fistula_ septena, XIV, 471 N. _Flagrant_ oculi, I, 126 N.; V, 275 N.; VIII, 560; XVII, 309. corda curis, VII, 285. bella, I, 435 N. castra, I, 296 N. lumina flamma, XVII, 409. arma, III, 117. _flagrans_ lacus sanguine, I, 126 N. luxu, XIV, 102. meliore Gradivo, XV, 15 N. purpura, IV, 268 N. _Flaminius_ in priore consulatu vincit Boios et triumphat, IV, 704 sq. N.; V, 107 sq., 654. iterum fit consul, IV, 708 seq. dux temerarius, IV, 710 seq. N.; V, 24... 185. ad Trasyimenum perit, V, 186... 666; XVII, 295. _Flamma_ dormientis involvens caput nec nocens, bonum omen, XVI, 120 seq. N. _flammæ_ divinæ, III, 345 N. tacitæ, XI, 389. oculorum, V, 275 N. decoris, XVII, 294 N. galeæ, IX, 447 sq. N.; X, 107. _flammam_ vomit frons, XVII, 399 N. _Flammare_ equum cuspide, IV, 195 N. juvenem ad facta, I, 55 N. aera hinnitibus, XIV, 209 N. donis vulgum, XIV, 287; XVI, 302. _Flatus_ paterni, II, 288 N.; XVII, 119 N. _flatu_ secundo agit puppim, VII, 240 N. [recte 241] _Flaventia_ ora decori, XVI, 486 N. arva, XVII, 427 V.L. _flavens_ vertex, I, 402 N. _Flavescit_ campus arenis, I, 159. _Flavina_, VIII, 490 N. _Flaviæ_ gentis elogium, III, 594 seq. _Flavus_ juvenis et crinis, I, 438 N. Tiberis, I, 607 N. _flava_ Ceres et arva, XVII, 427 V.L. _Flectit_ duras iras lacrimis, VI, 508. se nox a medio cursu, XIII, 414. _Flictu_ ardescit galea, IX, 322. sonantia rostra, XIV, 558. _Florent_ viribus anni, I, 226; IX, 534. _Floridior_ ævi, XII, 482 N. _Flos_ primævæ juventæ, I, 61 N., 376 V.L.; III, 84 N.; X, 493; XIV, 86; XVI, 405 N. _Fluctisonum_ profundum, XII, 355. _Fluctuat_ mobile vulgus, XVI, 314 N. turba in arbore, V, 503. _Fluctus_ curarum, VIII, 32 N. decumanus, XIV, 121 N. similis monti, XVII, 257 N. in alto ventis tumescens et cum sonitu in litus latus, I, 468 sq. N., 646 N. agit Mars, IX, 527 N. _Fluitant_ frena, VIII, 283 N. _Flumen_ turmæ, XII, 185 N. et V.L. _Fluit_ caligo in terras, et in terris, V, 57 V.L. [recte 58] crinis, II, 77 N. [nota ad h.l. non exstat] chorus Nereidum ab antris, III, 412. ignis, XVII, 98 N., 101 N. _fluunt_ arma, II, 131 N.; VII, 633 N.; IX, 52, 120; XII, 53 V.L., 626; XV, 378. aves nubibus, XIV, 595 N. membra, I, 526 N.; XII, 19. frena, VIII, 283 N. res, VII, 17 N. luxu, XII, 19 V.L. [recte 18] _Fluvii_ silent et stant ad cantum, XIV, 470 V.L. de iis eorumque cursu diversa tradunt poetæ, IV, 224 V.L. audito Dei curru ripas relinquunt fontibusque relabuntur, IV, 444 N. eorum dii capita habent glauca fronde revincta, IV, 659 N., 695 N., 726. _fluviis_ mulcere pocula, VII, 169 V.L. eorum nomina hominibus tributa, I, 306 V.L., XV, 721 V.L. _Fluxæ_ res, VII, 17 N.; XIV, 90. _fluxa_ gens morum, IV, 50 N. _fluxi_ Celtæ ingenio, VIII, 16 N. _Fluxus_ ac _refluxus_ maris eorumque causæ, vid. _Mare_. _Fodere_ pectus, V, 256, 561. equum planta, II, 71 N. mentem stimulo, in iras, I, 113 N.; V, 159 N.; VII, 512 N. æquora remis, XIV, 359 N. [nota ad h.l. non exstat] _Fœdus_ icere, ferire, percutere, VI, 489 N. Veneris, II, 83. _fœdere_ certo, XIV, 346 N.; XV, 75. _fœderis_ aræ, VI, 692. _fœdera_ data et icta, de sponsalibus, V, 304 N. et V.L., 317 V.L. pœnæ, VI, 472 N. sancire h.e. leges, VII, 454 N. _Fœnus_ reddit solum aratris, XIV, 23 N. Conf. _Mendax_. _Fonte_ mulcere pocula, VII, 169 V.L. restinguere ignes, XVI, 123. _fons_ mali Varro, IX, 415. _Fontanus_, V, 540. _Fora_ movere, I, 441 N. _Fori_ navis, XIV, 424 N. _Formæ_ ferarum, XV, 86 N. leti, XVII, 482 N. _formam_ patris reddunt ora, II, 634 N. meditari in pulvere, XIV, 677 N. _Formare_ mentes, I, 441 N.; VII, 385; VIII, 546 N.; XI, 449 N. _Formiæ_, VII, 276 N. _Formido_, qua colitur templum, I, 81 N.; IV, 820 N. inmissa in somno, III, 167 N. qua cervi præcipitantur, III, 278 N. _Fors_ non æqua labori, II, 5 N. _Fortuna_ læva cœptis et vertens favorem, III, 93 N. non perenni amplexu fovet, VII, 245. fovendo eum opibus donisque refersit opimis, V, 265. rotæ insistit, VI, 121 N. comparatur navigationi, VII, 241 N. stans super omnia tela, VIII, 315 N. _Foruli_, VIII, 415 N. _Fovet_ corda hortando, III, 505 N.; IV, 50. læta, XI, 168. infima vulgi, VIII, 249. agmina vallo, IV, 39 N. ambitus Cannas, VIII, 256 N. Cybelen Almone, VIII, 363. certamina, XVI, 470. nidos, XIII, 599. lucos, XIII, 546. natum ad majora, V, 14. Cyrenen molli imperio, VIII, 57. Fortuna amplexu, V, 265; VII, 245. trementem, V, 20 N. os equi oleo, etc., VII, 342 N. incepta, XIV, 96. _fovent_ adversa iras, et fortunam, V, 225 N.; VII, 10 N. [nota ad h.l. non exstat] _Fragile_ ævum, III, 386; XIV, 85. _Fragmina_ adesi montis, III, 470. _Fragrare_ sanguine, I, 126 V.L. _Frangit_ pacta, I, 10; XIII, 286. arma, XV, 14. equum, iram, vim, etc., I, 262 N. fluctum procella, XVII, 258. ævum bellis, VI, 474 N. bella, XIII, 828. undam, III, 457; VIII, 553; X, 498; XI, 490 N. Jupiter nubem, VI, 608. pectora carmine, XI, 482 N. soles flumine, XV, 705 N. tuba auras stridoribus, V, 189. leo cervicem juvenci, XI, 246 V.L. Hannibalem ruina, XV, 339 V.L. _frangi_ adversis, X, 617 V.L. _fractus_ ductor, XII, 420. furor, VII, 253. opum, XIII, 876. _fracta_ urbs, II, 476. virtus, VI, 14. _fractum_ murmur, I, 532 N. nomen Sidonium, XVII, 368. _fractæ_ res, I, 560; IX, 374. vires, VI, 270. _fracta_ æquora, I, 592 N.; III, 55 V.L.; VIII, 427 N. cœpta, I, 34. _Fratres_ Pii, XIV, 198 seq. de regno certantes, XVI, 532 sq. N. _Fraudare_ cohortes Cerere, XVII, 194. _fraudata_ decus corporis, III, 232. _Fraus_, seu dolus, seu venenum, I, 219 N., 323. de insidiis, VII, 134 N. de scelere, IX, 129 N. _fraudibus_ acuere enses, XII, 52 N. _Fraxinus_ inrumpit costas, I, 337 N.; IV, 341; V, 549. _Fregellæ_, V, 542 N.; VIII, 475 V.L.; XII, 529 N. _Fregenæ_, VIII, 475 N. et V.L. _Fremebundus_ leo, X, 243 V.L. _Fremit_ aper, I, 425 V.L. Mavors, XVI, 335. _fremunt_ Alpes hinnitibus, IV, 66 N. _Frena_ turbata pavore, II, 199 N. Phaethontia, X, 540 N. rerum, I, 144 N., 240; III, 226. fulva, IV, 269 N. iis non utuntur Numidæ, I, 215 N.; II, 64. fluitantia, seu undantia, VIII, 283 N. addere feroci viro, XII, 695 N. propellunt flammæ, XVII, 95. _Frenare_ dolores, VIII, 288. agmina, IX, 418 N. motus, IX, 472 spes, X, 340. puppim manibus, XIV, 489 N. _frenatus_ amnis stridoribus magicis, VIII, 501 N. _frenata_ acies, XI, 264 N. _Frendere_ casu, seu casum, I, 494; II, 121 N. et V.L. ira, V, 253. _Frentani_, VIII, 519 N.; XV, 567. _Freta_ pericli, XV, 375 N. torquere verberibus, XIV, 360. Neptunia, III, 50. _Friget_ animo, XVI, 598 N. senecta, V, 570. _Frigidum_ cor, I, 471; II, 339; IX, 49. _Frigus_ Stygium, V, 528. _Frons_ turrita, I, 337 N. pugnæ, IV, 404 N. hirta, XV, 28 N. vomit flammam, XVII, 399. contrahitur, corrugatur, adducitur, et contra solvitur, remittitur, explicatur, exporrigitur, XI, 303 N.; XIII, 733 N.; XV, 28 N. alta, h.e. galea, XVII, 398 N. _frontibus_ cæsorum durant minæ, V, 673 N. _frontis_ egenus, VI, 304 N. _Frui_ timore alicujus, XII, 566 N. _Frusinum_, VIII, 398 N.; XII, 532. _Frustratus_ ictus, II, 247. _frustrata_ tellus voragine soli, IV, 576 N. litora, II, 460 N. _Fruticantia_ rura culmis, IX, 205. _Fucare_ colus, VIII, 436 N. vellus aenis Gætulis, XVI, 176 N. _Fucinus_ lacus, IV, 344 N. _Fucus_ blandus gloriæ, VI, 614 N. _Fugientia_ terga, seu colla, XV, 726 V.L. _Fulcire_ domum, seu familiam, II, 65 N. _fultus_ gressum cuspide, VI, 79. torus stramine, XIII, 814. cubili picto, XI, 401. _Fulget_ strage Metaurus, I, 126 N.; VII, 486 N. juvenis, VIII, 91 N.; XII, 347; XVI, 465 N. sceptris, XIII, 605. hora, V, 88. multa imagine avorum Scipio, XVII, 12. _Fulginia_, IV, 545 N.; VIII, 460 N. _Fulmen_ gentis, Carthaginis, belli, I, 421 N.; VII, 106 N.; VIII, 222 N.; XV, 664; XVI, 625. patrium, XV, 405 N. telorum, XII, 675. linguæ, VIII, 410 N. tuum, XVI, 143 N. dextræ, XVII, 303. vertice fundit, XI, 340 N. _fulmina_ rapta caminis Cyclopum, V, 72 N. vana, seu bruta, XII, 629 N. jaculantur Mars et Minerva, IV, 440 seq. N.; XIV, 479. _Fulmineus_ aper, ductor, juvenis, ira, I, 421 N. lacertus, VI, 248. cursus, XII, 461; XIV, 447. _fulminea_ dextra, III, 319. _Fulvius_ Cn. Prætor victus et cæsus, XII, 469 sq. _Fulvius_ Flaccus Capuam obpugnat, XII, 469 sq. Hannibalem persequitur Romam et in castra repellit, XII, 569 seq. Capuam expugnat et sontes securi percutit, XIII, 94... 380. _Fulvus_. _fulvi_ rami, IV, 637. Cf. VII, 637. _fulva_ cassis, II, 399 N.; V, 78 V.L. frena, IV, 269 N. _Fumat_ axis, II, 81 N.; XVI, 661. equus, scilicet sudore, XVI, 383 N. vapor ab ore, I, 531. _fumant_ semina belli, I, 654. ruinæ cæde, I, 419. ossa, I, 178, 361. Austri Cancro, XII, 374 V.L. _Fumosi_ postes, VII, 175. _Fundæ_, a quibus inventæ, I, 335 V.L. _Fundare_, seu _fulcire_ domum et familiam, II, 65 N. sceptra Lavinia, I, 44. urbes mœnibus, XIII, 534. _Fundi_, VIII, 529 N. _Fundit_ tela, I, 267 N., 314, 326; II, 109; V, 214; VII, 647; XI, 577; XII, 260; XIV, 520. Lycum, II, 113 N.; IV, 233; V, 110; XVI, 49. voces, IV, 526; X, 230; XII, 292 N.; XIII, 539. hæc, I, 685; XVII, 565 N. se in agros, II, 151 N.; XI, 522. se terris Boreas, I, 590. quietem per membra, VI, 97 N. flammam per pectora, XIII, 618. vesper umbram, XVI, 39. taxus brachia, XIII, 595. latebra globos, XV, 369. sonum, IV, 173. in auras ululatum, VI, 408; XIII, 313; XVI, 437. plangorem ad cælum, XII, 597. tellus flammas, VII, 373. lorica incendia, IX, 449. carina vela, II, 25. _funditur_ Lyæus per membra, XIII, 273. fides medullis, II, 516. _Funduntur_ in agros, II, 151 N. transtris, III, 57 V.L. habenæ, comæ, barba, IV, 137 N.; XIV, 570 N. læti, VI, 572 N. _fusa_ jacent, XV, 767 N., 774. est pestis pelago et terris, XVII, 594. _Funere_, seu sepulcro carere, I, 154 N.; IV, 667 sq. N.; V, 156 N. ab eo revocare Romam, XI, 235. gemino, II, 138. permixto, II, 682. _Funera_, cadavera, II, 647 N. Conf. _Sepultura_. _Funis_ æquorei ope delabi in undas, XIV, 449 N. _Furari_ se, XII, 300 N.; XIV, 561. membra, X, 74 N. quid, VI, 70 N. _Furiæ_, furor, decoris, laudum, iræ, I, 32 N., 444 V.L.; XVII, 236. paternæ et manes exagitant juvenem, II, 296 N. alumnæ Noctis, II, 531 N. Saguntinos ad mortem voluntariam stimulant, II, 543 seq. N. serpentes in capite gerunt, II, 535 seq. N., 546 sq. N. iis ardet Pœnus, XVII, 236. celeres, II, 543 N. earum comites Mors, Luctus, Dolor, Pœnæ, etc., II, 548 sq. N. formam mutant, II, 553 N. lampades quassant in Phlegethonte tinctas, II, 610 N. verberibus Manes hominesque agitant, II, 530 N., 616 N., 625 N., 671 sq. sacrum iis factum, XIII, 432 sq. N. potant saniem Acherontis, XIII, 575 sq. _Furialis_ turbo clamoris, XVI, 319. _furialia_ vota, VIII, 26 N. bella, VIII, 409. _Furiare_, II, 210; VI, 514; VII, 617 N.; XIII, 209, 279; XIV, 280; XVII, 293. _Furibundus_ gressus, XII, 546 N. _furibunda_ insomnia, II, 102 N. _Furit_ ira, VI, 253. bellum, VII, 41 V.L. fluvius, IV, 61 V.L.; X, 320. ventus, XIV, 74. vix credenda; XV, 452 N. _furunt_ milites, I, 32 N. _Furnius_, VII, 619. _Furor_, I, 32 N. decoris, etc., I, 32 N.; II, 324 N; III, 146. _Furtiva_ lux, XV, 463 N. _furtivum_ venenum, XIII, 892. _furtivæ_ terræ, IX, 95. _furtiva_ fœdera, II, 416. _Furtum_ noctis, VI, 70 N. viæ, VII, 136 N. Jovis, VII, 487 N.; XIII, 615. armorum, XVII, 90 N. _Furva_ coma, etc.; V, 220 V.L. _furvi_ equi, VII, 683 N. bidentes, VIII, 119 N. _Fuscæ_ alæ Cori, VIII, 524 N. _Fuscat_ Hesperus currum, XI, 268. _fuscati_ radii, XIV, 345 N. _Futilis_ ictus, V, 297; XV, 794 N. auctor, XIII, 363. ætas, XVI, 655. ausis, XV, 298 N. _futile_ virus linguæ, XI, 557. nomen virtus, IX, 376. votum, X, 339.

G

_Gabarus_, IX, 385. _Gabina_ Juno, XII, 537 N. _Gades_, I, 141 N. Herculeæ, XVI, 194. Tyriæ, III, 4 N.; XVI, 467 N. _Gaditanus_ Hercules, III, 14... 31 N. _Gæsa_ Gallorum et Afrorum, I, 629 N. _Gætula_ purpura, XVI, 176 N., 354 N., 569. _Gætuli_, II, 64 N.; III, 287 sq. N. Conf. _Mauri_. _Gala_, XV, 464 V.L. _Galæsum_ flavum demiserat umbris, I, 438 V.L. _Galatea_ Acin in fluvium convertit, XIV, 222 sq. N. _Galba_ magno spectandus nomine, VIII, 469 sq. N. _Galeæ_ clausiles, XIV, 158, 636 N. vomunt flammam, XVII, 398 N. cornibus arietinis ornatæ Jovis Hammonis regumque Macedoniæ, I, 415 N. in iis, ut in clipeis, expressa origo et facta majorum, I, 415 N. linteæ, III, 269 sq. N. rictus et exuviæ ferarum, II, 156 N.; III, 389; IV, 559 N.; V, 132 N. super iis Scylla, etc. V, 135 sq. N. sine cristis, VIII, 419 N. fulvis cristis subnixæ, II, 397 sq. N. Sidoniæ, Argolicæ, etc., XVI, 450 N. _Galeri_, I, 404 N.; XVI, 456. _Galli_ armiferi et superbi, IV, 45 N.; XV, 169 N. comati, V, 134 N.; XV, 671 N. auricomi, III, 608 N.; V, 134 N. Conf. _Celtæ_. _Ganges_, XII, 460 N. [nota ad h.l. non exstat] _Gangetica_ pubes, III, 612 N. _Ganymedis_ raptus, XV, 425 seq. N. _Garadus_, VII, 601. _Garamantes_, I, 142 N., 414 N.; III, 10, 313, 648; XIII, 479; XVII, 634. _Garamanticus_ ritus, XI, 181 N. _Garamantica_ pubes, IV, 445. _Garamantica_ signa, I, 142 N. _Garamantis_ gemma, XV, 676. _Garamus_, II, 110 V.L. _Garganus_, IV, 561 N.; VII, 366. ejus campus, XVII, 600 N. _Gargenus_, V, 137 V.L.; XIII, 59. _Gaudent_ credere, III, 19 N. gurgite Rhodani, XV, 500. _Gaulum_, XIV, 274 N. _Gaurus_, VIII, 532 N. et V.L.; XII, 160 N. _Gela_ fl. et urbs, XIV, 218 N. _Gelesta_, X, 85. _Geminat_ dentem aper contra venabula, I, 425 V.L. vulnus, I, 163. funis, IV, 393. _geminatus_ gaudia, X, 513 N. _Geminus_ Lacon, XIV, 208 N. cupido, IV, 99 N. dens apri, I, 425 V.L. _gemini_ fratres, IV, 355 N.; XVI, 533. _Gemini_ tam similes, ut mater nomina eorum etiam post mortem commutet, II, 636 seq. N. _Gemit_ aper, etc., I, 425 V.L. tellus, IV, 96, 294. _gemunt_ saxa fluctu, XV, 156 N. arma, II, 245. fluctus ac ventus, III, 471 N. _Gemitus_, I, 425 V.L.; III, 643. ignis, XIV, 59. scopulorum, V, 398 N. heroum et deorum, I, 530 N.; II, 476 N. _Gemmans_ gurges, IV, 350. _gemmata_ lumina peltæ, II, 167 N. _Gener_, scilicet in spe, V, 318. _Genii_ locorum, II, 584 sq. N. VI, 283 N.; XIII, 124 N. _Genitalis_ aura, III, 381 N. [not. ad v. 379] _Genitor_ bellorum, fraudum, vitiorum, III, 126 V.L. Neptunus, XVII, 238 N. Jupiter, IV, 417. Tiberis, XII, 540 N. Divum, XVII, 342. _Gens_ viri, II, 584 N.; VII, 637; XIII, 862 N. _gentes_ pro homines, V, 264 V.L. _Gentilis_ galerus, XVI, 456. _Gentile_ metallum, XVI, 464 N. _Genuinus_ dens, I, 425 V.L. _Gerere_ in se cuncta arma virosque, VII, 8 N. _Germani_ auricomi, III, 608 N. _Geryonis_, seu _Geryonæ_ tria corpora, I, 277 seq. N.; III, 422 N. et V.L.; VI, 629 N. in Erythia ins. habitans pugnabat tribus dextris, XIII, 200 sq. N. _Gestamina_, I, 629 N.; V, 349 N. _Gestar_, II, 327 N. _Gestit_ mens lustrare, XV, 347. _Getæ_ Thracibus adnumerati, II, 75 N. in Dacia, I, 324 N. _Geticus_ Boreas, IV, 244 V.L. _Geticæ_ nives, XVII, 488 N. _Gigantum_ angues et pugna cum Diis, I, 435 N.; VI, 181 N.; IX, 305 sq. N.; XII, 143 sq. N., 529 N. posteri Galli, Terrae filii, vix uno vulnere vitam reddentes, V, 111 N. _Gisgo_, II, 111. _Gladiatorium_ certamen, XVI, 527 sq. in conviviis, XI, 51 sq. N. _Gladius_ ad quod latus ab humeris pependerit, V, 146 N. _gladiis_ res geri cœpta, IX, 314 V.L. _Glandem_ fundere, I, 314 N. _Glastum_, seu _glassus_, vitrum, quo Britanni se tingunt, XVII, 416 N. _Glauca_ fronde revinctum caput dei fluvii, IV, 659 N. _Gliscit_ ira, II, 239 N. gressu fama, IV, 6; VI, 63; X, 578. furor, VII, 216; IX, 393. ardor, IV, 111; XII, 402. malum, VII, 353; XV, 577. gloria, XI, 543. motus, XIII, 26. _gliscunt_ adversa metu, X, 598. _Globus_ solis, I, 258 N. virorum, I, 349, 450; V, 31; XIII, 493. nimborum, XII, 657. nigrans, VI, 322 N. _Glomerat_ gressus, III, 336; XII, 518. turmas, III, 225. æstus, XIV, 450. fuga, XIV, 445. cursum, X, 461 N. _glomerant_ apes murmur, II, 221. volumina, IV, 319. _Gloria_ se tollit cælo, I, 1 N. gentis Agenor, I, 88 N. ei fine caret, h.e. gloriæ cupiditas, III, 122 N. fax mentis honestæ, VI, 332. _Gorgonei_ furores, X, 435. vultus, IV, 234 N. _Gorgoneæ_ alæ, XIV, 576 N. _Gorgonea_ ora, III, 314 N. _Gorgonum_ genus, nomina, sedes, II, 59 N.; XIV, 576 N. Cf. X, 173 sq. N. _Gortynius_ advena, II, 148 N. _Gortynia_ tela sonante nervo fugare, II, 90 N.; V, 447. _Gracchus_ Tib. Sempronius Cos. rebus in Sicilia compositis Scipioni ad Trebiam conjungitur neque pugnam detrectat, IV, 493... 524 N. Cumas tuetur, XII, 63 sq. ab hospite Lucano in insidias præcipitatus perit, ejusque exsequias agit Hannibal, XII, 473 seq. N. ejus gens clara, IV, 495 sq. N. _Gradivicola_ Tuders, IV, 222 N. _Gradivus_, I, 433; III, 702. melior, XV, 15 N. _Gradum_ erigere et erepere, III, 529 V.L. _gradu_ manent corda, stant, movent, XVI, 21 N. _gradus_ jungere, IV, 372 N. _Graius_ Archimedes, XIV, 301 N. Diomedes, IX, 63. pontus, I, 289. _Graia_ contemtim dicitur, III, 178 N.; XII, 41 N.; XIV, 127. _Graium_ æquor, VIII, 257 N. _Gramen_ pinguius fit incendio, VII, 364 sq. N.; IX, 605 sq. N. _gramina_ signare inpresso mento, XV, 380 N. _Graminea_ ara, vid. _Ara_. _Grandæva_ manus, XVI, 652 N. _Grando_ telorum, I, 311 N.; II, 38; IX, 578; XIV, 430. _Grassari_ ad clara, I, 570 N. per undas ratibus, XIV, 574. _Gratum_ est, o Superi, dum non, etc., VI, 584 N. _Gravari_ rem, et re, II, 598 N. _Gravidus_ populus noxa, XIII, 542. _gravida_ alvus venenis, VI, 159. anus arcanis, XIII, 494. telis pharetra, VII, 445 N. vinea armato dorso, XIII, 110. _gravidæ_ apes mellis, II, 220. vites nectare, VII, 164. _Gravii_, I, 235 N. et V.L.; III, 366 N. _Gravis_ curis, XVII, 161. _graves_ chelydri, I, 412 N.; VI, 158 N. _Graviscæ_, VIII, 473. _Gravitas_ fœda (odoris), VI, 158 N. læta, VIII, 609 N. _Gremium_ Libyæ, II, 574 N. Thebes, III, 678 N. patriæ, IV, 786. Capuæ, XII, 204. in _gremium_ Jovis Capitolini delata laurus, VI, 610 V.L.; IX, 546 N. _gremio_ tuto deponere gentem, VI, 610 N. _Grex_ elephantorum, III, 463 N. equarum, III, 380. _Grosphus_ ductor erat, XIV, 211. _Grovii_, I, 235 V.L. _Gryneus_, IX, 57 V.L. _Gubernatoris_ artes, XIV, 453 seq. N. _Gurges_ Sicanius, I, 34. Tiberis, I, 607. _gurgite_ mergere tonsas, XIV, 533 N. clauso, XV, 178 N. Hesperio, XV, 250 N. sacro, XVI, 679 N. septeno pontum inpellit Nilus, I, 197 N. imo flamma absorbet latices, IV, 685 N. conduntur montes, I, 593. _Gyas_, I, 439 V.L. _Gylippus_, XIV, 281... 286 N. _Gymnasia_ porticibus et silvis cincta, XIV, 648 N. Cf. XIV, 136 sq. N. _Gyri_ septem in circo, XVI, 372 N. leves et lævi equi, VII, 644 N. breves, VII, 645 N. in _gyros_ domitare equum, IV, 19 N. sinuare _gyros_, IV, 318 N. [not. ad v. 315] per orbem artare, IV, 451 N.

H

_Habena_ ducta circum caput, I, 315 N. torta Baliaris, V, 193 N. _habenæ_ rerum, I, 144 N.; X, 282; XI, 50. primæ, VII, 384 Latiæ, XIII, 34. excussæ Pavoris, VI, 556 N. salutis, V, 611. Martis, VII, 222; XVII, 175. _habenis_ inmissis victor Vulcanus et Gradivus, IV, 681 N.; XI, 399 N. _habenas_ totas largiri, seu dare equo, classi, etc., XV, 724 V.L. Conf. _Frena_ et _Largus_. _Habere_ sub ictu, V, 46 N. ripas, VIII, 368 N. certamina, IX, 274. canes, scilicet præmio, XVI, 573 N. dicere, polliceri, intrare, XVI, 208 V.L. _Habilis_ nulli galea, IV, 433 N. _habiles_ ad aratra, VIII, 366. portandis armis, XI, 585. enses, VIII, 374 N. _Habitata_ pruinis Nursia, VIII, 416. Gradivo pectora, XV, 337. _Habitus_ terræ, XII, 376. _Hactenus_, IV, 265 V.L. sit satis, IV, 795 N. Cf. IX, 347; XIII, 270; XVII, 373. _Hadranum_, XIV, 250 N. _Hadria_, _Hadriacus_, _Hadriaticus_, I, 54 V.L.; VIII, 438 N.; X, 214 N.; XI, 509. _Hæmonius_ Boreas, X, 11 N. _Hæmus_, III, 495. Mavortius, XI, 464 N. _Hæret_ dies, VI, 406 N. primo in ævo, VI, 425. humi, VI, 278; VII, 618. terræ, XVII, 168. Roma auribus, XII, 518. in morte, XIII, 693. locis, VIII, 565 N. dubius responsi, VI, 670. vultus intentus, III, 155. rupibus Frusino, XII, 531 N. metus, XII, 736. _Halæsa_ ad _Halæsum_ fl., XIV, 218 N. et V.L. _Halcyone_ et _Halcyonides_ dies, XIV, 275 N. _Halesus_ Argolicus, VIII, 474 N. _Hami_ torti loricæ, V, 140 N. _Hamilcar_ in Didonis templo filium jurejurando adigit, I, 77... 139 N. in prælio adversus Vettones perit, I, 141 seq. N. arte conciliabat viros, I, 240 N. exsultat in Sicilia, II, 429 sq. conloquitur cum Scipione in inferis, XIII, 732 sq. _Hammonii_, I, 414 N. _Hammonis_ oraculum, I, 414 N.; III, 8 sq. N., 669 sq. N., 677 N. cornua, I, 415 N.; XIV, 572. templum, III, 666 N. _Hampsagoras_, XII, 345 sq. _Hampsicus_, VII, 671. _Hannibal_ magnus Ausoniæ (h.l. Scipio) XVII, 572 N. Hamilcaris f. et oriundus a Barca, I, 71 sq. avidus motus, perfidus, contemtor Deorum, laborum patientissimus, fortissimus, I, 56 seq. N., 239... 267 N. Hasdrubale cæso admodum adolescens a toto exercitu Pœnorum in Hispania imperator salutatur, I, 183 sq. in templo Didonis puer jurat, se bellum olim Romanis inlaturum esse, I, 70... 189; II, 349 sq., 426 sq. Saguntum obpugnat, I, 268 sq. vulneratur a Saguntinis, I, 520 sq. clipeum summa arte elaboratum dono adcipit ab Hispanis, II, 395... 452 N. eversa Sagunto, Gades adit, ubi in templo Herculis donaria deo vota suspendit, et recessum adcessumque maris admiratur, III, 1... 60. oraculum Hammonis consulit, III, 5 seq., 647... 714. Himilcen uxorem cum filio in Africam amandat, III, 61... 157. hortatu Mercurii a Jove missi, in Italiam exercitum ducit, III, 158... 213. ejus copiæ Libycæ et Hispanæ, III, 214... 405. eas per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et Druentiam trajicit, III, 406... 476. Galliis peragratis, Alpes transit, III, 477... 556. in Italiam degreditur, III, 630... 646. Gallos ad defectionem sollicitat, III, 39 seq. Romanos vincit ad Ticinum, I, 45 N.; IV, 56... 481. ad Trebiam, I, 47 N.; IV, 498... 697. ad Trasymenum, I, 49 N.; V, 1... 678. ad Cannas, I, 50 N.; IX, 1... 657; X, 1... 659. instar Martis in pugnam descendit, IV, 324 sq. N. vicino lumine fulget et oculis hostium caliginem obfundit, I, 496 seq. N. in via per paludes alterum amittit oculum, IV, 751 sq. N. revocatur a consilio Romæ obpugnandæ tonitru Jovis, consiliis Junonis, et tempestate a Neptuno conmota, I, 134 sq.; VI, 595 sq. N.; X, 326... 386; XII, 565 sq., 603 sq. N., 653 seq.; XVII, 218... 282. post pugnam ad Trasymenum per Umbriam agrumque Picenum castra movet in Campaniam, ibique templum Liternensium diruit, VI, 641... 716. variis dolis constantem Fabii Cunctatoris animum frustra tentare conatur, VII, 96... 267. ab ejus agros ferrum ignemque abstineri jubet, VII, 260 sq. ab eo inclusus, sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, ex faucibus elabitur, VII, 268... 376. eo absente cum Minucio pugnat, VII, 377 seq., 494... 535. vincitur a Fabio, VII, 536... 729. somnio prohibetur, quominus suo Magonisque consilio post pugnam Cannensem exercitum ducat Romam, X, 326... 386. Capuæ hiberna agit et cum suis enervatur, XI, 189... 482; XII, 1... 26. inrito conatu obpugnat Neapolim, Cumas et Puteolos, XII, 27... 106. perlustrat tractum Puteolanum, Baias, etc., XII, 107... 160. primum ad Nolam a Marcello vincitur, XII, 161... 294. Acerris Nuceriaque direptis, capit Casilinum, Petiliam et Tarentum præter arcem, XII, 420... 460. vincit Centenium Penulam et Cn. Fulvium, XII, 463 sq. celebrat exsequias Æmilii Pauli, Ti. Sempronii Gracchi et Marcelli, X, 558 seq.; XII, 473 sq.; XV, 381 seq. Capuam frustra obsidione Romanorum liberare conatur, XII, 449... 479 sq. Romam petit, sed submovetur a Fulvio Flacco et tempestate bis a Jove inmissa, qua acies utrimque instructæ dirimuntur, XII, 489... 752. Romam reverti statuit, sed monitis Dasii deterretur, XIII, 1... 83. Feroniæ templum spoliat, XIII, 83... 93. in Bruttios proficiscitur, XIII, 92 sq. in Bruttio agro, de clade ac morte Hasdrubalis certior factus, belli instaurandi consilia agitat, XV, 813 sq.; XVI, 1... 10. sola nominis sui reverentia efficit, ut nec seditio in castris exsisteret, nec hostes lacesserent quietum, XVI, 15 sq. ardor ejus pugnandi languescit invidia Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellam necessarias ab domo mitti prohibet, XVI, 11 seq. ex Italia arcessitur, et invitus discedit, XVII, 146... 217. vincitur a Scipione ad Zamam, XVII, 292... 617. Junonis machinationibus præsenti periculo eripitur, et singulari subducitur certamini, ad quod Scipio cum provocaverat, XVII, 341... 384, 509... 580, 597 seq. in Asiam ad Antiochum confugit, XIII, 876 sq. N. exsul in Syria, Creta, Bithynia, II, 701 sq. N.; XIII, 869... 893. veneno hausto moritur, II, 705 sq. N. XIII, 869... 893. _Hannon_ in Sardinia cæsus, VI, 670 N. _Hannon_ ejusque factio Barcinæ et Hannibali infesta, II, 270 sq. N. et V.L.; IV, 771, VIII, 22 sq.; XI, 538 seq., 563 seq.; XVI, 12 seq.; XVII, 197 sq. _Hannon_ alius captus et in triumpho ductus, XVI, 26 sq. N., 72 sq. N.; XVII, 631 N. _Harpagones_, uncæ manus erant, XIV, 322 N. _Harpe_, nomen virginis, II, 117 V.L. nomen equæ, XVI, 365. _Harpyiarum_ sedes in inferis, XIII, 599. _Harundo_ vid. _Arundo_. _Haruspicina_, ars vetusta, I, 123 N. _Hasdrubal_, Hamilcaris gener et successor, a servo Tagi regis occisus, I, 144 seq. N. non crudelis, sed comis, I, 146 sq. N. cum eo fœdus factum a Romanis, I, 294 N., 479 sq. N. _Hasdrubal_ Hamilcaris f. vincitur a Scipione ad Bæculam, XV, 410... 492. Alpes transit, ut fratri se conjungat, XV, 198 seq. dolo frustratus Neronem evadit, XV, 790 seq. N. cæditur ad Metaurum, XV, 515... 823. _Hasdrubal_ Gisgonis f. Hispania a Scipione pulsus et socer postea Syphacis, XV, 180 sq. _Hasta_ pura præmium, XV, 261 N. dictis comes torquetur, IV, 134 N. perdit ictum, IV, 137 N. invenit petitum vulnus cædemque adcepit ab hoste, IV, 141 N. duplex in unum hostem jacta, ut incertum esset, cui letum cederet, IV, 569 N. dextræ adcommodata, V, 146 N. divino honore culta, VI, 138 seq. N. defixa terræ, VII, 294 N. a Scipione missa fit quercus, XVI, 587 sq. N. Martis, IV, 434 N. _Haurit_ tellus corpora, III, 652; IV, 576. virum ignis, XVII, 107. dolorem, VI, 85. sperata, XII, 408. faciem oculis, XI, 282 N. latus ense, I, 392 N. ardor virum, XVII, 107. telis clausos, VII, 584 N. vigor Latium, XVI, 11 N. mente, oculis, auribus, I, 345 N.; VIII, 135 N. Borean velo, XIV, 389. _haustus_ medullis Hannibal, I, 345 N. pulvis, XV, 51 N. _Hebescit_ fulgor, XII, 653. _hebescunt_ dextræ, VIII, 20. _Hebetatus_ splendor Luciferi, XII, 249. _hebetata_ tela, XVI, 105 N. _Hebrus_, II, 75 N.; XI, 477 N. _Hecatombe_, XII, 333 N. _Hectorea_ gens, II, 343 N.; XIV, 205. _Hedetani_, III, 372 V.L. _Helicon_ resonat modis Latiis, XII, 412. ejus numina, XIV, 1. _Hellespontus_ Leandrius, VIII, 621 N. _Helorus_, XIV, 269 N. _Helymus_ et _Helyma_, v. _Acestes_. _Hemathia_, vid. _Emathia_. _Henna_ et _Hennæa_ Dea, etc., I, 93 N. et V.L., 214; II, 304; V, 489; VII, 689; XIII, 431; XIV, 50, 238... 247 N. _Herbesos_, XIV, 264 N. et V.L. _Herbita_, XIV, 271 V.L. _Hercules_: ejus gens, Fabii, II, 3 N.; VI, 627 sq.; VII, 35, 44. labores, III, 32 sq. N. primus Alpium transitus, II, 356 N.; III, 91, 496; IV, 4 N.; XI, 136, 218 N.; XV, 605. ara Maxima, II, 237; VII, 50 N. Gaditani templum et labores, III, 14... 31 N. agger et via inter Lucrinum et mare, XII, 118 N. cædes Geryonis, I, 276 N.; III, 421 sq.; VI, 628 sq.; XII, 119. sæva noverca, II, 478 N. rogus in Œta, VI, 453 N. conditor est et Deus tutelaris Sagunti, I, 273 N., 505; II, 475 sq. N. Gigantas confecit, XII, 143 N.; XVII, 649 N. Trojam diruit, I, 513 N. Monœcus, I, 586 N. commiseratus fortunam Sagunti auxilium Fidei inplorat, II, 475 seq. N. pacifer, seu pacator Nemeæ et orbis terrarum, II, 483 N. claviger, III, 14 V.L. roboris symbolum in Græcia, Solis in Oriente, ubi orta tota fabula, III, 29 N. descendit ad inferos et inde Cerberum traxit ad superos, III, 35 seq. N. fulmine raptus et inter Deos relatus, sed idolum et umbra ejus in inferis, III, 43 N. stuprat Pyrenen, Bebrycis f., III, 420 seq. N. Tiburtinus, IV, 224 N. in Italiam ad Evandrum venit, et ex ejus filia gignit Fabium, VI, 628 seq. N. Prodicus, XV, 18 sq. N. _Herculeus_ labor, I, 369. _Herculea_ moles, XII, 143 N. pharetra, XII, 433 N. vis, IV, 599 N. _Herculeum_ fretum, I, 199. _Herculei_ colles, I, 585. muri, I, 273 N. _Herculeæ_ exuviæ, II, 191 N. metæ, columnæ, I, 142 N.; IX, 185 N.; XVI, 149. _Herdonia_, VIII, 567 N. _Herminius_, V, 580. _Hermus_ aurifer, I, 159 N. _Hernica_ saxa, IV, 226 N.; VIII, 391 N. _Heroes_ originem et natales suos jactant, XV, 745 seq. N. conviciis incessunt hostes, etiam jam victos, I, 383 N., 398 sq. N., 442 sq. N., 478 seq. N., 482 seq.; II, 258; IV, 286 seq., 538 seq.; V, 262 seq., 317 sq., 574 sq.; XV, 798 sq. jaciunt saxa ingentia, I, 489 sq.; V, 298 sq.; IX, 395 sq. N. adventu suo caliginem oculis hostium obfundunt, I, 496 sq. N. lati et ingentes, I, 499 N. (Conf. _Ingens_ et _Latus_.) utuntur clavis, II, 155 N. pelle ferina cingebantur, utebanturque rictu leonis pro galea, II, 156 sq. N., 191 N., 193 sq.; V, 132 N. victores exultabundi exclamant vel Pæana canunt, IV, 215 N. gemunt et lacrimantur, I, 532 N.; V, 303 N.; II, 476 N. clipeos quatiunt, ut incutiant terrorem, IX, 423 N. in pugna cadentes comparantur arboribus magnis, vento, securi, seu fulmine eversis, X, 164 seq. N. gerunt spicula bina, VIII, 493 N. amarunt servas, XV, 280 N. horridi et sublimes cristis, VIII, 425 N.; XIII, 143 N. dormiunt in pellibus, VII, 289 N. eorum famuli, I, 66 N. vel dona arma sunt spolia, II, 395 sq.; V, 137 N., 321 N.; II, 224 seq. pectora villosa, V, 441 N. adventus cognoscitur ex magnitudine et splendore armorum, I, 496 seq. N.; X, 102 seq. in conviviis cantores, XI, 288 seq. N. nec vultus, nec splendor armorum ferendus, XI, 437 seq. N. [locus incertus] armigeri vel vicini milites tela divinitus excipiunt, ne ipsi feriantur, XII, 262 N. umbræ, seu animæ ingentes, V, 421 N.; VIII, 145 N.; X, 288; XI, 346; XIII, 799. _Hersilia_, XIII, 812 sq. N. _Hesperia_, I, 4 N., 50. _Hesperidum_ horti custos, anguis Junonius, Ladon, VI, 184 N. nodati crines, II, 78 V.L. horti et poma, I, 431 N.; III, 283 N. et V.L.; IV, 636 seq. N.; VI, 184 N. _Hesperius_ axis, I, 130 N.; XVI, 291 N., 660. gurges, XV, 250 N. _Hesperium_ litus, XVI, 592 N. _Hesperus_, idem qui Lucifer, VII, 639 N. _Hiarbas_, vid. _Iarbas_. _Hiat_ desidia, XI, 35 N. miles, XII, 75 N. _hiant_ viscera, V, 257; X, 183. _Hiatus_ terræ optantur, IV, 330 N. _Hiber_ omnis, XVI, 306. _Hiberum_ armentum, XII, 119 N. vulgus, I, 145 N. _Hiberi_ alites, II, 269 N. [nota ad h.l. non exstat] Conf. _Iberus_. _Hibernæ_ undæ, XV, 570 N. _Hiems_ deformis, III, 489. imbrifera, III, 197 N. ejus caput, tempora et vertex, XII, 1 sq. N. _Hieron_ rex mitis et socius Rom., V, 490 N.; VIII, 614 N.; XIV, 79 sq. N.; XIV, 653 N. _Hieronymi_ crudele imperium et mors, XIV, 85 sq. N. _Himera_ fl. duplex et urbs cum thermis, XIV, 232 sq. N. _Himilco_, XIV, 431 N. _Hinc_, I, 283 V.L.; II, 106 N. _Hinnitibus_ aera flammat, XIV, 209 N. inplet campos sonipes, I, 222 N. _Hipparis_, XIV, 230 N. _Hippo_ regius et Zarytos, III, 259 N. _Hippocrates_ Prætor, XIV, 287 N. _Hirpini_, VIII, 569 N.; XI, 11 N. unde ita dicti, XI, 11 V.L. _Hirsuta_ et _hirta_ toga et coma priscorum Rom., I, 613 V.L.; XIII, 812 N. _Hirsutæ_ imagines, I, 613 N. _Hirta_ cæsaries, coma, frons, toga, I, 613 V.L.; V, 438; XIII, 861 N.; XV, 28 N.; XVI, 121. _hirtum_ pectus, V, 450. _Hispal_, seu _Hispalis_, III, 392 N. _Hispani_, seu Celtiberi prælium inituri saltant, seu cætras percutiunt, et laudes heroum canunt, more barbarorum hominum, III, 346 sq. N.; X, 230 N.; XVI, 30 N. ad suicidium proni, I, 225 seq. N. eorum equi et equites præstantissimi, I, 222 sq. _Hispania_ extrema terra, vid. _extrema_. aurifera, III, 401 N. spicifera, III, 403 N. ejus geograph. describitur, I, 220 sq. equi, I, 222 seq. N. metalla, I, 228 sq. N. fertilitas, I, 237 sq. N. _Hispellas_ Metaurus, IV, 187 N. _Hispellum_, IV, 187 N.; VIII, 457 N. _Hister_ fl. binomen, I, 326 N. _Hispida_ pectora, V, 441 N. _Homeri_ laus, XIII, 778... 797 N. _Hominum_ præstantia, XV, 71 sq. N., 84 sq. N. _Honor_ frontis, capitis, formæ, togæ, IV, 755 N. æstatis, III, 487 N. deorum, III, 218 N.; IV, 700; VII, 90, 184, 750; VIII, 442; XIII, 434. verborum, II, 483 N. Martis, X, 400 N. [recte 399] leti, X, 560 N. lucis, III, 147 N.; VII, 737; XIII, 556. plausæ cervicis, IV, 264. tumuli, II, 265. armorum, XV, 478 N. saguli, XVII, 530. candoris, XII, 230. Soractis Carmelus, VII, 662. quæsitus poculis mixta gemma, XIV, 662 N. de præmio, IX, 199 V.L.; XVI, 452 N. _honores_ extremi, VI, 670. Latii h.e. dii, VIII, 43 N. sine _honore_ sepeliri, XIII, 627 N. _Honorare_ delubrum sanguine, XII, 340. _Honorarium_, IX, 199 V.L. _Hora_ eadem manet te tuosque, VI, 509 N. læva, VII, 30. diei et noctis, IV, 89 N. nostra, XII, 193 N. _horæ_ mutabilis brevitas, III, 141. _horæ_ serenæ, XV, 53. _Horatius_ Cocles, X, 484; XIII, 726 sq. _Horrent_ galeri, I, 484 N., 628. segetes, arma, pili, setæ, I, 423 N., 527, 628; V, 441; VIII, 570. ora cete, XIV, 253 N. minores fata, VI, 550 N. _Horret_ glacie, IV, 741. tantum licere, XIV, 671 N. campus, I, 211 N. huic thorax, IV, 558 N. rigore, XIV, 68. _Horrescit_ sætis, I, 423 N. nimbis tempestas, I, 134. _Horridus_ alis Corus, III, 524. _horrida_ humus, I, 230; IV, 687 N. squama, VIII, 525. virtus, I, 58 N.; XI, 205 N., 419. arma, I, 517. _Horrificare_ galeas, III, 389. _Horror_ gratus, VIII, 561 N. Carthaginis Marcellus, XV, 340 N. _Hortari_ equos, XVI, 322 V.L. _Hortator_ remigum diversus a symphoniaco, VI, 361 N. _Hospita_ nimis lotos, III, 311 N. Baccho Tarraco, XV, 177. jura, XVII, 68. otia Musis, XII, 31 N. pacta, XVII, 79. _Hospitales_ mensæ sacræ, XVII, 68 N. _Hospitia_ tarda cæli excipiunt eum, III, 627 N. _Hostis_ adest, VI, 559 N. _Hostus_, _Hostius_, _Hostilius_, _Hiostus_, I, 437 V.L.; XII, 347 sq. _Humectat_ lacus, V, 5 V.L.; VIII, 437; XIII, 85. _Humentes_ campi, XI, 507; XIV, 368. nebulæ, VIII, 458. oculi, IX, 30. rores, II, 479. umbra et nox, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 168; XIII, 439. Cf. _Uvens_. _Humida_ nox, XIII, 413. _Humor_ inglorius Tiniæ, VIII, 452 N. _Hybla_ et _Hyblæum_ nectar, XIV, 26 N., 200 N. _Hydro_ inbuta tela, I, 322 N. _Hyempsal_, I, 408. _Hyempsas_, XVI, 461. _Hymenæus_ novus, XIV, 241. lascivus, V, 22 N. primus, III, 64 N. Tyrii _Hymenæi_, XVII, 80. _Hymettus_ ejusque mel, II, 218 N.; XIV, 26 N., 199. _Hyperion_, XV, 214 N. _Hypsa_ fl. duplex, XIV, 227 N. _Hyrcana_ tigris, V, 280 N. _Hyrcani_ mortuos canibus objiciunt, XIII, 473 sq. N.

I

_Iaccho_ haud inamatus ager, XII, 526 N. _Iapygia_, I, 51 N. _Iapyx_ campus, I, 51 N.; III, 707; VIII, 37. alumnus, IX, 270 N. equus, IV, 555. _Iapygis_ arvi, IX, 185 V.L. _Iarbas_, I, 414 sq. N. et V.L.; II, 58 seq. N. _Iberiacæ_ terræ, XIII, 510. _Iberus_ bellator, I, 190. Mars, XV, 2 N. _Ibera_ terra, III, 176. Conf. _Hyberus_. [recte _Hiber_] _Iberus_ fl. finis imperii Rom. et Pœnorum, I, 294 N., 480 N., 643 N.; II, 449 sq. N. _Icarium_ mare, IV, 245 N. _Icarus_, II, 133. Dædali filius, ejusque lapsus, XII, 96 sq. _Icere_ fœdus, VI, 489 N. _ictus_ lacus flamma, V, 73. vino, VII, 202 N. specie, VIII, 388 V.L. _icta_ facies maris, XIV, 360. loca clamore, III, 436 N. _Ichnusa_, XII, 358 N. _Ictus_ vanus, futilis, iners, VII, 648 N.; XV, 794 N. _ictum_ perdit hasta, IV, 137 N. sub _ictu_ Roma est, IV, 42 N. _Ictus_ amisere spatium, IX, 321 N. furoris, IX, 464. nautarum, VII, 361. _Ida_, XVII, 20 N. _Idæus_ sanguis, I, 125 N. _Idæa_ mater, XVII, 20 N. _Idæum_ genus, III, 207 N. _Idæa_ nomina, XII, 155 N. _Idalia_ sagitta, V, 19 N. _Idem_ alicui est, h.e. par s. similis, XV, 397 V.L. _Idmon_, VII, 609. _Idumææ_ palmæ, III, 600 N.; VII, 456 N. _Iertes_, V, 259. _Ietas_, XIV, 271 N. _Ignara_ viri, II, 68 N. _Ignavus_ remus, XIV, 538 N. _Ignava_ mors, IX, 512 N.; XIV, 607 N. silentia, V, 13 N. _Ignescit_ animus, XIII, 180. virgo penitus, IX, 460 N. _Igneus_ æther micat, I, 135 N. apex hastæ, I, 466. equus, XVI, 511 N. in pugnas, VI, 209 N. _Ignea_ gens plantis, III, 306 N. mens, III, 136 N. lumina, II, 586. _Ignifer_ hortatus, XVII, 293 N. _Ignis_ exundat, fluit, manat, XVII, 98 N. naribus equi expiratus, VI, 232 N. virtutis, XVII, 112 N. _ignes_ subterranei, VII, 372 sq. N. _Ignobilis_ vir et mors, III, 123 N. _Iguvium_, VIII, 459 N. et V.L. _Ilerda_, III, 359 N.; XVI, 475 N. _Ilertes_, III, 255. _Ilia_ Aniene vel Tiberi mersa, et alterutri nupta, XII, 543 N. _Iliaca_ cuspis, V, 595 N. nurus, III, 151. Phœbas, XV, 282 N. _Iliaci_ muri, XII, 515. _Iliacæ_ aræ, XIII, 620. flammæ, V, 82 N. procellæ, VI, 105. _Ilienses_ in Sardinia, XII, 344 N., 364 N. _Ille_ pater deorum, cum emphasi, III, 181 N. _illa_ ego sum, XV, 59 N. _Illyris_ ora perdomita armis Æmilii, VII, 290 N. _Ilva_, VIII, 615 N. et V.L. _Imago_, seu umbra et simulacrum, I, 97 N. magna, VIII, 145 N.; XIII, 751. clamoris clamat scopulis, XIV, 465 N. feretris præcedens, X, 567 N. flammæ in æquore, II, 663 N.; XIV, 566. pœnæ, II, 435. leti, XIV, 617; XVII, 481. avorum cum titulis, IV, 496. Italiæ adparet Neroni eumque hortatum, XV, 522... 559 N. _imagine_ multa numerare Hammonis comitem, V, 365. multa fulgere avorum, XVII, 12. _Imber_ saxeus, I, 311 N.; XIII, 181. _Imbriferam_, hiemem permixta grandine torquere, III, 197. _Imilce_, III, 97 sq. N.; IV, 775 sq. _Imitantur_ saxa sonitum, V, 433 N. _Impete_ vasto, II, 243. procursus, XIII, 248. _Impluvium_, vid. _Inpluvium_. _Inachius_ vir, I, 287 N. _Inachia_ juvenca, X, 347 N. arma, XV, 278 N. _Inadcensi_ ignes, I, 96 N. et V.L. _Inadcessi_ aditus, seu saltus, III, 516; X, 80. _Inamatus_ ager Baccho, XII, 527. _Inania_ bella, I, 69. rerum, IV, 8. deorum pectora, II, 309. munera cæsis, X, 536 N. famæ dare, IV, 73 N. lora, XVI, 439 N. _ad_, seu _per inania_, I, 97 N.; IV, 136; X, 151; XIV, 210, 244. _Inante_ vox recentior, VI, 580 V.L. _Inaperta_ fraudi senectus, VII, 26 N. _Inarime_, VIII, 541 N.; XII, 148. _Inbellis_ dies, XI, 407. femina, II, 361 N. _Inbelle_ ævum, XIII, 889 N. _Inbelles_ anni, III, 329; XVI, 656. _Inbuere_ sagittas hydro, I, 322 N. primo hymenæo, III, 65 N. manus cæde, IX, 264. _Incalescere_ sagitta Veneris, V, 19 N. _Incanescit_ ætas, III, 328. _Incautus_ ardor, X, 339. fervor, XIII, 215. ictus, II, 99 N. _Incedunt_ tenebræ noctis, VIII, 337 N. _Incendia_ belli, II, 358 N.; XVI, 600. saxosa, XIII, 595. jacit, IX, 605. clipei, IX, 449 N. concepta pastu, VI, 162 N. _incendii_ descriptio, IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq. XVII, 91 sq. _Incendit_ castra amore pugnæ, IX, 37; XVI, 513 N. aures vocibus, XI, 69 N. animos dictis, II, 36. clamoribus cælum, seu urbem, XIV, 209 N. _Incerta_ cervix, V, 65 N. fugæ, IV, 112. levitas mentis, XVI, 145. _Incessere_ sudibus, I, 523. telis, I, 473. dextra, II, 26 N. monitis, II, 171; XI, 209. _Incidere_ actus, III, 78 N. _incissæ_ leges, XVII, 620 N. _Incidit_ humero hasta, XV, 756. _Incitus_, I, 357, 491, 497; II, 174, 248; III, 307, 460; V, 473; VI, 234. _Inclinat_ acies, XV, 735. pugna ruina, VI, 29. _inclinata_ rerum, VI, 119 N. _Inclita_ leti, XIII, 821. _Includere_ Bacchum pectore, IV, 777 N. laude ævum, XIII, 686. Conf. _Claudere_. _Incocti_ corpora Mauri, XVII, 632 N. _Incocta_ cerastis spicula, XV, 681 N. _Inconcusso_ glomerare vestigia dorso, III, 336 N. _Inconsuetus_ mensæ opimæ, XI, 280. _Inconsultum_ Senatus, VIII, 217 N. _inconsulta_ Capua servare modum, VIII, 545 N. _Increbescere_ et _increbrescere_ pugnam, X, 1 N. et V.L. _Increpat_ clangor, XVI, 94. clipeo, XII, 685 N. _increpant_ classica signum, V, 188. tubæ, XIV, 373 V.L. _Increpitat_ terga, II, 250; V, 642. ardor, XVII, 106. aliquem moræ, VIII, 263. ministros, I, 181 N., 452. _Incumbit_ remis, IV, 610 N. fortunæ et fato, IV, 731 N.; VII, 241 N. ventus, XII, 656 N. ferro, VIII, 155. se, V, 219 N. campo, IV, 666 N.; XVI, 423. medio limite, XVI, 488 N. miles, XV, 447. bello, XIV, 119. labori, IV, 818. jusso, XIII, 21. Messana freto, XIV, 194 N. tuba, XIV, 373. _incumbens_ pressit Janiculum, X, 488. malis Italum, XI, 26 N. dextræ, V, 501. ad prælia, XIV, 376. _Incustoditus_ amor, VIII, 113 N. _incustodita_ nox, XV, 333. _Incutere_ umbonem fesso, II, 256; XII, 514. Eumenida muris, II, 544 N. bipennem, XVI, 64. robur, XIV, 382. pondus, XI, 395. plantam, VII, 304 N. se Nuceriæ, XII, 425 N. verbera, II, 626 N. fulmina clipeo, XII, 625. _Indago_ saltus, 41, 419 N.; X, 80; XIII, 141 N. _navalis_, XIV, 368 N. _Indelibata_ virgo, XV, 271. _Indibilis_, XVI, 564 N. _Indicere_ honores templis, VII, 90 N. _Indigenæ_ Hiberi, XVI, 31. _Indigetis_ luci, VIII, 39 N. _Indigetes_ dii, IX, 294 N.; X, 436. _Indignatur_ habenas, XVI, 352 N. Iberum, I, 643 N. liquor aeno, V, 606 N. _Indignus_ avorum, VIII, 383 N. _indigna_ rupisse fidem gens, XI, 12 N. _indignæ_ pœnæ juvenis, XI, 379 V.L. _Indiscreta_ arma, VIII, 576. _Indispensatus_ nisus, XVI, 341 N. _Indo_ litore sol se tollit, VII, 477 N. _Indi_ odorati, XVII, 647 N. _Indocilis_ quieti, XI, 11 V.L. terra Cereri, I, 237 N. pacis, XII, 726. _Indoles_ sacra, IV, 475. segnis, II, 347. _indolis_ magnæ ausa, XI, 306. _indole_ hac, IV, 799. tanta viri, V, 674. _Indomitus_ Hasdrubal, XIII, 677. _indomiti_ ignes, IV, 677 V.L. mores, XIV, 87. _Induit_ cunctis pavorem, XV, 736 N. nomina gentis, IX, 545. splendorem ferro, IV, 13. sibi iras, I, 38 N. vultum, II, 558. Africam flammis, XVII, 195 N. [nota ad h.l. non exstat] _induere_ arma alicui, XIV, 297 N. patrem, VII, 496 N. _Indulget_ habitare, XIV, 672. Junoni, XVII, 373. _Inepte_ credit, seu nocet, X, 382 V.L. _Iners_ ignis, V, 572 N. cuspis, VII, 629 N. lucus, VI, 146 N. vallum, V, 121 campus, XIII, 530. dies, XII, 104 aqua, mare, palus, terra, gleba, V, 5 V.L. letum, X, 403 N. _inertis_ nebulæ, VI, 646. _inertia_ ferro spicula, XIV, 542 N. _Inexhaustæ_ urbes, XIV, 685. _Inexorabilis_ Auster, XVI, 97. _inexorabile_ limen, XIII, 578. _Inexpertæ_ arces, III, 496. _Inextricabile_ litus, IV, 582. _Infamare_ ferrum veneno, III, 273 V.L. _Infamia_ atris pennis volitans, XV, 97 N. _Infandum_ dictu, IV, 767. _infandi_ Senones, IV, 160. _Infausta_ gens, XV, 13 N. _Infelix_ arbor, IV, 357 N. quassat lampada, etc., II, 667; IV, 648. Hannon, XI, 550 N. _Inferi_ trepidant inmisso lumine, V, 618 N. _inferorum_ aditus, fluvii, lacus, et de iis mythi unde orti, XII, 104... 160 N.; XIII, 397... 895 N. decem portæ, XIII, 531... 561 N. fluvii, XIII, 563 seq. N. quæ ibi sunt, vel ad eos spectant, nigra, seu furva sunt, I, 119 N.; V, 220 V.L. in sacrificium diis nigræ pecudes inmolantur, scrobe facta circa aram, XIII, 406 sq. N., 429. _Inferias_ mactare hostes, IV, 232 N.; XV, 206. mittere, XV, 820 N. earum ritus, XVI, 292 sq. N. _Inferna_ parentis aula, II, 671. _Infernæ_ aræ, II, 426 N. _Inferre_ Dardaniam Latio et Penates, I, 42 N. cornipedem, IV, 231; XV, 725. gressus, VI, 428. se vallo, XVI, 138. membra in turmas, XVII, 415. Umbros, IX, 273. _inlatus_ armentis leo, XI, 243 V.L. Beryæ, XIV, 156 N. _inlata_ pubes stagnis, V, 631 V.L. _Infervescit_ sol fronti, XIII, 341. _Infestare_ obiis, II, 277. hostem cædibus, IV, 624. equum currentem, XVI, 504. _Infestum_ vulnus, I, 397. _infestis_ nebulis, VIII, 458. _Inficere_ æquora limo, VIII, 382. _Infidus_ Mars, XIV, 266 N. _Infigere_ oscula, VIII, 127; XII, 592, 738. spicula metæ, XVI, 567. _infixum_ est, IV, 330; X, 643. mente, VI, 423. mœnibus hostem, XI, 173. _Infima_ vulgi, VIII, 249. _Infit_ talibus, I, 477; XII, 67; XVI, 139. _Inflammare_ ferrum veneno, III, 273 V.L. _Inflare_ præcordia fama, IV, 360. _Inflectere_ turmas castris, XII, 572 N. [nota ad h.l. non exstat] _Infœdere_ æra ossibus, X, 237. _Informare_ effigiem, XVII, 524. _Informidatus_ adit, XV, 241 N. _Infractum_ ævum, XV, 648 N. _infractæ_ minæ, VII, 125. _Infremuit_ bellum, III, 230. leo, XI, 245. _Infrenare_ et _infrenati_ pro _frenare_ et _frenati_, IV, 314 N. _Infrendens_ murmure, II, 688; XV, 522. _Infundit_ cantum per aures, XI, 433. (Conf. _Fundere voces_) agmen mœnibus, XIV, 638. pestis se tectis, XVII, 506. _infusus_ Phœbus, XII, 732. _infusa_ pestis medullis, I, 173 N. umbra, XI, 268. pax per æquora, VII, 258. _infusæ_ tenebræ, V, 678 V.L. _Ingenium_ collis, IV, 91 N. membrorum, XVI, 46 N. magnum non est vitale, XV, 356 N. _Ingens_ hostis, I, 499 N.; II, 255 V.L. consul, VI, 443 N. Senatus, XI, 67 N. _ingentia_ sperare, XVII, 535 N. _Ingerere_ hastas hosti, II, 176. se periclis, X, 5. _ingeritur_ una facies, III, 535. _Inglorius_ hospes, II, 104 N. vir et mors, III, 123 N. ordo militum, IX, 331 N. rivus, XIII, 6. _Ingluvies_ ventris, VI, 155 N. _Ingravare_ ad cælum, IV, 669 N. _Ingruit_ Oceanus torrentibus undis, III, 52. Ausonia, XII, 208. exercitus, XIV, 140; XVII, 585. _Inguen_ hasta fixum, I, 387 N. _Inhiat_ populo casuro mors, II, 549. _Inhonesta_ et _inhonorata_ mors, vid. _Mors_. _Inhonora_ busta, XIV, 632 N. facies rerum, X, 390. _Inhonoratus_, IX, 199 V.L. vir et mors, III, 123 N. (idem quod supra); IV, 605. _Inhorrescunt_ agmina, XII, 381 N. _Inhospita_ cautes, XIII, 336. quercus, V, 508. terra Baccho, I, 287. _inhospita_ litora, II, 23 N. lustra, XVI, 103. _Inhumata_ juventus, V, 129 N. _Inicere_, X, 570 N. _Inimicus_ pontibus amnis, III, 455 N. _inimica_ incendia, VII, 161 N. _Iniquus_ sol, II, 60 N. _iniquæ_ furiæ, I, 146. _iniqui_ tumuli, III, 631. _iniqua_ pericula, VI, 319 V.L. _Injectus_ colla catenis, IV, 359 V.L. _injectum_ mare, I, 593; III, 47. _Inlabitur_ voluptas animis, XV, 95. luxus per viscera, XI, 400. fervor, XIV, 428. _Inlabsus_ gregis, III, 463. _Inlacerabile_ spolium, V, 138 V.L. _Inlacrimans_ sceleri, II, 619. casibus urbis, II, 476. _Inlæsus_ restituit terras, XVI, 657 N. veneno fraudum XIII, 536. _inlæsum_ corpus mulieris, XVII, 31. _Inlatrat_ jejunis faucibus Orthrus, XIII, 845. _Inlaudata_ anima, XIV, 632 N. _Inlicere_ ad cauta Patres, IV, 804. _Inlicitæ_ terræ, XIV, 244 N. _Inlidere_ clavam, II, 246. nimbum terris, V, 385. amnes ponto, XVII, 642. _Inlisus_ aquarum, XVII, 245. _Inlita_ macula vita, XI, 43. _Inludere_, vox obscena, VIII, 470 N. _Inlunis_ nox, XV, 616 N. _Inluvies_, VI, 373 N. _Inmedicabilis_ ira, I, 147. _Inmemor_ Lethe, XVI, 477 N. ævi, VIII, 664 N. _Inmitis_ Decius, XI, 205. Aricia, IV, 367 N. hiems, XII, 3. equus, XII, 254 N. sol, III, 268. _inmite_ pectus, I, 168. vinum, seu mustum, XIII, 378 N. _inmitia_ regna Boreæ, I, 587. _Inmittit_ iras, V, 292. prælia fretis, XV, 154. numen animis, II, 516 N. se Boreas, XIV, 122 N. _inmissæ_ habenæ, XI, 399. _Inmoriens_ ausis et clavo, X, 201 V.L. _Inmortua_ manus clavo, XIV, IV, 403. pars rostro, XIV, 484. dextera telo, XVI, 67 N. _Inmugit_ tellus, I, 95; V, 615. Nereus, IV, 208. Mulciber, XII, 141. procella antennæ, XVII, 256. _Inmurmurant_ hastæ, V, 332 N. iræ VII, 146 V.L. _Innectere_ aliquem catenis, non alicui catenas, XI, 241 V.L. _Innitens_ hastæ, VI, 70 N. _Inolescit_ mersis ramis durities lapidum, VIII, 581 N. _Inops_ mentis, V, 632. _Inopes_ mensæ, VI, 373. _Inpacata_ stirps, VII, 665 N. _Inpar equis_, VIII, 282 N. _Inpastus_ vultur, III, 343. _inpasta_ turba luporum, VII, 129. _Inpatiens_ ævi, I, 227 N. perdere mortem, IV, 606. dare terga, VI, 254. teneri, VI, 232. cohibere, XI, 98. _Inpellit_ equum planta, seu calce, II, 71 N.; VII, 697. muros manu, II, 532 N. aures et oculos, II, 580 N. moras, VIII, 279. pectus pectore, V, 219 N. ventos jaculis, XVI, 298 N. signa, IX, 139. ferrum capulo tenus, IX, 382. gurgite pontum, I, 197. metas Parcarum augurio, V, 406 N. ventus aristas, IX, 359. saxa cælum, II, 217 N. lampas vim, XIV, 429 N. et V.L. Phœbus diem ad metas, II, 268. eum equus, seu aqua, IV, 597 N.; 650 N. agens, XII, 484 N. _Inpenetrabilis_ luctibus, VI, 113 N. iræ mens, VII, 561. _Inperare_ lacrimis, iræ, etc., II, 652 V.L. _Inperditus_, IX, 161 V.L.; X, 416. _Inperterritus_, XI, 207; XIV, 188. _Inperturbata_ otia, XV, 58. _Inpetere_ os hasta, V, 273. _Inpingitur_ pila ponto, IV, 297 N. turbine pugnæ in adversos, IV, 370 N. Cf. VII, 612; IX, 320; XII, 187; XIV, 15. _Inpia_ vallis, V, 431 N. _Inplacabile_ cælum, XVII, 252. _Inplet_ hortatibus, I, 105 N.; V, 150; VIII, 29. amore pugnæ, III, 714. dies orbem radiis, VIII, 192. me horror, VIII, 121. se cædibus, IX, 528. se sitiens, XIII, 736. imago oculos, III, 45 N. somnus lumina, XIII, 641. terras voce, VIII, 409 N. campos hinnitibus et curru, I, 212 N.; IV, 436 N. dumeta latratibus, etc., III, 294, 680; IV, 692; V, 33; VI, 190. fama Italiam, I, 343. solus loca cæsorum, XVI, 51 N. sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N. clipeum, IV, 384. Mars campum, XII, 717 N. Deus vatem, III, 697 N. _Inplicat_ tremor artus, III, 124. medullis amorem, II, 517 N. terræ membra, VII, 614 N. flamma patrem, XIII, 619 N. nexu, IX, 629. errore vias, XV, 618. _Inplumes_ coni, VIII, 419 N. _Inpluvium_ porticibus et xystis ornatum, XV, 18 N. _Inponit_ se regnis, VIII, 54. globos urbi, I, 349 vincula Eridano, XII, 696. leges Latio, XVII, 191. noctem freto, XVII, 254. se super colla, XI, 244. _inpositum_ iis meritare, X, 656 N. _Inportuna_ lues, XIV, 582. corda XI, 387 N. locorum, III, 540. _Inpossibilia_ quomodo a poetis exprimantur, V, 253 sq. N. _Inpressum_ ei est, sistere, etc., VII, 9 N. _Inproba_ virtus, I, 58 N. vallis, etc., V, 431 N. fama, IV, 5 N. prælia, XV, 673 N. fortuna V, 92 N. puppis, XIII, 761 N. spicula, IX, 589. spatia, XIV, 508 N. jura, XVII, 619. _inprobus_ furor Euri VI, 525 N. citat hastam, IV, 536 N. _Inproperæ_ Parcæ, III, 96 N. _Inprovida_ trabs IV, 284 N. _Inprudens_ tantæ pestis, VI, 166 N. _Inrasa_ clava, VIII, 584 N. _Inrigui_ horti, VII, 180 V.L. _Inritare_ fata, V, 234 N. hostem, IV, 511. _Inritant_ pocula luxum, XIII, 355. _Inrorare_ oculos lacrimis, II, 123. quietem oculis, X, 356. liquorem mensis, XI, 302. cristas aqua, IV, 654 N. _Inrumpere_ templa et templis, II, 378 V.L. costas, V, 549. sacris muris, X, 367 N. _Insania_ vatum, imbris, venti, etc., I, 101 N. mentis, militum, etc., I, 32 N. _Insanire_, I, 32 N. _Insanus_ Eurus, VI, 175. imber, I, 101 N. Mavors, VI, 6. ventus, X, 226. _insana_ vates, ibid. N. _insani_ fluctus, montes, XVII, 435; XII, 371 sq. N. _insana_ freta, I, 638. _Inscribere_ Martem genti, X, 618 N. terram imo cornu, XIII, 328 N. _Inserere_ caput cælo, V, 482; VII, 29 N.; IX, 19. pedites globo, V, 31. alicui cupiditatem, I, 80 N. _Insertare_ caput nubibus, V, 482; IX, 19. _Inservibat_ equo, VII, 341 N. _Insibilat_ ore, II, 626 N.; IX, 517. ignis membris, XII, 616 N. _Insideo_ et _insido_ differunt, V, 3 V.L. _insido_ cum quarto casu jungitur, XII, 487 N. _Insomnia_ pro somniis, X, 357 N.; XI, 102 N. _Inspectare_ cædes, V, 207 V.L. _Insperata_ juventus, I, 426 N. _Inspirare_ alicui quid, I, 80 N.; II, 517. _Instabilis_ tellus pendet IV, 347. _Instat_ operi, II, 407 N. fatis, I, 268 N.; IV, 731 N. filiis, VII, 458 N. equis verbere, XVI, 324 N. pugnare, I, 374 N. senectæ, VII, 178 N. timor trepidis, VII, 349 N. _Instaurare_ honorem diis, III, 218 N. mensas dapibus, XI, 421 N. _Instincti_ pectora, VIII, 242 V.L.; XII, 518 N.; XV, 135 N. _Instratus_ tigrim equus, V, 148 N. _Instridens_ pelago fax, IV, 436. _Insultat_ jugo, IV, 66 N. ignis culminibus, I, 602. fraude pharetræ, I, 323. imperio, XIII, 606. pelago, XIV, 363 N. _Insurgit_ in hastam, ensem, ictum, remis, I, 401 N.; IV, 208 N.; 610 N.; V, 294 N.; XV, 374. capiti serpens, II, 546 N. Mavors propior, V, 609. vis virorum, VI, 338. crista cono, XVI, 556. _Intacta_ mens fortunæ, I, 179; XI, 425 N. _Integer_ intactusque, X, 63. _Intemerata_ gradu saxa, III, 499 N. _Intendit_ agmen finibus, III, 466 V.L. vultum telumque, II, 114 N. cornu, VII, 659 N. ignem, XVII, 478 N. vocem manumque, XV, 637 V.L. hastas, XVII, 419 N. vires, I, 334. _Intentare_ palmas virorum oculis, XI, 88. _Intercidit_ bonos ævo, III, 440. _Intercipit_ cælum umbra, III, 486. arva stagnis, XI, 508. _Interdum_ pro _interim_, IV, 491 N.; VI, 30. _Interea_, seu _interim_ pro _interdum_, IV, 491 N.; VII, 395 N. _Interior_ cura, XVI, 338. stringit metam, XVI, 361 N. _interius_ recursat, II, 519 N. _Interstruit_ spina artus, X, 149 N. _Intextus_ agger axibus, XIII, 109 N. _intexta_ castra calamo, XVII, 88 V.L. _Intonat_ ductor armis urbi, XIV, 298. Eurus, XVII, 249. mare, VII, 574. _intonuit_ Trebia, IV, 638 V.L. _intonuere_ arma, II, 213. minæ, V, 275. _Intonsi_ Bacchus et Apollo, VII, 196 N. Galli, XV, 671 N. juvenes, XVI, 525 N. Regulus, Pompeius, Cato, ut prisci Romani, I, 613 V.L. _Intorqueo_, _intorquet_ cornum, II, 124. si _intorserit_ diram vocem, XI, 340. _intorquens_ nubem nigranti turbine, V, 535. nubem cum grandine multa, -XII, 662. procellam, VI, 178. _intorquentes_ tela, II, 323. _intorti_ saxi moles VII, 623. _intorto_ jaculo sancire verba, I, 305. _intortos_ amictus astrictus, V, 367 N. crines demissus, III, 284. rudentes aptare, VI, 353. _intorta_ calamo cannaque movere castra, XVII, 88. _Intra_ pastorem, rem, fortunam, XIV, 466 N. aliquem esse, XV, 107 V.L. _Intrat_ puppi et puppim, II, 378 V.L.; VI, 498 V.L. mentes superum, I, 124 N. deus vatem, III, 697 N.; XII, 323. mente tenebras æternas, VII, 586 N. manes, X, 288. urbem oculis, XII, 567. mœnia hasta, II, 89. factum nepotes, XIII, 795 N. mare vulneribus, XIV, 550. arundo lumen, V, 447 N. cælo discordia, IX, 289. _Intremere_ quid, II, 53 N.; VIII, 60 N. alicui, XVI, 666 V.L. [recte 665] _Inundare_ campos armis fulgentibus, XV, 552. _Invadere_ campum, bella, pugnam, III, 660; IX, 12 N.; XII, 199; XVII, 386, 472. munera, X, 594. laudem, II, 579 N. amnem, III, 455. mentes, II, 515. fasces, VII, 541 N. habenas rerum, II, 292. clavum regendæ patriæ, IV, 712. _Invenit_ cornus vulnus, IV, 141. _inveniunt_ nullos ventos carbasa, III, 537. _Invertere_ lanas murice XVI, 568 N. _Invetitum_ saltus penetrat pecus, II, 442. _Invictus_ Vulcanus, IV, 677 V.L. _Invident_ Dii fortunæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; XV, 512; XVII, 550 N. _Invidia_ nigro ore adlatrat victorem, VIII, 291 N. deorum, si res hominum nimis felices sunt, III, 78 V.L.; XIV, 583. fit diis, VI, 84 N. cælo fertur, VI, 402 N. nihil crescere patitur, nec magnas laudes exsurgere, XVII, 187 sq. _Invigilat_ armis, XIV, 187. mens curis, X, 330. _invigilant_ arcu, IV, 18 N. _Inviolata_ mens mero XI, 307. vita, XIII, 875 N. _Invitat_ aura, VIII, 325. _invitant_ quo spolia, VI, 650. _Inviti_ fratris lumina componit, X, 342 V.L. _invitas_ diffugit spiritus in auras, XVI, 545. _Invia_ bellis tecta, XIV, 639 N. _Involvit_ campos agmen, XII, 622. tempestas terras, IV, 442. _involvunt_ orbem gressibus, XV, 624. nube telorum mœnia, I, 311. _involves_ bello Italiam, III, 212. _involvite_ flammis, VI, 716. _involvens_ campum clipeo, IX, 448 N. futura, VII, 435. _involvere_ campos vado, VI, 143. comam visa est flamma, XVI, 120. se non cessarunt apium nubes, VIII, 635. _involvi_ casside crinem, VII, 461. _Iolaus_ Herculis comes adfinisque, et _Iolænses_, XII, 364 N. _Ipse_ ego vidi, II, 322 N. Cf. IV, 804 N. _Ira_ ducis surrexerat, V, 105 V.L. ventorum, XVII, 254. _iræ_ est tibi Hannibal, II, 604 N. _iram_ sibi induere, I, 38 N. vatis palluit, I, 101 N. in _ira_ est vultus, XIV, 530 N. _irarum_ exercitus (fig.), 437 N. _iras_ longas exsatiare, XII, 271 N. mucronibus dant, VII, 345 N. [recte 344] ventorum concire, XII, 610 N. _Irata_ æquora, IV, 299 N. _Ire_ periclis ad decus, I, 570 N.; IV, 36 N. in nomen alicujus, VI, 636 N. _it_ sensus per pectora, II, 521 V.L. per aures, II, 78. sanguis de vulnere, II, 394. clamor ad auras, II, 417 N. quantus, IV, 267 N.; XVI, 668 N. in curas, IV, 9; XII, 419. factum in secula, et per ora hominum, in nomen æternum, II, 511 N.; XII, 312. Stygius color per artus, XII, 244. cruor per membra, IV, 205 N. sudor membris, III, 215. precari, IV, 793 V.L. exsequias, inficias, XV, 394 N. felix et numinibus votisque secundis, III, 116 N. hasta per latus, IV, 567. aqua fluens, VI, 140 N. _I_ (imperativ.) vox inridentis, II, 258; IV, 787. optantis, III, 116 N. blandientis, IX, 474. objurgantis, II, 96. valedicentis, X, 572. _Iris_ mittitur a Jove, et plerumque Junone, IX, 471 sq. N., 551 sq. _Irpini_, _Hirpini_, XI, 11 V.L. _Isalces_, V, 289. _Ister_, v. _Hister_. _Isthmiaci_ coloni, XIV, 341 N. _Isthmiaca_ tecta, XIV, 642 N. _Isthmus_ Corinthi Sisyphius, XIV, 51 N. _Italiæ_ urbes populique recensentur, VIII, 349... 621. _Italis_ parire labores, III, 400. _Ithacesia_ sedes Baii ardens, VIII, 539 N. _Ithacus_, I, 14 N.; II, 180 N.; XIII, 48. _Ithemon_, V, 546. _Iulus_ sacer, VIII, 71 N.; XIII, 863. _Iulis_, sacris, III, 595 N. et V.L.

J

_Jacet_ hoste, XV, 3. fratri, XV, 647 N. labor Alcidæ in foribus templi, III, 32. _jacent_ mortui ac sepulti II, 574 N.; X, 311; XIII, 469; XVI, 311 N., 577. stagna, V, 583 V.L. loca plana, depressa, profunda, VI, 645 N.; XII, 132 N. lumina, XIV, 603 N. _jacendo_ et macie tenuata ora, XIV, 635 N. _Jacit_ huic clavam, II, 244 N. flammas lumen, XV, 27. _Jactat_ se pharetra, II, 100. Lucifer Veneri, XII, 248 N. _jactare_ aliquem ventis, seu rumoribus VIII, 291 N. _Jaculandi_ certamen, XVI, 557 sq. N. ars, II, 96 sq.; 126 sq.; XIV, 397 seq. _jaculari_ fulmina, seu arces fulmine, V, 385 N. _Jamdudum_, VIII, 37 N.; X, 126; XI, 372 N. _Janitor_, vid. _Cerberus_. _Janua_ leti, XI, 187 N. belli claudenda, XVII, 356 N. _Janus_ tuetur Janiculum, XII, 718 N. _Japetus_, XII, 149 N. _Jejunia_ ventris rabidi adigunt, II, 472. _Juba_, II, 160. _Jubæ_ nutantes, I, 525. ludentes, seu effusæ per colla, XVI, 363 N.; 442 N. _jubas_ atras aptare, V, 166 N. _Jubar_ clarum emicat, XII, 637. _Jubere_ rem alicui, VII, 384 N.; IX, 459 N.; XII, 607 V.L. non semper cum infin. pass. jungitur, VI, 413 V.L. _jussus_ ordo, X, 446 V.L. _jussa_ rabies, prora, etc., IX, 504 N. _jussi_ cibi, XIV, 600 N. _Jubila_ et _jubilare_, XIV, 475 N. _Judex_ belli curia, II, 456 V.L. _Jugum_ Sidonium subire, XIII, 674; XVI, 647. _juga_ bellica, I, 223. certantia cælo, XVII, 318 N. Romana pati, III, 138 N. _Jugales_ socii, XVI, 400 N. rapidi, XVI, 583. _Jugurtha_, II, 165. _Jungere_ noctem operi, III, 638. templorum culmina cælo, III, 624. gradus, IV, 372 N. tempora leti, X, 35. mortem, IX, 409; XIII, 298; XVII, 471. ratem, V, 553 N. cornua arcus, II, 126 N. colloquium, XIII, 734. dextras, XIII, 76. Venerem Anchisæ, XV, 60 N. _jungunt_ cadavera ripas, XV, 768 N. _junctus_ campus, V, 302 N. rogus, XVI, 546 N. _juncta_ mors lenit dolorem, XVII, 471 N. _junctæ_ hastæ, IX, 641 V.L. _Juno_ Gabina, XII, 537 N. Lanuvina, seu Sospita, VIII, 360 N.; XIII, 364 N. Averna, XIII, 601 N. Argiva, I, 26 N. sæva noverca Herculis, II, 478. Cypræ culta, VIII, 432 N. Sarrana, h.e. Tyria, seu Punica, VI, 468 N. conjux et soror Jovis, XII, 693 N.; XVII, 364 sq. Trojanis, et inde Romanis infesta, I, 26 sq. N. Hannibalem inflammat ad bellum, I, 26 seq., 63. evellit hastam et infixam, I, 548 sq. N. ei sacra Argos, Mycene, Carthago, I, 26 seq. N. Furiam evocat ab inferis, ut Saguntinos ad mortem voluntariam stimulet, II, 526 sq. N. ejus precibus Trebia suscitat undas, IV, 574 N. Flaminium parat ductorem imperio fesso, IV, 709 N. in numen Trasymeni lacus conversa, in somno adparet Hannibali, IV, 722 sq. N. sola ex Diis, in Apennino residens, cæde Romanorum oculos pascit, V, 206 sq. N. certat de pulchritudine cum Venere ac Pallade, VII, 437... 471 N. fodit Patres stimulo invidiæ, VII, 511. Annam mittit ad Pœnum, VIII, 25 sq. irata vel callide Jovi auctor est, ut Pœnos fulmine deleat, IX, 535 sq. efficit, ut Æolus Vulturnum Romanis inmittat, IX, 494 sq. de aliis ejus machinationibus ac ministeriis vide X, 42 sq., 83 seq., 337 sq.; XII, 201 seq., 701 seq.; XVII, 341 seq., 357 seq., 522... 604. _Junonius_ anguis custodiens poma aurea Hesperidum, VI, 184 N. _Junonia_ palla, VII, 77 N. _Jupiter_ Stygius, Tartareus, niger, I, 386 N.; II, 674 N.; VIII, 116 N. fœderis testis et perjurii vindex, I, 9 N. bellans pro Romanis, I, 137 N. non aequus, XII, 21 N. Hammon ejusque oraculum et cornua, I, 414 seq. N.; III, 10, 673 sq. sæpe formam mutavit ob amorem, XV, 61 N. [not. ad vv. 59 sqq.] futuram Romanorum fortunam Veneri prædicit, II, 570... 629 N. Martem auxilio mittit Scipioni, IV, 417 seq. tonitru Pœnum revocat a consilio Romæ obpugnandæ, et efficit, ut Fabius dux belli creetur, VI, 595... 618 N. fatorum rerumque seriem pandit, IX, 542 sq. Iridem mittit ad Martem Pallademque pugnantes, IX, 470 seq., 551 sq. tempestate repellit Pœnum a muris Romæ, XII, 602... 667. agit cum Junone, ut Pœni ferociam coerceat, XII, 691 sq. tuetur montem Capitolinum, XII, 719 seq. N. mitis adspicit aliquos, VII, 239 N. Junoni hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti periculo eripiat, simulque ejus et Carthaginis extrema fata pandit, XVII, 341... 384. _Juramenta_ horrenda et sacra fiunt sanguinis potione, II, 427 N. iis fraude se exsolvere conabantur quidam apud Romanos, XII, 301 sq. N. [not. ad v. 299] _Juro_ hanc tellurem, VIII, 105 N. sponte, X, 436 V.L. _juratus_ dux, VI, 346 N. _jurata_ mente numina patria et peregrina vocare, VI, 467 N. _juratum_ bellum, I, 186. fœdus Jovi, I, 9 N. _jurati_ dii, XIII, 747. _jurata_ bella, I, 489. pacta parentum, II, 274. pacta per deos, IV, 789. _juris_ alterni sors, IX, 17 N. _Jura_ belli, VI, 613. carinæ, IV, 714 N. dictare, VI, 693 N. Œnotria pati, I, 2 N. patriæ, IV, 711 N. petere, XVI, 171. statuere Sagunto, I, 650 N. _Justus_ portus, XIV, 201. _justa_ ætas, II, 409. arma, seu exercitus, XII, 470 N. _justior_ ætas tua, cui ultra me, etc. III, 95 N. _Juvare_ hastam amento, IV, 14. _Juvenalia_ arma, II, 312 V.L. _Juvenis_ vocatur, qui jam consul fuerat, etc., IX, 562 N. pulcher, XII, 225 sq. N. [melius XII, 212 sqq. et nott.] _Juventus_, X, 641 V.L.

K

_K_, litera Græca, non Romana, I, 3 V.L.

L

_Labarus_, IV, 232. _Labat_ domus alta summi parentis, XVII, 475 N. fides, II, 392 N. genu, I, 529. patria, XVII, 332 N. sententia, XIV, 192. _Labefacit_ Sirius fessum, I, 256. timor mentem, III, 557 N. _Labefactat_ Mulciber montes exesos, XII, 142. _Labes_ feminea, XIII, 17 N. gliscens, XIV, 308 N. interna urbis, VIII, 21 N. Tartarea, XIV, 596 N. tenax nivis, IV, 578 et V.L. _labem_ addere fastis, VIII, 255 N. pellere, XII, 404 N. _Labicum_, _Labici_, _Lavici_, VIII, 366 N. _Labicus_, V, 565 N. _Labienus_, X, 32. _Labitur_ gloria, IV, 745. spes, X, 309 N. munere, VII, 740 N. secundis, IX, 352 N. in Tartara, X, 263. mens formidine, X, 605 N. penna, XIV, 595. _labenti_ ævo vir, XVII, 427 N. _Labor_ pro pugna, I, 3 N.; III, 89; XII, 78 N. pro rebus gestis, V, 561 N. pro ærumna, III, 75 N.; 400 N.; VI, 386 N.; VIII, 138; XII, 78 N.; XIV, 615; IX, 535 N. pro virtute, II, 5 N.; IV, 311 N.; XII, 78 N. Herculis, IV, 64. terræ et maris, III, 58 N.; IV, 53; VI, 503; XII, 157 N.; XIV, 583 N. _labores_ parti timore, XV, 52 N. et V.L. _Laborat_ mors, XIII, 870 N. equis mortem, XVI, 410 N. vana, XVI, 508. Jovi regnum, VIII, 116 N. servare, III, 80. _Laburnus_, XIII, 195. _Lacero_; _lacerat_ amictus in luctu, XIII, 389. _lacerata_ crines, IV, 774. genas, II, 560. _laceratum_ vulnus, II, 562 V.L. _laceratæ_ viscera terræ, XIV, 15. _Lacerto_ anteire ventos, XVI, 561 N. letali, I, 262 N. librare saxa, I, 317; VI, 248. _Lacerus_ curis, VIII, 25 N. _lacera_ frons, IV, 613. navis, I, 409; II, 306; VI, 685. Trebia, IV, 644 N. _lacerum_ funus, II, 562. _laceræ_ umbræ, XII, 547. _laceris_ crinibus, VI, 560. _lacera_ castra, XV, 9 N. [nota ad h.l. non exstat] _Lacessere_ Martem, I, 680 N. letum, II, 321 N. fata, seu fortunam, IV, 731 N.; XII, 61 N.; XV, 36. rupes cornu, XVI, 8. clamore sidera, XVII, 386 N. frontem pugnæ, IV, 404. Deos precibus, VI, 573 N. _Lacon_ venator, III, 295 N. geminus, XIV, 207 N. _Lacrimabile_ Latio nomen, IV, 729 N. _Lacrimæ_ marmoris, æris, I, 86 N. _lacrimarum_ amnis, XIII, 577. nec deos, nec heroes dedecent, I, 530 N.; II, 476 N. _lacrimas_ alicujus ferre, XIV, 676 N. _Lacrimantur_, non loquuntur, qui dolori subcumbunt, VI, 592 N. _Lacrimosa_ fata, III, 207. aula, II, 552. _Lactea_ colla, IV, 154 N. _Lacus_ Falerni, VII, 211 N. _Ladmus_ adest infesto vulnere, I, 397. _Lædit_ arma, XVI, 257. ripa gramina, XIII, 4. _læsus_ crimine, XV, 596 _læsum_ corpus (vulnere) V, 602 N. _læsæ_ res, XI, 6 N. _Lælius_, Scipionis amicus et legatus, XV, 217 seq.; 258 seq.; 274 sq. ejus virtus et eloquentia laudatur, XIV, 451 sq. _Lænæ_ tegmina, II, 166 N. et V.L. textura, XV, 425 sq. N. _Laertia_ regna, I, 290 N.; XV, 303 N. pocula XV, 431 N. _Læstrygonum_ et Lami Antiphatisque sedes, VII, 276 N.; 410 N.; VIII, 528; XIV, 33; 126 N. _Lætus_ pavor, horror, pudor, III, 215 N.; VI, 572 N.; XV, 30 N.; XVI, 431 N. volatus, IV, 115 N. _læta_ arcanis Dea, II, 481 N. gravitas, VIII, 609 N. mensa, X, 375 N. _lætum_ bellum, X, 551. cælum, XII, 602. _læti_ campi, VI, 645 V.L. _lætæ_ artes, XIII, 537 N. _læta_ prata, VIII, 456. _lætis_ fidere, XVII, 141 N. _Lævinus_, V, 544; VI, 42. _Lævis_ ponitur male pro _levis_, II, 111 V.L. _Lævus_ limes vitæ, VIII, 612 N. deus, XIV, 494 N.; XV, 512. homo, II, 111 V.L. conatibus, VIII, 22 N. in orbem, VII, 644 N. volatus, IV, 115 V.L. _læva_ fortuna, III, 94 N. hora, VII, 30 N. [nota ad h.l. non exstat] _læva_ conamina Martis, V, 660 V.L. _Lageus_ amnis, I, 196 N. _Lagea_ ratis, X, 321 N. _Lagi_ flumina pars petiere, XVII, 591 N. _Lambit_ ignis culmina, XIV, 312 N. ripas amnis, IV, 350 N. Cf. VI, 223 N. _Laminæ_ candentes in tormentis, I, 171 N. _Lampas_ decurrens cælo, I, 359 N. Phœbi, I, 193; XII, 575, 648. Furiarum, II, 610 N. Vulcani, IV, 694. _Lamus_ rex, VII, 276 N.; VIII, 529 N. _Languet_ hiatus, X, 295. gratia, XVII, 360. amor ferri, XIV, 182. _languent_ fluctus, VII, 259. murmura, X, 245. lumina, XII, 250. _languentia_ stagni, IV, 490. membra leto, I, 503. somno, XI, 418. _Languescit_ ira, XIII, 325. _Languida_ monstris corda fovere, III, 504. _Lanigeri_ luci VI, 4 N.; XVI, 596. _Lanugine_ prima sparsus, VII, 691 N.; XVI, 468. flava signatæ malæ, II, 319. _Lanuvium_, Junonia sedes, VIII, 361 N.; XIII, 364. _Laomedonteus_, I, 543 N.; VII, 437 N.; VIII, 172; XIII, 55; XVII, 4. _Laomedontiadum_ urbs, X, 629 N. _Lapis_ lucet in aure, XII, 231 N. _Lapsans_ gressus, III, 632; VI, 79. super sanguine, VII, 610 N. _Lapsus_ aliger, III, 169. _Laquearia_, VII, 145 N. _Lar_ Laurens, I, 659 N. _Lares_, Manes, Lemures, Maniæ, Larvæ, eadem numina, et primum evocata in urbium obsidionibus, II, 592 seq. N. _Largitur_ Livius equo totas habenas, XV, 724. _Largitor_ laticis, VII, 164. _Largus_ comæ, VII, 601 N. mercandi dextras, XV, 495. effusa habena, VII, 696 N. et V.L. _largas_ quatit habenas Pœnus asper, XVII, 541. _Larinates_ et _Larinum_, VIII, 402 N.; XII, 174; XV, 565. _Laronius_, XIV, 534 V.L. _Larus_, XVI, 47. _Larvæ_, v. _Lares_. _Lascivit_ dextra, XIII, 329. _Lascivus_ Hymenæus, V, 23 N. _lasciva_ lumina, XV, 26. _Lassantur_ oculi, III, 538 N. cautes fluctibus, I, 208 N. _Lasso_ inceptis majoribus ævo, XI, 323 N. et V.L. _Lateranus_, V, 229. _Latex_ Lyæus, VI, 139 N. _Latii_, Itali, XII, 412 V.L.; XVII, 432. _Latiæ_ leges, XV, 383 N. _Latia_ fata, XVI, 131 N. _Latini_ antiqui regna, III, 223, 644. _Latium_ vetus novumque describitur, VIII, 356... 411 N. _Latmus_, I, 397 V.L. _Latonia_ virgo, XII, 713. _Latrat_ orator, VIII, 290 N. _latrant_ fluctus et venti, III, 471 N. vitia, XI, 426 N. _Latrator_ Cydon, II, 444. _Latratus_ Spartani, I, 421 V.L.; XIV, 21 N. _Latus_ ponti, XVII, 249 N. _Latus_ hostis, I, 499 N.; V, 453 N. _lata_ ruina Cryxi, IV, 293 N. _lati_ humeri et pectus heroum, I, 499 N.; II, 154, 453; IV, 415; V, 437, 453 N. _Laudatio_ et _laudator_ mortui, X, 568 sq. N. _Laudatur_ Lucifer Veneri, VII, 640 N. armis, VIII, 461. _laudanda_ monstra, II, 650 N. _Laurea_ in Capitolio deposita a triumphantibus, XV, 119 N. _Laureata_ navis, lancea, _laureati_ fasces, _laureatæ_ literæ, XI, 484 N. _Laurens_ colonus, XII, 706 N. domus, VIII, 358. lar, I, 659 N. lucus, XIII, 65. _Laurentes_, I, 110 N., 605 N. populi, XVI, 678 N. _Laurentia_ ora, XV, 415. regna, XVI, 151. signa, XIV, 257 stagna, VIII, 28 N. _Laurentum_, I, 110 N. _Laurigeri_ avi, V, 412 N. _Laurus_, IV, 175. _Laurus_ deposita in gremio Jovis, IX, 546 N.; XV, 119. Conf. _Laureata_. _Laus_, ad quam stimulamur, I, 245; V, 114 N. _Lavat_ hos Æsis, VIII, 448 N. valles sanguine, II, 304. Bætis equos solis, XVII, 638. _lavare_ arma cruore, IV, 166. adspergine silvas, V, 621. _Lavatio_ post cœnam, XI, 418 N. _Lavinia_ Annæ fraudes nectit, VIII, 176 sq. N. _Lavinia_ Pergama, XIII, 64 N., 806. sceptra, I, 44 N. _Laxa_ fides, VIII, 320 N. _Laxat_ campum, V, 269 N.; IX, 557. excubias, VII, 318 N. jugum, XI, 17. mentem, XI, 286. hos inpulsu vis, XV, 717. amnis ripas, XVII, 123 N. milites vulnere, XVII, 422. hiatum, XIV, 239. _laxata_ nox, XIII, 550. ira, VIII, 320 N. _laxatas_ habenas, IX, 657 N. obsidio, I, 582. _Leæna_ feta, h.e. enixa, sævissima, I, 406 N.; X, 124. _Leandrius_ Hellespontus, VIII, 621 N. _Leda_ in Elysiis oris, XIII, 633. _Ledæ_ nomen, XIII, 44 N. _Ledæus_ Xanthippus, IV, 356 N. Castor, XIII, 804. _Ledæi_ fratres a nautis suspirati, XV, 83 N. _Ledææ_ Amyclæ, II, 434 N. _Legere_ pontum, I, 20 N.; VI, 522 N. arva tardo passu, VII, 132; XII, 524. visu omnia, XII, 569 N. trabem jugis, I, 353. hastam ripa, IV, 177. _Lemures_, vide _Lares_. _Lenis_ amnis, VIII, 180 N. _Lentare_ bella, VIII, 11 N. _Lentulus_, I, 676; V, 231; X, 260 sq. _Lentus_ adstat in collibus, XII, 567 N. limus, IV, 577 N. Mars XIII, 772. in umbra, XV, 705 V.L. venit, XVII, 157. _lenta_ cura, XIII, 459. Dea cernit, II, 489 N. exspectat, XIII, 103 N. ira, I, 451; VI, 699; XI, 378. sagitta, V, 19. _lenti_ nervi, IV, 208. _lenta_ stagna, V, 5 V.L.; VIII, 601 N. _Leo_ Libycus, Hannibal, I, 569 N.; VII, 401 N. prendit ac frangit cervicem juvenci, XI, 246 N. et V.L. [recte 243 sqq.] _leones_ mulcent Afri, v. _Mauri_. _Leontini_ campi, XIV, 125 N. _Leponticus_, _Lepontii_, IV, 235 V.L. _Leptis_ Sarrana, III, 256 N. _Lernæa_ monstra, II, 158 N.; III, 32 N.; VI, 182. gemina sectis serpentibus, II, 159 N. _Lesbium_ vinum, VII, 211 N. _Lethæi_ latices, XIII, 555 N. _Lethæa_ virga, X, 356 N. _Lethe_, I, 236 N.; XVI, 476 N. ubi sit, XIII, 554 sq. N. _Lethes_ Hispaniæ fl., I, 236 N.; XIII, 554 sq. N. _Leucasia_, VIII, 578 V.L. _Leucatæ_ vada, XV, 302 N. _Leucosia_, VIII, 578 V.L. _Levat_ equum, VII, 341. caput crista, XVII, 392 N. casum laude, V, 371. _levari_ Romam hoste jubet, VIII, 270. _Levis_ membra, III, 332. fides, VI, 468. bello, VIII, 515 N.; XIII, 214. frenis, II, 64 N.; XV, 560. corde, IV, 706 N. fama, V, 363; XII, 215. sævit, IV, 542. Mars, XVII, 510. metus, IX, 87. pisces, VII, 502 N. _leves_ auræ, I, 601; XV, 162. anni, II, 94. gyri, VII, 645 N. Satyri, III, 394. equi, III, 385 N. _levia_ arma, V, 30 N. _Levis_ (non _lævis_) juvenis, II, 111 N. et V.L. _Levitas_ Sicana, XIV, 291 N. _Lex_ muneris esto, XVII, 380 N. _Libamina_ belli, IV, 827 N.; X, 551 N.; XI, 376. prædæ, XV, 262 N. in mediam flammam jacta, VII, 185 N. _Libare_ oscula, I, 104 N.; VI, 421 N. dapem diis, VII, 392. sacrum honorem Fabio, VII, 750 N. cristas turbine, IX, 523 N. et V.L. carchesia, XI, 300 N. _Libera_ metuendi juventus, V, 212 N. _Liberi_ fulcra et columnæ domus, II, 65 N. _Libido_ sacra, XI, 310 N. armorum, XI, 598. Cyclopia ad cædes, XIV, 531. _Libo_ cognomen Scriboniæ gentis, V, 411 N. _Librat_ saxa, jaculum, etc., in hostem, ab aure, etc., I, 317 N., 351, 523, 540; II, 622; IV, 453; V, 293, 576 N.; X, 235. fulmina, XII, 624. corpus, XII, 94 N.; XIII, 337. ventus ratem, XVII, 273. visus et nisus, V, 284 V.L.; XV, 426 V.L. oculis, XIV, 398 N. _Liburna_ agilis, XIII, 240 N. _Libya_, Epaphi f., unde dicta _Libya_ terra, XIV, 577 N. _Libye_ subdita Cancro, I, 194. Alpibus inposita, III, 563 N. _Libys_, XIII, 94. _Libyes_, I, 189 V.L. discincti, II, 56 N. _Libyssa_ belua, III, 459 N. Cf. VI, 712; XVI, 556. turba certat, I, 247 N. _Lictores_ in pugna et sagis, IX, 420 N. muti in luctu publico, X, 638 N. _Ligare_ corona Pœnorum terga, VII, 589. _Ligaunus_ jaculo obcurrente non tardatus, IV, 206. _Ligurum_ bella, I, 628 N. _Ligus_, IV, 591. pernix, VIII, 605 N. _Lilæus_, XIV, 489. _Lilybæon_ nobile, XIV, 75. _Limen_ primum, VI, 436 N. primum Auroræ, V, 26 N. mortis, V, 423; XIV, 444 N. _Limes_ latus in campo actus, I, 367 N.; IV, 462 N.; IX, 380. sulcatus per æquora, XIV, 362. laxus, quo turmas diducit, IX, 610. durus, quo ætas decurrit, XV, 46 N. lævus vitæ, VIII, 612 N. porrectus lucorum, XIV, 647 N. solis, IV, 105 N. campi præceptus, XVI, 337 N. _limite_ medio incumbens, XVI, 488 N. _Lindus_, III, 364 N. et V.L. _Lingua_ ardet et aret, XIV, 598 V.L. _linguas_ complures sibi optant poetæ, rem memorabilem relaturi, IV, 525 sq. N. _Linquit_ Pœnum dolus, V, 38 N. _linquere_ aliquem menti, XI, 525. vitam, XI, 398. _linquitur_ cernere, IV, 626. _Lintea_ substringere, I, 689 N. _Linteæ_ loricæ ac galeæ, III, 369 sq. N. vestes sacerdotum Isidis et Herculis Gadit., III, 24 N. _Linum_ multiplex thoracis et galeæ, III, 271 N. Ægyptium III, 25 N.; 375 N.; XIV, 660 N. Arabum, III, 374 N. Sætabis, III, 374 N. Faliscum, IV, 223 N. _Lipare_, seu _Liparæ_, ins. ignivomæ, XIV, 56 sq. N. _Liquare_ coria, II, 474 V.L. _Liquefactus_ in aquas, XIV, 225. _liquefactæ _ cavernæ, XIV, 63. _liquefacta_ carmina lyra, XI, 415 N. membra igne, I, 178 V.L. _Liquere_ putri tabo, XIII, 487. _liquens_ Achætus, XIV, 269 V.L. unda gelu, IV, 749. _Liquescere_ fama videbatur Hannibal, XVI, 134 V.L. _Liquida_ æthra, XIII, 18 N. _liquidum_ iter maris, III, 156 N. profundum, XI, 455. carmen, XI, 415 N. _liquidas_ per auras, II, 91. _Liquor_ Bacchi, XI, 301. _Lirinates_, VIII, 402 V.L. _Liris_ fl. quietus, IV, 348 N. sulfureus, VIII, 399 N. _Literna_ palus, VI, 654 N. squalida VII, 278. _Liternum_, VI, 654 N. et V.L.; VIII, 531 N. _Liternus_ fl., VI, 654 N. _Litorea_ Cupra, VIII, 432 N. _Livens_ venenum, II, 707. pectus planctu, II, 668. nebula, VI, 282 N. vadum Averni, X, 136. aqua cœno, VIII, 381. dorsum, IX, 577. _liventes_ racemi, VII, 208 V.L. _liventia_ equorum tergora, VII, 685. _Livius_ Claudius Salinator in priore consulatu damnatus XV, 593 sq. N. in altero cum collega Nerone vincit Hasdrubalem ad Metaurum, XV, 601... 807. _Livor_ obtrectat facta, XI, 610 N. angens sua guttura, XIII, 584 N. _Lixum_, seu Lixus, Linx, Linga, Tinga, III, 258 N.; V, 400. _Loco_ quo sunt fata tua, I, 599 N. _Locri_, XI, 20 N. _Longa_ nox, VIII, 140. Clotho, V, 404. _longæ_ oræ, VI, 628. _longa_ arva, III, 422 N. cognomina, I, 89 N. mapalia, II, 85. _Longævum_ fanum, XIII, 86. _Longe_ esse, I, 301 N.; XVII, 80. _Longinqua_ æquora, I, 584; XVII, 13 N. _Loquuntur_ exta, I, 139 N. fortes, I, 416. saxa Phœbo, XV, 311 N. equis, XVI, 322. _Lora_ fert secundus, XVI, 387 N. _Lorica_ texta nodis, auro trilix, conserta hamis, II, 401 N.; V, 140 N. lintea, III, 269 seq. N.; 371 N. _Lotophagi_, III, 311 N. _Lotos_ nimis hospita, I, 311 N. Phrygia, seu Mygdonia, h.e. tibia, VIII, 504 N.; XI, 430 N. _Lubrica_ rostra, VII, 542 N. _Luca_, seu _Lucas_ bos, IX, 572 N. _Lucani_, VIII, 569 N. _Lucentes_ arenæ, I, 235 N. vulnere flammæ, I, 174. fluctus, VII, 259 N. _Lucifer_ mari renovatus laudatur Veneri et certat majoribus astris, VII, 639 N.; XII, 247 sq. quum oritur, Hesperus vocatur, VII, 639 N. _Lucretia_ inclita leto, et pudicitia decus Latium, XIII, 822 sq. _Lucrinus_ lacus, XII, 116 N. _Lucrina_ Venus, XIV, 410 V.L. inter _Lucrinum_ lacum et mare agger, seu via, ab Hercule munita et refecta ab Agrippa, XII, 117 sq. N. _Luctantur_ fatis, etc., I, 234 N.; II, 514 N.; IV, 20, 583, 590; X, 553; X, 295; XIV, 454 V.L. inponere, III, 54. mugire, VII, 359. _luctans_ ferro glacies, III, 520. vana, XVII, 313. _luctantia_ lumina, VII, 204 N. _Luctificus_ pavor, VI, 557. _Luctus_ edax in Orco, XIII, 581 N. _Ludibrium_ necis, VI, 524 N. caudæ, XIII, 340. _Ludificatur_ ducem, VII, 214. equo, VII, 646; VIII, 644. _Ludit_ Proteus per varias formas, VII, 423 N. juba per colla, XVI, 363 N. de amore, VIII, 470 N. Pœnum, VII, 15. _ludunt_ præsaga præcordia meos sensus, III, 74. _Ludus_ ei est, III, 349 N. tollere damam, XVI, 572 N. _Ludi_ funebres, XVI, 288... 591 N. de amore, VIII, 470 N. _Luere_ fœdera, I, 671 N. prælia damnis, VI, 286; VII, 514. crimina, XIII, 867. _luitur_ Græcia profundo, XI, 22 N. _Lues_, I, 174 N., 354; V, 108 N., 390 N.; X, 603 N.; XII, 184; XVI, 622 N.; XVII, 96. _Lumen_ gentis, VI, 130 N.; VIII, 246 N. æratum umbonis, II, 211 N. herois fulget, I, 496 N.; XI, 338. cæli blandum, II, 223 N.; XVI, 73 N. cæcum dei, XVII, 548 N. _lumina_ lasciva Voluptatis jaciunt flammas, XV, 26. ignea serpentis radiant flamma, II, 586. retro fugiunt, II, 465. gemmata peltæ, II, 167 N. _Luna_ fraterno lumine lustrat terras et adflatur, IV, 481 N.; VIII, 174 N. causa fluxus et refluxus maris, III, 59 N. bigas inmittit per cærula, III, 59 N. ejus bis senos orbes complere, III, 67. deduciter cælo a magis, VIII, 500 N. _Luna_ ac Lunensis sinus, seu portus, caseus et marmor, VIII, 480 N. _Lunatus_ flexus, IV, 317. gyrus, IV, 370. _Lunata_ arma, seu peltæ Amazonum ac Thracum, II, 76 N.; VIII, 429. _Lupata_, frena, I, 217 N. _Lupi_, freni, I, 217 N. _lupi_ (animalia) olim capti fovea virgultis tecta et balatibus agni, VI, 329 seq. N. Martii, VII, 717 N. _Lurida_ ossa, II, 466. _Lusitanæ_ equæ e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364. _Lustra_ insana, XI, 33 N. exagitare (ferarum), VIII, 565 N. incolunt Hirpini, VIII, 571 N. _Lustrat_ cineres, II, 266 N. clara dies Œtam, VI, 452 N. clipeum visu, V, 307. cærula puppe, XIII, 881. signa, seu maniplos, III, 407; XIV, 626. Hannibalem, XVII, 517 N. lacum, IV, 827. Caucasum, XII, 459 N. _Lustratio_, VIII, 125; XII, 750. _Lustrum_ etiam tempus quatuor annorum, XVI, 151 V.L. _Lusus_, a quo dicta _Lusitania_, III, 101 N. _Lutatius_ ejusque victoria navalis, I, 34 N.; VI, 687 N. et V.L.; XIII, 731. _Lux_ Italum, XIII, 707 N. tanta exoritur, IV, 475 N. armorum, III, 371; IX, 107. nitoris, VII, 471. suprema, X, 153; XV, 66. pro vita, II, 524; VII, 737; XI, 48; XVI, 538. sub _lucem_ somnia vera, VIII, 124 N. _lucem_ pati, VI, 577 N. sine _luce_ genus, VIII, 246 N. _luce_ remota, XIII, 869 N. _Lyæi_ munera, VII, 748 N.; XIII, 416. latices, VI, 139 N. fusi per membra, XIII, 278. Latii, III, 370 N. et V.L. _Lychæus_, XIV, 434. _Lycii_ arcus, VIII, 494 N. _Lycormas_, II, 637. _Lycurgi_ ritus, IV, 364. _Lycus_, II, 177. _Lydius_ Tyrrhenus, qui coloniam Lydorum in Etruriam duxit, V, 9 sq. N. _Lydia_, I, 157 N. _Lydia_ ora, Etruria, IV, 719 N.; IX, 189. _Lydia_ stagna, bella, cum Porsena, XIII, 828 N. _Lydorum_ populi, Etrusci, IV, 719 N., 738 N.; V, 9 sq. _Lygdus_, I, 338. _Lymphatus_ cursus, I, 459 N. _lymphatæ_ mentes, V, 224. _lymphata_ boum corpora, VII, 357. _Lyndus_, v. _Lindus_. _Lyxus_, II, 112.

M

_Macæ_, II, 60 N.; III, 275; XV, 670 N. _Macedonum_ reges, v. _Galeæ_. _Macetes_, seu _Macetæ_, XIII, 878 N.; XIV, 5; XV, 287; XVII, 414, 632. _Mactari_ exitio, XVII, 499. _Macte_ indole sacra, IV, 475 N. virtute, X, 277. virtutis avitæ, XII, 257. pudici animi, XV, 274. _Macula_ non inlita vita, XI, 43. _Maculare_ crimine mentem, XI, 200. hospite sedes, XIII, 305. _Madefacta_ veneno Assyrio vestis, XI, 41 N. _Madefacta_ luxu meroque membra, XII, 18 V.L.; XI, 407 N. _Madens_, ebrius, XI, 407 N.; XII, 18. _Mæandrus_ sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat, VII, 139 N. _Mæcenas_ e Cilnia gente Etrusca, VII, 29 V.L.; X, 40 N. _Mænala_, XIII, 346 N.; XV, 771 N. _Mænas_ armata, III, 102 N. nocturna Lyæo, III, 395 N. et V.L. _Mæones_, Lydi, et Etrusci, IV, 721 N. _Mæonia_ lingua Homeri, IV, 525 N. pubes, V, 10. _Mæonium_ vadum, I, 157 N. _Mæonii_ coloni, lacus, fluctus, IV, 721 N.; VI, 607; XII, 17; XV, 35 N. Cf. VII, 139 N.; VIII, 482. _Mæret_ dum talia, XVII, 268. _Mæstus_, v. _Mœstus_. _Magalia_ et _Magaria_, vid. _Mapalia_. _Magicus_ cantus, I, 97 N. cruor, II, 427 N. ignis, I, 430. _magica_ lingua, I, 432. _magicæ_ artes, I, 94 sq. N.; VIII, 99. _Magis_ omittitur, XIV, 634 N. _Magister_ navis, I, 687; IV, 717 N.; X, 612. elephanti, IV, 614. belli, III, 173 N. belli equitumque, VII, 495; XII, 501. militiæ, XVI, 219. stabuli gregisque, II, 690. haud segnis timor, IV, 25 N. Cf. Adp. et _Exuere_. _Magnanimus_ Senatus, II, 2. _magnanima_ virtus, XV, 387. _magnanimi_ ductores, XVI, 646. gigantes, IX, 309. viri, I, 293. _magnanimæ_ urbes, I, 29 N. _Magnetis_ vis, et ubi reperiatur, III, 266 N. et V.L. _Magna_ sat triumpho visa Superis Carthago, VI, 343 N. _magnum_ est, ex hoste reverti, VII, 240. _magna_ minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. _maxima_ rerum Roma, III, 585 N. _Mago_ frater Hannibalis, dux Carthag. fratrem spirans in armis, III, 239 sq.; IV, 311 sq., 562 N. ab Appio vulneratus a Synhalo sanatur et in pugnam redit, V, 344... 375, 530 sq. nuncium victoriæ Cannensis fert Carthaginem et annulos aureos, XI, 369 seq., 483, 611. fugatur et in Libyam trajicit, sed in itinere moritur, XVI, 23 sq. N., 674 N. _Mahalces_, VII, 559. _Maharbal_, IV, 562. _Malæ_ pressæ casside, II, 346. signatæ flava lanugine, II, 319; VI, 128. _Malefida_ cassis, XIV, 163 N. _Malesuada_ gloria, XIV, 501 N. _Mali_ morbi, XIII, 581. _mala_ gramina, VIII, 498 N. pectora bello, X, 421. _Malignus_ victus, aditus, ignis, III, 280 N. _maligna_ ars, VII, 266. _Malle_ sibi campum, I, 157 N. _Malus_ erigitur initio navigationis, et deponitur ea finita, VI, 354 N. _Mamercus_, V, 333. _Mamertini_, I, 662 N. _Manat_ mors in viscera, V, 528 N. oculus per ora, IV, 762. _Manant_ flammæ, X, 106; XVII, 99 N. contagia morbi, XI, 12. corpora tabo, X, 542. _Mancinus_, IX, 13, 71. _Mandere_ cruorem ore, I, 424 N. [nota ad h.l. non exstat] ferrum, XVI, 358. humum ore, V, 526 N. _Mandonius_, III, 376. _Manet_ gradu, XVI, 21 N. me præmium, III, 149, 611. nos et te eadem hora, VI, 509 N. _mansurum_ decus, XVII, 625. _Manes_ exciti magico cantu et sacrificio, I, 97 N. profundi ostenduntur vel visi procedere terræ motu et expavent antiquum diem, V, 618 N.; VI, 180 N.; XII, 129; XIV, 246. ad _Manes_ ferre quid, VI, 423. visi bustis erumpere, VIII, 642 N. iis nigræ sub lucem mactantur pecudes, facta scrobe, I, 97 N.; XIII, 404 seq. N. potant cruorem, et sic loquuntur eliciunturque, XIII, 443 N., 447 sq. N., 494 sq., 621, 706, 735, 736. vocare excitos, XVI, 310 N., 577. ad eos descendere, XVII, 267. infestant interfectores suos, II, 704 N. Cf. _Animæ_, _Lares_, _Umbræ_. _Manicæ_ rigent ex auro, IV, 155. vestis, XI, 41 N. et V.L. additæ viro, XVII, 140. _Manipli_ duri, I, 248 N. equitum, IV, 314 N. _Mansuescunt_ corda, XVII, 463. _Mantua_, Musarum domus, VIII, 593 N. _Manus_ elephanti, IX, 628 N. _manus_ (genit.) uncæ tela, XIV, 322 N. _manu_ parta formido, XVI, 15 N. proximus ductori, XVI, 115 N. senior, XVI, 644 N. cadere, II, 705 N. _manus_ artificum, XIV, 653 N. in _manibus_ esse, VII, 35 N.; XII, 196 V.L. _Mapalia_, II, 85 N., 438 sq., 691; IV, 374; XIV, 7 N. et V.L.; XV, 418; XVII, 88 sq. N. _Marathonius_ hostis, XIV, 650 N. _Maraxes_, VII, 324. _Marcellea_ et Verrea, XIV, 665 N. _Marcellus_ primus Hannibalem vincit ad Nolam, XII, 161... 294 N. Syracusas obpugnat et capit, XIV, 110... 684 N. patronus Siciliæ, et ob humanitatem divino honore cultus a Siculis XIV, 665 sq. N., 680... 689 N. tertia tulit opima spolia, I, 133 N. in Apulia cæditur, XV, 334... 398. ejus virtus laudatur, XV, 337 sq. _Marcentes_ anni XV, 743. _Marcia_, Reguli uxor, VI, 403 V.L., 574 sq. _Marciana_ carmina, VII, 483 N. _Marcida_ ora, XIV, 636 V.L. _Marcius_, XIII, 400 N. _Mare_, ejusque æstus, seu fluxus et refluxus, horumque causæ, III, 45... 60 N., 392 N.; XV, 226. inmane, vastum, ingens, VI, 522 V.L. magnum, h.e. mediterr. VIII, 630 N. _Margaritæ_, munera rubri ponti, XII, 231 N.; XIV, 663 N. in aure lucent, XII, 231 N. _Marius_ veniet in longum imperium, XIII, 853 sq. _Marmarici_ populi, III, 687. _marmaricæ_ vires, VIII, 215. _marmarica_ signa, II, 57 N. _Marmaridæ_, medicum vulgus, III, 300 N. _Marmarides_ Scyron, XIV, 482 N. _Marmor_ mœstum, I, 86 N. infidum, mare, XIV, 464 N. _Marmoreum_ collum, IV, 154 N. jugulum, XII, 246 N. templum VIII, 230 N. _Marrucini_, VIII, 519 N.; XV, 566 N.; XVII, 453. _Marruvium_ veteris Marri nomine celebratum, VIII, 505 N. _Mars_ noster, I, 118 N. sinister, I, 8, 457. egregius, XI, 502. infidus, XIV, 266 N. Iberus, XV, 2 N. lætus cæde, XVII, 489 N. minor, seu levior, IV, 265 V.L.; XVII, 510 N. ejus ingens hasta, I, 433 N. propria sedes Thracia, I, 433 N. eo sati Romani, I, 635. Carthagine præ ceteris diis cultus, II, 365 N. equi et currus, I, 433 seq. N.; III, 702 seq.; IV, 430... 444 N.; XVII, 487 seq. clipeus fulminis flammas spargens, galea nulli deorum facilis, thorax Cyclopum labore sudatus, et hasta, IV, 432 seq. N. præcipuæ partes in Gigantomachia, I, 435 N.; IV, 435 N. strepitus currus, IV, 436 N. comites et aurigæ, Furor, Iræ, Pavor, Bellona, IV, 436 seq. N. fulmina mittit, IV, 440 seq. N. ingressu strepituque currus quatit cælum ac terram, IV, 442 seq. N. Scipionem juvenem tegit in acie et laudat, IV, 457... 479. pro eo pugnat cum Pallade, IX, 438 seq. N. in Pœnos furit, IX, 486 sq., 521 sq. invitus et cum fremitu ex acie excedit jussu patris, IX, 551 seq. tuetur campum Martium, XII, 716 N. _Marsi_ et _Marsica_ oppida, bellum, etc., VIII, 495... 509 N. _Marsa_ veneficia et artes magicæ, VIII, 496 sq. N. _Marsorum_ origo a Marsya, VIII, 502 sq. N. _Marsya_ fugit Phrygias trans æquora Crenas, VIII, 503 N. et V.L. _Martigenum_ vulgus, XVI, 532 N. _martigenæ_ populi, XII, 582. _Martius_ clamor, V, 171 N. lupus et tigris, VII, 717 N. Hannibal, XV, 407. sonipes, I, 222. _Martia_ plebs, VIII, 269. virgo, VIII, 428. _Martia_ ora, XVII, 646. _Masinissa_, socius Pœnorum, ad Romanos deficit, et Scipionis ope regnum paternum, a Syphace expugnatum, recuperat, XVI, 115 sq. ei crines ardent, unde mater quævis fausta ominatur, XVI, 118 seq. N. fortiter pugnat ad Zamam, XVII, 413... 431. _Massæsyli_ et _Massyli_, seu _Massylii_ confunduntur, XVI, 170 N. _Massagetæ_ bibunt sanguinem equinum, III, 360 N. _Massicum_ vinum, et _Massicus_ mons, IV, 347 N.; VII, 162 sqq. N. _Massilia_, colonia Phocæorum, IV, 52 N. Dianæ Ephesiæ sacrificia humana mactat, XV, 169 seq. N. _Massylia_ signa, XVI, 184 N. _Massylus_ rex, XVI, 234. ensis, V, 413. _Massyla_ gens, II, 108 N.; III, 282; VIII, 99. vates, I, 101 N.; II, 298. fera, XII, 276 N. Cf. _Massæsyli_, et _Mauri_. _Masulus_, I, 405. _Mataurus_, v. _Metaurus_. _Mater_ bellorum Pyrene, XVII, 640 N. _Mathematici_ descriptio, XIV, 343 sq. _Maturus_ ad arma, XVI, 656. _Mauri_, Gætuli et Massyli leones mulcent et fetus eorum alunt, I, 406 N.; II, 440; III, 288 sq.; XVI, 235 seq. N. serpentes sopiunt, etc., v. _Serpentes_. sunt Nomades, II, 441 seq. N.; XV, 538 N. Conf. _Mapalia_. _Maurus_ pastor, XVII, 90. _Maurum_ jaculum, III, 339 N.; IV, 567 N. _Maurusia_ pestis, IX, 620. præda, XVI, 553 N. taxus, IV, 567 N. _Mavortius_ Hæmus, XI, 464 N. _Mavortia_ pectora, XV, 4. _Mazæus_ et _Mazæi_, IV, 627 V.L. _Meatus_ nubivagus, XII, 102 N. _Medicare_ æstus vulneris, VI, 99. tela veneno, VII, 453 N.; XIII, 197. _medicata_ ora, XIII, 478. papavera, X, 352. _Medici_ sanguinem abluunt et sistunt aqua frigida, et calida dolorem mitigant, vires autem parco cibo restituunt, VI, 91... 95 N. _medicorum_ amictus adstrictus, V, 366 N. _Medicina_ subcubuit malis, XIV, 609 N. _Medicum_ vulgus, III, 300 N. _medicæ_ artes veterum, V, 351 sq. N. _Meditamina_ belli cauti amare, VIII, 324. _Meditari_ formas in pulvere, XIV, 677. stragem, IV, 336. pugnas, V, 315 N.; XII, 711 N. in prælia, V, 315 V.L.; XVII, 438. vulnus, IV, 188. _Medius_ axis, VIII, 650 N. fervor, dies, I, 258 N., 284 N. pacatorque Syphax, XVI, 221 N. per viscera teli, I, 307 N. _media_ vox, II, 329. _e medio_ sumere hortamenta, V, 159 N. _Medullæ_ telluris, VII, 490 N.; XII, 136. _Medusa_ Phorcynis, II, 59 N. saxitica, X, 177 N. ejus antra et sedes, II, 59 N.; X, 178 seq. N. caput in ægide Palladis, IX, 441 sq. _Medusæi_ chelydri, III, 316 N. _Megæra_, III, 37 N.; XIII, 432. _Megara_, XIV, 26 N., 273. _Melas_ fl., XIV, 260 N. _Melior_, v. _Bonus_. _Melite_ lanigera, XIV, 251 N. _Mella_ Neleia Pyliæ senectæ, XV, 456 N. _Membra_ Carthaginis truncata, XVII, 149 N. Libyæ, II, 310 N. paria, II, 525 N. pro _membris_ arma fuere, XII, 24 N. _Memento_ servare, etc., III, 118 N.; IV, 286, 817; XVI, 219. _Memnon_ Eous, III, 334 N. _Memorare_ ter centum annos, II, 4 V.L. _memoratus_ primis Trojæ ruinis, I, 513. _memorata_ Ichnusa Graiis, XII, 358. _Memori_ amore tenere, III, 65 N. ira, XIII, 71 N. mente condere, XIII, 40. _Memphis_ Nilotica, XI, 431 N. _Memphitis_ tela, XIV, 660 N. _Menæi_ viri, _Menæ_, _Meneii_, _Menanini_, XIV, 266 N. _Mendax_ tellus, VII, 160 N. Cf. _Fœnus_. _Meninx_, III, 318 N. _Mensa_ neglecta, I, 613 N. _mensæ_ alia tellure petitæ, citreæ, etc., XIII, 354 N. _Mentem_ exuere, et excuti, VII, 495; IX, 644 N. sistere, X, 407 N. alicui dare, I, 63 N.; VI, 609 N. _mente_ intrare Styga, VII, 586 N. _mentes_ superæ, I, 19 N., 124. vatum, III, 5. _Mentitur_ Jupiter, I, 417. fratrem, II, 637 N. minas, XIII, 166 N. præpes Superos, IV, 129. Roma te prolem Tonantis, XVII, 654. tellus colono, VII, 160 N.; XIV, 23 N. _Mercurius_ a Jove missus somnianti Hannibali adparet, III, 163 sq. N. virga tenebras fugat, etc., III, 199 N. editus antris Cyllenes, III, 203 N. virga somnum inmittit, X, 556 N. animas deducit ad inferos, XIII, 630 N. ejus talaria, XVI, 501 N. _Merendo_ exsangues, II, 320 N. _Mergere_ gurgite tonsas, XIV, 533 N. _mergente_ consule, VIII, 285 N. _mergitur_ Astur telluris visceribus, I, 231. Himera ponto, XIV, 233 N. _mersus_ cruore campus, I, 50. strage, IX, 189. Ulysses pelago, II, 182. _mersa_ libidine vita, XI, 427. naris, X, 78 N. vetustas, seu fata caligine, VIII, 45; XI, 122. _mersi_ Syrtis arenis populi, I, 644. _Meritare_, X, 655 N. _Meroe_, II, 104 N. _Messana_, I, 662 N.; XIV, 194 N. _Messapus_ rex, XII, 393 N. et V.L. _Messor_ bis tondet flavas aristas, VIII, 61. _Metæ_ finis, XVI, 512 N. _metam_ stringere, V, 24 N.; XVI, 361 N. _meta_ substructa, VII, 676 N. _metæ_ cladis (plur.) IX, 549. Herculeæ, IX, 185 N.; XVI, 149. nullæ regnis, VII, 478. _metas_ ævi servare, X, 208. Parcarum inpellere, V, 405 N. stringebant tenebræ, XIII, 299. terrarum invisere, XIV, 8. _metis_ narrandi pressis stringere famam, VIII, 48 N. _Metabus_, IV, 337. _Metalliferæ_ terræ, XV, 498. _Metallum_ chalybis, II, 403. de Marmore, sulfure, gemmis, etc., VIII, 480 N. _Metari_ agros fuga, VI, 58 N. _Metaurus_, IV, 187 N. et V.L.; VII, 486 N. et V.L.; VIII, 449; XV, 556, 619 N. _Metellus_ juvenibus quibusdam auctor est, ut Italiam relinquant, X, 415 sq.; XII, 299 sq. _Metere_ colla ense, IV, 213 N., 462; X, 146; XIII, 218; XIV, 134; XVII, 146. segetem, XVI, 615 N. regionem, urbem, colles, VIII, 564 N. _Methymna_ ferox, VII, 211 N. _Metiri_ tecta urbis sc. oculis, I, 299. æquor, seu juga venatibus, III, 339 N. pectus cuspide, IV, 292 N. stagna Eridani, V, 156 N. ruinas auro, VIII, 676 N. _Metiscum_ ingentem demittere umbris, I, 437 V.L. _Metus_ Deorum, I, 82 N. inopinatus et magnus clamandi facultatem adimit, VI, 188 V.L. non æquus in arctis rebus suasor, V, 478 N.; X, 597 sq. _Meus_ dies, Mars, etc., I, 118 N. Murrus, II, 562 N. _meæ_ iræ, VII, 564 N. _Mevanas_, IV, 544 V.L. _Mevania_, IV, 544 N.; VI, 645 seq. N.; VIII, 456 N. _Micat_ lingua, VI, 223 N. igneus æther, I, 135 N. serpens tergore, II, 547. tremulo conatu, IV, 211 N. _Micipsa_, II, 160. _Migrantur_ regna Superis, VII, 431 N.; XIII, 266. _Milichus_, III, 104 N. et V.L. [not. ad v. 97] _Militum_ exercitia, VIII, 551 sq. N. _Mille_ carinæ Trojam raptæ, III, 229 N. _Milo_ Lanuvinus murali corona donatus, XIII, 364 sq. N. _Mimas_ mons, III, 294 N. gigas, cui inposita Prochyte ins. IV, 276 N.; XII, 147 N. [XII, 147: nota ad h.l. non exstat] _Minæ_ durant frontibus cæsorum, V, 673 N. pelagi, XII, 157. _Minantur_ cælo saxa, IV, 2 N. observet pacta hospita, XVII, 77 N. _minans_ servitium, XV, 589. _Minax_ sonitus, XII, 140. _minacia_ jussa, XI, 208 V.L. _Minerva_, ad stagna Tritonidos paludis edita, invento Libyen perfudit olivo, III, 322 sq. N. (Cf. _Tritonia_ et _Tritonis_.) certat de pulchritudine cum Junone ac Venere, VII, 437 sq. N. Hannibali auxilio venit et pugnat cum Marte, IX, 438... 485 N. Cum Jove expostulat de furore Martis, IX, 526 seq. ejus ægis, cassis, fulminei oculi, etc., IX, 441... 469 N. adjuvat Argonautas, XI, 471 sq. N. fulmine percutit Ajacem Oiliadem, XIV, 479 N. ejus species, VII, 459 sq. N. _Ministrare_ pœnas, ut apud alios poetas pœnis, velis, telis, habenis, vitiis, II, 674 V.L. bello, XII, 310. _Minitantia_ fata, XIII, 170. _Minoia_ tela, II, 107 N. _Minor_ frontem, III, 42 N. et V.L. Mars, IV, 265 V.L. _minores_, posteri, VI, 550 N.; XVI, 44. infantes, II, 491 N. Superi fatis certasse, V, 76 N. _minora_ periclo tela, X, 23. _Minos_, ad cujus uxorem Pasiphaen Galbæ maternam originem referebant, VIII, 470 N. Dædalum in Siciliam persequens a Cocali regis filiabus occiditur, XIV, 40 seq. N. judex inferorum, XIV, 42. _Minucius_ Rufus VII, 386 V.L. dux temerarius, qui monita Fabii spernit, eoque absente pugnat cum Pœno fugam simulante, ut ejus furorem alat, VII, 377... 408, 494 sq. æquato sibi cum Fabio imperio vincitur ab Hannibale, VII, 513... 535. a Fabio servatur, VII, 536... 729. Fabium patrem salutat, VII, 730... 750. perit in pugna Cannensi, IX, 561 sq. _Mirabile_, seu _mirum_ quantum, VI, 620 N. _Miscere_ pugnas, prælia, bella, certamina, I, 69 N., 266; II, 152, 528; V, 302; IX, 233, 330; XIV, 521; XV, 673; XVI, 48. agens Martem, XVII, 480 N. campum, V, 434 N. omnia et versare, VII, 141 N. pocula, VII, 169 V.L. se labori, XVII, 29. facta dictis, XIII, 104. studia, IX, 405. urbis fata suis, II, 301. murmura linguis, III, 305. sidera ponto, XVII, 377 N. caput cælo, IV, 742. _mixta_ gemma poculis, XIV, 662 N. cælo Ceraunia, V, 384 N. murmura vana ventis, XII, 629 N. _Misenus_ tibicen Æneæ, a quo dictus _Misenus_, seu _Misenum_ opp. et prom., VIII, 538 N.; XII, 155 N. _Misera_ bona, XI, 419 N. _Miserescit_ etiam hostis, II, 653 N. _Mitescit_ annus, XV, 502. _Mitifica_ mens, XII, 474 N. _Mitigare_ artus, VI, 93 N. [nota ad h.l. non exstat] _Mitis_ Iulus, Venus, VIII, 107 N. fluvius, IV, 85 N. Neapolis, XII, 27 N. plaga, I, 213. Campania, VI, 651 N. manus, VIII, 75. quies, VI, 97. adspectus, VIII, 560. flamma, XVI, 121 N. Deus, VII, 239 N.; XIII, 320. _mites_ cerastæ, III, 302. Sarni opes, VIII, 537 N. opes Hieronis, XIV, 653 N. _mite_ et cognatum homini Deus, IV, 795 N. decus dextræ, XIV, 148. factum, VII, 711. os, IX, 542. flamen, IX, 358. non _mitis_ Iberus, XVII, 641 N. _Mittere_ in secula, populos, ora, etc., II, 511 N.; VI, 711. sub Tartara mentem magnam, VI, 40 N. se cælo, XI, 411. somnum chelydro, III, 354. equos citatos verbere, XVI, 423. _Mobilis_ agger, IX, 240. ala, IV, 148. ira vulgi, VIII, 286 N.; XVI, 315 N. _mobile_ pectus XVI, 146 N. [nota ad h.l. non exstat] _Moderamen_ lentum, VII, 15. equi sero discere, XVI, 417 N. _Moderari_ boves, IX, 572. furori, XIII, 670. planctu volatum, XII, 101 N. turbatum profundum lyra, XI, 446 N. _Modestior_ armis, XVI, 134 N. _Modis_ Latiis resonat Helicon, XII, 412 N. _Modo_, de tempore satis longo, XV, 90 N. _Modulari_ sonos, XI, 465. carmen, XIV, 472. _Modus_ rei est, seu additur, III, 559; IV, 666 N.; VI, 107; VII, 12; XVI, 224. fati, I, 228 N. auri, XI, 40. _Mœnia_, Alpes, XV, 509. _Mœstus_ Acheron, XIV, 243 N. _mœsta_ cura, VI, 551. ira, II, 139. _mœstum_ marmor, seu ebur, I, 86 N. _mœstæ_ cupressi, X, 534 N. _Moles_ montis, I, 128. muri, XII, 108. maris, III, 46 N.; IV, 322; XIV, 123. scopulorum, I, 371; V, 301. arboris, VI, 195. viri, IV, 290; VI, 112; XV, 336. Gigantum, XVII, 649. corporis, V, 436; IV, 530. Divorum, IX, 300. feræ, III, 464; IX, 560, 571, 619. equi, XVII, 556 N. Martis, belli, III, 594 N.; XV, 136. rerum, VI, 594. ruentum, X, 212. ruinæ, IX, 504; XVII, 424. necis, XI, 309. major Alpibus, XII, 71 N. turrita, IX, 239. juventæ, II, 154 N. putris Alpium, III, 643 N. magnas terra marique movere, XIII, 864 N. _mole_ acti retorquere hastas, I, 641 N.; IV, 449 N. tota se tulit, I, 497 N. magna vexillum ferebat, V, 337. tota tenebat tegimen, IV, 385. sua perimere, XIV, 554 V.L. tota laborare, XVI, 184. prorumpere, VII, 681; XII, 39 N. graviore certamina movere, VII, 569. majori premere virtutem alicujus, XVI, 34 N. ter gemina ruere, XV, 190. invicta stat mens, XI, 207 N. nivali æquatus, II, 313 N. nova reparare campum, IX, 417 N. adversa stat ductor, IV, 651 N. _molibus_ claudere portus, ac mare inplere, II, 408 N.; IV, 295 sq. N.; XIV, 645 N. _Moliri_ populos, I, 645 N. vias, IV, 788 N. dextra, h.e. cædere, XIII, 48 N. fulmine Alpes, V, 385 N. et V.L. sagittas, robora, V, 385 N. bella lacertis, XV, 17. nova, II, 149. aras, IV, 822. letum ab ense, X, 5. excidium, I, 13. pestem, insidias, periculum, VII, 264 N. facinus dextra, XI, 196. certamina, XVI, 6. triumphos, XVI, 631. mare tridenti, XVII, 242 N. cacumen proferre, V, 485. prælia, XIII, 198. _Mollis_ cura, XV, 703 N. tactus, VI, 92. ritus, XII, 31. victus, XV, 54 N. aditus, IV, 489 N. _molle_ Zephyro, V, 466 N. imperium, VIII, 57. certamen, IV, 137. _mollia_ jussa, XIV, 151. dictu, I, 113 V.L. crura superbi gressus adtollit, XVI, 443 N. _mollissima_ mensæ canere, XI, 439 N. _Mollitus_ amore, XIII, 118. _mollita_ lympha flammis, XI, 418 N. manus calathis, II, 70 N. vis, XIII, 325. pruina flammis, III, 482. _Molossi_ canes, II, 689 N. _Momentum_ rerum, VIII, 251 N. _Monæsus_, VII, 604. _Monent_ vates, oracula et dii, III, 181; IV, 120 N.; V, 117; XVI, 140. _monita_ somni, X, 372. vatum, seu deorum, IV, 120 N. _Monitor_ Deus, III, 219; IV, 723. militum, VIII, 370 N. _Monœci_ saxa, I, 586 N. _Monstra_ laudanda, ponæ, fidei virtutum, II, 650 N. omnia a Terra genita, V, 111 N. hominum, tellure sata et vix uno vulnere vitam reddentia, V, 111 N. Lernæa, II, 158 N. clara, XVI, 133 N. _monstro_ latet lumen Dei, XVII, 550 N. _monstris_ languida corda, III, 504 V.L. _Monstrant_ Dii, XVI, 591 N. _monstrans_ feritate parentem, III, 360. _monstrare_ futura, IV, 121. _monstrata_ Garamantica, V, 364 N. _Montes_ armorum, X, 548. certantes cælo, XVII, 318 N. _Montivagis_ cursibus infestare hostem, III, 546. _Mopsus_, II, 89. _Mora_ belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L. capuli, I, 516 N. æris, V, 319 N. una, XIII, 153 N. _moram_ eundi non passus, XII, 472 N. non _mora_, quin, XIV, 580 N. _moras_ leti proferre, trahere, producere, II, 597 N. _Morantur_ claustra, XIII, 108. prodigia Parcas, V, 75. iræ, XV, 483. patriam, X, 384 N. _Mordax_ cura, I, 85 V.L. _Mordet_ ora frenis, VII, 68 N. cornus tegmina, X, 117. dolor, cura, invidia, VII, 271 N. fibula, VII, 624 N. hastam, V, 332 N. humum, V, 526 N.; XV, 380. ripam amnis, IV, 350 N. _Morgentia_, seu _Morgantia_, XIV, 265 N. et V.L. _Moribunda_ inanus lora retentat, IV, 210 sq. N.; X, 199. _Morienti_ lumine, XVII, 456. _morientium_ prædictiones ratæ, IX, 134 sq. N. _mortuos_ revocare ad vitam, seu conclamare, II, 647 N. laudare, X, 568 sq. N. eorum corpora condire et in patriam mittere, XIII, 459... 464 N., 475. eos tractandi et sepeliendi varia genera, XIII, 468 sq. N. iis tumulus erigitur in campo Martio, XIII, 659 sq. N. cum armis artisque suæ instrumentis cremantur, XIII, 693 N. _Morinus_, VII, 605. _Mors_ suprema, extrema, ultima, V, 416 V.L. inhonorata, inhonesta, ingloria, ignobilis, turpis, ignava, III, 123 N.; IV, 605; IX, 512; XIV, 607, 632. pulchra, honesta, honora, egregia, II, 705 N.; III, 123 N.; IV, 508 N., 671 sq.; XVII, 260 sq. in undis dira, IV, 669 sq. N.; XVII, 559 sq. N. comes Furiæ, II, 548. æquat divites egenis, V, 264 sq. N.; XIII, 777. circa decem inferorum portas errat, XIII, 561. vasto pandit cava guttura rictu, II, 548 N.; XIII, 560 N. _mortis_ timor, II, 223 seq. N., 576 N.; XIII, 883 sq. necessitas, III, 134 sq. N.; V, 406 N. color occupat artus, VI, 409 N. _mortem_ longam sibi facere æquore, XIV, 478 N. _morte_ permixta, IV, 590 N. injecta tegere, VI, 32 N. sua perimere hostem, XIV, 554 N. in _morte_ adhuc conspicua virtutis signa, V, 669 sq. N. ut in vita, conjungi cupiunt amici, IX, 408 sq. N. _mortes_ sævas exceptare per pectora, IX, 369 N. _Morsus_ famæ, doloris, curæ, invidiæ, VII, 271 N. necis, XIII, 274 N. telluris, V, 526 N. _morsus_ (plur.) tenaces, XIV, 327 N. mentis edunt te, XVII, 344 N. loricæ resolvit fibula, VII, 624 N. _Mortalis_ animus, II, 316 N. hostis, II, 339 N. _mortales_ curæ, I, 85 V.L. _Mos_: sine _more_ ruere, X, 31 N.; XII, 449 V.L.; XVII, 588 V.L. _more_ aliquid facere, XII, 449 V.L. _Mosa_, XV, 727. _Motare_, v. _Mutare_. _Motus_ avidus esse, I, 56 N. _Motye_, XIV, 273 V.L. _Movere_ certamina, I, 6; II, 430; VII, 569; IX, 282. arma, II, 352. bella, IV, 780. furores, X, 49. Martem, XVII, 87. pontum, I, 37. signa, IV, 276 N.; IX, 210. fora voce, I, 441 N. extrema miseris, XIII, 97 N. soporem, XIII, 257. _movet_ taurus signa, V, 314 N. _motum_ cælum, III, 205 V.L.; XV, 145. _Mucius_ Scævola, VIII, 386 sq. N. _Mugit_ ara, VII, 50. Aufidus, VIII, 629. Olympus, XI, 518 N. sacerdos, XII, 323 N. _Mulcare_, v. _Mulctati_. _Mulcere_ membra sopore, III, 170 N. tristia somno, VII, 293. labores, IV, 748 N.; XII, 220 N. dolores, XIII, 396. questus, X, 615. pectora, XVII, 46. leænas, I, 406 N. incendia undis, VI, 163. vulnus, V, 368 N.; VI, 92; XIII, 455. monendo, XII, 692. pocula succis Lyæi, VII, 169 N. silvas cantu, XIV, 472 N. colla manu, XVI, 237. _mulcet_ ver rura sereno, XII, 4 N. _Mulciber_, IV, 668; XII, 141. victor XVII, 101. _Mulctati_, seu _multati_ et _mulcati_ cæde, X, 462 V.L. _Mulctra_ fluxit mero, VII, 190 N. _Multifida_ flamma, XIV, 420 N. _Multiplex_ proavis, V, 543 N. linum, III, 271 N. aurum, h.e. lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata, X, 114 N.; XVI, 582. _Multus_ in ira, XIV, 530 V.L. avus præfulgebat titulis, IV, 497 N. micat serpens, II, 547. _multa_ cervix, XVI, 362 N. nox, II, 503. _Munda_, Emathios Italis peritura labores, III, 400 N. _Mundus_ pro terra et cælo, III, 611 N.; XII, 336 N.; XV, 145 N. pro Superis, XII, 336 N. ejus imperium sorte diviserunt Jupiter, Neptunus et Pluto, XVII, 37 N. origo, XI, 453 sq. N. _Munimina_ ærata, XIV, 158. Graia, XII, 41 N. _Munitus_ in prælia pelta, II, 80. _Munus_ humandi, II, 265. inane peremtis, X, 536 N. tenebrarum, XV, 625 N. [not. ad vv. 621 seq.] _munera_ Bacchi, VII, 748 N.; XI, 286. _Muralis_ ictus, VI, 269 N. turbo, IX, 568 N. fossa, VIII, 553 N. _muralia_ tormenta, VI, 213. _Murex_ auratus, IV, 324. pinguis, X, 570 N. Sarranus, XV, 205. acutus, scopulus, XVII, 276 N. pictus, XIV, 658 N. _Murgantia_, XIV, 265 V.L. _Murmur_ Cori, I, 469. cæli, XII, 685. tubæ, V, 12. fractum in casside, I, 532 N. fatidicum, III, 680 V.L. altum, III, 698 N. cantus, VI, 669. arcanum, XIII, 428. aquæ, IV, 224 V.L. _murmure_ deficiens, X, 456 V.L. _Murmurat_ alta domus strepitu, XI, 280. _Murranus_, IV, 529; V, 172. _Murrus_, I, 377 sq.; II, 556 sq. _Murus_ miseris magnus ruit, II, 576 N.; XVI, 68 N. feræ, IX, 602. _Musæ_ sacra ferunt Domitiano, III, 620 N. _Musarum_ invocatio, I, 3 N.; IX, 340 sq. N. _Musco_ virentia antra, XV, 775. _Mussat_ Virrius, XIII, 261. _Mutabilis_ hora, III, 141 N. _Mutare_ et _motare_ pro _movere_ et _nutare_, VI, 234 V.L. tegimen, I, 528 N. jugum terris, III, 227. hostem, V, 286 N. mortem obposito pectore, XIII, 657 N. saltu ramos, VII, 673 N. ex sese nomina terræ, XII, 360. gemitus mugitibus, XIV, 214. casas marmore, XIV, 464. solum sceptris, VII, 562. _mutatus_ mentem, tela, membra, V, 491 N., 500; VII, 425. _mutata_ mors, XII, 265 N. in faciem, X, 85. _Mute_, XIV, 273 V.L. _Mutina_, VIII, 591 N. _Mutus_ lictor, X, 638. _muta_ arena, VIII, 126 N. _mutum_ ævum, III, 579 N. _muta_ agmina, XV, 615. _Mutyce_, XIV, 268 N. _Mycenæus_ rector, XV, 277 N. _Mycene_ Agamemnonia gratissima Junoni tecta, I, 27 N. _Mycenæ_ magnæ invasere Trojam, VIII, 620 N. _Mygdonia_ tibia, VIII, 504 N. _Myle_, seu _Mylæ_, XIV, 202 N. _Myrice_ nympha, III, 103 N. [not. ad v. 97] _Mysteriorum_ Cybeles silentium, XVII, 22 N.

N

_Nabis_, XV, 672 V.L. _Naïdes_ passim scribendum pro _Naiades_, V, 21 V.L.; VI, 289. quævis Nymphæ, XV, 772. _Nam_ et _namque_ græce et insolenter positum, XI, 291 V.L.; XIII, 468 N. _Nancisci_ nullam thalamis, VIII, 193 N. _Nar_, VIII, 451 N. _Nare_ mersa canis, X, 78 N. sagax Umber, III, 296 N. _Nare_ pro volare, III, 662 N., 683 N. _Naritius_, v. _Neritius_. _Narnia_, VIII, 458 N. _Nasamones_, I, 408 N.; II, 62; III, 320; XIII, 481; XVII, 246 N. _Nasamonias_ Harpe, II, 117 V.L. _Nascitur_ ferrum e corpore, V, 452 N. in secula virtus, VIII, 371 N. _nascuntur_ tecta, XIV, 309 V.L. _nasci_ bis posse non datur, XV, 64 N. _natus_ Marti, seu ad bellum, III, 335 V.L.; XV, 461. _nata_ dextera urbi, VI, 340 N. _nascenti_ addita fata, II, 224 N. _Nasica_, v. _Scipio_. _Nasidius_, XV, 450 V.L. _Nassæ_ descriptio, V, 48 sq. N. _Nantant_ arva sanguine IV, 162 N., 749; XII, 674. nidi halcyones, XIV, 275. oculi parva luce, II, 122 N. _natabat_ bonis mens ægra, VII, 726 N. _Natura_ loci, IV, 91 N. _Naufraga_ porta, XIII, 541. Syrtis, XVII, 634. ossa, XIV, 634. _Naufragio_ se armare, XIV, 545 N. _naufragia_ invadere, III, 321 N. _Naulocha_, XIV, 264 N. _Nauticus_ clamor, XI, 487 N. _Nava_ femina, I, 562. manus, XVII, 125 N. rudimenta, _nava_ I, 549 V.L. _Navis_ tutela, seu præsidium, et insigne, seu παράσημον, XIV, 410 N., 437 V.L., 542 N. _naves_ sex ordinibus, XIV, 574 N. deductæ et subductæ, II, 407 N. abscondunt, tegunt, operiunt mare, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. per terram tractæ, XII, 443 sq. N. quo ad eas parandas instruendasque pertineant, VI, 350 sq. N. _Ne_ pro _ne quidem_ et _nedum_, V, 410 N. pro _nonne_, VII, 148 N. _Nealces_ imperator, IX, 226. _Neapolis_, III, 256 N. olim Parthenope dicta, VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N. mitis, ejusque otia Musis hospita, portus, gymnasia, etc., XII, 27 sq. N. _Nebris_ Bacchi et Baccharum, III, 395 N. _Nebrissa_ urbs, III, 393 N. _Nebrodes_, XIV, 236. _Nebula_ veneni, VI, 282. _Nebulosa_ saxa, I, 586 N. _Necopina_ sors, IX, 98. _Nectarei_ favi, XIV, 199. _Nectere_ alicui catenas, XI, 240 V.L. dolos, III, 233 N.; VI, 326. _Nefas_ avertere, III, 126 N. velle, IX, 125 N. _Negant_ fata depellere dedecus, I, 107. _negare_ somnum naturæ, I, 245. victori corpus spoliare, I, 520. exstingui, IX, 534 N. _negatur_ ei intravisse, XII, 490 N. gressibus humanis Alpium transitus, XVII, 501. _negatus_ famæ, I, 393 N. _Neglecta_ mensa, I, 613 N. urbs diis, II, 657 N. _Neleia_ mella XV, 456 N. _Nemeæ_ pacator, II, 483 N. _Nemeæus_ leo, III, 33, 34 N. _Nepe_, _Nepet_, _Nepete_, _Nepesini_, VIII, 489 N. _Nepotibus_ tradita arma, I, 18 N. in seros _nepotes_ venire, IV, 399 V.L.; VI, 636 N. _Neptunia_ freta, III, 50. regna, XIV, 363. _Neptunicola_ Telon, XIV, 443 N. _Neptunus_ rubescit, XII, 574. favet Scipioni, XV, 18 sq. N., 159 sq. N., 253 N. tauro placatur, XVII, 50 N. tempestatem inmittit Hannibali, XVII, 236 sq. N. in imo maris residet, XVII, 236 N. perlabitur æquora curru, III, 410 N. placidum caput extulit undis, VII, 255 N. [nota ad h.l. non exstat] _Nereia_ turba, VII, 416 N. _Nereidum_ antra et chorus, III, 413; XIV, 222. eæ belluis marinis vehuntur, XIV, 570 N. _Nereus_ evolvitur antris, III, 49. inmugit, IV, 298 N.; XIV, 18 N., 414. expavit lumina, XVII, 624 N. [nota ad h.l. non exstat] tridenti movet vada, III, 53 N. Cf. XV, 240. _Neritia_ proles, II, 317 N. et V.L. Meninx, III, 318 N. _Neritos_, II, 317 N. et V.L.; XV, 305 V.L. _Nero_ C. Claudius, VIII, 412, 413 N.; XII, 483. Hasdrubalem vincit ad Metaurum, XV, 544, 823. _Nervo_ intento adsignare sagittam, XIV, 398 N. _nervi_ adducti, I, 334 V.L. Œagrii, V, 463 N. sonantes, II, 91 N. trementes, II, 467 V.L. _nervis_ subtexta tegmina, IV, 291 V.L. _Nescit_ pati, XVI, 284. _Nescius_ miserescere, vinci, turbari, etc., II, 653; III, 548; IV, 83; X, 216, 490. _Nessus_ turriger, XIV, 500 N. _Nestor_, v. _Neleia_ et _Pylius_. _Netum_, XIV, 268 N. _Nex_ aufertur alicui, II, 634 N. _Nexilis_ squama loricæ, V, 140 N. _Nexu_ elisus leo, III, 33 V.L. _Ni_ pro _ne_, I, 374 N. et V.L. _ni_ cuncta condiderim uno tumulo, tum opto, etc., XV, 538 sq.; XVI, 695 sq. _Nicias_, XIV, 281... 286 N. _Niger_ metus, etc., III, 211 N. somnus (seu mors), VII, 633 N. _nigra_ umbra, V, 484. _nigrum_ os Invidiæ, VIII, 290 N. _nigri_ elephanti, III, 463 V.L. venti, III, 524 N. _nigræ_ res inferæ, I, 119 N.; VIII, 116 N. _Nigrans_ dorsum elephantis, IV, 618 N. caligine, IV, 306. corpus Phœbo, IX, 225. procella, XII, 620 N. profundum, XVII, 257 N. _nigranti_ sulco spumantia cærula, XIV, 380 N. _nigrantes_ nubes, II, 659. alæ Boreæ, XVII, 248. pulvere, III, 407. globi, IV, 441. _Nihilum_; non pro _nihilo_ est mihi fœdera rumpi, II, 494. _Nili_ septem ostia, I, 197 N.; III, 265 N. _Nilotica_ Memphis, XI, 430 N. _Nimbosi_ montes, III, 195. vertices, III, 417. _Nimbus_ arenæ, X, 229. pilorum s. telorum, I, 311 N.; V, 215; IX, 311, 580; XII, 177. _nimbis_ horrescit tempestas, I, 134. _Nimii_ pecori soles, XV, 705. ruunt, XVI, 342. _Nimirum_, XII, 71 N., 633. _Niphates_, XIII, 765 N. _Nisu_ ingenti raptum, I, 449. ægro scandit, I, 495. acri se concitat, I, 531 N.; V, 234; XVI, 542. unanimo funditur, V, 214. vincit magnos artus, VI, 306. dubio vestigia trahit, I, 554 N. ægro ad prælia, II, 518 N. doloris adjutus, V, 326 N. nocturno, I, 64 V.L. _Nitescit_ seges, IX, 361 V.L. virtus duris, I, 533. _Nitet_ æther purgatus discussis nubibus, XII, 638. collum, XIII, 780. læna, XV, 421. decus fronte, XII, 228. patre linguaque, VI, 19 N. flore primo, VI, 65. _nitent_ dumi cæde, capilli unguentis, etc., V, 459 V.L. _Nititur_ virtus ad laudem, IV, 604 N. subire, I, 490; V, 67 N. magnum, XVII, 454. _nituntur_ frustra monita, XVII, 85. _nitens_ in limine primo stat, V, 26 N. _Nivalis_ fulgor, XVI, 471. Pyrene, I, 486. _Nivea_ aqua, arma, etc., IV, 533 V.L., 543 N.; VI, 664; VIII, 480; XII, 243. _Noæ_ et _Noæi_, XIV, 266 V.L. _Nobilis_ arbor succo, III, 310. Cf. I, 77; II, 612. _nobile_ nomen damnis, III, 356, 585. _Nobilitas_ pœnæ, VI, 114. _Nocturnæ_ Mænades Lyæo, III, 395 N. turres, I, 580 N. _Nodosa_ clava, II, 246. _Nodus_ aureus, seu circulus capillorum, IV, 202 N. _nodo_ adjuta, seu inpulsa lancea, I, 318 N.; IV, 289 N.; VII, 656; XIII, 160. dira trabs, IV, 282 N. religare crines, II, 78 V.L.; XV, 26 N. _nodis_ texta lorica, II, 401 N. _Nola_, VIII, 534 N. ibi primum victus Hannibal a Marcello, XII, 161... 294 N. _Nomades_, gens inscia freni et bellatrix, I, 215 sq. N. cum pecore et mapalibus vagantur, II, 441 sq.; III, 290 sq. pro Numidis, XVI, 116, 154 et alibi. _Nomen_ nunc Ardea (tantum est) I, 293 N. Regulus, VI, 478 N. Iberi, V, 161 N. lacrimabile Latio, IV, 729 N.; XV, 384. Sidonium fractum, XVII, 369. Ledæ, XIII, 44 N. Libyæ, XVI, 660 N. superbum, V, 78 N. magnum, VIII, 439 N.; XII, 470 N.; XVII, 60 N., 303, 492. vacuum sine corpore, X, 582 N. sibi quærere, seu condere, II, 311 V.L.; III, 71 N. dare cui, II, 699; XVI, 632. ei est in armis, XIII, 98 N. _nominis_ expers turba, X, 28 N. _nomine_ solo nota fides, I, 329. leti nil queror, XIII, 691. retinere ruentem molem, XVII, 151 N. de tanto cinis restat, I, 600. sine, seu parvo _nomine_ gens, etc., IV, 265 V.L.; VIII, 508 N.; IX, 373 N.; XII, 317; XIII, 5 N.; XIV, 267. _sub nomine_ mors, IX, 373 N. magno moles, XVII, 60. pari ductor, XVII, 374 N. _nomina_ Laurentia, I, 669 N. parta triumphis, I, 610 N. nulla nunc Trebiæ VII, 148 N. amittunt Cannæ, X, 30. belli confecti, XV, 341 N. dare Baccho, XIV, 24 N. tueri, IX, 353. tot premit gurges, VI, 298 N. multa Dei, I, 93 V.L. occisorum hostium a poetis recensentur, I, 437 seq. N. militum noscit et ciet dux, I, 454 N.; IX, 245 sq. N. _Non_ sum... si, etc., IX, 111 V.L. _non_ ita, XI, 185 N. _Noscere_ et _nosse_ lucos silentes, XVII, 22 V.L. _Noster_ Mars, I, 118 N. pro _meus_, VI, 292 N. _nostri_ Æneadæ, XVII, 289 N. _Notus_ intorquet nubem, XII, 661. ducit, I, 288 N. _Notus_ Marti, III, 335 V.L. _nota_ juvencis fistula, II, 445. _notior_ Gradivo, XII, 221. _Novare_ pila, IV, 12. _Noverca_ Alcidæ, III, 91 N. _Novisse_ senectam, I, 227. solas manus condentum, III, 19. sacra juga et lucos, XVII, 22 V.L. pacem, II, 485; XVII, 615. _Novus_ Titan, XIV, 344 N. _novus_ doloris et dolori, VI, 254 V.L. _Nox_ longa pro morte, II, 574 V.L.; V, 242 N.; VIII, 140; XIII, 129. pro somno, II, 563 N. pro concubitu, II, 503 N.; III, 429 N. inlunis, XV, 616 N. Stygia, V, 242 N.; IX, 45. somni genitrix, XV, 612 N. Stygia circumvolat umbra animas, IX, 45 N. sinu atro condit terras, XIII, 254. a medio cursu se flectit, XIII, 413. media, XIII, 419 sq. N. _noctis_ amictus, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284. [nota ad V, 36 non exstat] horæ, XII et IV vigiliæ, IV, 89 V.L.; VII, 154 seq. N. descriptio et imago, IV, 724; V, 24; VIII, 164 sq.; XV, 284 sq., 612 sq., 809. Dii, VIII, 100, 140. currus, V, 24 N. nigrantes equi XV, 285 N. _nocti_ descendere, XIII, 708 N. _noctem_ obire, II, 574 N. _Noxa_, I, 41 N. _Noxia_ bis tela, I, 322 N. _Nubæ_ exusti, III, 269 N.; IX, 224 V.L. _Nubes_ apium, VIII, 636 N. telorum, I, 311 N.; II, 37; IV, 551; XVII, 66 N. pulveris, II, 174 N.; IV, 94; XIV, 210. belli, I, 311; V, 379 N.; XVI, 650. Laconum, VI, 336 N.; VII, 84 N. cladis, VI, 590. frontis, VIII, 611 N. _Nubifer_ Eurus, X, 322. mons, IV, 2. _nubiferum_ caput Atlantis, I, 203. _Nubilus_ Auster, XVII, 247. _Nubivagus_ meatus, XII, 102. _Nuceria_, VIII, 532 N.; XII, 424. _Nucræ_, VIII, 564 N. _Nudare_ latus, XI, 318. membra, I, 306 V.L. terga fugæ, et fuga, XVII, 444 V.L. ora, IV, 335. penates, XII, 315. rapina terras fretumque, XIV, 689. [recte 688] ratem ductore, XIV, 452. _nudat_ montem silva, III, 640 N. Auster unda Syrtim, XVII, 247 N. _nudatus_ casside, XV, 658 N. _Nudipedalia_ sacra, III, 28 N. _Nudus_ famæ, et opum, IV, 606; XIV, 343. ensis sine fraudibus, I, 219 N. equus, II, 349 N. conatus, XIII, 161. _nuda_ fuga, IX, 83. thorace, XIII, 226. frenis, IV, 313 N. telis, XVI, 47 N. virtute, XVI, 171 N. _nudum_ certamen, VI, 46 N. _nuda_ ab hoste litora, XVII, 207. terga, IX, 102. _Numana_, VIII, 431 N. _Numen_ et _numina_ Dei, I, 93 N. et V.L.; IV, 739 N. populis Fides, I, 329. tacitum, II, 486. amicum ferre, I, 512 N. arbor habet, III, 691 N. ab arte datum, XIV, 663. _numina_ bis capta, I, 43 N. _Numerare_ avos, I, 73; II, 4 V.L. multa imagine vetustum patrem, V, 365. annos, XV, 137 N. _Numero_ latet virtus, I, 312. _ad numerum_ plaudere cærula tonsis, VI, 363 N. cætras plaudere, III, 348 N. _Numerosa_ cædes, X, 171. _Numicius_, seu _Numicus_, stagna Laurentia, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179 seq. excipit Annam et Æneam, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179, 201 N. [VIII, 201 N.: vid. VIII, 25... 201 et notae] _Numidarum_ equi infreni, I, 215 N. ars pugnandi, IV, 315 sq. N.; IX, 242 seq. N. ad Romanos transfugiunt et mox aversam eorum aciem adoriuntur, X, 185 seq. N. _Numitor_, XIII, 194. _Nuper_, de tempore satis longo, XV, 90 N. _Nursia_ habitata pruinis, VIII, 417 N. _Nurus_ Iliacæ, III, 151. _Nutamine_ tremulo vibrant pennæ, II, 399. _Nutat_ caput utroque, VI, 234 N. et V.L. belua, IX, 241 N. _nutant_ cristæ, I, 460 N., 501; IV, 353; XVII, 392. silvæ, V, 613. mœnia Romæ, X, 589. _Nutrit_ humus fetus chalybis, I, 230. gloria causam leti, VI, 26 N. fortuna decus, XVI, 29 N. bella metallo, VIII, 616. umbras fluvius, IV, 679. furores, I, 79; VII, 497. favore, XII, 375. mons divortia fontis, XIV, 236. _Nutus_: sub _nutu_ alicujus esse, IV, 712; XVII, 145. in _nutu_ positum, XIV, 668 N. _Nymphæ_ Casinæ, XII, 527 N. et V.L. Anienicolæ, XII, 751 N. _Nysæus_ palmes, VII, 198 N. _Nysæa_ cacumina, XII, 160 N.

O

_Obcumbere_ alicui, V, 261 N. _obcumbit_ letum, XIII, 380. _Oberrat_ Mæandrus sibi revolutus, VII, 140. _Obfert_ se victoribus, II, 325. _oblata_ secundare, VIII, 228 N. _Obfulget_ omen, XIII, 114. _Obfusa_ tunc per aures vox, X, 365 V.L. _Obit_ omnia visu, III, 160. conjux, quidquid duro sine Marte gerendum, III, 353. noctem, et mortem, II, 574 N. obvius densos hostes, V, 644. nomina ferro, XVII, 492 N. ensis Ufentem, IV, 342; XVII, 492 N. _Objectare_ caput telis, III, 121; XV, 39. _Oblatrat_ Senatum, VIII, 249 N. et V.L. _Obliquat_ amnis ripas, XV, 622. _Obliquus_ sinus, XIII, 139. Mars, XVI, 54 N. visus II, 621 V.L. _obliqui_ equi, II, 170. _obliqua_ lumina, IX, 461 N. _Oblitus_ sui dulcedine cædum, IV, 422. _oblita_ veneni serpens, III, 301. _obliti_ Divum, I, 694 N. _oblitæ_ Ditem animæ, XIII, 559. _Oblivia_ populis referens Lethes, I, 236 N. mentis potat, XIII, 555 N. tædæ, II, 628. dant curis, IV, 724. _Obnixi_ bella torquent venti, VII, 571 N. torquent obices, XIII, 252 N. [in V.L.] _Obnubere_ veste caput, XI, 257. _Obpetere_ in bello, IV, 508 N. letum, XV, 336. _Obponere_ currum obliquum in circo, XVI, 395 N., 407. _Obpositus_ membrorum, X, 211. _Obruit_ arma bello, VI, 24 N. Titan Hesperum, XII, 649 N. semina belli, I, 653 N. _Obscœnus_ vultur, XIII, 472. _obscœna_ alvus, VI, 199; XV, 87 N. _Obscurus_ mittitur ad umbras, XV, 386. _obscura_ sedendo tempora agere, III, 578. _Obsepta_ viarum, XII, 110. _Obsidet_ Atlas æquor, I, 200. bubo limina, VIII, 634. ignis nares, VII, 358. _obsessæ_ campo squalente Fregenæ, VIII, 475. _Obstringunt_ animas patriæ, X, 447. fidem obsidibus, X, 490. _Obstruere_ aures, XII, 211; XVII, 84. portas ariete, XII, 40. _obstructas_ portas cadavere replere, XI, 198. _Obtectus_ senium, XV, 667 N. _Obtendere_ lucem pulvere, X, 227 N. manum fronti, XIII, 341. _obtendent_ Bactra pharetras vacuas, III, 613 V.L. _Obtrectare_ laudibus, XVI, 607. _Obtusæ_ clamore fauces, IV, 413. aures murmure tubæ, XI, 289. _Obtutus_ caligat in altis saxis, III, 493 N. _obtutu_ torvo defixus, XVII, 184. sub _obtutu_ acri vultus mœsti, XVII, 342. _Obvius_ surgenti Phœbo mons, III, 481 N. _obvia_ rupes cautibus, III, 635 N. arma adire, IX, 272 N. _Obusta_ trabs, IV, 282; X, 159. _Occasus_ patriæ, VI, 595. _Occiduus_ sol, I, 145. _Occupat_ saltu, II, 198 N. hasta, seu ictu voces, etc., V, 237 N., 520 N.; IX, 569 N.; X, 197 N.; XVII, 469. color mortis, VI, 409. claustra manu, X, 335 N. prior Voluptas, XV, 32 N. Conf. _prævenire_ et _prævertere_. _Occursante_ flatu, IX, 506. _Oceanus_ terram circumfluit, XIV, 347 N. pater omnium deorum, fluminum ac rerum, XIV, 349 N. cæcos relaxans fontes ingruit torrentibus undis, III, 52. _Ocni_ domus, VIII, 599 N. _Ocreæ_ in sinistro pede, III, 279 N.; VIII, 419 N. _Ocris_, X, 32 N. [nota ad h.l. non exstat] _Oculi_ lascivi et mobiles Voluptatis, XV, 26 N. produnt sensus animi, VI, 384 N. natantes, seu dubitantes moribundi, ebrii et dormitantis, II, 122 N.; X, 153 N. lassati, victi, consumpti navitæ æquoribus adspectu cæli renovantur, III, 539 N. crepti vento, IX, 501 N. _Odones_, Thraciæ populi, IV, 776 V.L. _Odoratum_ saxum, XIII, 475. _odorati_ Indi, XVI, 647 N. _odoratæ_ uvæ, VII, 191 N. _Odoriferi_ flores, XVI, 309. _Odrysius_ Boreas, VII, 570 N. _Odrysia_ tellus, IV, 431 N. _Odrysiæ_ telluris equi, XIII, 441. _Œa_, III, 257 N. _Œagrii_ nervi, V, 463 N. _Œbalii_ nepotes, XII, 451 N. _Œnea_ stirps, XIII, 31 N.; XV, 308 N. _Œneæ_ domus, III, 367 N. _Œneo_ irata Diana, XV, 308 N. _Œnotri_, non _Œnotrii_, VIII, 46 N. _Œnotria_ jura, I, 2 N.; VIII, 46 N. bella, II, 57. tellus, XV, 522; XVII, 433. arva, XVI, 685. _Œte_, Herculis rogo nobilitata, III, 43 N.; VI, 452, 453. _Oiliades_ Ajax, XIV, 479 N. _Olivæ_ canentis ramum prætendere, XIII, 69. _Olores_ moribundi canunt, XI, 438 N. Veneris, VII, 441 N. Eridani et Caystri stagnis inmobili corpore remigant, XIV, 189 sq. _Olympica_ certamina, I, 224 N.; XV, 210 sq. N. _Olympus_ serenatus, XII, 665. obscurus, XVI, 38. _Omina_ insunt principiis, I, 342 N. firmare, XVI, 260. tristia vertere in stirpem, etc., II, 54 N., 379 N. clamore salutare, II, 411 N. firmant Dii, IV, 127 N. dubia et ancipitia, IV, 105... 133. fausta, III, 217 N.; XIII, 114 sq.; XV, 139 sq.; XVI, 118 sq., 586 sq.; XVII, 52 sq. sinistra, I, 535 sq.; II, 584 sq.; IV, 105 sq.; V, 59 sq. N.; VII, 48, 50 N.; VIII, 624... 635 N.; XII, 642 N.; XIII, 130 sq., 819; XV, 364 sq. N.; XVI, 264 sq. _Onerat_ aras donis, III, 15 N. pectora promissis, XVII, 575 N. _oneratus_ epulis, XI, 312. _Onobala_, XIV, 271 V.L. _Opaca_ vita, I, 395 N. _Opacat_ tempora pinus, XIII, 331. _Operatur_ fuso, textis, Musis, sacris, II, 70 N. Jovi, II, 674 N. Bellona regendis frenis, IV, 438 N. _Opertus_ rex inferorum, XIII, 429 N. _opertum_ mare navibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. _Opes_ solis occidui, I, 145. Tagi, II, 404 N. longæ pacis, II, 601 N. mites, XIV, 653 N. Rhodani auget Arar, III, 451 N. _opem_ variam rerum ferre, VI, 359 N. _Opima_ tertia Tonanti sublimis tulit Marcellus, I, 133 N. a quovis milite referri poterant, V, 166... 168 N.; XV, 363. cædes, IX, 430 N. mensa, XI, 280. pax, XVI, 683 N. Cf. XIV, 142 N.; XVII, 298 N. [XVI, 683: nota ad h.l. non exstat] _Opiter_, X, 33. _Optare_ (h.e. eligere) subsidium in rebus arctis, XIII, 689 N. _optantur_ hiatus terræ, IV, 330 N. _Opus_ insani Mavortis, VI, 6 N. _Oræ_ clipei, V, 521 N.; XV, 754 N. _Orando_ fingere mentes, I, 441 N. _orantum_ squalor, I, 631 N. _Oratorum_ adventus, II, 272. _Orbis_ certatus, XVII, 337 N. Hesperius, XVI, 659. clipei, IV, 326. Lunæ, III, 67. _orbes_ contortos resolvens anguis, VI, 228. (oculorum) elisi, IX, 400 N. nidi, XII, 59. sinuati militum et gurgitis, IV, 317 N.; XIII, 27. [not. ad v. 315] in _orbem_ exercent artes aurigæ, XVI, 401 N. per _orbem_ lævum fallaci gyro secare campum, II, 170 N.; VII, 644 sq. _Orbita_ solis, X, 539; XVI, 295 N. _Orbus_ partem visus, IV, 535 N.; XIII, 726. _Ordiri_ arma, I, 1 N. fundamenta, XV, 417. _Ordo_ ævi, III, 630 N. _ordines_ bis terni ratis, XIV, 574 N. _Orestes_ Sarmaticus, _Orestæ_ et _Orestis_, XV, 313 N. _Orgia_ trieterica, IV, 776 sq. N. nocturna et arcana, III, 393 sq. N. _Oricon_, XV, 293 N. _Origo_ materna Pyrrhus, XIV, 94. _Orithyia_, VIII, 514 N.; XII, 526. _Ornus_ ferrata, I, 337 N. _Ornytos_, XIV, 478 N. _Orphei_ lyra et mors, III, 620 N.; XI, 459... 480 N. cantus, vis, I, 96 N. inter Argonautas et celeustes fuit, XI, 469 sq. N. descendit ad inferos, XI, 472 sq. N. pugnavit cum Argonautis adversus Cyzicum, XII, 398 sq. _Orphitus_, V, 166 N. _Orsua_, v. _Corbis_. _Orthanes_, seu _Orthanus_ Deus, III, 395 V.L. _Orthrus_ inlatrat faucibus Orci, ac morsu petit sceleratas mulieres, XIII, 845 sq. N. _Ortygia_, XIV, 2 N., 53 N., 181 N., 515 N. _Os_ villosum leonis, II, 194. amnis, XVII, 9 N. ora vatum, XIV, 29. _ora_ puer, VIII, 464. _ore_ præcellens, XI, 65. patulo nassa, V, 48 N. levato fugere, V, 284 V.L. in _ore_ alterius, IV, 531 N. in _ore_ Sagunti, III, 66 V.L. per, vel in _ora_ hominum ire, abire, volare, ferri, venire, mittere, diffundere, II, 511 N. _Osci_, VIII, 526 N.; XIV, 195 N. _Oscula_ figere vulneribus, VI, 573 N. libare, I, 104 N.; VI, 421 N. _Ossa_ mons, III, 495. _Ossibus_ albent, seu refulgent campi, IX, 190 N. _Ostendi_ gentibus, XIII, 797. _Ostia_ Thybridis, VIII, 362 N.; XVII, 9 N., 15. _Ostrum_, purpuræ species, diversa a cocco, XVII, 395 N. _Othryadæ_ literæ, IX, 174 N. _Othrys_, III, 495; V, 437 N. _Otia_ servare vultu, XI, 230. hospita Musis, XII, 32 N. _Ovantes_ flammæ, XIV, 448 N. magno clamore canunt, XV, 688 N. _ovantia_ castra, II, 263 N. [nota ad h.l. non exstat] pectora II, 521.

P

_Pabula_ pinguia ignis invadit, XVII, 94 N. _Pacatus_ frontem, VI, 369. _pacata_ esseda, III, 337 N. consulta, VII, 560. _Pacator_ mediusque, XVI, 220 N. [recte 221] Nemeæ, II, 483 N. Hiberæ terræ, XVI, 245 N. _Pachyni_ saxa, XIV, 72. _Pacificare_ Deos, XV, 421. _Pactoli_ arenæ lucentes, I, 157 N., 234. _Pactum_ sacrum, I, 5. juratum, II, 274. _pacta_ hospita servare, XVII, 78 V.L. _Pacuvius_ ad Pœnos trahit Capuam, XI, 55 sq. N. ejus filius insidias struit Pœno, XI, 303... 360. _Padus_, IV, 232. _Padus_ fl. vid. _Eridanus_. _Pæana_ canere, V, 393 N.; XII, 341 N. _Pæonii_ fontes, XIV, 27 N. _Pæstum_, VIII, 578 N. _Pagasæa_ ratis, XI, 469 N. _Pagasus_, V, 410. _Palæstinæ_ bella a Domitiano deleta, III, 606 N. _Palari_ fuga, et _palantes_ agere, II, 162 N.; XIII, 228. _Palatia_ fundata ab Evandro Arcadio, VI, 632 N.; XII, 709 N. obsessa vallo Pœnorum, I, 15 N. _Palici_ gemelli, a terra in lucem editi juxta duo stagna, quorum aqua mergebantur perjuri, XIV, 219 N. _Palladium_ a Diomede et Ulysse furtim ablatum, Laviniumque et inde Romam translatum, IX, 531 N.; XIII, 35... 81 N. Cf. I, 659 N. _Palladius_ ager, Picenus, VI, 648 N. _Palladia_ arbor, I, 238 N.; III, 405 N. _Pallæ_ niveæ stamen, XV, 31 N. statuis deorum injectæ, VII, 77 N., 86 N. _Pallanteum_ Evandri, VI, 632 N.; XII, 709 N. _Pallas_, v. _Minerva_. _Pallet_ Maurus ferrum, VII, 703. iras, I, 101. Tagus arenis, XVI, 560. _pallent_ venæ electri de semine, I, 229. _pallentes_ umbræ, VI, 146. _pallentia_ regna, III, 483; XIII, 408. _Pallida_ arva, XII, 373 V.L. _Palma_ ultima Virbius, IV, 390 N. tertia Theron, XVI, 503 N. gemina mereri præmia, XVI, 517. _palmam_ ferre, III, 327; VII, 456; XVI, 389. _palmas_ supinas tendere, VI, 302 N. intentare alicui, XI, 87. _Palmifera_ Idume, III, 600 N. _Paludamenta_ imperatorum, lictorum, militum, IV, 517 N. _Pampineus_ succus, VII, 188. currus Bacchi, XVII, 648 N. _Pan_ a Jove missus, ejusque habitus, XIII, 326... 347 N. Cf. _Bacchus_. _Panda_ cateia, III, 277 N. _Pandere_ res, III, 11, 630; VI, 206; X, 504; XI, 315; XII, 87; XVII, 171. fugam, XV, 626. iter, II, 356; V, 393. rictum, XIII, 560. hiatum, V, 136; X, 295. carbasa fatis, II, 425 N. aures Deo, IX, 57. mœnia leto, II, 241. campum cæde, V, 269 N. _Pangæa_, II, 73 N.; IV, 776; XI, 464 N. _Panormos_, XIV, 261 N. _Pantagias_, XIV, 231 N. _Papavera_ soporifica et a somno effusa, X, 352 N. _Paphos_ Veneri fumat centum in aris, VII, 457 N. _Par_ ingenium togæ castrisque, VI, 617 N. _pares_ vobis ite, XII, 579 N. _paria_ membra, II, 525. arma, XIV, 526 N. _paribus_ in armis frater, II, 132 N.; IV, 381. _Parætonius_ serpens, XVII, 449. _Parætonia_ Syrtis, V, 356. _Parætonium_ litus, III, 225 N. _Parat_ ductorem imperio, IV, 709. pretio urbem, I, 445. morti, XII, 586. pontum movere, I, 37. somnum labore, VIII, 572. _parant_ magna Superi, I, 136 N. _Parcæ_ ad Manes traxere Sarmentem, IV, 203. _Parcarum_ currit inmobile filum, VII, 479 N. auxilium, VIII, 6. leges fixæ, V, 406 N.; IX, 475; X, 644. Conf. _Sorores_, et IV, 369. _Parce_ perstringere corpus hasta, XV, 757 N. haud _parce_ miratus, X, 473. _Parcit_ vapor, XIV, 430 N. suis, X, 329. pelago, XVII, 286. dictis, VII, 248. obvius ire, IX, 46 N.; XVII, 27 N. _parce_ metu, V, 372 N. ominibus et lacrimis, III, 133. dextræ, IX, 124. _Parcum_ vulnus, XVI, 111. votum, XVII, 208 N. [nota ad h.l. non exstat] _parca_ ira, XII, 424. mensa vires arcessere, VI, 95 N.; XV, 810 N. _Parens_ infernus, II, 671. Carthago, IV, 811. belli, Carthago, XVI, 150 N. terra, V, 69. urbis, XVII, 651 N. summus, XVII, 475 N. murorum, II, 654 N. salutatur Fabius, VII, 735 N.; VIII, 2. Eridanus, IV, 657 N. Cf. _Genitor_ et _Pater_. _Parent_ ei populi, nemora, etc.; II, 64. _parere_ honori superum, IV, 805. _Paris_ pastor in Ida educatus ejusque judicium, VII, 437... 471 N. _Parit_ Aurora diem, XVI, 229. dextera ei letum, XVII, 262. _parire_ regnum per vulnera, III, 588. labores timore, XV, 52. manu metui, IV, 47 N. _Pariter_ pro _cum_, III, 268 N. _Parma_ rudis, alba, pura, I, 628 N.; III, 234. _Parnasia_ Castulo, III, 391 N. Cirrha, XII, 320 N. et V.L. _Parnasus_ biceps, XII, 320 V.L.; XV, 311 N. et V.L. _Parrhasius_ rex, XII, 710 N. _Pars_ magna belli, seu Italæ ruinæ Appius, V, 329 N.; VIII, 428. haud parva laborum, II, 503 N. _partem_ prædæ non patitur furor, IV, 565 N. _Parthenope_ Siren et inde dicta Neapolis, VIII, 534 N.; XII, 28 sq. _Parthi_ bene et retro jaculantes, II, 101 N.; VII, 646 N. _Partita_ curulis, XI, 61. _Parturit_ unda procellas, IX, 284. tellus, XII, 138. _Parvum_, I, 615. _parvo_ fovet certamina, XVI, 470 N. _parvi_ penates, I, 616 N. _parvæ_ res, IX, 407. _Pascit_ lotus, III, 311. cœpta, IV, 722 V.L. rumorem pavor, IV, 9. furorem, VII, 497. bellum, XIII, 359. iras, XII, 721. ignes bitumine, VII, 370; XIV, 442 N.; XVII, 593. pestis, XIV, 613. _pascunt_ eos rura, VIII, 431. vis raptaque, III, 390. _pascitur_ ignis vento, IX, 603; XIV, 307. cadavere, XIII, 597. ductor sanguine, XV, 517 N. _Pascua_ uruntur, ut pinguiora fiant, VII, 365 N.; IX, 605 sq. N. _Pasiphae_ inlusa tanro, VIII, 470 N. et V.L. _Passim_ h.e. sine discrimine, omnes, XV, 87 N. _Patavium_ et _Patavina_ regio, XII, 212 sq. N. _Pater_ Thybris, I, 606 N. Oceanus, V, 395 N.; XV, 161. Eridanus, IV, 690 N.; XII, 217. intonuit, I, 537. Phœbus, IV, 626. murorum, XI, 262 V.L. Lyæus, VII, 201. patriæ, deorum, urbis, ventorum, III, 126 V.L. _Patres_ paupertate beati, I, 610 N. Cf. _Genitor_ et _Parens_. _Patet_ ei tantum rerum, XIII, 491. vultus Tonantis, VIII, 652 N. _patent_ æraria dextris, XI, 539 N. Alpes, IV, 818. _patentia_ stagna, V, 73. _Patientia_ cunctos superat currus, VI, 545 N.; IX, 376. _Patitur_ jura Œnotria Carthago, I, 2 N. pondera regni, XIV, 90. noctes insomnes, XV, 109. pacem, XVI, 546. nondum marem, XIII, 829 N. [nota ad h.l. non exstat] fœdera Veneris, II, 83. tædas ad funera versas, XIII, 548. vulnera thorax, IV, 17. lucem, VI, 577 N. certamen, XIV, 137. prælia, XV, 751. chalybem, VI, 255. _non patiens_ rexisse dolorem, II, 382 N. _Patræ_, XV, 310. _Patricius_ sanguis, II, 6; VII, 45. _Patrius_ furor, I, 71 N. formido, I, 82 N. pavor genti, XV, 719 N. _patrio_ decore amplior natus, III, 71 N. _patrium_ ferrum, XVI, 526 N. et commune duobus paupertas, IX, 403 N. _Patrui_ manes, XV, 10 V.L. _Patulæ_ puppes, III, 473. _Paulus_, v. _Æmilius_. _Pauper_ alveus fluvii, XIV, 229. Vesta, VI, 76 N. _Paupertas_ casta, I, 610 N. Cf. _Egestas_. _Pavens_ fuga, VII, 107. tectum, I, 299. _Pavescit_ umbras, II, 335. _Pavida_ oscula figit, II, 330. _Pavor_ priscus, I, 82 N.; III, 690; XIII, 89 N. lætus, III, 215 N.; XVI, 431 N. adstruit auditis, IV, 8 N. præcipitat cuncta, IV, 25 N. luctificus excussit habenas, VI, 556 N. lætis rebus non credit, et vultu sine voce rogitat, VI, 566 sq. N. omnia auget in hoste, I, 550 sq. N. [locus incertus: vel I, 496 sqq.?] _Pax_ placita, I, 11 V.L. loci, VI, 168 N. maris, II, 458; VII, 258 N.; XVII, 210 N. nocte data mortalibus, VII, 284 N. umbris, XVI, 293 N. _pacem_ dare loco, VII, 266 N. poscere Deos, IV, 766 N.; XV, 434. condiscere oculis, VII, 461 N. non pectore noscit, XVII, 615. _pacis_ laus præclara, XI, 592 sq. N. conditiones Pœnis a Scipione datæ, XVII, 619 sq. N. _Peccatum_ de stupro, VI, 634 N. _Pectine_ solari luctum, V, 205. pulsare nervos, V, 463. Phœbi, VIII, 504 N. _Pectora_ hispida et villosa, V, 441 N. _Pedianus_, XII, 212 N. _Pegasus_ alatus, XIV, 576 N. _Peliaca_ rupes, XI, 449 N. _Pelignorum_, ab Illyriis oriundorum, terra, VIII, 510 N. _Pelius_ mons Chironis sedes, XI, 449 N. vox dissyll., III, 495 V.L. _Pella_ et _Pellæa_ sceptra, XI, 381 N. et V.L.; XIII, 765 N.; XV, 300 N. et V.L.; XVII, 429, 430. _Pellere_ vada remis, XV, 301. vita, V, 374; IX, 533. aures, seu oculos, II, 580 N. metum, III, 571. _Pelles_ substernebantur olim dormientibus, VII, 289 sq. N. _Pellicere_ in fraudes, XV, 70. _Pelopeus_ nepos, III, 252 N. _Pelopea_ avis, IV, 628 N. _Pelopea_ regna, XIV, 72 N. _Pelopis_ sedes, XV, 306 N. _Pelorus_, IV, 167. _Pelorus_ Trinacrius, IV, 494 N.; XIV, 78 N. [XIV, 78: nota ad h.l. non exstat] _Peltæ_ Amazonum Thracumque, II, 76 N., 80; VIII, 429. _peltæ_, gemmata lumina, II, 167 N. _Pelusiacum_ stamen, seu linum, III, 25 N., 375. _Penates_ parvi, I, 616 N. externi II, 32. dulces linquere, II, 141 N.; III, 428. Numina bis capta inferre Latio, I, 43 N., 659 N., 668 N.; VII, 475 N. errantes, III, 291. Ausonios populari, IV, 787. Stygios, VI, 488 N. castos, VI, 668 N. _Pendere_ bellum pari fœdere, VI, 486 N. alicui pœnas, II, 456 N. _Pendet_ Tuder, VI, 645 N. ruina e nube, VI, 323 N. malum, V, 191 V.L. volucris in æthra, XI, 468 N. Pan, XIII, 327 N. nox sub æthere, IX, 326 N. spes anima una, IV, 301 V.L. in verbera, VIII, 281 N. in capita equorum, XVI, 386 N. ab imagine, VIII, 93 N. ab astris, VII, 362 N. instabilis tellus, XIV, 346 N. Regulus sub imagine pœnæ, II, 435 N. _pendent_ castra in aerio vertice, I, 128 N. nubila, VI, 323 N.; XVII, 358 N. supra fluctus, XVII, 273 N. nautæ arbore, III, 129 V.L. cacumine arboris, V, 497. faventes unguibus, XVI, 478 N., 482. rerum actus, I, 581 N. ex ore loquentum, VI, 565 N. _Penelopes_ proci et ars, II, 178 sq. N. _Penetrabilis_ arundo, VII, 649 N. _Penetrale_ templi, I, 99 N. adyti, III, 21. Turni, I, 668 N. castrum, XIII, 62 N. liquidum aquæ, VII, 501. _penetrales_ dii, I, 668 N. _Penetrare_ Capitolia visu, I, 64. Spartam, IV, 362. aras Libycas, III, 651. in aures, XII, 211. spectando omnes partes, XII, 569. _Penna_ tacita lumen intrat arundo, V, 446 N. _pennas_ addit pudor, XII, 455 N. pro avibus, III, 308 N., 344 N.; IV, 121 N.; X, 11; XV, 569. pro sagitta, VIII, 373 N.; X, 11; XV, 630. _pennis_ perlabitur campum equus, XVI, 390 N. _Pennata_ arundo, II, 92 N., 95. Siren, XIV, 567. _Pennigeræ_ sagittæ, VIII, 373 N. _Pensare_ discrimina pretio decoris, I, 534 N. aurum, I, 624 N.; IV, 153. vitam auro, II, 35 N.; XII, 428 N. vulgus auro, X, 651. Cannas, XV, 814 N. sententiam, VII, 223. cessata tempora cruore, V, 534 N. _Penus_ struitur, XI, 277 N. _Peplum_ Minervæ, VII, 86 N. _Per_ subitum, tacitum, longum, occultum, VII, 527 N., 594; VIII, 626; XIV, 14, 330; XV, 145, 401, 785; XVII, 215, 473. _per_ vos (Deos) culta diu Rutulæ primordia gentis scil. oramus, I, 658 N. et V.L. _per_ vulnera emetiri noctes, III, 554 N. _per_ se scandit silex, XI, 444 N. _Peragere_ letum, IV, 164 N.; IX, 321. minas, XII, 265. bella, XV, 682. virum tantum, h.e. necare, XI, 365 N. [recte 362] _Percellere_ hasta, V, 462. fulmine belli, XVI, 623. _percelli_ et _percuti_ differunt, II, 213 V.L.; VII, 416 V.L. _Percensere_ omnia vultu, VI, 698. _Percipere_ pœnas de hoste, VI, 300 N. _Percitus_ hinnitu, VI, 218. dictis, IV, 675. motu, XV, 617. _Percurrit_ tacito sensu pectora religio, XIII, 317. _Percutere_, ut _ferire_, _icere_, _pulsare_, _quatere_, _quassare_, _verberare_ montes, seu loca clamore, rumoribus, lumine, etc., III, 436 N.; IV, 327 N.; V, 394 N.; XVI, 397 N. _percutiuntur_ aures et oculi, II, 580 N.; VI, 569. vino, VII, 202 N. animo, admiratione, luctu, metu, etc., II, 213 V.L.; V, 587; VIII, 388 V.L. fretum tonsis, XIII, 242. quercus Jovi, X, 166. fides lyræ, XI, 452. _percussi_ remi, VI, 520. Cf. _Percellere_. _Perdit_ ictum, mortem, vulnera, etc., hasta, seu homo, IV, 137 N., 605. amnis ripas, IV, 658. silvam aper, I, 422 N. iter, IV, 756. _perdere_ terga cedentis, XIII, 171 N. _Perdomare_ Alpes, III, 211 N. adversa ferendo, VII, 376. _Peredit_ membra pestis sub ossa, XIV, 605. _Pererrat_ pectora numen, II, 515. pavor corda, X, 544. sonus cornua, IV, 174 N. _Perferre_ ictum per arma, V, 326. vinci, XIII, 877. _Perflare_ aures turbine, XI, 579. _perflari_ austris, XIV, 259. _Perfodere_ ense jugulum, II, 644. ilia planta, VIII, 556. _Perfringere_ Alpes, V, 160. aciem, IX, 362; XI, 397. ossa, II, 187; IV, 378. _Perfundit_ sidera Syrtis, III, 652 N. flumen tauros, IV, 546 N. Minerva Libyen olivo, III, 324. ignis campos lumine, X, 557. bello litora, XV, 301. pectora occulto metu, X, 607. agmina in campos, XII, 429 N. _perfunditur_ cæde, seu cruore, I, 517; II, 17; X, 334. campus auro, I, 158. Cyclas æquore, IV, 247. mare bello fervet, XV, 559. _perfusus_ lacrimis Auroræ, III, 332 N. opibus Tagi, II, 404 N. Tago, XVI, 451 N. _Perfurere_ per æquor, IV, 243. _Pergama_ repetere, III, 569 N. Teucria, XIII, 37. Lavinia, XIII, 64 N. _Pergameus_ sanguis, I, 47 N. Cf. IX, 113. _Perillus_, inventor tauri Phalaridis, XIV, 212 sq. N. _Perimere_ hostem morte sua, XIV, 554 N. _Perjurium_ probatum aqua Palici, XIV, 219 N. _Perlabitur_ campum, XVI, 390. arundo tegmine loricæ, XVI, 110 V.L. Neptunus æquora, III, 410 N. _Perlibrare_ bipennem fronti, II, 190. Cf. V, 321; XII, 404. jaculum, XV, 695. _Perlucet_ gurgite, XIV, 228. _Perluere_ ensem, XVII, 299 V.L. _Perlustrat_ anguis Arctos flexibus, III, 192 N. mœnia visu, II, 249 V.L.; III, 160; XV, 777. _Permeat_ eum hasta, IV, 609. _Permiscet_ fretum cælo, XIII, 587 N.; XV, 714. ensem cœptanti, X, 259 N. fas nefasque, XI, 185 N. tristia lætis fortuna, XIII, 383. seclis rebusque Æneadum _permixtus_, XIII, 499. _permixta_ mors, IV, 590 N. grandine torquet hiemem, III, 197 V.L. _Permittere_ visus, III, 534 N. ventis telum, I, 316. _Permulcere_ caput, I, 104 N. aures cantibus, XI, 290. puerilia membra, V, 144. furentum corda, XIII, 344. _Permutare_ muros muris, I, 661 N. _Pernegat_ Nereus conjungi terras, XIV, 19. _Perolla_, XI, 303 sq. N. _Perpetuæ_ umbræ, XIV, 42. _Perplexum_ carmen, IX, 60. _Persæ_ fugiunt jactis post terga sagittis, VII, 646 N. _Perseus_ cædit Medusam, III, 315 N. _Personat_ ore, II, 43. testudine, XI, 288 N. _Perspicua_ aqua, III, 414; IV, 83. _Perstat_, IX, 64. ales inter cornua, III, 686. in armis, I, 692. contendere, etc., V, 104; XI, 598; XIV, 118. grex, III, 380 V.L. obtutu intentus, VI, 385. _perstant_ inde Æneadæ, XIII, 890. _Perstrepit_ tellus, VIII, 430 N. _Perstringit_ Liris ripas gurgite, IV, 350 N.; VIII, 455; XVI, 477. lumina flamma, I, 358 N. et V.L. conum galeæ rostro, IV, 119 V.L. murmur aures, XV, 459. hasta corpus, XV, 757 N. _perstringere_ passim male legitur pro _præstringere_, I, 358 N. et V.L.; IV, 119 V.L. _Persultat_ campum, III, 385 N.; IV, 556 N.; VI, 217, 705. _Pertractat_ visu, X, 451 N. _Perusina_ arva, VI, 71 N. _Pervadit_ horror sub ossa, V, 391. in silvam, V, 469. pallor ora, VII, 427. _Pervius_ ensis, X, 248. _Pervia_ non Pœno Nola, VIII, 534 N. vix tellus sparsis telis, V, 341. _Pes_ dexter et hora, VII, 172 N. nudus in sacris, III, 28 N. _pedem_ premit, IV, 353 N. _pede_ teritur, IX, 325 N. [nota ad h.l. non exstat] lento sulcare arenas, VI, 140 N. sub _pedibus_ terras videt, XVII, 144 N. in _pedibus_ alicujus ponere, stet Roma cadatve, XV, 573 N. Cf. _Vestigia_. _Pestilentiæ_ fusa descriptio, XIV, 580 sq. N. _Pestis_ h.e. noxium, I, 174 N. Erymanthia, III, 38 N. Maurusia, IX, 620 N. non simplex labsus fuit III, 552 N. _peste_ una consumere, V, 498. armorum, XIV, 120. pro igni, I, 174 N.; IV, 304; VII, 360; IX, 606; XIV, 304, 423; XVII, 93, 504, 594. Acherusia, XIV, 613 N. pro fame, II, 462 N. _Petilia_ infelix fidei, ut Saguntus, XII, 431 sq. N. condita a Philoctete, XII, 433 N. _Petit_ quem pœnæ, seu sorti, II, 29 N.; IV, 710 N. colla amplexu, XIII, 648. novisse, III, 13 N. sagittarius, VIII, 104 N. _Petræa_, XIV, 248 N. _Phacelina_ Diana, XIV, 260 N. _Phæacum_ arva, XV, 297 N. _Phaethon_ novus, VI, 3; XI, 339. _Phaethontius_ amnis, Padus, VII, 149 N.; XVII, 601. _Phaethontia_ ungula, VII, 206 N. frena, X, 541 N. ora, X, 110. _Phalanteum_ Tarentum, XI, 16 N. _Phalantus_, IV, 529. capit Tarentum cum Partheniis, VII, 665 N. _Phalanx_ densata Macedonum, XVII, 418 N., 419 V.L. _Phalaridis_ taurus, XIV, 212 sq. N. _Phaleræ_, XV, 255 N. _Pharetratus_ miles, VII, 636. rex, XIV, 286 N. _Pharetriger_ rex, XIV, 286 N. _Pharius_ colonus, I, 214 N. _Pharus_ insula, I, 214 N. _Pherecyadum_ muri, XII, 159 N. _Phicius_ mons, III, 495 V.L. _Philæni_ fratres, eorumque mors pro patria et ara, XV, 701 N. _Philippus_ rex Maced. et socius Pœnorum, bellum infert Ætolis ac Romanis, XV, 286... 319; XVII, 420 N. genus referebat ad Achillem, XV, 292 N. _Philoctetes_, comes Herculis, Petiliam condidit, XII, 433 N. _Phlegethon_ flammifer, II, 610. ejus gurgite adcensæ tædæ, XII, 714 N. Cf. XIII, 563 sq., 836 sq., 871; XIV, 61 sq. _Phlegræi_ campi, sinus, etc., IV, 275 N.; VIII, 538 N., 655; IX, 305; XVII, 649. _Phocæa_ et _Phocis_, _Phocæi_, seu _Phocæenses_ et _Phocenses_ perperam confunduntur, I, 335 N.; IV, 52 N. _Phocais_ ballista, I, 335 N. et V.L. hospita, Massilia, IV, 52 N.; XV, 169 N., 172. _Phœbes_ tacitum lumen, XV, 563 N. _Phœbas_ Iliaca, Cassandra, XV, 282 N. _Phœbea_ cubilia Tethys, III, 411 N. ales, corvus, V, 78 N. lampas, X, 111. _Phœbeum_ pectus, XIII, 412. _Phœbi_ lampas, I, 193. radii, IX, 34. sera juga, XV, 224 N. equi aversi ab urbe, XV, 334 N. _Phœbum_ solventem currus videre, XVI, 662 N. _Phœbo_ primo dispersit rores ungula Phaethontia, VII, 206. _Phœnices_, Pœni, I, 33; XVI, 25. _Phœnissa_ mœnia, VI, 313 V.L. Cf. XVII, 146, 631. _Phœnix_, qui longa dedit cognomina terris, I, 89 N. _Pholœ_, III, 495 V.L. _Pholus_, I, 437. _Phorcus_, _Phorcyn_, _Phorcys_, unde _Phorcynis_ Medusa, II, 59 N.; III, 402 V.L.; X, 173. _Phryges_, I, 106 N. _Phrygibus_ infaustus campus, VIII, 241. _Phrygius_ ensis, I, 91 N. pastor, VII, 465 N. _Phrygia_ stirps, I, 514 N. gens, II, 352. tibia, VIII, 504 N. _Piacula_ pœnæ, I, 182. visus amissi, IV, 762 N. optata mactat, IV, 465. cædis, XIII, 702. poscere, II, 41 N. præsumta mittere, V, 213 N. _Piat_ necem, VII, 487 N. erroris rabiem, VII, 545. manes, XV, 10. delicta Tartareus torrens, XVII, 564 N. visa, VIII, 120 N. delubra, IV, 819. _Picanus_ mons, IV, 302 N. _Picentes_, a quibus deducti, VIII, 424 N. _Picentia_, VIII, 578 N. _Picentini_, VIII, 424 N. _Picenus_ ager, seu _Picenum_, VIII, 424 N. olivi ferax, VI, 648 N. a _pico_, s. _pice_ dictus, VIII, 439 V.L. _Piceus_ vertex, II, 631 N.; IV, 306. turbo, III, 524 N.; XII, 620 N. _picea_ flamma, I, 320. nubila, V, 37 N.; VI, 322. æthra, XIV, 593 N. _Pictura_ clari Syracusani, XIV, 655 N. ejus summa ars, II, 417 N.; VI, 658 N. _Picus_ a Saturno oriundus, quem Circe plumis sparsit, VIII, 439 sq. N. _Pierius_ Teuthras, XI, 481. _Pieria_ lyra, XI, 415 N. _Pietas_ si qua Diis est, VI, 410 N. hæc mecum erit, VIII, 328 N. _Piger_ Avernus, V, 5 V.L. _pigra_ ætas, III, 328. vorago, XIII, 562. planities, XV, 225. virtus, XIII, 773. in Martem, XII, 299. periculi, seu militiæ, in militia, ad opera, XIV, 264 N. _Pigerrimus_ undæ, XV, 501 N. _Piget_ lucis, VII, 226 N. _Pignus_ belli, III, 80 V.L. _pignora_ Trojæ, I, 659 N. natorum, V, 84; VI, 403. uteri, VI, 501. pacis, XIII, 68; XV, 423. _Pila_ mari Tyrrheno inpacta, IV, 295 sq. N.; XIV, 351 N. _Pila_, horum forma, IV, 550 N. _Pindus_, IV, 522. _Pingere_, unde _picta_ arma, VIII, 466 N. _pictum_ cubile, XI, 401. _Pinguescit_ flamma, VII, 354 N. _Pinguis_ pix, I, 355. sinus sulfure, VIII, 537. tæda unguine, XIV, 427. nubes fumo, IV, 307. murex, color, X, 569 N. _pinguia_ per pabula ignis, XVII, 94 N. _Pinna_ urbs, VIII, 517 N. _Pinnæ_ aggeris, VIII, 627 N. _Pinus_, fax, X, 549 N.; XIV, 303 N., 420. navis, XIV, 498. amans litora, X, 533 N. _Piræum_ litus, XIII, 754 N. _Pisæo_ carcere, XV, 210 N. _Piso_ ductor, VIII, 463 sq. N. _Pityusæ_, III, 362 N. _Pius_ Arcitenens, V, 177 N. sanguis, V, 255 N. vates, VI, 288 N. _pia_ Roma, XI, 124 N. terra, V, 91. _pium_ bellum, XV, 162 N. jus, VII, 406 N. tus, IV, 794 N. _pii_ fratres, Amphinomus et Anapis, qui parentes suos per Ætnæ flammas portarunt, XIV, 197 N. _Placentia_, VIII, 591 N. _Placida_ pax, I, 11 V.L. _placidum_ ver, III, 379. caput extulit undis, VII, 254. _Placita_ pax, I, 11 V.L. flamina, XI, 483 V.L. _placiti_ campi Cereri, XIV, 130. _Planctus_ atri circumstant pectora Furiæ, II, 550. _Plangit_ alis, I, 589; XIII, 840. noctem, III, 429. _plangunt_ fluctus et ventus, III, 471 N. _Planta_ Cyllenia, XVI, 500 N. celeri fugere, II, 249; IV, 338; VIII, 189; XVI, 297, 457. fodere equum, II, 71 N.; VI, 212 N.; VII, 67; VIII, 555. adsequitur, XIII, 246 N. trepida in verbera pendens, VIII, 281 N. adrectus, XVI, 478 N. _Plana_ repetita oculis exterrent, III, 532 V.L. _Plaudere_ ad numerum cætras, III, 348 N. pennis, XIV, 675. cærula, VI, 363 N.; XII, 99. _plausæ_ cervicis equi gratus honor, IV, 264 N.; XVI, 356. _Plebes_ pro _plebs_, VIII, 269 V.L. _Plecti_ talia nunquam merita est, II, 372 V.L. _Plectrum_ navis, XIV, 402 N. Smyrnæum, VIII, 594 N. Aonium, XII, 220. _Pleiadum_ occasus, XVI, 136 N. _Pleminius_, XVII, 458. _Plenus_ Deo, III, 673 N., 697 N.; V, 80 N. monitis, XV, 129. _Pleuron_, XV, 310 N. _Plumbum_ adcenditur et liquescit rotando, I, 316 V.L. _plumbi_ pondera librata, I, 523. _Plurimus_ jubæ, XVI, 362 N. _plurima_ cuspis est trabi, I, 353 N. _Plus_ morte rati cernere Pœnum victorem, V, 662. _Plutei_ adesi, I, 363. _Pluto_ rapit Proserpinam, v. _Henna_. _Plutoni_ dona ferantur, mel et vinum, XIII, 415 sq. N. ater taurus mactatur, XIII, 429 N. _Pluto_ cognoscit crimina regum, XIII, 601 sq. N. _Pluunt_ tela, XII, 53 V.L. _Pluvia_ cruenta, XV, 364 N. _Pocula_ mulcere vino, VII, 169 N. luxum inritantia gemma Eoa, XIII, 355 N. _poculis_ honos quæsitus mixta gemma, XIV, 662 N. _Podætus_, XIV, 492 sq. _Pœnæ_, deæ ultrices, II, 551 N. _Pœni_ perfidi, I, 5 N.; XVII, 58. discincti, et qui non cingunt sinus, I, 248 V.L.; II, 56 N. bilingues, II, 56 N. _Pœnorum_ clades et res gestæ in bello Punico, I, 2, 304 seq. N.; VI, 101... 551, 653... 697 N. mores, habitus corporis, arma, etc., III, 231 sq. N. _Pœnicus_, I, 602 V.L. _Pollens_ carmine, I, 431. avis, VIII, 383 N.; XVI, 559. _pollentior_ astus armis, XIV, 338. _Pollentia_, VIII, 597 N. _Pollex_ resolutus, II, 128 N. _pollice_ resonant fila, XI, 434. _Pollicitis_ magnis vincere corda, XV, 330. _Polluere_ regnum crimine, I, 22. Marte tali, VI, 345. corda rapina, XIII, 91. fœdera dolis, XI, 321. _polluta_ terra sceleribus, II, 496. _pollutum_ cælum peste, XIV, 584. _Pollux_ alternus animæ mutato Castore, et favens Romanis, IX, 295 N. Cf. _Ledæus_. _Polus_ remotus, II, 481 N. _poli_ rupti, XVII, 251 N. _Polydamas_ et _Polydamantea_ arma, vel _Pulydamas_, XII, 212 N. et V.L. _Polymita_, XIV, 660 N. _Polynices_, v. _Eteocles_. _Polyphemus_ amore Galateæ captus Acin saxo percutit, XIV, 223 N. ejus antrum, XIV, 527 N.; XV, 429 N. excæcatus ab Ulysse, XV, 431 N. _Pompa_ hæc sequetur exsequias, V, 600 N. ultima, XV, 391 N. Camilli, I, 626 N. Jovi servetur Syphax, VIII, 673; XVII, 174 N. _Pompeius_ Magnus et Cæsar, XIII, 861 sq. _Pomponia_ Scipionis mater, compressa a Jove, in anguem mutato, cum filio in inferis loquitur, XIII, 615 sq. N. _Pomptinas_ paludes quinam siccare conati sint, VIII, 379 N. et vid. V.L. _Pondus_ clavæ, II, 246 V.L. teli, I, 336. conti, VI, 277; XV, 684. pili, IX, 336. membrorum, XIV, 532. remi, V, 135. plumbi, I, 523. auri, IX, 278; XIII, 356. ferri, VI, 355. regni, XIV, 89 N. conaminis, XI, 329. animi, VI, 429 N.; VIII, 609 N. _pondere_ æthereo partum exsolvi, XIII, 629 N. _pondera_ herbida, XVI, 43 N. _Ponere_ spicula in arce, II, 88. saxa in muros, XI, 442. cæsariem Marti, IV, 200 N. mœnia, I, 24 N., 558 N. rectorem castris, VI, 593 N. leges gentibus, XIII, 533 N. custodem ventis, IX, 491 N. nomen populis, VIII, 502 N. caput agminibus, IX, 226 N. _ponunt_ præmia, IV, 267 N.; XVI, 458 N. finem viro, I, 280. dapes, XI, 275. iram, II, 203. curam, III, 711. odia, XVII, 462. spem, VIII, 95. ritus vescendi, XI, 405 N. prælia, I, 160; IV, 395; VIII, 217; XVI, 3. lacrimas, IX, 350. volatum, XI, 467. lucem, XIII, 473. frustrata litora, II, 460 N. et V.L. non invictum pectore robur, XI, 157. animam in dextra viri fortis, X, 301 N. [recte 302] salutem in pedibus, XV, 573 N. regna venti Alpina domo, III, 492. sibila arcus, II, 99 N. _positum_ est in meo nutu, XIV, 608 N. [nota ad h.l. non exstat] _positi_ cardine mundi populi, III, 3 N. campi ad mœnia, XIII, 134. _posita_ in magnis fides sacra, XI, 163 N. _Pons_ in turrim inmissus, V, 554 N. cadentum corporibus struitur, VIII, 668 N.; X, 223. _Poplicola_, seu _Publicola_, Volesi Spartana propago, II, 8 N. et V.L. _Poplite_ cæso conlapsus, IV, 341 N.; V, 548. _Popularis_ gloria, aura, VI, 614; VII, 512 N. _Populari_ molem, X, 556. castra, XIV, 597. lucos, VII, 674. honores formæ, XII, 244. _populator_ ignis umbras, IV, 679; X, 167; XIV, 448. terras Africus, III, 658. _Populus_, humilis turba, I, 399 N.; II, 579 N. _in populos_ mittere, seu ire, VI, 711 N. _Populus_ albæ comæ, X, 531 N. _Porrecta_ tellus, etc., I, 130; IV, 241; VI, 153, 646 N.; XII, 93; XIV, 647. procumbit in arva, IV, 293 N. _Porricere_ exta in mare, XVII, 50 N. _Porsena_ effugit ardentem dextram Mucii, etc., VIII, 389, 478 sq.; X, 483. _Portare_ ora obvia duci, I, 313. gressum ad mœnia, X, 632. incendia in Libyam, XVI, 159. stragem Libyæ, V, 89 V.L. salutem in morte, IX, 428 N. vulnus cuspide, XVII, 451. _Portendere_ signis, XVI, 591. _Porticus_ picturis ornantur, VI, 653 sq. N. _Portisculus_, VI, 361 N. _Portitor_ umbrarum, IX, 251 N. _Poscere_ votis, II, 167. juvenem pœnæ, I, 677 N.; III, 202 V.L. ductorem in prælia, I, 420 N. _poscit _ responsa sacerdos, I, 121. victoria, IV, 757. eum nil amplius, XVI, 84. _poscunt_ Cyclopas fulmina, IX, 307. Deos pacem, seu veniam, IV, 766 N.; XV, 434. _poscimur_, II, 44 N. _Possessor_ pelagi Lutatius agebat puppes, VI, 687. _Possessus_ Baccho, III, 423 N. _Post_ terga relinquere, XVI, 335. _Postferre_ fidem regnis, II, 701. _Postrema_ salus rerum, II, 283. _Potare_ Thybrim, VIII, 367 N., 564 N.; XIV, 227. Bætin dedimus sub nullo hoste, XIII, 676 N. _potat _ Latii cruorem Juno, VIII, 204 V.L. _potant_ animæ oblivia, XIII, 851. _Potis_ est obcumbere, XII, 645. _Præceps_, h.e. summum periculum, VII, 232 N. fertur, VIII, 281 N.; XVII, 122. _præcipiti_ furori, XIV, 93. _Præcisa_ avia, XIII, 338 N. _Præcinxit_ litora muro, III, 243. _Præcipere_ virtutem, pœnas, laudem, limitem, IV, 802 V.L.; VI, 300 V.L.; XV, 656 V.L.; XVI, 337 N., 390 N. _Præcipitare_ fatum, I, 691 N. _Præcludere_ Alpes ferro, XV, 661 N. fauces pulvere, IX, 511. vias fortunæ hostique, VII, 92. aures suas, VI, 508. _Præcordia_ prosaga, III, 74. feta bello, XVII, 379. _Præcurrere_ fata parentis conatus erat, IV, 457. _Præda_ hæret in domus et templi foribus, I, 617 sq.; XIV, 650 N. _prædæ_ divisio, XV, 262 seq. N.; XV, 520, 674. major pars debita ductori, IX, 199 V.L. _Prædantur_ hami, 581. _Præducere_ instant muro fossam, X, 410 V.L. _Præformare_ dictis, VII, 385 N. _Præformidatus_ Batavo, III, 608. _Præfracta_ robora, V, 242 V.L. _Præfulgebat_ multus avus titulis, IV, 497 N. _Præmia_ dantur et victoribus et certantibus, XVI, 445 seq. N. ponere, IV, 267 N.; XVI, 458 N. equi, famuli, etc., XVI, 447 sq. N., 455 N. _Præneste_ sacris dicatum Fortunæ jugis, VIII, 365 N.; IX, 404 N. _Prærapidus_ juvenis, XVII, 179. _prærapida_ fuga, XVI, 563. _Præripere_ laudem, XV, 556 V.L. limitem in circo, XVI, 390 N. _præripit_ sibi quisque viam, IV, 583 N. letum, II, 118 N. sors virtutem, IV, 802 V.L. _Præruptus_ agger, I, 308. _præruptum_ loci, I, 489; III, 635. in _præeruptum_, XIII, 336. _Præsagus_ tumultus, V, 32. luctus, V, 587 N. vates, XVI, 590. _præsaga_ præcordia, III, 74. belli, VIII, 656. _Præsepserat_ arcem, XV, 233 N. _Præses_ Libycus, XV, 362 N. _Præstabat_ parentem numerare, VIII, 295. _præstans_ belli, seu bellis, V, 92 V.L. _Præstinguere_ pro _præstringere_ ubivis legendum putabat Lambinus, I, 358 V.L. _Præstringit_ lumina lampas, I, 358 N. et V.L. conum rostro, IV, 119 V.L. _Præsumere_ piacula mortis, V, 213 N.; VI, 300 N. spem ruinæ haud dubiæ, VII, 582. _Prætendere_ lumina, VI, 77. titulum cineri, XV, 45 N. ramum olivæ, XIII, 69. _prætenta_ tellus Syrtibus, XVI, 252 V.L. _Præterit_ se navis, XIII, 243 N. _Prætervolat_ auras hasta, X, 113. equum, XVI, 511. _Prætexere_ vestem ostro, VIII, 487 N. _prætextum_ velamen, X, 647 N. _Prætutia_ pubes, XV, 568 N. _Præurere_ tela, VIII, 549 N. _Prævehi_ equo, V, 170 V.L. auras, XVI, 500. litus classe, IV, 51 V.L. _Prævenit_ ratis ducentem, XVII, 45. telo Silarum, XVII, 439 N. _Prævertit_ turbine saxi, II, 135. pedes equum, VIII, 557. annos saxo, III, 329 N.; IV, 802 V.L. _Prævetitum_, XIII, 155. _Prævus_ audendi, XII, 464. _Precari_ dextra, II, 413 N. _Precibus_ lacrimisque tuis stet urbs, XVII, 372 N. _precum_ formulæ, I, 658 N. et V.L. _Prela_ Falerna, VII, 165 V.L.; VII, 211 N. _Premere_ telum, V, 332. vulnere, V, 454 N. telo prostratum, I, 383 N.; VII, 595. hastam hosti, I, 515 N., 545 N.; II, 615 N.; VII, 613 N.; X, 140 N.; XIV, 534. metam, litus, latus, VIII, 48 N. torum, VII, 290; XIII, 815. se ruina, IV, 584. scopulo, V, 301; XIII, 233. quercu, X, 159. glaciem, III, 520. _premit_ viros ruina, I, 364. pes pedem, IV, 353 N. nunc ille equus, XVI, 403 N. fœderibus non æqua, I, 107. alipedem currum planta, VII, 700. omnis dextera ferrum, V, 670. Iapetum Inarime, XII, 149. dolores, IX, 384. quos cura futuri, X, 409. _premunt_ hostem rupes et undæ, V, 44; VII, 276. castra paventem, I, 499. vocem formidine, II, 280. sidera quercus, III, 689 N. _premebat_ currentem, XVI, 509 N. Ausonius majori mole, XVI, 34 N. fratrem medio Therone, XVI, 509 N. captiva lumina, XVII, 629 N. catervas, VI, 240 N. _pressit_ tyrannus Janiculum, X, 478. _pressere_ Alpes XVII, 501 V.L. _premeret_ gressus castris, VII, 381 N. _premens_ vestigia tacito rostro, X, 79. _pressurus_ fata pudore, XI, 9 N. _premendi_ mentes exitio tempus, XI, 386. _premuntur_ terga vapore flatus, XVI, 422; VI, 674. _premendi_ sunt mille oculi, X, 345. _pressa_ manus in suo nisu, IV, 388 V.L. cerva tigride, V, 281 V.L. sua per vestigia, XVI, 504. vada ruina, IV, 621 N. domus nebulis, XII, 131. virtus loco, I, 494 N. gemma in auro, VII, 85 N. _pressum_ cælum amictu noctis, V, 37 N. vulnus, V, 541 N. _Prendit_ cum ictus, XV, 632. gloriam, X, 366. equum ante currentem, XVI, 416 N. leo juvencum cervice, XI, 246 V.L. _Prensant_ dextram precantes, VI, 462 N.; XIII, 98 N. _Priamidæ_, XIII, 68. _Priapus_ comes Bacchi et cum eo confusus, III, 395 V.L. _Primævus_ flos juventæ, I, 376 V.L.; V, 18, 442; XVI, 405. _primæva_ corpora, X, 646 N. _primævi_ corporis Clœlia, X, 493 N. _primævi_ omnes, XVI, 486. _Primitiæ_ ducis, I, 343 N. tori, III, 111. pugnæ, IV, 428. _Primordia_ motus, I, 20. gentis, I, 658 N.; XV, 419. rerum, III, 79. belli, XV, 515; XVII, 329. tanta, IX, 534. _Primori_ Marte, XI, 143 N. _primores_ anni, I, 511. _Primus_ sol et dies, IX, 33 V.L. _prima_ pugna, XII, 398 N. urbs, II, 235 V.L.; X, 579. feroces, VIII, 16 N. puppis, XV, 158 N. arma, V, 580 N. _primum_ agmen, XVII, 127 N. limen, VI, 436 N. _Principium_ avorum, XV, 746 N. _Privernates_, VIII, 393 N. _Privernum_ altum, VI, 43 N. _Pro_ qualis! XIV, 505 N. _pro_ demens! II, 309. _pro_ Superi, II, 331. _pro_ cuncta pudendi! XI, 90 N. _Pro_ muro stare, I, 306 N. _Proavita_ medicamina, V, 367. potentia, XVI, 252. _Probare_ alas, equites, opus, athletas, hostias, villam publicam, III, 378 N. mortem patriæ, IV, 676. genus Marte, IV, 361. consulta eventu, XII, 42 N. _probatum_ est Hyrcanis adhibere canes, XIII, 473. _probati_ in Marte, VII, 298. _Procax_ lingua, VIII, 248. _Procedit_ cuspis, IV, 631 N. _procedunt_ fasces, VI, 444 V.L. _Procella_ volans equis, IV, 146 N. Iliaca, VI, 105. belli, XI, 91; XII, 334 N. armisona, XV, 39 N.; XVII, 59 N. irarum, XI, 224. _Proceres_ rerum, XI, 142. _Prochyte_ Mimanti inposita, VIII, 540 N.; XII, 147 N. [XII, 147: nota ad h.l. non exstat] _Proci_ hirsuti, XIII, 813 N. _Proclivis_ sceleri egestas, deforme malum, XIII, 585. _Procul... procul_ este profani, XVII, 28 N. nec _procul_ est quin, II, 335. _Procurare_ otia stabulis, VI, 329. somnia, VIII, 120 N. _Procursus_ acer, VII, 566 V.L. _Prodere_ famæ, III, 222 N. cuncta terris, XIII, 790. rectorem hosti, XVII, 137 N.; IV, 45. regem, XIV, 88 V.L. _prodit_ luna umbonem, IX, 108. _produnt_ lumina sensum, VI, 384 N. ictus senium, V, 571 N.; X, 115. ictus nos, II, 247 N. clades Dii portentis, VIII, 625; IX, 2. _proditus_ ictu, II, 247 N. flagello elapso, XVI, 432 N. ære transfixo, XV, 709 N. rex, XIV, 88 V.L. _Prodiga_ tellus laticum, VI, 144. gens animæ, I, 225 N. virtus, XV, 42 N. _Proditor_ denudat arces, XVI, 620 N. _Producere_ partum, I, 112 N. bellum, I, 681. arma, II, 305 N. _Profani_ initio sacrorum submovebantur, XVII, 28 N. _Profert_ ardua via virtutem, II, 578 N. sol equos, XI, 369; XII, 509. se antris, etc., IV, 331; V, 26; X, 22. _proferre_ ora, IX, 498. cacumen sub astra, V, 486. moras leti, II, 597 N. _protulit_ ære adcendere pugnas, VIII, 488 N. _proferri_ nomen, I, 201 N. _prolato_ signo, XVI, 317. _Profectum_ non Latio, dum, etc., XVII, 515 N. _Profundere_ voces, VI, 252. consulta, XI, 68. _profusa_ ubera, IV, 376 N. _Profundum_ nigrans, XVII, 257 N. _profundi_ Manes, V, 618. _Prohibere_ nefas, II, 373 N. Pœnos aquilæ, VI, 27 N. _Proinde_, II, 353 N. _Projicit_ pavor fusos in ora, XVII, 484. _projicere_ vitam, spem, animam, I, 225 N.; V, 226 N.; X, 42. _projectus_ dorso equi, X, 469 N. _projecta_ loca, VI, 646 N. _Prolatare_ diem, III, 142 N. _Proluere_ ensem, XVII, 299 N. et V.L. _Promere_ tela, II, 134 N. ora e rupibus, III, 542. _promta_ lingua, XIV, 31. _Prometheus_ adligatus Caucaso, XIII, 609 N. _Promittere_ visus, barbam, capillos, tela, ramos, III, 534 V.L. _Pronus_ ictus, I, 491 N. fluvius, XIV, 190. _prona_ aura, VI, 687 N. fertur ratis, XVII, 44. _pronum_ pondus, II, 146; XV, 685. nulli excellere, XIII, 183 N. [nota ad h.l. non exstat] _proni_ decurrunt monte, VII, 216. _per prona_ voluti, XV, 235 N. _Propagare_ regna populis seclisque, II, 52. _Propago_ Spartana, II, 8. _Propellere_ agmina, V, 53; VII, 530; XV, 559. vallum, VII, 101. hastam, XVI, 570. freta, XIV, 13. frenos, XVII, 96 N. [recte 95] _Propensa_ Ceres, XII, 375. voluntas Cælicolum, XVI, 288. _Properare_ mortem, I, 225. res, VIII, 52 N.; XIII, 11. in Thybrim, VIII, 452. in fata, IX, 18. _properatus_ turbo hastæ, XVII, 537. _properata_ exta, I, 122. res, XIII, II, 505. pocula, XIII, 892. hasta, XII, 383 N. cassis, II, 346 N. spectacula, XV, 646. _properantur_ stamina, XVII, 120. _Propexæ_ in pectora virorum barbæ, XIII, 310. _Propinandi_ mos, XI, 300 N. _Propinquant_ arma mortem, II, 281 N. _Propinquus_ sanguis, X, 565. _propinqua_ Divis rupes, XI, 136. _propinquum_ letum, II, 258. _Propior_ Mars, V, 442 N., 609; IX, 611. _Propius_ metuens Juno, I, 32. periculum et periculo, esse, I, 13 V.L. _Propontis_, XIV, 145. _Proprium_ cognomen, VIII, 422 N. donum, VII, 86 N. _Prorsus_, VII, 575 V.L. _Proruere_ hostem, IV, 382. aggerem, I, 373 V.L. _Prorumpit_ in auras vox, III, 699. Capua Pœnus, XII, 5. se, VII, 355 V.L. sede ab ima anguis, II, 584. _proruptum_ pelagus, III, 51 N. _Proscindit_ Rhodanus campos gurgite, III, 449. _proscindere_ remo stagna, VIII, 601. terram aratris, XVI, 551. _Proserit_ Rhodanus caput aggeribus Alpinis in Celtas, III, 448 N. et V.L. _Proserpina_ casta fovet lucos feminarum in inferis, XIII, 546. rapta a Plutone juxta Hennam, v. _Henna_. _Prosilire_ castris equo ante omnes prævectus, XVII, 121. _Prospectat_ Pyrene Iberos, III, 418 N. _Prospera_ bello turba, XVI, 597. rerum, IV, 499 N. _Prospicit_ terga cuspis, V, 542 N. _Protei_ in antro Caprearum, Pharo et Pallene sedes, metamorphosis et ars vaticinandi, VII, 419 sq. N.; XI, 447 N. _Protendere_ arcum, XIII, 212. tempus regnis, VI, 596. dextram, I, 655. _protentus_ ad colla cornipedum, XVI, 386 N. [not. ad v. 384] _protenta_ hasta, XVII, 419 N. _Protenus_, I, 374 N. _Proterit_ rota agmen, II, 175. _Protrahere_ ad arma, XVI, 84. _Proturbare_ murmur pectore, V, 604. aera telo, IX, 447. _Provisa_ ni fuissent hæc, etc., XIII, 619. _Provinciarum_ expilatio, XIV, 685 sq. N. _Pruinæ_ una facies, III, 533 N. _Pruna_ Apollinea, V, 179. _Prusiacæ_ oræ, XIII, 888 N. _Psylli_, v. _Serpentes_, pag. 630. _Ptolemæi_ Cyrenaicam imperio tenebant, postquam Macedones Ægypto potiti, XI, 381 N. _Pubem_ dimittit Ardea, I, 667. Sidoniam, XI, 354; XV, 409. _Pubescit_ miles castris, II, 318. ætas flore novo, III, 84 N. _pubescente_ mala, V, 414. _pubescere_ bello, IV, 427. _Publicola_, v. _Poplicola_. _Pudica_ ars, II, 180 N. _Pudor_ Divum, I, 58 N. adcendit mentem, I, 493. terga vertere, IV, 329. peccando consumtus, XI, 34 N. lætus, III, 215 N.; XV, 30 N. _Puella_ dicitur, et nupta, quæque peperit, III, 435 N. _Puer_ h.e. juvenis, III, 608 N. patrio corpore telum defixum conspexit, IV, 454 N. ora pulcher, VIII, 464. _Pugnat_ alicui, I, 234 N. furor monitis, X, 283. perfundere, XI, 402. _pugnant_ pila fretis, IX, 296. artus sub dentibus, IV, 379 N. undæ, IV, 658. _Pugnax_ Marcellus, XVII, 298. _Pulchritudo_ oris, XII, 227 sq. N. _Pulsare_ limina, VI, 73. nervos pectine, V, 463. Capitolia, I, 270 N. mœnia Romæ, VI, 643; XII, 565. turres ariete, XVI, 695. auras calcibus, XVII, 135. mare remis, VI, 363 N.; XIV, 387. aures et oculos, II, 580 N.; VI, 436 N. loca, seu montes et sidera clamore, voce, lumine, etc., III, 436 N.; IV, 327 N.; V, 394 N.; XVI, 397 N. laude corda, XVI, 479 N. cor XII, 591 N. ora scopulis, XIII, 838. _pulsat_ Boreas litora, I, 588. æthera crista, IX, 450. scopulus cælum, XII, 72 N. ungula axem, XVI, 377 N. _Pulsu_ icta facies salis, XIV, 361. _pulsus_ seni, XIV, 488 N. _Pulveris_, seu _pulverea_ nubes, v. _Nubes_. _Pungit_ dolor, VII, 271 N. _Punici_ belli l. brevis historia, II, 304 sq. N.; VI, 101... 551 N., 653... 697 N. _punica_ corda, XII, 737 N. _Puppis_ adorata, quia in ea tutela navis, XIV, 437 N. _a puppi_ veniens, seu surgens procella, XVII, 255 V.L. _Purgat_ miles, cur vicerit hostem, VII, 510 N. lux mentem imagine, X, 371. nox pectora curis, XV, 613. _purgare_ pectus culpa, X, 448. nefas ferro, XI, 199. gentem crimine, XII, 303. Ausoniam bello, XVI, 629. _purgatus_ æther, XII, 638. ab ira veteri, VIII, 563. in amni vivo, VIII, 125 V.L. _Purpura_ tertia, XIV, 112 N. Gætula, XVI, 176 N. ejus species, coccum et ostrum, XVII, 395 N. Sidonia ardet, IV, 268 N. Agenoreis ahenis saturata, VII, 642 N. Assyria, XI, 40 N. _Purpureus_ sanguis, IV, 168. _purpurea_ vitta, XIII, 780. _purpureum_ lumen frontis, VII, 195. os Veneris, VII, 448 N. _purpureos_ amictus Veneris religabat, VII, 447 N. et V.L. _Purus_ sceleris, IV, 606 V.L. _Putat_ secum multa, VII, 519 N. _Puteoli_ a puteis, et olim Dicarchea dicti, VIII, 533 N. frustra obpugnantur ab Hannibale, qui simul contemplatur tractum Puteolanum, Baianum Cumanumque, cujus antiqua natura peperit mythos de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus, XII, 104... 160 N. a Samiis conditi, et Pherecyadum muri, XII, 159 N. _Putris_ moles, seu mons, III, 643 N. gleba, VIII, 392 N. _putre_ gelu, IV, 749 N. _putres_ artus, XIII, 464. _Pygmalion_ Batto bellum indicit propter Annam, VIII, 64 N. Sychæo occiso ejus regnum occupat, I, 21 sq. N., 74, 75. _Pygmalionea_ gens, VI, 532. terra, I, 21 N. _Pylius_ rector fortis, VII, 597 N. _Pylia_ senecta, XV, 456 N. _Pyrenæus_ mons a fulmine, vel igne pastorum, vel _Pyrene_ dictus, III, 415... 441 N. _Pyrene_ mons, I, 487. pro Hispania, I, 190; XV, 451; XVI, 278. Bebrycis regis filia, ab Hercule compressa et a feris discerpta, unde dictus mons, III, 420 sq. N. Acheloi f. III, 426 V.L. mater bellorum, XVII, 641 N. _Pyrrhiche_, III, 348 N. _Pyrrhus_ avus Hieronymi maternus, XIV, 94 N. _Pythia_ dei adflatum excipiens ex antro, cui tripus inponebatur, XII, 323 N.; XIII, 401 N. _Python_ draco et navis, XIV, 572 N.

Q

_Quadrijugi_, IV, 439. _Quadrupedans_ sonus, XII, 564 N. equus, XV, 436, 637. _Quærunt_ lumina cælum, VI, 11 N. _quærere_ mentem Superum, I, 123. quietem leto, IV, 633. montes patrios sub ipso leto, V, 465 N. _Quæsumus_ non inhonora tuis regnis, XVI, 250. _Quam_ vellent, etc., XIII, 605. _Quamquam o!_ I, 653 N. _Quantum_ leviora, forent hæc vulnera, si daretur ferre amplexus, etc., VI, 422 V.L. _Quantus_ ægida commoveat Jupiter adspice, XII, 719 N. _Quassant_ vitia ingenium, XI, 426 N. _quassare_ lampada, II, 611. caput, I, 298 N.; VI, 600 N. et V.L.; XV, 128; XVII, 238. arma lacertis, IV, 117. _quassata_ bello oppida, II, 294; VIII, 250, 591. tempora vino, VII, 202 N. _quassatus_ vino, VII, 202 N. vertex sævitia cæli, IV, 762. _quassata_ urbs, XVII, 421. Confer _Percutere_ et _Quassare_. _Quatenus_ indulsisse vacet percipe, XVII, 373. _Quatit_ fragor terram, I, 536; IV, 199. pestis mœnia luctu, XIV, 614. terror præcordia, II, 254. clamor castra, III, 221. tussis pulmonem, XIV, 601. _quatere_ ensem, I, 429. lora, XVI, 413, 439; XVII, 541. ægida, XII, 336 N. currum, II, 81; III, 240. equum, XII, 254. campos agmine, I, 297 N. arces, II, 300 V.L. terras milite, XII, 343. morsu claustra, VII, 130. terrore vicina, XII, 6 N. bello Pergama, XIII, 36. circum certamine, XVI, 322. rumoribus arces et aures, IV, 7 V.L. _quassum_ imperium, XV, 7; XVII, 421 N. _Quercentis_ fratris videt labentia membra, X, 151. _Quercu_ in cratera cavata dulcis sudavit humor, ab uvis odoratis, VII, 190. _Qui_ mollius pro _quis_, II, 645 V.L. pro _quod_, XII, 43 N. _Quianam_, I, 134 V.L. _Quiescunt_ arma, VII, 253. tela tellure, VII, 297. _Quinam_ pro _quisnam_ intelligitur, II, 645 V.L. _Quippe_ vox indignantis et inridentis, V, 117 N.; VI, 90; VII, 397; X, 67. _Quirinius_, IV, 192. _Quirinus_ tuetur collem Quirinalem, XII, 718. _Quirini_ solium in cælo, III, 627. sceptra, VI, 103. sedes sacratæ, XI, 118 N. Martigenæ, XIII, 811. _Quiris_, hasta, et _Quirites_, VIII, 418 N. _Quidquid_ id est, VI, 119 V.L., 582 V.L. _Quod_ pro _quoniam_, et _quamvis_, XI, 325 N.

R

_Rabidi_ jejunia ventris, II, 472 N. _rabidi_ juvenci, VII, 359. canes, X, 126. _rabidæ_ feræ, VIII, 638. _rabida_ arma, VII, 263. _Rabies_ nullo restinguitur haustu, XIII, 576. in fines Italum, I, 70. pelagi, II, 290. cladum, II, 620. cædum, VI, 351. belli, V, 394. fugæ, V, 641. doloris, V, 158. irarum, XIII, 734. erroris VII, 546. sacra virtutis, VI, 42 N. faventum, XVI, 314 N. _Radere_ vomere saxa, VIII, 391. ripas, IV, 350 N. _Radiant_ lumina flamma, II, 586. Cf. II, 166 N.; III, 629; IV, 154, 326; VII, 143; XII, 561; XV, 141; XVI, 354; XVII, 395. _Radio_ cælare, XIV, 658 N. _Ramus_ Palladius, III, 405 N. _Rapidus_ miscet prælia, I, 266. ictus, II, 125. impetus VI, 256. passus, I, 65. quadrupes, I, 161. amnis, VII, 394. _rapida_ conamina, VIII, 413; IX, 464. procella, IV, 146. pestis, VII, 351. flamma, III, 641; V, 511; XIV, 589. arma, V, 98. _rapidæ_ turmæ, I, 656. alæ, IV, 93. vires, IV, 676. _Rapit_ dux agmina, I, 129; IV, 218 N., 740; VII, 116; VIII, 215, 222; XIV, 209, 635; XV, 544. ira omnes, XIV, 299. metus in urbem, II, 232. Notus biremes, XVII, 275. rogus corpora, XVI, 547. sagitta lumina, VI, 274. _rapere_ esseda, III, 337. viam, iter, campum, certamen, diem, tempus belli, pugnam, gradum, I, 570 N.; III, 156, 309; IV, 485 N.; VII, 531, 622; VIII, 181, 197; IX, 33; X, 471; XII, 472; XV, 440. cornipedem calce, XIII, 169. sibi laborem, XIII, 187. letum, II, 678 N. decus, XI, 197 N. laudem, XII, 478 N. nomina belli confecti, XV, 342. gaudia, XI, 491 N. membra cursu, II, 248. arma, IV, 98 V.L. moras fossarum, IX, 218 N. ora, seu caput gladio, VII, 704 N.; XV, 807. delubra, X, 585. pocula, XIII, 892. urbem, XV, 407 N. muros, XVII, 494. _raptus_ sanguis, I, 175. nisu, I, 449. _rapta_ Carthago, XV, 401 N. alnus saltibus, IV, 491. curru, I, 134; II, 172. _raptum_ fretum tumultu, XIV, 146. corpus circa cineres ter, II, 266 N. _rapto_ vivere, II, 402. Cf. _Raptare_. _Raptat_ cura Deum ad aras, VII, 74. amor, XIII, 720. equi juga, I, 223. _raptare_ agmina, III, 407 N.; IV, 218 N.; VIII, 404; XVI, 31. armenta, IX, 574. carinas, I, 409. _Raptor_ Dardanus, IX, 200. _Rara_ vox, XI, 415 N. _Rarescens_ acies relaxatur, V, 382. miles, XVII, 422. _Rasilis_ hasta, IV, 176 N. _Rastris_ domare rura, VIII, 369 N. _Raucum_ murmur, II, 221, 245. _Ravenna_, VIII, 601 N. _Reate_, VIII, 415 N. _Rebelle_ os, XII, 149. _Reboant_ poli, XVII, 251. _Recedit_ terra, a qua recedimus, III, 157 V.L. _Recidiva_ gens Phrygum, I, 106 N. _Recipere_ ensem, II, 679 N. gressum ad sidera, VI, 618. bellum sinu, VI, 652. _Reciproca_ Tethys, III, 60 N. _Reciprocat_ æstus, XV, 226 N. _Reclinis_ trunco, V, 470 V.L. _Reclivis_ locus, V, 470 V.L. _Recludere_ artus, I, 120. superas mentes, I, 19 N. regna non optanda, XIII, 523. specus, XIII, 424. terram, XIII, 406. arenam, XIII, 479. cælum, XII, 613 N. _Recoquere_ fornace bipennes, IV, 15 V.L. _Recreare_ maniplos submisso tirone, XVII, 193. _recreari_ secundis, XII, 296. _Rector_ eques, XVII, 137 V.L. _Recumbit_ ei moles rerum, VI, 594. Narnia monti, VIII, 457. _Recursat_ sc. animo, VI, 555 N. _Recusat_ parere, I, 111. moras periculum, VII, 320. _Reddere_ formam patris, II, 635 N. se epulis, XI, 376. se astris, IV, 119. se terris, XVI, 276. vitam vulnere, V, 112. _reddunt_ venti mare, XVII, 208 N. _Redemit_ multum ævi, VI, 20 N. _Redit_ mors metu, II, 224 N. virtus in dextras, XII, 670. in se amnis refluo lapsu, XV, 623. _redeunt_ Divi, VIII, 235 N. curæ, I, 652. pascua, VIII, 518. loca, XIII, 703. colores terris, oriente die, X, 541. _Rediviva_ bella, X, 256 N. et V.L. _Reducit_ urna annua casus, IV, 768. _reducere_ sublime equos, IV, 144. rictum, IV, 334 N. convivia mente, VIII, 136. vires victu, XV, 810. regna in leges Parcarum, X, 644 N. _Redundat_ ore cruor, II, 685. _Refersit_ fortuna opibus, V, 264. _Refert_ lux decimum ortum, XIII, 453. vestis spirantes vultus subtemine, XIV, 657. quisque sibi hortamenta, V, 154. dies honorem, XV, 417 N. labor nomina cælo digna, III, 586. et fert pontum ventus, IV, 322. artus ripæ, VI, 202. telum, I, 516 N. _referre_ gressum, XI, 353. cursum, VIII, 89. sese a loco, IV, 52; VII, 408. palmas, VII, 456. dextras, VIII, 237 N. oblivia, I, 236 N. bella, III, 165 N.; XI, 28; XVI, 77. vaginæ ensem, VII, 508. nomine cultam plebem, II, 9. telum e corpore, V, 560. _referuntur_ in tergum, IV, 315 N.; VII, 623 N. tonsi pariter, VI, 362 N. _refertur_ clipeus in orbem, VIII, 418 V.L. longe sonitus, IX, 468. omnis lancea retro, IX, 506. _Refigere_ clipeos, X, 600 N. _Reflexum_ pondus, IX, 596. telum, XVI, 54. _Reflorescente_ ceu prima juventa, XV, 738. _Refluum_ æquor, II, 307 N.; XV, 220. _refluo_ lapsu in se redit amnis, XV, 622. _reflui_ amnes montibus, V, 624 N.; XIII, 743. _Reformidat_ stagna Trasymenus, I, 49 N. _Refovere_ membra quiete, III, 637. vires haustas, XI, 538. vulnera, VI, 551. quassam urbem, XVII, 421. _Refuga_ ars, IV, 320 N. _Refugit_ alimenta, V, 62. adcepisse legem, XV, 319. _Refulgent_ late campi ossibus, IX, 190 N. _Refusa_ stagna, III, 464 N. unda ponto, XIV, 551 N. _refusæ_ valles, XVII, 63. _refusi_ campi late, XIII, 322. _Regit_ Cynosura peditem, III, 665. Martem, bellum, disciplinam, VI, 307 N. et V.L. dolorem, II, 382. _Regia_ alta cæli, I, 136 N. _Regifice_ exstructis mensis convivia celebrare, XI, 271. _Regnat_ Vulturnus campis, IX, 495. cantus æquore, XII, 35. _Regnator_ noctis æternæ, quondam, etc., VII, 688. _Regnum_ gregis, XVI, 5. venti, III, 491. Patrum, VIII, 275 N. _regna_ solus habet Boreas in Thracia, I, 587 N. fluvii, IV, 662 N. Punica mersa profundo, IV, 801 N. _Regulus_ in Africa cum ingenti serpente ad Bagradam, et cum Pœnis feliciter pugnat, VI, 122... 302. a Xanthippo per insidias captus, II, 340 sq. N.; IV, 359 sq.; VI, 302... 345. Romam a Pœnis frustra missus ad exquisita supplicia rediit, VI, 346... 528. quo supplicio adfectus sit, II, 343 sq. N., 435 sq. N.; VI, 529... 544 N. [VI, 529...: not. ad v. 535] pauper, VI, 435 N. triumphavit de Sallentinis, VI, 434 N. Cf. VI, 658 sq., 672 sq. _Rejectat_ cærula, VII, 421 V.L. _Relabitur_ amnis fonti, IV, 444. gurges tracto æstu, III, 55. _Relaxare_ angusta loci, V, 174 N. campum, V, 174 N., 269 N.; VII, 715. diversa brachia, XIV, 399 N. acies, V, 381 N. _relaxat_ Oceanus fontes, V, 51. _Relegere_ pontum, II, 20 N. castra, XVII, 232. _Religare_ amictus, VII, 447 N. et V.L. crines nodo, II, 78 V.L. _Religio_ percurrit pectora tacito sensu, XIII, 317. _Relinquit_ nulli penetrare, III, 708 N.; V, 657; VIII, 410. nota, II, 282 N. _Reliquiæ_ belli, XV, 538 N. _Reluctantes_ artus, VI, 126. _Remeat_ dextra ab ictu, XVI, 66. _Remi_ pennarum, III, 682 N.; XII, 98 N. [XII, 98: nota ad h.l. non exstat] ducuntur ad cantum celeusmatis, VI, 360 sq. N. pariter relati ad numerum plaudunt cærula, VI, 363 N. _remorum_ seni pulsus, XIV, 487 N. _Remigium_ alarum, III, 682 N. _Remigum_ seni pulsus, XIV, 487 N. hortator, VI, 360 seq. N. _Remittere_ pharetræ tela, II, 137 N. remos, XIV, 536. vitam, XIII, 367 N.; XVII, 366. frontem, XIII, 733. _Remoliri_ arma, I, 36 N. _Remotus_ polus, II, 481 N. _Remulus_, IV, 186 V.L. _Renatus_ orbis, V, 56 N. _renati_ artus, XIII, 872. _renata_ tecta, XIII, 675. juventus e morte, VII, 732. _Renidens_ torvum et furiale minaci obtutu, etc., XIII, 375. _Renovat_ lumina cælo, III, 539 N. viros cantu ad vulnera, IV, 170. se pube juventus, VIII, 322. _renovare_ se in bella, VI, 641. focis lumina, VI, 76 N. _renovatur_ Lucifer unda Oceani, VII, 639 N. _Renuit_ fatum, X, 49. tibi regna, IV, 125. ratis procedere, XVII, 24. _Repagula_ sonant signo prolato, XVI, 317 N. _Reparare_ campum ademtum, IX, 416. _Repellere_ senium templis, III, 20. Latio, III, 591 V.L. _Rependere_ aristas pomis, VIII, 507 N. ruinas Capuæ, XII, 515. cladem, XIV, 619. grates, IX, 25. captivam manum ductore, VI, 349 N. _repensurus_ magna, XVII, 577. _Repetere_ primordia rerum, I, 20 N. nomina luco, II, 67. parentes cælo, seu ex stirpe sacra, II, 655; III, 100. pœnam, XIV, 41. penates, III, 569; XIII, 386. oculis, III, 533. _repetitus_ amore, VIII, 104 N. _Reponunt_ molem, seu muros, I, 558 N. se maria, XIV, 623. _reponere_ pacem terris, XII, 728. tempora cessata, V, 533 N. reges, X, 486 N. _repostus_ ensis, V, 38. _reposta_ ira, XI, 7. pœna vincentibus, VII, 507. galea, IV, 13. _reposti_ tergo equi, XV, 683. populi, III, 325. thesauri, V, 261. _Reposcit_ crucem domini servus, I, 181 N. superos tempora senectæ, V, 408. _Reprimit_ Sirius æstus, XIV, 621. _Reptat_ Pœnus, VII, 272. _Requirere_ clamore, X, 402. _Res_ h.e. bellum, gerere, XV, 149 N. _in rem_ est, VII, 244 N. _Resedit_ hasta capiti, VI, 251. cuspis latere, XV, 795. _Resequi_ quem amore dulci, VIII, 104 V.L. _Reserare_ arces, I, 14 N.; XVII, 618. viam, IV, 196. claustra, VII, 334. limina Casilina, XII, 427. futura, VII, 436 N. Alpes, XVII, 501 N. _Reservat_ se ad meliora, X, 56. _Resides_ senes, VII, 103 N. _Resignare_ pacta, IV, 788 N. perjuria, XVII, 425 N. _Resolvit_ orbes, VI, 227; IV, 320. se ripa, VI, 280. fibula morsus loricæ, VII, 625. _resolvere_ muros ariete, V, 553; XII, 495. saxa, I, 369 N.; III, 643 N. pacis jura, XVII, 78. bella, VIII, 275. ora, XVI, 603. Ausoniam, XVII, 205 N. gaudia ferro, XIII, 508. fraudes, VII, 153 N.; XII, 740 N. [XII, 740: nota ad h.l. non exstat] _resolutus_ pollex, II, 128 N. _resoluta_ ripa, IV, 580 N. [recte 579] gaudia, et in gaudia, XI, 303 N. urbs legibus, XI, 36 N. tegmina armorum, II, 473 N. caligo, V, 58. pondus, seu saxum _resolutum_, III, 643 N. cælum luce, calore, XII, 613 N. _Resonat_ ore superbo, III, 247. scopulus Pyrenen, III, 439. _Resorbere_ fletum, XII, 594 N. _Respectare_, seu _respicere_ loca, quæ a nobis invitis relinquuntur, VIII, 108 N.; XII, 106 N., 594 N., 729; XVII, 213 sq. N. [XII, 106: not. ad v. 104] non licet in quibusdam sacris, III, 181 N. _Respicere_, v. _Respectare_. _Resplendet_ æquor imagine flammæ, II, 663 N. _Respondent_ saxa profundo, XIV, 73 N. _Responsa_ Parnasia portantes adsunt, XII, 321 N. _Restagnant_ arva palude, IV, 750. _Restant_ claustra, VII, 130 N. _restare_ adversis, VI, 125 N. _Restinguere_ rabiem, XIII, 576. ardentem Italiam, XVI, 618 N. _Restituere_ fusos pugnæ, IX, 489. _Resultat_ clava ære, II, 245 N. _Resupino_ pondere jactare currum, II, 196. _Resuscitare_ iras, XII, 632. _Retardare_ sceptra, XI, 606 N. _Retegit_ sol terras, VI, 3 V.L. se umbo, IX, 109. _Retorquere_ hastas, IV, 449. _Retractare_ noctem, III, 216. turres, IV, 22. dextras in bello, X, 256. _Retro_ fluit amnis, I, 48 N. jacet multa rerum vetustas, VIII, 44. _Retusum_ conamen, seu fervor, I, 34 N.; VIII, 319 V.L. _retusæ_ res, XVI, 21 N. _Revellere_ regem solio, XVI, 272. signa, XII, 733. _Revirescit_ gloria, VI, 546. aurum, III, 286. dux pignore laudis, VIII, 226 N. _revirescunt_ vultus patrui, XV, 134 N. _Revocat_ aurora labores, XII, 575. forma parentem, XVI, 192 N. [recte 193] _revocare_ Pœnum patriæ, III, 592. mentes, IX, 487 N. ferrum manu, XIV, 166. bipennes fornace, IV, 15 V.L. diem ereptum, IX, 35 N. [recte 36] tonsas ad pectora, XIII, 241. habenas, XVI, 343 N. mortuum ad vitam, II, 647 N. corda ad patrios cultus, VI, 393. telum a vulnere, XVII, 139 N. colorem fluvio, XIII, 123. animos, XVI, 13 N. a funere Romam, XI, 235. _Revolubilis_ unda pelagi, XV, 237 N. _revolubile_ saxum, XI, 473 N. _Revolvere_ fata Rhœtea, I, 115 N. stamen telæ, II, 181 N. antiqua, VIII, 49. _revolutus_ oberrat sibi Mæander, VII, 140. in pejora, XIV, 174. _Revomentem_ transtra Charybdim respice, II, 308. _Rex_ maris, XVII, 284. _reges_, potentes, divites, duces, heroes, dii, IV, 196 N. pulsi, X, 486 N. _regum_ nomina nescit pati Roma, XVI, 283. _Rhadamantus_ pœnas expetit in introitu, etc., XIII, 543. _Rhegina_ litora, XIII, 94 N. _Rhenus_ parvus, VIII, 599 N. _Rhesi_ domus, II, 75 N. _Rhipæa_, IV, 363 N. flamina, XII, 7 N. _Rhipæum_ Strymona, XI, 459 N. et V.L. _Rhodani_ ortus et cursus, III, 446 sq. juventus, XV, 671 N. _Rhodope_, II, 73 N.; III, 494. _Rhodopeia_ spicula, XII, 400 N. _Rhœtea_ fata, I, 115 N. regna, VII, 431. lancea, XVII, 196. _Rhœteum_ litus, VIII, 619; IX, 72. _Rhœteius_ ferox, II, 51 N.; XIV, 487 N. ductor, XVII, 486 N. _Rhœteia_ pubes, IX, 621 N. lancea, XVII, 196. _Rhyndacus_, III, 388 V.L. _Rictus_ nimbosus Atlantis, I, 207 N. leonis, II, 167. mortis, II, 548 N.; VI, 53. spumans ira, XI, 220 N. _Ridens_ nitenti vultu adfulsit Venus, VII, 467 N. Deus vana conamina, XII, 405 N. _Rigantur_ Simbruvio, VIII, 368 N. vultus atque ora lacrimis, VI, 294; XVII, 214. _Riget_ Boreas, I, 188; XII, 7. lorica ferro, III, 270 N. _rigent_ manicæ ex auro, IV, 155; XV, 694 N. undæ, III, 372, 671. membra frigore, VI, 170. _Rigida_ hasta, IV, 392. _Rigor_ asper, III, 553. spinæ, VI, 271. ferri, IV, 630 N. _Riguus_ hortus, VII, 180 V.L. _rigua_ unda, XIII, 596. _riguum_ aurum, I, 158 N. _Rimatur_ ducem, XVII, 518. _Ripas_ laxat amnis, XVII, 123 N. perdit amnis, IV, 658. _ripæ_ non capiunt cadavera, I, 45. coeunt, I, 52. exeunt sanguine, VI, 603 N. _Ritus_ hostis explorare, VIII, 313 N. _Robur_ membrorum, V, 435. Samnitum, I, 664; XV, 655 N. erectum, I, 153 N., 165; II, 343. jacit, II, 244 N., 267. ponere pectore, XI, 157. _sine robore_ flamma, V, 572 N. _robore_ annoso lucus, III, 688. ingenti quercus, VI, 192. obusto trabs, IV, 282 N. lento se agit navis, XIV, 390 N. pendens, II, 343. _Rogi_ cæsis structi, X, 524 sqq. N. structi interdiu, adcensique vesperi, X, 542 N. in iis et arma insigniaque mortui cremata, X, 560 sq. N.; XIII, 693 N. _Roma_ brevi crevit, XV, 90 sq. N. luxu labefactata, XV, 125 sq. maxima rerum nobilior sit malis, III, 585 N. Cf. IX, 346 sq.; X, 657 sq. N.; XII, 295... 319. _Romanorum_ virtus et futura fortuna, III, 575 sq. N. _Romuleus_ juvenis, XVII, 384 N. _Romulea_ gens, VI, 611. _Romulei_ nepotes, III, 618. _Romula_ facta, XIII, 793. virtus, XVI, 254. _Rorant_ cruore ora, dumi, etc., IV, 447 N.; V, 254, 459; VII, 324; VIII, 139; X, 262 N. humore dapes, VII, 181. _Rores_ sanguinei, XIV, 486; XV, 364 N. _Roscida_ conjux Tithoni, I, 576; XV, 439. nox, V, 24. Nereis, XIV, 571. pascua, VII, 439. _Rosea_ Aurora, ejusque ortus, habenæ, flammæ, I, 196 N., 578 N.; IV, 482 N.; IX, 180 N. _roseum_ os Veneris, VII, 448 N. _Rostra_, VIII, 262. _rostris_ sulcare, seu scindere mare, VII, 411; XIV, 355. _rostrum_ trifidum, seu tridens, VI, 358 N. _rostro_ tacito canis premit vestigia feræ, X, 79 N. fulgent templa, I, 623; XIV, 649 N. _Rota_ ævi præceps per varios casus volvitur, VI, 121 N. _Rotat_ ventus prælia in oculos, VIII, 664 N. Vulturnus sublatum pulvere campum, X, 204 N. _rotare_ arma in nubes, III, 527; XII, 656. saxa, XIV, 63. ensem, II, 242; IV, 207. telum, XVI, 54. _Rothus_, II, 165. _Rubet_ limes, I, 267. aurora, X, 525. _rubent_ tela cæde, II, 17. nives, III, 558. radii cometæ, I, 463; VIII, 637. _Rubico_, VIII, 453 N. _Rubra_ vestis Pœnorum Iberumque in pugna, III, 236 N. _Ructare_ cruorem, II, 686; VI, 161; XV, 432. _Rudem_ vibrare, VIII, 552 V.L. _Rudentum_ stridor, XVII, 256. _Rudio_ vetustæ, XII, 396 N. _Rudis_ pugna, XIV, 501 N. Cf. _parma_. _rude_ jaculum, IV, 555. ævum, XV, 17. _Rufræ_, VIII, 566 N. et V.L. [not. ad 564 sqq.] _Ruina_ cæli, I, 251 N.; XII, 630. lata porrectus, IV, 293 N. se sua pressere, IV, 584. clausit vada, IV, 621 N. Idæi generis, III, 206. Itala, V, 329 N. tanta ferit, XIV, 678 N. pro clade, IV, 710; VII, 582. sacra Trojæ, III, 565 N. _ruinæ_ ingenti aperire locum, VIII, 244 N. _Ruit_ fortuna, XV, 736 N. Ausonia, VI, 596. cælum, I, 251 N. magno fragore Carthago, XVII, 150 N. _ruunt_ flumina, I, 207. hastæ, X, 123. arma, XVII, 172 N. mœnia flammis, VI, 313 V.L. Euri in cælum, IX, 493 N. _ruere_ telo et flamma, II, 169; VI, 702. in bella, castra, fata, ictus, I, 649; III, 293; XII, 202; XVII, 297. in luctum, VI, 577. ferro densissima, V, 392 N. pericula, VI, 319 V.L. portare, scire, etc., I, 170 V.L.; XIV, 581 V.L. _Rullus_, V, 260. _Rumpere_ pacem, I, 11. fœdera, I, 268. fidem, III, 2. iter, seu cursum, I, 54 N.; IV, 196, 519; VII, 568; XV, 778. vitam, VI, 510; VII, 33 N. ignava silentia bellis, V, 13 N. somnos formidine, X, 143; XV, 560. sibila, vocem, querelas, gemitum, I, 95 N.; III, 558; IV, 456; VIII, 299. pectora anxia, II, 285. hiatus, V, 616 N. [nota ad h.l. non exstat] fauces, I, 286. aditus, III, 516 N. Alpes, XI, 134. muros scalis, XII, 180 V.L. _rumpitur_ cælum, I, 135 N., 535 N.; III, 196; XVII, 251 N. _Rusellæ_, VIII, 475 V.L. _Ruspina_, III, 260 N. _Rutilat_ barba spuma, IV, 250. _rutilant_ arma auro, I, 477. æquora flammis, XVI, 232. _Rutilus_ nodus, et crinis Gallorum, IV, 202 N. sonipes Auroræ, I, 577 N. _Rutula_ Saguntus, IV, 62 N. [nota ad h.l. non exstat] _Rutuli_, Saguntini, I, 377 N., 584 N. Faunigenæ, VIII, 357 N. Romani, XV, 737, 759; XVII, 125. Cf. V, 403; VIII, 194; XVI, 141, 697.

S

_Sabatha_, XIV, 437 V.L. _Sabathra_, III, 256 N. _Sabatia_ stagna, et _Sabatia_ vada, VIII, 490 N. _Sabbura_, XV, 441 V.L. _Sabellus_ jaculator, IV, 221 N. _Sabellus_, XV, 687. _Sabinus_ baccifer, III, 596 N. _Sabinorum_ descriptio, VIII, 412 sq. N. hasta, quiris, seu curis, VIII, 418 N. origo a Spartanis ducta, II, 8 N. dicti a Sabo, Sanci filio, VIII, 420 sq. N. _Sabrata_, seu _Sabratha_, urbs Africana, vid. III, 256 N. et V.L.; XIV, 436 N. _Sabus_ Sanci f. a quo dicti _Sabini_, VIII, 420 sq. N., ut modo supra. _Sacer_ Iulus, III, 595 N.; VIII, 71 N. vates, XII, 408 N. latex (seu vinum), VII, 163 N. vertex, VII, 469. _sacra_ rabies, VI, 42. vis, VII, 9 N. manus, VIII, 357 N. voluptas, III, 349 N. dextra, XIV, 238 N. gens, XVI, 76. forma, planta, arbor, VII, 440 N., 463; X, 166 N. voluptas, III, 349 N. _sacrum_ telum, fulmen, III, 43 N.; VIII, 476 N.; XII, 644 N. _sacri_ fines, fontes, fluvii montes, muri, III, 501 N.; IV, 70, 152, 347, 533 N.; X, 367; XII, 215 N., 696; XVI, 679 N.; XVII, 496. errores vatum, VIII, 100 N. Cf. _inlicitæ_ et _vetitæ viæ_. _Sacerdotes_ pugnant, II, 150 sq. N.; V, 175 sq.; XV, 672 sq. _Saces_, II, 161 V.L. _Sacra_ turbata malis ominibus, XV, 437 N. ei ferunt musæ, III, 620 N. _Sacrare_ nomen muris, I, 275 N. honorem vati, XII, 392 N. [nota ad h.l. non exstat] _sacrata_ fides, I, 634 N. stirps, III, 100. silva Hesperidum, III, 285 N. _sacrati_ ignes, III, 43 N. _Sacraria_ Vestæ, XIII, 848 N. [nota ad h.l. non exstat] _Sacrifica_ vestis, III, 27. _Sacrificia_ prima non cruenta, IV, 791 sq. N. humana, IV, 765 sq. N. XV, 170 N. nigra inferorum, I, 119 N. _Sacrilegæ_ flammæ, III, 610 N. _Sæculum_ aureum, VII, 166 sq. N., 173 sq. _in sæcula_ mittere, tollere, diffundere, efferre, ire, volare, venire, ferri, nasci, II, 511 N. _Sætabis_ et _Sætaba_ sudaria, seu linum, III, 373 N.; XVI, 474. _Sætigeri_ sues, III, 23. _Sævit_ Varro rostris, VIII, 244 N. amor, VIII, 113. hinnitus equorum, IV, 97 N. virtus in imagine, VIII, 387. _Sævitia_ cæli, IV, 752. _Sævus_ habena, V, 193. Senatus, II, 386; XI, 44. honor, XII, 125. fulgor, II, 395 N. tridens, III, 53 N. fraude, VII, 653 N. _sæva_ lux, I, 463 N. aula, arva, etc., III, 423; VI, 145 N. _Sagax_ nare Umber, III, 296 N. cura, VII, 260, 526. flammarum divinarum, III, 345. _Sagitta_ complet spatium ducti nervi, I, 127 N. _sagittæ_ ardentes Cupidinis, V, 19 N. _Sagittandi_ ars descripta, II, 96 sq., 126 sq.; XIV, 397 sq. _Sagulum_, seu _sagum_ sanguineum et rubens, vestis tam ducum quam militum, et lictorum, IV, 517 N.; IX, 420 N. _Saguntus_ casta, III, 1. animosa, IX, 186. urbs fœderata Rom., I, 294 N. obpugnata, I, 296 sq. Ausonia, et tam Græcæ, quam Latinæ originis, I, 332 N. ab Hercule exstructa, I, 273 N. Fidem præ reliquis diis coluit, et fidei exemplum fuit, I, 329 sq., 599 N., 480 sq. N. fame laborat, II, 461 sq. N. eversa, III, 2 N. aucta a Sacynthiis et Rutilis, I, 288 sq. N. recepta a Scipionibus pulso præsidio Punico, XIII, 675 N. _Sagunti_ incolæ a Furia ex desperatione in rabiem versi se in rogum conjiciunt, vel invicem jugulant, II, 592... 695. _Salaminiaca_ tropæa, XIV, 282 N. _Salantini_, _Salentini_, _Salentinæ_ cohortes, VI, 434 N. _Salentinum_ prom., VIII, 573 N. et V.L. _Salernum_, VIII, 582 N. _Salis_, maris, facies, XIV, 360 N. _Sallentini_, v. _Salantini_. _Salsa_ vada sulcare, XVII, 155. _Saltatio_ armata, III, 348 N. _Salus_ genitoris Scipio, XV, 183 N. _Salutare_ ductorem, I, 189. clamore omen, II, 411 N.; XV, 146. clamore Divos, IV, 215 N. regem, XVI, 279. _Salve_, XVII, 651 N. _Sambucæ_, XIV, 417 sq. N. _Same_, XV, 303 N. _Samnis_ ursa, IV, 558 N. _Samnites_, seu _Sabelli_, a Sabinis, oriundi, et Romanis infesti, etc., VIII, 562 sq. N.; XI, 7, 8. _Sanare_ pudorem verbis nitens, IX, 145 V.L. _Sancire_ verba jaculo, I, 305 N.; XV, 667. fœdus, XI, 321. modum opibus, XI, 592. _Sanctus_ genitor, VII, 737 N. _sancta_ vetustas artificum manibus, XIV, 653 N. _Sancus_, seu Semo Sancus et Deus Fidius, pater Sabi, a quo dicti Sabini, VIII, 420 sq. N. _Sanguineus_ vir, I, 40 N. ignis cometæ, I, 462. crinis stellæ, I, 358 N. _sanguinea_ lux agminis, VIII, 435 N. flamma serpentis, II, 586. spuma, IV, 250 N. _sanguineum_ sagulum, IV, 517 N. _sanguinei_ oculi, IX, 444 N. _Sanguis_ Rom. Saguntini, I, 671 N. pro filio, III, 573. _sanguinis_ potione horrenda et sancta fiunt juramenta et conjurationes, II, 427 N. _sanguinem_ equinum bibunt Massagetæ, Concani, etc., III, 360, 361 N. abluere et sistere aqua frigida, VI, 91 N. _Saniem_ dispergit serpens, VI, 187 N. _Sapharus_, VII, 604. _Sapis_ fl. et _Sapinia_ tribus, VIII, 448 N. _Saranus_, seu _Sarranus_, gentis Atiliæ cognomen, VI, 62 V.L. _Sardiniæ_ situs, forma nomina, origo, bona, indoles et coloniæ, XII, 355 sqq. _Sardoa_ terra, VI, 672; XII, 343. _Sardonia_ herba, XII, 370 N. _Sardus_, Herculis filius, a quo adpellata Sardinia, XII, 359 N. _Sarissæ_ Macedonum, XVII, 418 N. _Sarmatæ_, XV, 313 V.L. _Sarmaticus_ Orestes, XV, 312 N. et V.L. _Sarmaticum_ bellum Domitiani, III, 617 N. _Sarmatici_ muri Uxamæ, III, 384 V.L. _Sarmens_, IV, 200 sq. _Sarnus_ fl., VIII, 537 N. _Sarranus_ murex, XV, 205 N. _Sarrana_ gens, I, 72 N. Juno, VI, 468 N. numina, VIII, 46. Cf. _Saranus_. _Sarrastes_, VIII, 536 N. _Sarsina_, VIII, 461 N. et V.L. _Sason_, VII, 480 N.; IX, 469. _Sassina_, VIII, 461 N. et V.L. _Sat_ decori pariendo sint tempora leti, IX, 377 N. [nota ad h.l. non exstat] _sat_que superque mihi, XVII, 613. _Satiat_ te virtus secundo eventu, III, 122. pœna furores, I, 150. _satiare _ iras dicendo, XI, 601. umbras cædibus, IV, 735 N. hastam sanguine, IV, 435 N. _satiatus_ ævi et decoris, XVI, 604 N. _Satis_ cum nominat. jungitur, XVII, 613 V.L. _Sator_ gentis Tlepolemus, III, 364; IX, 294. ævi, IX, 306; XVI, 644. murorum, XI, 262 V.L. turbarum, scelerum, VIII, 258 N. rerum, IV, 430. _Satricus_, IX, 68 sq. N. [not. ad v. 66] _Saturæ_ palus, VIII, 380 N. _Saturaræ_ agros sanguine, XI, 565 N. purpuram ahenis Agenoreis, VII, 642 N. _Saturni_ secula casta, XI, 458 N. sacra humana, annua, sortique commissa, IV, 765 sq. N.; XV, 464 N. sedes in Italia, XV, 524 sq. N. falx: ille fuit symbolum naturæ, etc., I, 662 N. _Saturnia_ arva, I, 70 N. sedes, IV, 442. dextra, XIV, 49. Juno, II, 527. Cf. III, 184. _Satus_, v. _Serere_. _Satyri_ leves, III, 394 N. lascivi, III, 103. _Saucia_ Dido, II, 422 N. belua h.e. famelica, XV, 786 N. Roma, VIII, 348. _sauciæ_ rumore aures, VI, 80 N. _Saxifica_ Medusa, X, 177 N. _Scæa_ porta, XIII, 73 N. _Scævola_ non indignus avorum, VIII, 384 sq. N.; IX, 372. _Scalas_ admovet ad mœnia Romæ, XVI, 152. _Scaptia_ pubes, VIII, 395 N. _Scaurus_, VIII, 370. _Scelerare_ fluctus sanguine, XII, 17 N. animum silendo, XVI, 610. _sceleratus_ error, IX, 66. dens, IX, 585. _scelerata_ spicula, herba, III, 272 N. porta, castra, limina, VII, 48 N. _sceleratæ_ flammæ, XVII, 178. _Scenarum_ artes, XI, 428. _Sceptrifer_ Thybris, VIII, 367 N. _sceptriferæ_ palmæ, XVII, 142. _Sceptriger_ rex, XVI, 244. _Sceptrum_ læva manu gestatur, XVI, 240 N. _sceptra_ fundare, I, 44. veniunt ad Pœnos, XVII, 403. _Scheria_, XV, 297 N. _Scilicet_, II, 312 N.; V, 114 N. _Scindunt_ se arte turmæ, IX, 277. verbera corpus, I, 172. _scindere_ cælum, X, 368 V.L. auras, XIII, 238. cærula rostris, XIV, 355 N. _scinditur_ cælum inter nubila, I, 535 N. fluvius dividuas in oras, XIV, 234. _Scintillat_ sidus, I, 464. ira genis, IX, 562 N. _scintillant_ cristæ, VII, 593. _Scipiades_, VII, 107 N.; XV, 341, 441; XVI, 193; XVII, 315. _Scipio_ P. Cornelius Consul ad Ticinum fortiter pugnat, et vulneratus servatur a filio, qui eum humeris suis ex acie reportat, IV, 51... 479. in Hispania perit, XIII, 381 sq. N. in inferis filio fata sua extrema narrat, et consilia dat, XIII, 654... 686. an major natu fratre, XIII, 628 N. _Scipio_ Cn. Cornelius cum fratre perit in Hispania, XIII, 381 sq. N., 687 sq. _Scipio_ Africanus Major ad Ticinum prima virtutis documenta edit, duce Marte, patremque vulneratum ex acie reportat, quod facinus Mars laudat, IV, 425... 479. aquila ejus galeam rostro perstringit, IV, 115 sq. N. ex Jove, in anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur, IV, 476 N.; VII, 487 N. tribunus militum in pugna Cannensi, exercitia tironum instituens, VIII, 546... 558 N. ejus prosopographia, VIII, 559 sq. in pugna Cannensi Hannibalem ad certamen singulare provocat, IX, 424... 485. primus a devicta terræ parte cognomen adcepit, IV, 130 N.; IX, 545; XVII, 626 N. prohibet, quo minus juvenes quidam duce Metello Italiam relinquant, X, 426 sq. ad inferos descendit, XIII, 397... 895 N. cæsis patre ac patruo, imperium in Hispania, quod nemo adcipere audet, petit et obtinet, XV, 1... 151. Tarraconem profectus, et a patre in somnio monitus, Carthaginem Novam obpugnat et capit, XV, 152... 262. adultam virginem sponso inviolatam reddit, XV, 263... 285. Hasdrubalem aliosque Pœnorum duces in Hispania vincit, XV, 399... 492. a Voluptate et Virtute præcepta adcipit, XV, 18... 128. Magonem Hannonemque vincit, et hunc vivum capit, XVI, 22... 77. Hasdrubalem Gisgonis f. vincit, XVI, 78... 114. fœdus facit cum Masinissa, XVI, 115... 167. ad Syphacem, eodem quo Hasdrubal, tempore navigat, et fœdus cum eo jungit, XVI, 168... 274. rex salutatur ab Hispanis, XVI, 275 sq. ludos funebres in honorem patris et patrui agit, XVI, 285... 591. Consul creatur, ipsique permittitur, ut in Africam trajiciat, XVI, 592... 700. ad Africam adpulsus, castra Syphacis incendit, XVII, 46... 108. Syphacem et Hasdrubalem vincit, illumque vivum capit, XVII, 109... 149. Hannibalem vincit ad Zamam, XVII, 292... 617. triumpho omnium clarissimo Romam invehitur, XVII, 618... 654. _Scipio_ Africanus minor, Carthaginem exscindet, XVII, 375 sq. N. [recte 374] _Scipio_ P. Corn. Nasica, vir optimus, qui Cybelen hospitio excepit, XVII, 9 sq. N. _Scipio_ L. Cornelius, Barbati f. de Pœnis, Sardis Corsisque triumphans, VI, 670 N. _Scipio_ L. Corn., Publii Africani frater, vir fortis, XVI, 58 sq., 576 sq. _Sciscit_ plebs, VII, 545 N. _Scita_ Patrum, I, 303. plebis, VII, 545 N. _Scitus_ Hannibal laudibus adcendere corda, XVII, 292. _Sciunt_ æra Ephyren, ut certet auro vestis, XIV, 656 V.L. _Scopas_ prætor, XV, 313 V.L. _Scribere_ acu, XIV, 660. _Scruposi_ colles, VII, 274 V.L. _Scrutari_ prælia, VII, 273. _Scutata_ manus, VI, 312. _Scylla_, II, 306 N.; V, 135. in inferis, XIII, 440. _Scyllæum_ litus, II, 334. _Scyllæi_ canes, XIV, 474 N. _Scyllæa_ antra, II, 306 N. _Scyron_, XIV, 482 N. _Secare_ auras, I, 357; XIII, 210. campum, æthera, viam, II, 171 N. _Secius... non secius_, h.e. minus, VI, 461 N. _Secretæ_ ædes, XVI, 243 N. _secreta_ Vestæ, III, 566 N. pectora, II, 480. rura, XV, 597 N. Deorum, Alpes, XVII, 501 N. _Sectari_ feras, XIV, 262. dispersa prælia, XVII, 509 N. _Sectilis_ vaginæ ebur, XVI, 207 N. _Secundare_ visa, VIII, 124 N., 228. _Secundus_ virtute, XVI, 448 N. _secunda_ laus, II, 357. ætas, VII, 597 N. a cælo sedes, X, 433. alicui res, IV, 483; XII, 432; XVII, 551 N. _secundi_ Dii, I, 457 N.; V, 87; XVI, 125. Superi in vota, XI, 504. _Securigera_ dextra, XVI, 48. _Secures_ pro _consulatu_, XI, 62. _Securus_ sopor, III, 170. malus, III, 537 N. equorum, XVI, 344 N. capit funem, XVII, 41 N. cædis, X, 299 N. _secura_ mei Roma, XVII, 611 N. [nota ad h.l. non exstat] _Sed_ pro _nam_, XIV, 387 N. _sed_ non et, XV, 399 V.L. _sed_ enim, seu _sed_ vero, sed enim, I, 33 N. _Sedare_ iras, III, 289; XIII, 344. pectora, XIV, 182. ictus medendo, V, 359. _Sedet_ res loco, II, 385 N.; IV, 689; VIII, 648 N.; IX, 578; XV, 227. hasta, ictus, etc., femine, lateri, per ilia, in naribus, etc., I, 540 N.; IV, 180; V, 347; VI, 273; VII, 606; XVII, 133... 439. coxa munimen, X, 181. fronti decor, VI, 428 N. mente formido, V, 476. acta medullis pestis, II, 461. portis, XII, 64 V.L. emensus terras fretumque, III, 561 N. scilicet animo, II, 385 N.; IV, 798 N.; V, 121; XV, 352. deus in arce, III, 9 N.; VI, 417 N. ignavus et cunctator, III, 142 N., 578; VII, 151 N.; VIII, 13, 233; X, 597 N.; XI, 567; XIV, 265; XVI, 673. judex, VII, 437 N. stagnum, V, 583 V.L. _sedent_ minæ dictis, X, 623 N. loca plana, depressa, profunda, VI, 645, 647 N.; XII, 132 N., 162. _Sedes_ Tonantis h.e. ædes, XII, 48 V.L. _Sedetani_, III, 372 N. et V.L. _Segetem_ hanc mete, XVI, 615 N. _Segnis_ non est dextra capulo, I, 614 N. formido, XV, 611. _segne_ viris arare, III, 352. _Selinus_ palmifera, XIV, 200 N. _Semihomines_ inter Nasamonas, XI, 180. _Semina_ belli, I, 654. Trojana, XII, 213. cælestia mentis, XV, 71 N., 77. trahere ab aliquo, XIII, 33. _Seminecem_ vitam, X, 455 N. _Semiviri_ Campani, XI, 105 N. Corybantes, XVII, 20 N. _Sena_ fl. et urbs a Senonibus condita, VIII, 453 N.; XV, 552 N. _Senatus_ ingens, XI, 67 N. magnus, XVII, 9 N. _Senecta_ turpis, XV, 651 N. gloria, III, 147. queribunda, XIII, 583. _Senem_ facere aliquem in Latio, XVI, 688 N. vincendo, XVII, 332 N. _senum_ clari, I, 564 N. _Senescit_ hostis, II, 457 N. virtus, III, 581. Hannibal, VIII, 330 N. vis, XIII, 325. _Senis_ pulsus, XIV, 487 N. _Senium_ repellere templis, III, 20. arboris, V, 496. rerum, XVI, 14 N. obtectus, XV, 667. _Senones_ infandi, a Camillo fugati, eorumque ensis arbiter pensati auri, I, 624 sq. N.; II, 35 N.; IV, 160; VI, 555. Cf. _Sena_. _Sententia_ belli, VII, 223. _Sentire_ Superos, IV, 120 N. Deum, XII, 639 N. ducem, VII, 234 V.L. _Sepelit_ lenta dies, XIII, 487 N. profundo, XIII, 480. de combustione et de humatione voc. _sepelire_ veteres usurparunt, XV, 388 N. _Sepit_ se aggere, XII, 664. frontem capillo, I, 404. agmen aditum, II, 262. _septi_ fraude locorum, VI, 401; VII, 279. _septæ_ fauces, seu via vocis ulceribus, XIV, 599 V.L. _septa_ h.e. ovile, II, 691 V.L.; XV, 707 V.L. _Seponere_ ad usus arcanos, XII, 317. _seponi_ eos statuit, III, 68. _seposita_ vina, grex, vestis, VIII, 376 N. triumpho præda, XVII, 280. _Septem_, numerus sacer, XVI, 295 N. arces, XII, 608 N. [nota ad h.l. non exstat] _Septenus_ gurges, I, 197 N. _septena_ arundo, XIV, 471 N. _Sepulcri_ ara, XV, 388 N. _sepulcra_ signis armisque mortuorum exornata, unde _monimenta_ et _memoriæ_, IX, 118 N. floribus quotannis adspersa, XVI, 309 V.L. amicorum communia, IX, 408 N. _Sepulturæ_ mortuorumque tractandorum varii ritus apud varias gentes, III, 341 sq. N.; XIII, 468 sq. N. religio, quod anima insepulti corporis vagatur, I, 154 N.; XIII, 445... 487 N.; XVI, 293 N. in hostili terra miseræ, II, 574 N. _Sequaci_ telo instare, XV, 720. _Sequester_ pacis, VI, 347 N.; XVI, 221 N. _Sequi_ iter, seu campum gyro, II, 87 N. et V.L. Calpen, I, 141 N. dextram, V, 230 N. volucrem calamo, VII, 677. Romanos ferro ignique, I, 115 N. ventos oculis, VIII, 85. _sequitur_ pompa exsequias, V, 600 N. _sequuntur_ ripæ utrimque, XI, 477 V.L. signa vulsa, V, 89. ore currus quisque suos, XVI, 320. _Serena_ mens, XVI, 191. _serenum_ imperium, XIV, 80. nitidum caliginem resolvit, V, 57 N.; XII, 4. [V, 57: recte 58] _sereni_ oculi, VII, 461 N.; XVI, 233. _serenæ_ horæ, XV, 53 N. res, VIII, 544 N. _Serenat_ tristia fronte, XI, 366 N. [recte 367] _serenatus_ Phœbus, V, 181 N. axis, XII, 637. _serenati_ Olympi læta facies aperitur, XII, 665. _Serere_ bellum in pectore alicujus, I, 80 N. verba, VIII, 264 V.L. verba alterno sermone, XV, 283 N. bella ex bellis, lites, prælia, certamina, vulnera, etc., I, 394 V.L.; III, 365 V.L.; V, 235 V.L.; VIII, 35, 264 V.L. _satus_ Alcmena, II, 493. _sata_ inter tela, seu Marte gens, I, 341 N., 635; VIII, 20 V.L. tellure monstra irata, V, 111 N. _Seres_ lanigeris repetunt vellera lucis, VI, 4 N.; XVII, 595. _Sericum_ depexum ramis, XIV, 664 N. _Series_ futuri, II, 510. ævi, III, 630 N. nepotum, I, 89. _Sero_ emtum volet Roma, non violasse corpus mei Sychæi, V, 601 N. _Serpens_ ingens ad Bagradam, pugnans cum Regulo, VI, 151 sq. _serpentes_ ab Afris, inpr. Psyllis, carminibus tactuque manuum domantur et sopiuntur, iisque admotis, genuina soboles dignoscitur ab adulterina, I, 411 sq. N. colebantur ut Dii, genii, etc., II, 584 seq. N.; VI, 283 seq. N. eorum lingua trifida, trisulca, etc., II, 587 N.; VI, 220 sq. N. cælestes, III, 192 sq. N. vere ineunte exuvias ponunt, e latibulis prolabuntur, et maxime sæviunt, XII, 6 sq. N. novi emicant splendente sole, XII, 9 V.L. sublatis faucibus saniem efflant, XII, 10 N. _Serpit_ leniter fluvius, XII, 539; XV, 501. ignis circum tempora, XVI, 123. pestis, XIV, 613. _Serranus_ gentis Atiliæ cognomen, VI, 62 V.L. filius Reguli, VI, 62... 589. _Serus_ belli, III, 255 N. _sera_ juga Phœbi, XV, 224 N. munimina, XIII, 252 N. [nota ad h.l. non exstat] _Servare_ pro observare, III, 380 N. gradus, VI, 565 N. cursum axis, II, 187. odium, I, 18. cruorem, I, 620. ductus, XIV, 537. animam, II, 361. litora, III, 155. ripas, IV, 697. cadaver, VII, 616. spatium campi, IV, 284 N. certamina, V, 671 N. ramos, VI, 184. famam factis, III, 263. _servatur_ obsidio, XIV, 185. in arma, XI, 361. Fides adytis, III, 8. _servabar_ huic leto, XVII, 561. _Servi_ populo Patres, XI, 44 V.L. _servi_ militibus adscripti, X, 642 N. _servi_ et _servæ_ præmia, XVI, 455, 567. _servæ_ fiunt captivæ, II, 571 sq. _Servilia_ fœdera, XI, 527. _Servilius_ Cn. consul, V, 98 N. perit in pugna Cannensi, VIII, 665 N.; IX, 272 N.; X, 222 sq. N.; XVII, 308. _Setia_ et _Setinum_ vinum, VIII, 377 N. _Severa_ virgo, II, 513 N. _Si_, vox optantis, XV, 731 N. _Sibila_ rumpit tellus, I, 96 N. arcus ponit, II, 99. teli, IX, 247. _Sibilat_ serpens, II, 546. stridor rudentum, XVII, 257. _Sibylla_ in Elysio, XIII, 400 N., 410 sq. N., 488 sq. N. _Sibyllinorum_ librorum carmen, de fine belli Punici, et Cybele hospitio excepta a Scipione, XVII, 1 sq. _Sic_ in precibus ac diris, II, 301 V.L. _sic_, _sic_ vivas, IV, 506 N. _sic_ teras, scilicet opto, V, 179 N. _sic_ fama, VI, 631; VIII, 190. _siccine_, _sic_, IX, 25. _Sicana_ levitas, XIV, 291 N. urbs, V, 356 N. _Sicani_ rura, IV, 34 N. _Sicaniæ_ freta et Scyllæi litoris undæ, II, 334. _Sicanius_ gurges, I, 35 N. _Siccata_ sanguine vena, II, 464. _Siccha_, IX, 385. _Siccus_ cruore, VIII, 19 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] _siccum_ os, I, 530 N.; II, 684. _Sicelides Musæ_, XIV, 467 N. _Sicilia_ avulsa ab Italia, XIV, 11 sq. _Siciliæ_ nomen unde, XIV, 37 N. fertilitas, XIV, 23 seq. populi, oppida, fluvii, XIV, 192... 278. thermæ, poetæ, veteresque incolæ, XIV, 27 sq. N. promontoria, XIV, 72 sq. _Sicoris_, III, 359 N.; XVI, 475 N. _Siculi_ prisci incolæ Latii, VIII, 356 N. _Siculorum_ Dii, XIV, 294 N. levitas moresque, XIV, 31 sq., 291. timor, V, 489 sq. N. _Siculus_ Ligures duxit in Siciliam, XIV, 37 N. _Sidereus_ natus, III, 629 N. _siderea_ ora, juventa, effigies Iuli, VIII, 91 N. _sidereæ_ animæ, II, 696 N. Cf. _Cæsares_. _Sidicini_ et _Teanum Sidicinum_, V, 551 N.; VIII, 511 N.; XII, 524. _Sidit_ Notus, XIV, 623. vertice, III, 555 N. Cf. V, 3 V.L. _Sidonius_ amnis, IV, 648 N.; XIV, 269 V.L. _Sidonia_ flamma, I, 131. fortuna, XV, 737. cassis, XVI, 451 N. _Sidonii_ duces, I, 10 N.; XV, 636. _Sidoniæ_ domus, XV, 38 N. Cf. I, 297; III, 241; VII, 98; XIV, 98. _Sidus_ dirum misit ductorem, VI, 302 N. _sidera_ cursu fatigata, terræ humoribus vaporibusque maris aluntur, reficiuntur, renovantur, VII, 639 N. fiunt Cæsares, III, 629 N.; XIII, 863 N. _Sigeum_ et _Sigei_, I, 665 N. _Signat_ cuspis ductus in pulvere, IV, 258 N. nulla arena vestigia, XVI, 485 N. introitum humor, XIII, 397. locum gloria regis, XI, 505. _signare_ vestigia pulvere, IV, 147 N. gramina mento, XV, 380 N. sanguine mandata, IX, 174 N., 266. malas lanugine, seu primo ævo, II, 319; VI, 128. mœnia sulco, XIII, 118 N. _signata_ porticibus monimenta belli, VI, 655. mente cicatrix ægro frenabat corde dolores, VIII, 287. _Signia_ et _Signinum_ vinum, opus, piræ, VIII, 378 N. _Signum_ belli canere, XI, 132 N. _signa_ ferre columnis, seu templis, I, 142 N.; XIV, 581 N. militaria coronare diebus festis, XV, 420 N. movere, IV, 276 N.; IX, 210. movet taurus, V, 314 N. _Silanus_, XII, 483 V.L. _Silarus_ fl., VIII, 424 N., 580 N. _Silentia_ vitæ, III, 145 N.; XII, 219. ignava belli, V, 13 N. alta, seu vasta noctis, I, 67 N.; V, 2; XV, 563. _Silent_ bella, V, 462. _sileri_ non dignus juvenis, XI, 304. _silentes_ manes, XIII, 521. luci, XVII, 22 N. _Silus_ h.e. acies, seu telum, X, 414 V.L. _Silva_ telorum, IV, 619. _Simbruvium_, VIII, 369 N. et V.L. _Similat_ faciem, II, 553 V.L. acus antrum in ostro, XV, 427 N. et V.L. _similantia_ terga dare, VII, 499 N. _similatus_ Junoni Scipio, XVII, 533 N. _similatæ_ exsequiæ, XVI, 304 N. _Similitudo_ hominum, II, 636 sq. _Simois_, XVI, 370. _Simul_ his, III, 268 N.; V, 418. _Simulacra_ pugnæ agitare, seu ciere, VII, 119 N.; XVI, 528. umbræ, I, 97 N. _Simulare_, v. _Similare_. _Singultat_ anima, II, 362 N.; XIV, 551 N. os leto, I, 388 N. _Singultus_ longi, IV, 593 N. inter vix murmur anhelum, VIII, 115. _Sinister_ Mars, I, 8. Consul, VIII, 285. _sinistra_ pietate, infelix Timbrene, furis, II, 682 N. mens, V, 475. fortuna, IX, 9. _sinistræ_ res, X, 390. _Sinuare_ undam flexibus, IX, 227. axem, XVI, 360 N. gyros lævos in cornua, IV, 318. _sinuatus_ gyrus, VI, 226. campus, II, 172 N. balteus, X, 181. anfractus pelagi, XV, 173. _sinuatum_ linum, VII, 503 N. _sinuata_ unda, I, 470 N. _Sinuessa_, VIII, 527 N. _Sinuosus_ flexus, XV, 621. _Sinus_ Italiæ, IV, 34 N.; VI, 652. tumidi velorum, VII, 242 N. ater noctis, XIII, 254. _sinu_ gestat et effundit bellum Fabius, II, 384... 389 N. in _sinu_ gaudet, etc., VII, 153 N. _Sipus_, _Sipuntum_, _Sipontum_, VIII, 633 N. _Sirenes_ Acheloides, earumque nomina, forma, cantus, alæ, VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N.; XIV, 473 sq. N., 567 V.L. _Sirius_ pro æstu cæli et causa pestilentiæ, I, 256; XIV, 621 N. lethiferos accendens ignes, XVI, 99. _Sistere_ numen templis, VIII, 230 N. Decium pedibus ductoris, XI, 233. spicula in lumine feræ, IV, 610. ducem Libyæ, IV, 423 N.; XII, 274. ense, vulnere, etc., virum, cervum, I, 163, 382 N.; II, 98. fortunam, VII, 10. mentem, X, 407 N. mentes h.e. erigere, XII, 84 N. socios, XII, 628 N. _Sisyphius_ Isthmus, XIV, 51 N. _Sisyphium_ revolubile saxum, XI, 474 N. _Sitiens_ Libys, I, 657 N. famæ, III, 578. hasta cruorem, XII, 264 N. _sitientes_ venæ aquarum, III, 251. _Sitis_ Mavortis, VIII, 20 V.L. auri, V, 266. sanguinis, I, 60. _Situ_ prisca urbs, III, 242 N. hebescunt dextræ et arma, VIII, 20 V.L. _Smyrnæa_ plectra, VIII, 594 N. _Sociales_ undæ, IV, 701 N. _Sociare_ curas, II, 7; XV, 150. annos, VI, 129. se participem in omnes casus, I, 76. _sociata_ mens, IX, 406. _sociati_ Celtæ nomen Iberis, III, 340 N. _Socius_ leti, IV, 346. Averno, XVII, 466 N. _socium_ se addere casibus, VI, 372 N. _socio_ nodo juvare jaculum, XIII, 159. labore, III, 377. _Socratis_ opinio de animæ via duplici post mortem corporis, XV, 76 sq. N. _Sol_ aversus ab urbe, XV, 334 N. cursum inhibet diesque producit, XV, 334 N. ejus extremæ viæ, XVI, 660 N. cultus apud Phœnices, III, 26 sq. N. stabula ad Tartessum, III, 399 N. ejus cubilia, extrema Tethys, III, 411 N. fons prope oraculum Jovis Hammonis, III, 669 sq. N. medius adcendit et adscendit Olympum, III, 671 N. et V.L. ortus ex Œta, VI, 452 sq. N. se tollit Indo litore, VII, 477 N. concedit nocti, h.e. Fabius, Minucio, VII, 544 N. spargit radiis Garganum, IX, 34 N. ejus occasus, X, 537 sq.; XI, 267 sq.; XII, 647; XV, 250. ortus, IV, 480 sq.; V, 55 sq.; VII, 206; X, 540 sq.; XI, 369; XII, 574 sq., 648 sq.; XVI, 134, 228. _soles_ bis senos emetiri, III, 554. Cf. _Phœbus_ et _Titan_. _Sola_ antra, III, 429 N. _Solamen_ mali, II, 470. _Solari_ luctum pectine, V, 205. Asbyten leto propinquo, II, 258 N. extremam palmam tauro, XVI, 462 N. _Solennia_ ferre, VII, 392 N. _Solido_ argento cælata, XVI, 445. _Solimus_, _Solymus_, _Solymon_, IX, 72 sq. V.L. _Solipugæ_, seu _solifugæ_, formicæ, XII, 370 N. _Sollertia_ lenti Martis, XIII, 772. _Sollicitare_ precibus, VI, 562. _Sollicite_ læti, VI, 572 N. _Sollicitus_ labor, amor, metus, dolor, III, 161 V.L. _Solpugæ_, formicæ, XII, 370 N. _Solvere_ convivia, XI, 368. equos, VI, 1. currus, XVI, 662. ora, XV, 455; XVII, 340. nives sanguine; XVII, 488. arma imperio, XIII, 157. fata virum senecta fragili, XIV, 85. corde timores, XII, 324. formidine terras, XIII, 893. vincula curarum, XVI, 229. alicui supplicium, II, 240. _solvitur_ ensis in ære, V, 296 N. decus leto, XII, 243. decus luxu, II, 502 N. frons et mens, v. _Frons_. _solvuntur_ membra cæsorum, VII, 632 N. _Solymi_, IX, 72 sq. N. _Solymus_, IX, 66 sq. N. _Somnia_ matutina veriora vespertinis, III, 199 N. procurare, seu piare, VIII, 120 N. horrenda instante luce, VIII, 124 N. _Somniare_, quæ interdiu solerter acta et cogitata sunt, I, 64 N. _Somnifera_ lympha, IV, 87 N. _Somnus_ pro morte, II, 574 V.L.; V, 529; VII, 633 N.; X, 152 N. pro nocte, III, 200 N. comes Bacchi, VII, 205 N. componit lumina, VII, 204. niger errat per lumina, VII, 633 N. infunditur, inroratur, inrigatur, VIII, 121 V.L. circumfundit alis vel fusco amictu, VIII, 121 V.L.; X, 344 N. somnium immittit Hannibali, X, 341... 370. ejus sedes in aditu inferorum, X, 341 N. virga inmittit soporem, X, 344 N., 356 N. cornu soporem infundit, effunditque papaver, X, 352 N. supra caput dormientis quatit pennas, X, 355 N. quod tempus eripit, abscedit vitæ, XII, 560 N. _Sonare_ uno ore Cannas, IX, 343. ore facta, XI, 579. calamis dulce, XIII, 347. _sonat_ cœtu campus, XVI, 303. Marcellus, XII, 171 V.L. _sonant_ te minores prima voce, II, 491 N. _Sonora_ flumina, XIV, 227. _Sonus_, morientis fusus ab ore, pererravit cornua jam mutis labris, IV, 173 N. _Sophonisba_, XVII, 71 sq. N. _Sopire_ tactu et carmine chelydros, I, 412 N. fluctus, XIV, 276. morsum necis, XIII, 274 N. _sopierat_ illum funda, X, 152 N. _Sopor_ noctis, VIII, 164. pro morte, II, 574 V.L.; X, 152 N. _Soporifera_ nox, VII, 287. _Soporus_ amnis, XIII, 856. _soporæ_ pennæ somni, X, 355 N. _Sora_, VIII, 394 N. _Soracte_, seu _Sorax_ mons Apollini sacer, V, 175 sq. N.; VII, 662; VIII, 492. _Sorbet_ cruor vestigia, IV, 163 N. tellus corpora, IV, 576. _sorbere_ corpora hiatu, XV, 429. haustu, VI, 198; XIV, 254. _sorbent_ campi Latium, X, 267 N. _Sordent_ fumo frena, VI, 134. _Sordes_, v. _Squalor_. _Sorores_ duræ, I, 281 N. inproperæ, seu pigræ, III, 96 N. æquoreæ, VII, 414. _sororum_ fila ducta, III, 96 N.; XVII, 361 N. _Sors_ dura Martis, XIII, 484, 532. loci, XVI, 507. _sorti_ cecidit custodia, VII, 368 N. _sortes_ loquuntur reditum, I, 416 N. _Spargit_ sol diem, V, 56. Phœbus cacumina radiis, IX, 34 N. se flamma fronte, XVI, 121. _spargere_ ignem flammas, incendia, I, 462; IV, 432; VII, 369; IX, 599; XVII, 92, 227, 506. terrorem, XVI, 267. ficta et vera, VI, 554. causas ambiguas in castra, VII, 264 N. plumis honorem, VIII, 442 N. bellum, IX, 277 N.; XVII, 509 N. ferrum, tela, etc., I, 267 N.; VII, 653; XI, 388 N. procella astra, IX, 283 N. pontum super aera, III, 659. umbram, XVI, 589. _sparsa_ fama, IV, 1. cælo astra, XV, 562, 680. corpora unda, XII, 750. _sparsæ_ matres solutis crinibus, XII, 598. oræ, XIV, 9 N. [nota ad h.l. non exstat] malæ lanugine, VII, 691 N. _Spartani_ latratus, I, 421 N. _Spartanorum_ exercitationes, quibus durabantur, IV, 361 sq. N.; VI, 311 N. _Sparus_, telum, III, 388 N. _Spatiatur_ leo, II, 688. ignis, IX, 606. _Spatium_ amittit ictus, IX, 321 N. adcipere tuba, XVI, 480 N. sit fatis, IX, 57. do muris, XVII, 371. _in spatium_ jacet vorago, XIII, 562. _spatii_ descriptio, IV, 101 sq. N.; XII, 652 sq.; XVI, 346 N. _spatia_ septem in circo, XVI, 372 N. _Species_ nulla viro, VI, 304. parentum, XIII, 394. _specie_ ictus, VIII, 388 V.L. _Spectabilis_ rerum ordo, VI, 657. _Spectacula_ virtutis, VIII, 554 N. ferre, et esse, II, 231 V.L. properare, XV, 645 N. _Spectamen_, _spectatio_, I, 77 N. _Spectat_ nec tela, nec enses, VII, 6 N. sic eos, V, 108 N. mons, seu urbs regionem, III, 418 N. _spectare_ viros Martis mole, III, 574 N. urbem e mœnibus, II, 257. occasum, VI, 595. _spectatus_ dextra, ausis, castris, Marte, ferro, I, 77 N., 151, 440; III, 317; VI, 210; VIII, 261. _spectabimur_, IV, 606 N. _Spectator_ irarum sedet, VI, 261; VII, 123. _Speculator_ futuri, I, 679. _Specus_ ultima, VI, 276 V.L. _Sperare_ saluti, II, 594 N. _Spernax_ mortis, VIII, 463. _Spernit_ novisse senectam, I, 227 N. ne _sperne_ juvare, XV, 161. _Spes_ prima coronæ Eurytus, XVI, 505 N. ægras extendere et certare fatis, IX, 543. unica rebus trepidis Fabius, VII, 1 N. _Sphinx_, XIII, 589 N. [nota ad h.l. non exstat] _Spiciferæ_ oræ, III, 403 N. _Spiramen_ anhelum, XII, 144. _Spirare_ fratrem, facta, prælia, III, 240 N.; XV, 411; XVII, 397. odorem, VII, 469; XV, 23 N. Bacchum, seu Phœbum, IV, 777 N. _spirant_ duces, signa, h.e. vivunt, II, 430 N.; VIII, 6 N.; XIV, 657; XV, 445. artus, seu prædæ dentibus, I, 121 N.; VII, 721. equi solis, XII, 509 N. nares equi ignem, XVII, 133 N. _Spissa_ corona, XIII, 140. _spissum_ cælum, V, 37 V.L. _Splendescere_ olivo, XIV, 137. _Splendet_ dies, XI, 369; XII, 9. _Spolia_ templis fixa, XV, 674 N. arma heroum, V, 137 N. foribus ædium præfixa, VI, 434 sq. N., 446; X, 600 N. præmia militum bene meritorum, XII, 226 N. _Spoliare_ visu, IX, 597. montem arboribus, III, 640 N. _Sponte_ heri, XIV, 153 N. [nota ad h.l. non exstat] Deum, XIV, 296 V.L. _Spuma_ sanguinea rutilat horrida barba, IV, 250 N. _Spumat_ Signia musto, VIII, 378. rictus ira, XI, 220 N. _spumant_ æquora dextra et sanguine, II, 163 V.L.; VI, 12, 706. venena mixto felle, II, 538; III, 210. frena, X, 318; XII, 254. _spumanti_ turbine perflare aures, XI, 579. _Squalet_ coma, II, 668 N. _squalent_ campi et serpentes, I, 211 N.; II, 547. maculæ serpentis auro, II, 585 N.; XV, 139. corpora, I, 674 N. ora barba, III, 275. umbræ picearum, I, 83 N. crines a pulvere, IV, 251. _Squalida_ palus undosis terris, VII, 277. arva, XII, 372. _Squalor_ orantum, lugentium, supplicantium, I, 631 N., 674 N. _Squamæ_ loricæ, I, 527; VIII, 425 N. _Stabiæ_, XIV, 409 N. _Stabilis_ gressus, IV, 655. _Stabula_ ducere cantu, XIII, 347. _stabulis_ septima ducitur æstas, III, 383 N. _Stabulans_ Phœbus, III, 399 N.; XVI, 230. monstrum omne ante aulam Orci, XIII, 579 N. _Stagna_ Trasymeni, I, 49. Phaethontia, XVII, 496. ima Trebiæ, IV, 638 N. profundi, VII, 282 N. soli, X, 462 V.L. _Stamen_ Pelusiacum, III, 25 N. tertium torquent Parcæ, I, 282. properat Atropos, XVII, 120 N. _Stare_ longa senecta, III, 94 N. in vultu genetrici suorum, II, 639 N. et V.L. testes factorum, Divos arbitrabere, XV, 112 V.L. consulta belli probat et curas, IV, 44 N. _stat_ gloria gentis Agenor, I, 88 N. terminus ævi, III, 134. dies, II, 495. Ausoniæ, XVII, 552. niveis dentibus vallum, IX, 581. invadere urbem, II, 235 N. pro ferro fluctibus uti, XIV, 555. pensata diu belli sententia, VII, 223. arduus adversa mole, IV, 651. _stamus_ in hoste, I, 341 N.; X, 597 N.; XIV, 340 N.; XVI, 13. _stant_ in vultibus iræ, V, 673. tenui tramite fauces, V, 96 V.L. documenta domus, VI, 123 N. corde timores, IX, 263 N. tela loricæ squamis, I, 527 V.L. vigili bella magistro, III, 173 N. muri urbes peotore in uno, VII, 743 N. aures, XIII, 333 N. nulla gaudia Divis, XV, 466. _stabat_ nequidquam victor ad munimina, XII, 41 N. in ducibus solis spes et victoria, XVII, 400. si fatis Carthago, X, 658. _stabant_ quo Itala regna, XIII, 654. pœnæ, XIV, 99. _stetit_ in media urbe rogus, II, 600 N. medio æquore pugna, IV, 274. _stabit_ dum vita, IV, 817 N. _stet_ regno, XVII, 78 N. quum _stetis_ turmæ, XVII, 318. _staret_ ad muros sine sanguine Mavors, XIII, 37 N. _starent_ clausæ mortalibus Alpes, I, 546 N. _stans_ ceu subito in funere, VI, 497. vultus, XV, 29 N. super omnia tela, VIII, 315 N. _stante_ cruore, X, 462 N. _stantia_ odorato saxo corpora, XIII, 475 N. _statura_ obsequia, XVII, 83 N. [recte 82] _stetur_ si montibus ullis, IV, 746. _Statuit_ mora capuli, I, 516 N. _statuere_ urbem, I, 24 N.; VIII, 440 V.L. [VIII, 440: V.L. ad v. 439] aras, IV, 701. victorem ante mœnia, III, 182. jura Sagunto, I, 650 N. fata urbi, XVII, 385 N. _Stellates_ campi, XI, 266 N. _Stellatis_ axibus intextus agger, XIII, 109 N. _Stelligerum_ cælum, II, 289. caput, seu apex Cæsaris et Divorum, III, 629 N.; XIII, 863 N. Cf. _Cæsares_. _Sterile_ ad pastus mare, XV, 785. _Sternax_ equus, I, 261 N. _Sternit_ Deus pecudes in alvum, XV, 87 N. _sternere_ leto, X, 33 N. valles cædibus, VI, 602. iter, XII, 514. feras, II, 72. _sternitur_ mons ruina, XII, 153. area telis, XIV, 378. mare tranquillum, unde _stratum_ mare, III, 55 V.L.; XIV, 274 N. _sternuntur_ Jovi, XII, 340 N. campi milite, IX, 39. _stratus_ ostro equus, XVI, 164 N. _Stesichorus_ poeta Himeræ natus, XIV, 232 N. _Sthenius_, IV, 343. _Stili_ cæci, seu _cervi_, _cervuli_, _valla_ et _tela cæca_, _stimuli_, _tribuli_, quibus aggeres muniuntur, X, 413 N. _Stimulat_ fames, V, 312. jactare corda, III, 649; IV, 169, 499, 727. iras, II, 55. equos, IV, 439. currum, XVI, 366. in arma, III, 253; VI, 586. jactare, XII, 504. ad laudem, I, 245. _Stimuli_ laudis agunt nos, XVI, 614. _stimulis_ acuere, urere, fodere, I, 113 N.; VII, 702 N.; XVI, 439 N., 513 N. invidiæ fodere, VII, 512 N. Cf. _Stili_. _Stipantibus_ armis retro fluit Trebia, I, 47 N. _stipatur_ curia cœtu, XI, 500. _Stoicorum_ dogmata de anima, etc., XV, 45 N., 71 sq. N. de fato stultoque vitæ amore, II, 223 sq. N., 576 N. _Strepit_ Mavors, IV, 11. Albula, VI, 391 N. Memphis, XI, 430. tuba clangore, VI, 224. _strepunt_ omnia clangore tubæ, II, 18 N. Marmaridæ catervis, III, 300. primordia belli, XV, 515. arma conlisa, IX, 280 V.L. _Stridet_ procella, IV, 653 N.; VII, 573 N. hasta, I, 334 N.; IV, 567 N.; XV, 441, 773. serpens et flamma, II, 537 N., 587; III, 191; XII, 260. elephas, IX, 575, 627. rota, I, 436; II, 175; XVII, 490. porta sonitu, VII, 49. murmur sub pectore, V, 222. _strident_, seu _stridunt_ alæ Boreæ, I, 589. saxa, I, 317. magi, VIII, 500 N. umbræ, XIII, 798 V.L. _Stridor_ æris, VII, 605; XIV, 371 N. rudentum, XVII, 256 N. magicus, VIII, 500. _stridoribus_ nullis fusæ hastæ, XII, 26 N. _stridores_ serpentum, II, 537 N.; VI, 177. flammæ, II, 537 N. _Stridulus_ turbo, IX, 510. _stridula_ ballista, I, 334 N. _Strigosi_ equi, etc., XV, 605 N. _Stringere_ ramos, remos silvis, gladium, rem familiarem, aciem oculorum, I, 358 N.; VI, 352 N. vestigia planta, XVI, 491 N. metam, V, 25 N.; XVI, 361 N. ripas, IV, 350 N. _stringunt_ tenebræ metas, XIII, 299 N. _Strix_ sparsis sanguine pennis in taxo sedet in inferis, XIII, 598. _Struitur_ penus, XI, 277 N. pruina ad astra, IV, 744 V.L. periculum, XIV, 188. rogus, II, 599 N. _Strymon_ Rhipæus, XI, 459 N. _Studium_ laticum, VI, 144. gratum, VII, 178. spectantium in circo, XVI, 482 N. _studia_ adcendere, I, 185 N.; II, 278 N. _Stupefacit_ horror sensus, IX, 122. _stupefactus_ membra, II, 624 N. _Stupere_ fortunam, V, 202 V.L. Hectore magno, XIII, 800 V.L. _Stygius_ vates, II, 427. flatus, XII, 137. color, XII, 244 N. odor, XIV, 587 N. Jupiter, I, 386 N. rector, XIV, 242. _Stygia_ vestis, I, 94 N. nox, V, 242 N. umbra, V, 597. religio, XII, 125 N. aula et formido, XIII, 522. _Stygium_ frigus, V, 528. nemus, VI, 146. tabum, XIII, 294. _Stygii_ penates et domus, VI, 488 N. _Stygiæ_ tenebræ, VII, 724. Cf. II, 616; IV, 786. _Styx_ in Averno quæritur, XII, 116 N., 120 sq. N. pice sulfureque horrida, palus et Diis jurari dignata, XIII, 568 sq. N. _Suadet_ ensis rumpere pacem, I, 11 N. pavor, VII, 668. _Sub_ terra et terram, jugo et jugum, VI, 150 V.L. umbras, XI, 255 V.L.; XVI, 541. armis, III, 407, 474 N.; IV, 64; VIII, 352; XI, 262. crimine, XIV, 288 N. ira, XI, 244. pondere, VII, 670; XVII, 490 N. fronte lumina, III, 76; V, 313. pectore murmur, vulnus, fixa tela, IV, 277; V, 222, 424 V.L., 594. gutture hæret telum, IV, 171. ictu, IV, 42 N. cuspide, IX, 366 N.; XII, 277 N. nomine, IX, 373 N.; XVI, 306, 476; XVII, 60, 374. paupere populo ductor, VI, 633. omine fausto, III, 217. ossa pervasit horror, V, 390. omni Marte, VI, 25. nutu castra fuere, IV, 712. corde claudit metum, VI, 381. hoste nullo potare dedimus Bætin, XIII, 676 N. hæc dixit, XIII, 772. armis Macetum instaurare bella, XIII, 878. auras erigi, XVI, 325. pedibus videre, XVII, 144. sidera tollere, II, 337. corde volulat, XII, 556. nocte, VII, 362. hoste majore mutare prælia, IX, 431. imagine, XII, 357; XVII, 481. æquo honore, XI, 424; XVI, 243. imagine pœnæ pendet, II, 435 N. Tartara misit magnam mentem, VI, 40 N. _sub_ lucem, VIII, 124 N.; XIII, 406 N. _Subcedere_ terris novis, II, 497. muros, X, 596 V.L. _Subcendere_ in iras, I, 164; IX, 525. face (amoris), XVII, 73 N. _Subcidere_ ense, V, 41. bello, XIV, 134. _Subcinctus_ catenis, II, 341. nubibus, IX, 471. populo, X, 485. furoribus, X, 435. dolis, X, 189 N. _Subcumbit_ arbor ictibus, V, 502. medicina malis, XIV, 609 N. _Subdere_ colla fortunæ, X, 215 N. _subdita_ Libye Cancro, I, 194. virgulta, et Carthago igni, seu tædis, VII, 351 N.; XVII, 223 N., 514. facibus Mænas, IV, 778 N. telis, XIV, 411. _Subducere_ servilio, II, 577. bello, III, 62. sacris, XV, 465. _subductus_ sanguis, VII, 703 N. vertex, I, 202 N. et V.L. sol, V, 678. verber, XVI, 438 N. _subducta_ tellus, IV, 656 N.; V, 629 N. lux, VIII, 632. classis, II, 407 N. _subductum_ flamen, VII, 243 N. vallum, I, 366 N. _subducta_ vela, VI, 325 N. _subducto_ corpore vitare saxum, VII, 622. _Suberigit_ Corus Isthmon, XV, 155 N. _Subficere_ ferre lucem, XIV, 603. hastæ transmittere spatium, XII, 653 N. bellis, IV, 536. _subficit_ dux agmina, I, 36 N. ictus iræ, X, 296. _subficiunt_ vix tela furori, IV, 352 N. _Subfixus_ robore, I, 153. Cf. V, 151; XII, 572 V.L.; XIII, 486; XVII, 308. _Subfundit_ os flamma, sanguis, IX, 461 N.; XI, 218 N. ostrum auro, XV, 25. _subfusus_ vultus lacrimis, VII, 75 V.L. _subfusum_ cælum, XII, 124. _Subgesta_ theatra columnis, XIV, 644 N. _Subicere_ dicta, I, 113 N. ignes, XIII, 298. Cf. _Subjicere_. _Subigit_ favor plerosque, XVII, 401. _subigere_ apicem ad sidera, XVII, 640 N. saxum contra montem, XIII, 610 N. classem ad mœnia, XV, 218 N. Marte, I, 302. parere, vertere, visere, I, 635; XII, 61; XIII, 709. _subacta_ bella, IV, 363 N. _Subit_ cura, I, 327. formido mentem, X, 543. Deus corda, XIII, 319. campos, X, 184 N. agger arduus, I, 348. ense Caralim, IX, 382 N. manus feminea, XVII, 16. rebus defessis, I, 566 N. munera gubernaculi, XIV, 407. partem laboris, I, 243. jugo montis, III, 528; XVII, 605. jugum equus, XVI, 230. hostis, I, 488 N. senectus, VII, 596. servitia, XIII, 883. trepidas gentes Martemque Iberum, XV, 2 N. dumos et dumis, V, 283 V.L. vertere defessos milites, XII, 61 V.L. _Subitum_, seu _in_, _per subitum_, _subito_, _de subito_, VII, 527 N. _Subitum_ nemus, III, 688 N. _subitæ_ frondes, XVI, 588 N. _Subjicere_ victimam bipenni, XVI, 263. Cf. _Subicere_. _Subjungere_ plura, XVI, 221. _Sublimis_ cernit, I, 51 N. equo, IV, 219. agit equum habenis, I, 161. dono, II, 453 N. honore, XIV, 111. tollit opima, I, 133 N. cristis, XIII, 143. _sublime_ sedet, III, 9 N.; XI, 232. suberigit, XV, 155. _Submittere_ auxilia, VIII, 23. signa, XI, 574 N. arma rupibus, III, 508 N. colla dolori, Afris, VI, 414 N.; IX, 19; XI, 19. arcus laxos alicui, III, 613. clipeos, V, 216 N. artus, V, 310. genu, XV, 147. palmas, seu dextras, I, 673 N.; IV, 409; VI, 695; XII, 640. _submissus_ in armos equi, X, 464 N. _Subnascens_ ignis, XIV, 65. _Subnatat_ pars unda, XIV, 482. _Subnectere_ plura, XII, 602. _Subnixus_ ostro, et clade, VIII, 243 N.; XIV, 286. _subnixa_ galea cristis, II, 398 N. _subnixæ_ secures lictore, X, 392. _Subposta_ cælo saxa, III, 90 N. _Subrepit_ terror pectus, XV, 136. _Subrigitur_ coma fronte, XIII, 861. _subrecta_ cuspis, VII, 650 N. moles ad astra, II, 599. _Subruta_ Roma, XI, 537. _Subsidit_ concussus, etc., I, 492 N.; IV, 382 N.; V, 255. axe perfracto, XVI, 453 N. leo, V, 310. leonem, XIII, 221 N. tellus, IV, 575 N., 310. fatum, VI, 28 N. mons, II, 313 N.; XVII, 219 N. Cf. _Crescere_, et V, 3 V.L. _Subsistit_ ardor, I, 582. lyræ Hebrus, III, 620. _Substramina_ lubrica plaustrorum, XII, 444 N. _Substringere_ lintea malo, I, 689 N. _substricti_ corpus equi virique, XV, 605 N. _Substructa_ meta, arundo aucupis, VII, 676 N. _Subtemen_ fulvum, VII, 80 N. et V.L.; XIV, 657; XV, 433. _Subtexere_ polum nube telorum, IV, 550 N. clipeum corio, IV, 291 N. _Subvectare_ saxa, I, 563; IV, 21. _Succi_ Lyæi, VII, 169 V.L. _Sucro_ fl. et opp. III, 372 N. _Sudat_ ebur, æs, marmor, I, 86 N., 98; XII, 642 N. humor ab uvis, VII, 191. arma cruore, II, 455. _sudatus_ labor, III, 92. labore thorax, IV, 434 N.; XIII, 73 N. _Sudem_ vibrare, VIII, 552 V.L. _Sudor_ imaginum, I, 98 N. pro labore, IV, 434 N. _Suere_ et _sutum_ rude parma, III, 234 V.L. _Suessa_ Pometia et Aurunca, VIII, 398 N. _Suevus_ crinis, V, 134 N. _Suffragia_ cæca, VII, 540 N. tristia pravi campi, XV, 734 N. _Sulcat_ Bagrada arenas, VI, 140. classis litora, VII, 411; XII, 452. navis cærula, XV, 239; XVII, 155. _sulcare_ terram vomere, VII, 166; IX, 191, 203; XIII, 92. _sulcatur_ aer flamma, I, 357 N. Anagnia, VIII, 392. _sulcatus_ limes gurgite, XIV, 362. _Sulcator_ navita ponti, VII, 363. _Sulcus_ in aere factus, XV, 141 N. _sulco_ signare mœnia, XIII, 117 N. nigranti findere cærula spumantia, XIV, 380. _Sulfur_ æthereum, X, 167. arcanum fontis, XIV, 27. _Sulfureus_ Liris et Nar, VIII, 400 N. _Sulla_, VIII, 393; XIII, 855 sq. _Sulmo_ gelidus, Ovidii patria, VIII, 510 N.; IX, 76. _Sulpicius_, XV, 313 N. _Sumere_ bella, I, 272 N. pugnam cum duce, VIII, 306. laborem, I, 242. piacula, IV, 762. pericula, XII, 497 N. non diu arma, XIV, 296 N. _Supellex_ pura, non pretiosa in deliciis prisci ævi, VII, 179 V.L. _Super_ his, I, 60 V.L. clamat, I, 340 N.; XVI, 285. altior it, XVI, 374 N. eventu explorare, V, 61. regno certamina movere, I, 6. clades, III, 540 V.L. illi nullus, VI, 68 N.; XVI, 285. _Superæ_ mentes, I, 19 N. _superum_ æthera, VIII, 203. _Superis_ admotum genus, VIII, 293 N. ad _superos_ non digna pati, XIII, 607, 665. _Superat_ unus, X, 612. ripas sanguine Trebia, VI, 297. _superare_ astu annos, VIII, 465. Gorgona vultu, IX, 462. ventos remige, XIV, 488. noxam omnem, X, 653. _Superba_ ausa, V, 339. laurus, XV, 110. anima virtute, X, 572 N.; XVI, 134 N. velo navis, XIV, 388. domus, II, 179; XIV, 646. Erinnys, II, 694 N. laus, XI, 435. _superbum_ nomen, V, 77; XVI, 117. spolium, II, 190. insigne, X, 563. _superbi_ gressus equi, XVI, 443 N. _Supercontexere_ herbida labsos pondera, XVI, 42. _Superest_ fortunæ sibi quisque dux, XIII, 188 V.L. _Superfluit_ urbs Aquileia armis, VIII, 604 N. _Superfusus_ hostis, V, 550 N. _Superingesta_ tela, XIV, 411. _Superinstrepit_ axis, II, 186. _Superstare_ muro, seu muros, XIII, 300 V.L. _Supinas_ palmas tendere, VI, 301. _Supplices_ portendunt dextras, II, 413 N. et V.L.; VI, 302; VIII, 60 N.; XV, 637 V.L. _Supremi_ campi, X, 206. _suprema_ videre, II, 461; VIII, 66. precari, VII, 708 N. vota capessere, I, 504. _Surda_ fama, herba, VI, 75 N. castra, VIII, 345 N. pactorum, I, 692 N. timori, XI, 352 N. _surdas_ aures obstruere, XVII, 85. _surdum_ nomen, VIII, 246 N. _Surgere_ super agmina cristis, VIII, 375. contra, I, 591. in arma, hastam, ensem, ictum, IV, 610 N.; VII, 591; X, 300. jaculo super nubila, XIV, 507 N. _surgit_ pontus, seu fluctus, I, 468, 646; III, 46; XIV, 480. campus sublatis arenis, V, 536 N. Phœbus, III, 481. puer, seu stirps, I, 112 N.; VI, 89. dies, IX, 183; XI, 454. _surgunt_ montes, agger, columna, etc., I, 373 N., 585 N.; IV, 744; V, 313; VI, 664 N.; VII, 747; XIII, 54, 110, 660; XIV, 237; XVI, 262. audito carmine flammæ, I, 103 N. regna profundo, VII, 418. flammæ lumine, XI, 218 N. bella, I, 686; XIV, 293. res fessæ, II, 492. equi currentes, XVI, 390 N. Cf. _Consurgere_. _Surrentum_ molle zephiro salubri ejusque vinum, V, 466 N. _Suscipere_ mentem quietam placidumque animum, VIII, 161. _Suscitat_ undas Trebia, IV, 574. _Suspendere_ castra saxis, III, 556 N.; XII, 532 N. natos ab ubere, IV, 377. cornipedes, IV, 144 N. _suspensa_ Anagnia dorso montis, XII, 532 N. robore, I, 165. dona feretro, V, 168. ilia, V, 256 N. vestigia, XV, 614 N. eventu pugnæ pignora, V, 83 N. _suspensum_ corpus librat, XII, 94. mare, I, 470 N. _suspensi_ Patres, XV, 457. _Suspiciens_ cælum nihil amplius inquit, XVI, 83. _Suspirat_ tellus vapore, XII, 136 N.; XIII, 425. _Suspirant_ nautæ Ledæos fratres, XV, 82 N. _suspirare_ Bacchum pectore inclusum, IV, 777 N. _Suspiria_ congeminans taurus, XVI, 266. _Sustentare_ vulnus, IX, 174 N. _Sutrium_, VIII, 491 N. _Sutum_, v. _Suere_. _Suus_ Mars, ventus, etc., I, 118 N. _suam_ Dido vocaverat, VIII, 122 N. pro _ejus_, XII, 33 V.L. _Sychæus_, I, 90. Hasdrubalis proles, III, 245... 317 seq. ducat per opaca, IV, 825. _Symæthus_, IX, 410 V.L. rapidi colunt vada flava, XIV, 231 N. _Symphoniacus_, VI, 361 N. _Synhalus_, V, 352 sq. _Syphax_, rex potens Massæssylorum, quem Scipio et Hasdrubal adeunt, amicitiæ ejus petendæ gratia, XVI, 170 sq. N. fœdus facit cum Scipione, XVI, 229... 276. deficit a Romanis ducta Hasdrubalis filia, XVII, 67 sq. ejus castra cremantur, XVII, 88 sq. Hasdrubali junctus cum Scipione pugnat, sed vivus capitur, XVII, 119... 148. an in triumpho ductus, et ubi mortuus sit, XVII, 629 N. _Syracosia_ urbs, XIV, 289. _Syracusæ_ obpugnatæ ct captæ a Marcello, XIV, 178 sq. N., 292 sq. N. urbis situs, magnitudo et fama, XIV, 292 sq. N. splendor et opes, XIV, 643 sq. N. quatuor urbes ac duplex portus, XIV, 181 N., 277 N., 640 N., 643 N. origo, XIV, 50 sq. N. _Syracusani_ bellum gerunt cum Atheniensibus, XIV, 281 sq. N. molles ac gymnasiis dediti, XIV, 138 N., 648 N. _Syrticus_, V, 243. _Syrtis_ perfundens sidera, III, 652. Parætonia, V, 356 N. semper naufraga, XVII, 634 N. vasta, I, 408 N. infida, II, 63 N. nudatur unda conrepta ab Austro, XVII, 247 N.

T

_Tabæ_, XIV, 272 V.L. _Tabes_ et _tabum_ quid proprie significent, II, 463 N.; XIII, 487 N. _tabes nivis_, IV, 578 V.L. adflatus, VI, 159 N. _tabem_ undantem torquet serpens, XVII, 450. _Tabescit_ humor calore, h.e. liquefit, IV, 578 V.L. _Tabifica_ sanies, VI, 276. _Tabraca_, III, 256 N. _Tabulata_ turris, XIV, 301. _Tabum_, v. _Tabes_. _Tabo_ turbida stagna, I, 49. adspersa limina, I, 102. _Tacent_ exta, I, 139 N. vates, VI, 288. rura, XV, 616. _Taciturnum_ flumen et murmur, IV, 224 N. et V.L. _Tacitus_ liquor Araris, III, 451. horror, VI, 169 V.L. nisus, XII, 56. passus, XV, 615 N. _tacita_ ripa, IV, 350 N. aura, V, 401. penna arundinis, V, 446 N. flamma et tela amoris, XI, 385 sq. N., 389, 396. _tacitum_ lumen Phœbes, XV, 563 N. iter, VI, 71. murmur, seu rumor amnis, IV, 224 V.L. letum, X, 209. numen, II, 486. per _tacitum_, VII, 527 N.; X, 353; XII, 555. _tacita_ vada, VIII, 400. incendia celata nocte, XVII, 91. _Tactu_ sopire serpentes, I, 412 N.; III, 302; V, 354. molli circumdare vellera, VI, 93. _Tadius_, IX, 587 V.L. _Tæda_ virginea, sancta, jugalis, ad funera versa, II, 184 N., 628; III, 64; V, 291; VI, 447; XIII, 547; XVII, 73. Phlegethontis gurgite adcensa, XII, 714 N. in præliis, IX, 336; XIII, 199. _Tagus_ rex et fluvius aurifer, I, 154 sq. N. _Talaria_ nectere, XVI, 501. _Tali_ tempore, VII, 227 N. _Tam_ dirum bellum, III, 229 V.L. superest ei gloria, XVI, 605 N. _Tanaquil_ augurio valens, in inferis, XIII, 818 sq. N. _Tangit_ Tirynthius astra, XVII, 650 N. _tetigit_ Evandria mater labores futuros, XIII, 817. Cf. _Ara_. _Tantum_ quid ulterius, VIII, 211 N. _tantus_ mons, IV, 308 N. _Tapetes_ fulgentes, IV, 268 N.; XVII, 64 N. _Tarantus_, v. _Tarentum_. _Tarcon_, seu _Tarchon_, Telephi f. qui Tarquinios condidit, VIII, 473 N. et V.L. _Tarda_ palus, etc., V, 5 V.L. _Tardare_ vestigia gressa, III, 500. _tardata_ vulnere membra morantur, IV, 622. _Tarde_, adnoscas, XI, 557 N. _Tarentum_, a Taranto conditum, et a Partheniis, duce Phalanto, occupatum, VII, 665 N.; XI, 16. captum ab Hannibale præter arcem, XII, 434 sq. N.; XV, 324 N. [XV, 324: nota ad h.l. non exstat] receptum a Fabio, XV, 320 sq. N. Tyndarium, XV, 320 N. _Tarius_, IV, 252 V.L. _Tarpeia_ virgo tondetur præcordia rostro aquilæ, quia arcem Rom. Sabinis prodidit, XIII, 839 sq. _Tarpeia_ saxa, tecta, rupes, etc. I, 117 N., 541 N.; II, 33; III, 573, 609 N.; IV, 784; VII, 56; XII, 44 N., 609 N.; XIII, 1. _Tarracina_, seu _Tarracinæ_, IV, 532 N. _Tarraco_ vitifera, III, 369 N. hospita Baccho, XV, 177. _Tartareus_ Jupiter, II, 674 N. turbo, VI, 175. _Tartarea_ Bellona, V, 222 N. cymba, V, 267. vada, IX, 541 N. urbs, XII, 133. porta, XIII, 422. labes, XIV, 596 N. _Tartari_ altitudo descripta, III, 483 sq. N. sub _Tartara_ mittere, VI, 40 N. in _Tartara_ portare luctum, VI, 315. _Tartessia_ in stagna Phœbus mersit equos, X, 537 N. tellus, XV, 5 N.; XIII, 674; XVI, 647. _Tartessiacus_ portus, XVI, 114 N. _Tartessiacum_ æquor, VI, 1 N. _Tartessiacæ_ oræ, XVII, 590. _Tartessos_, stabulanti conscia Phœbo, III, 399 N.; V, 399. _Taulantius_ incola, XV, 294 N. _Taulantia_ regna, X, 508 N. _Tauranus_, V, 472. _Taureæ_ Campani certamen singulare cum Claudio Asello, XIII, 142 sq. N. _Taurini_ campi, III, 646 N. _Tauromenium_ et _Tauromenitana_ sedes, XIV, 256 N. _Taurus_ victima Neptuni, XVII, 50. _Tauro_ secto litora cingere, I, 25 N. pro pelle taurina, IV, 291 V.L. _Tauro_ mixtus Athos, III, 494; XIII, 882 N. _Taxus_ Maurusia, IV, 567 N.; XIII, 210. in inferis sedes dirarum avium, XIII, 595 sq. N. _taxo_, h.e. veneno, prævertere annos, III, 327 V.L. [recte 329] _Taygeta_, IV, 363 N. _Teanum_ Sidicinum et Apulum, V, 551 N.; VIII, 511 V.L. _Teate_, VIII, 520 N. _Tecta_ gratissima Junoni, I, 27 N. Œnotria, XIII, 713. _Tegeatis_ capra, XIII, 329 N. _Tegimen_, _tegmen_, _tegumen_, I, 402 V.L. leonis, II, 156 N. vestis, I, 673. lænæ, II, 166. taurorum, II, 474 V.L. armorum, II, 474. lævo crure, III, 279 N.; VIII, 419 N. progalea, I, 402 N., 475 N.; II, 156 N. pro lorica, I, 528 N.; II, 402 V.L.; XV, 755. pro clipeo, seu parma, II, 79 N., 166 V.L.; IV, 291; V, 525; X, 317; XVI, 65. _Tegit_ nox astus, XV, 602. _tecta_ sollertia quiete, VII, 65. tempora, IX, 232 N. _Teleboum_ regna, VII, 418 N. _Telegoni_ muri, XII, 535 N. _Telesinus_, X, 148. _Telgon_, IV, 628. _Tellus_ mendax, v. _Mendax_. _Telonis_ Neptunicolæ insula, VIII, 541 N.; XIV, 443 N. _Telum_ ingens mors, seu ira, II, 576 N.; VI, 359 N. Jovis, I, 253 N.; IX, 538 N.; XVII, 267. tridens Neptuni, XVII, 242. pro armis, II, 535 N. _tela_ medicata; _telis_ et veneno comparantur vis amoris, oscula, etc., VII, 453 N. _Temerare_ rem sacram, pacem, etc., I, 11 N.; XI, 161; XIV, 83. res, victui humano non destinatas, II, 472 N., 635. Alpes, nubila, litus, III, 499 N.; XV, 529; XVII, 500. _Temisus_, magus, carmine pollens, I, 431 N. et V.L. _Temperat_ felix plaga agros, I, 213. ictus nautarum voce, VI, 361. _temperare_ aciem, IX, 268. _Tempestas_ vasto e gutture fusa, VI, 177 N. ferrea, XV, 628 N. ruit torrentibus armis, XVI, 214 N. aucta timendo, VI, 557 N. describitur, XII, 603... 663 N. _Templum_, curia, I, 617 N. in _templis_ eorumque foribus suspensa præda, I, 617 sq.; XIV, 649 N. et picturæ vel cælaturæ, III, 32 sq. N.; VI, 653 sq. N. eorum postes coronantur in publica lætitia, XII, 641 N., 743 N. _Tempus_ per geminum, XII, 414. _tempora_ cava vastant venti, I, 206 V.L. _Tempus_ componere gentem, XVII, 355. premendi, XI, 385. _pro tempore_ blandas voces addere, VIII, 80 N. _in tempore_, X, 8 N. _tempore_ tali, VII, 227 N. _Tenax_ morsus, XIV, 327. ævi et vitæ, XIII, 126. _Tendere_ castris, III, 274 N. fraudes, VIII, 170. ad mœnia, Arpos, etc., II, 235; VI, 335 N.; VIII, 37, 242; XIII, 778. cursum, gressum, iter, IX, 217; X, 73; XII, 268 N.; XVI, 494, 629; XVII, 589. supinas palmas, VI, 302 N. vocem manusque, XV, 637 V.L. _tendit_ se Africa campis, I, 211; XIII, 526. proximus, XV, 411 N. solus insano amore pugnæ, VI, 335 N. honorem nobis, VI, 474 N. æsculus ramos in æthera, V, 480. se passus, XII, 512. dextram supplici, VIII, 60 N. _tenduntur_ campi, III, 654 N. _Tenebræ_ Stygiæ, VII, 724. vitæ, XV, 70 N. _Tenere_ vicem ventorum, IV, 715 N. fata, IV, 731 N. cantu phocas, XI, 447 V.L. tela adtonitus, IV, 469. turmas voce, IV, 402. juvenem in suo Marte, I, 640 N. præcepta, II, 477. late tellurem, V, 483. freno, VI, 231. _tenet_ otia mente, XV, 58. eum memori amore, III, 65. eos ordo inglorius, IX, 331. carcer flamina, IX, 492. sententia mentem, XII, 507 N. eum murus, XII, 76. eum libido, XI, 598. _Tentare_ nisus, II, 518. novum Martem, XV, 360. secreta pectora Fidei, II, 480 N. _Tenuata_ ora macie, XIV, 635. cuspis longe procedit, IV, 630. _Tenuis_ aura, VIII, 184. _tenues_ aquæ, XIV, 225. _tenuia_ vestigia, IV, 147. _Tepefacta_ hasta, I, 309; VII, 651. _Tepescit_ flatus, III, 379. pectus telis, XI, 413 N. _Tepidum_ telum, IV, 182. _tepidi_ Nilus fluviique orientis, VI, 289 V.L. _Teporem_ ministrare, VI, 99 N. _Ter_ conatus, _ter_, etc., II, 139 sq.; IV, 457 N., 693; VIII, 155. _terque_ quaterque felix, IX, 159 N. rapere corpus circa cineres, II, 266 N. _Terga_ alicujus videre, XII, 277 N. fugientia increpitare, II, 250. dare alicui, XI, 523; XII, 416. convertere alicui, XIII, 677. dare ventis, seu malis, XII, 329 N., 678. dare montibus, III, 507 N. ferarum agitare, IV, 561 N. villosa leonis, XVI, 451. post _terga_ revinctus, I, 450; XVI, 72. in _tergum_, seu _terga_ referri, redire, revolvi, recedere, IV, 315 N. post _terga_ relinquere ventos, XVI, 335. _Tergemini_ fratres, IV, 355 N. _tergeminus_ numerus, XIV, 261 N. _tergemina_ moles, XV, 190 N. Diva, I, 119 N. _Tergit_ Aurora nubila, XVI, 135 N. _Terit_ octava æstas messem, XIII, 671 N. _teritur_ pes pede, umbo umbonibus, IV, 352 N.; IX, 325 N. [IX, 325: nota ad h.l. non exstat] _teruntur_ sedendo, VII, 151 N. vestigia, V, 180 N. _trita_ ripa fluvio, IV, 350 N. _tritæ_ Hercule viæ, II, 356. _Terminus_ pereundi, III, 559. ævi stat cunctis, III, 134 N. _Terræ_, homines, III, 75 V.L. _Terra_ peperit omnia monstra, V, 111 N. ejus motus describitur, V, 615 sq. instabilis pendet, XI, 456 N.; XIV, 347. _Terreni_, XI, 470 V.L. _Terret_ sonus omnis et aura, VI, 59. _Terribilis_ decor, VI, 429 N. _Terrigena_ serpens, VI, 254 N. exercitus, gigas, IX, 306 N. _Terrigenæ_ h.e. homines, quorum est in terra vivere, XI, 470 N. _Terror_, v. _Metus_. _Tertia_ regna Jovi laborant, VIII, 116 N. regna adsistere ante oculos, XIII, 437. _Tesprotia_, v. _Thesprotia_. _Tesseræ_ in castris duplicis generis, VII, 347 N.; XV, 475 sq. N. _Testari_ corpore inmitem solem, III, 268. gaudia vultu, XVI, 580. Deos, X, 440. _Testudo_ acta, I, 365 N. et V.L. Aonia, XI, 436 N. Euboica, XI, 288 N. _Tethys_ reciproca, extrema, sæva, III, 60 V.L., 411 N.; V, 395 N.; XVI, 172 N. globum telluris circumligat undis, XIV, 347 N. passim male confunditur cum _Thetide_, III, 60 N. et V.L.; VII, 120 V.L. _Tetrica_ rupes, seu _Tetricum_ montis jugum, VIII, 417 N. _Teucer_ exsul et conditor Carthaginis Novæ, III, 368 N. _Teucri_ Romani, XVII, 348. _Teucria_ Pergama, XIII, 36. _Teutalus_, IV, 199. _Teuthras_ canit ad citharam, XI, 288 sq. N., 431 sq. _Texit_ pampinus umbras, VII, 168. _texere_ classem alno, IV, 492; XI, 586. pyras, X, 535. turrim robore, XIV, 418. volumina, IV, 319. vestes auro, XIV, 656 N. _Texturæ_ varietas et ars, XIV, 656 sq. N.; XV, 425 sq. N. _Thabraca_, III, 256 V.L. _Thalami_ flagrantis amores, XVII, 83. _thalamos_ superbos sperare, II, 179. clausit nox, XV, 542. _Thamyris_, II, 177. _Thapsus_, II, 160 V.L.; III, 261 N.; IV, 635; XIV, 206 N. _Thebarum_ muri cantu structi, XI, 441 sq. N. _Therapnæus_, VIII, 412 N. et V.L.; XIII, 43. _Therapne_, seu _Theramne_, VI, 303 N. et V.L. _Thermæ_ Himerenses, XIV, 232 N. Sinuessanæ, VIII, 527 N. Siculæ, XIV, 27 N. _Thermodon_ Amazonius, VIII, 430. _Thermodontiaca_ munita in prælia pelta, II, 80 V.L. _Theron_, II, 149 sq. V.L. _Thespiæ_, _Thespiadæ_, _Thespius_, _Thestius_, XI, 19 N.; XII, 364 N. _Thesprotia_ arva in Epiro sita, XV, 297 N. et V.L. _Thessala_ arma, XV, 278 N. _Thetis_ passim male confunditur cum _Tethye_, III, 60 V.L. _Thetidis_ proles, Phrygiis Vulcania campis Arma tulit, VII, 120 V.L. _Thoantea_ Diana, IV, 769 N.; XIV, 260. _Thoas_, IX, 99 N. _Thraces equi_, III, 38 N. _Thracia_, sedes Martis et ventorum, I, 433 N., 587 N. _Thracius_ Boreas, v. _Boreas_. _Thrasymenus_, v. _Trasymenus_. _Threiciæ_, II, 73 N. _Thule_ ignota, III, 597 N. _Thules_ incola, XVII, 416. _Thulis_, VII, 602. _Thuris_, VII, 598. _Thybris_ ditior Anienis undis, I, 607 N. et V.L. pater, I, 606 N.; XII, 540. flavus, I, 607 N.; XVI, 679. sceptrifer, VIII, 367 N. et V.L. Tuscus, VIII, 362 N.; XVII, 15. _Thyrmis_, XV, 721. _Thyrus_, II, 110. _Tiberis_, v. _Thybris_. _Tibia_ Phrygia, Mygdonia, Lyda, VIII, 504 N.; XI, 430 N. septena, XIV, 471. _Tibur_ ejusque conditores _Tiburnus_, seu _Tiburtus_, Cora, et Catillus seu Catilus fratres, IV, 187 V.L.; VIII, 364. ejus pomifera arva et templum Herculis, IV, 224 sq. N. ejus ebur, XII, 229 N. _Tiburna_, II, 554 sq. N. _Tiburnus_, v. _Tibur_. _Tiburtes_ Magii, IV, 187 V.L. _Tiburtus_, v. _Tibur_. _Ticinus_ fl. clade Rom. inclytus, I, 45 N.; IV, 81... 87. _Tifata_, XII, 487 N.; XIII, 219. _Tigrim_ Caucasiam instratus equus, V, 148 N. _tigres_ Caucasiæ, IV, 351 N.; XV, 81. Hyrcanæ, V, 281 N. currui Bacchi junctæ, XVII, 648. _Timavus_, XII, 215 N. _Timor_ sacer, III, 31 N. _Tingere_, seu _tinguere_ unda, VI, 553; XIV, 6; XV, 250 N. sanguine, IV, 168; VII, 663; XV, 757; XVII, 315. tela cruore, IX, 13. _Tingis_ et Tingitana Mauretania, III, 258 N. _Tiniæ_ inglorius humor, VIII, 452 N. _Tirynthius_, I, 509 N., 661 N.; II, 3 N., 475 N.; III, 433; XVII, 650. _Tisiphone_, II, 530 sq. N. _Tisiphones_ pocula, XIII, 575. _Tissa_, XIV, 267 N. _Titan_ fessus, I, 209 N. solvit equos, VI, 1; XII, 681. diluit nebulas, V, 57. adtollit lampada, XII, 648. novus, XIV, 344 N. criniger, XIV, 585 N. qua vehitur, XIV, 641. _Titanes_ pro Gigantibus, I, 434 N.; IV, 435. _Titanum_ bellum cum Diis, I, 435 N.; IV, 435 N.; XII, 725. _Titania_, luna, IX, 169. orbita, X, 538 N. bella, XII, 725 N. _Tithoni_ conjux, I, 576. _Titi_ laus, III, 603 sq. _Titubat_ solum, V, 628. lingua, VII, 201. fortuna, XI, 4. gressus, X, 631. _Titulus_ pro gloria, III, 148; IX, 192; XV, 259, 323 N.; XVI, 668. _titulum_ prætendere cineri, XV, 44 N. in _titulos_ trahere quid, IV, 151 N. _titulis_ claris bellique domique præfulgere in imagine, IV, 497 N. _Tlepolemus_ in Rhodo ins. Lindum, Ialyssum et Camirum condidit, III, 364 N. _Tmolus_ urbs et mons, vino ac croco abundans, IV, 738 N.; V, 9 N.; VII, 210 N. _Toga_ et _togata_ gens, XVI, 76 N. _togæ_ castrisque par ingenium, VI, 617 N. hirta, I, 613 V.L. _Tolleno_ describitur, XIV, 320 sq. N. _Tollere_ damam, XVI, 572 N. gentem sub sidera, II, 337 V.L. animum, IV, 36. moram, IV, 57. _tollit_ se cælo gloria, I, 1 N. se arbor, murus, sol litore, Roma, I, 238, 273; VII, 477; XII, 298. Carthago muros, XV, 221. sol currum æquore, V, 55. se equus, XVI, 510 N. hoc decus, progenuisse, XVII, 286 N. _tollitur_ pulvere campus, X, 203 N.; XV, 155 N. _Tonans_, I, 133 N.; IV, 548; XVII, 654. dejectus Tarpeia rupe, VI, 713 N. _Tonat_ bellum, et Mars bella, vel heros armis et bello, I, 436 V.L.; XII, 300. Ætna, XIV, 160. dictis, XI, 233. aula Plutonis, II, 671. antrum voce sacra, XII, 322. _tonant_ astra, XVI, 95. _Tondere_ pascua, VIII, 518. aristas, VIII, 61. rostro præcordia, XIII, 839. _Tonitru_ clipei, IX, 423 N.; XIII, 10. lætum augurium, cælo sereno, triste nubilo, I, 535 N. bellantis, XI, 522 V.L. _Tonsas_ adducere, seu revocare ad pectus, XI, 489; XIII, 241; XIV, 533. _tonsis_ aptare lacertos, Ausonius non addubitat, XIV, 358. _Tori_ mortuorum, X, 561 N. splendentes ostro multo, XI, 274 N. _toros_ parare mercede regni, XVII, 70 N. _Tormenta_ muralia, VI, 214. lenta sedendi, VIII, 233 N. excutiunt saxa, I, 475. _Torpent_ dextræ, XI, 348. defixi, IX, 253. agmina nervos, IV, 40. membra frigore, seu quiete, II, 136; III, 637; XII, 19. vires, VI, 475. _Torpere_ segni dextra, VI, 262. _Torpescere_ cogebatur senio rerum, XVI, 14 N. _Torpor_ iners, VI, 543. _Torquatus_, VII, 619. T. Manlius res bene gerit in Sardinia, XII, 342 sq. N. severus Consul, XI, 73 N. _Torquere_ murmur, seu sibila, III, 465; IV, 278 N., 640 N.; VII, 424 N.; IX, 443; X, 245. tela, I, 253 N., 318; IV, 629, 640 N.; VI, 248; XI, 417. omnes vires in prælia, IV, 640 N.; VII, 529. tertia stamina, I, 282. fretum verberibus, VII, 412 V.L.; XIV, 360 N. ligamine inplicitum, IX, 629. flammas, V, 513. ignes aplustribus, XIV, 423 N. [recte 422] globos in ora, IX, 503. hiemem, III, 197 N. vaporem ex ore; V, 603. tabem per auras, XVII, 450. sedilia convulsa, XIV, 547. lumina, IV, 234. _torquet_ Boreas mare, I, 592. mare fluctus retro, V, 625. terra se circa axem, I, 194 V.L. nubila turbo, III, 655; IV, 443. amnis corpora, III, 475. _torta_ concha, XIV, 374 N. habena et verber, V, 193 N. hasta, XV, 373 N. _tortum_ plumbum, IX, 233. _Torrens_ ruit, IV, 520 N. nimbus, V, 384. bitumen, IX, 609. armorum virumque, IV, 159 N.; XII, 189 V.L. umbrarum, XIII, 760 N. _torrentes_ undæ, III, 52. _torrentia_ arma, XVI, 213 N. _Torret_ lampas solis, VI, 157. viscera Itala, VII, 490 N. _torretur_ Libye, I, 194 V.L. campus, XI, 145. _Torvus_ obtutus, vultus, X, 263; XI, 208, 219. _Totis_ habenis fertur, IV, 339. _Trabs_ dira torquetur, IV, 283 N.; VI, 280 N. _Tractare_ bella, seu prælia, II, 113; VI, 75; XV, 358, 463. pontum per artem, IV, 713. vulgum imperio, XIV, 81. interritus ora fera, XVI, 238. _Tractus_ undarum et flammarum, III, 55 V.L. _Tradere_ famæ, XVI, 45 N. flammæ, ventis, aquæ, I, 62 N. _Traducere_ eadem, carmina, etc., XI, 609 N. noctem, IX, 4. _Tragula_ Choaspei armat dextram, III, 318, 319 V.L. [recte 317, 318] _Trahere_ umbram tellure, III, 409. voce agmina, seu equitem, III, 254 N., 598; IX, 559; XVII, 124. pubem æquore, XV, 242. membra languentia, I, 503, 555; IV, 69; VI, 17. secum omnia, seu Ausoniam, VIII, 333; X, 51. certamina equitum, XII, 178. Martem, seu prælia, XV, 610; XVI, 676. volumina curvata, XIII, 644. fata, VI, 191. oculis, seu auribus, VIII, 135 N. vultus alicujus, XIII, 806 N. in titulos Capitolia capta, IV, 151 N. famam a gestis, XII, 81 V.L. signa ad Tyrios, XVI, 182. nomen a sanguine, seu amne, II, 557; XIV, 218. semina ab Œnea stirpe, XIII, 31. auras æthereas, XVII, 376 N. odorem, VII, 469. noctes, XII, 21 N. suspiria, I, 530. verba cum fletu, VIII, 79 N. cælum, I, 202 N. aliquem flammis in Libyam, XVI, 153. templa in cinerem, XIII, 319. volucres per auras, seu cælo, VI, 158; XIV, 263 N. _trahit_ nubem ungula, II, 174. lyra Protea, XI, 448 N. eum gloria, VI, 332. Ticinus lente liquorem, IV, 84. noctem Titania orbita, X, 539. lævus deus, XIV, 494. _tracto_ æstu relabi, III, 55 N. _Trames_ vitæ clivosus, VI, 120. lævus in circo, XVI, 361 N. _Tramittere_, seu _transmittere_ saltu fossas, seu Gangem, VIII, 552 N.; XII, 460. arenam, XVI, 485. Alpes, XV, 818. bella, XVI, 700. signa terris Libyæ, XVI, 681. alicui signa, VII, 383 N. rostrum per navem, XIV, 384. calamum patulo hiatu, II, 119. artes honori heredis, V, 362 N. _tramittit_, seu _transmittit_, IV, 487 V.L. lacum, seu æquora nando, alno, velo, IV, 345; XII, 522; XIV, 569; XVI, 27. litora puppis, XV, 166. fluctus Cycladas, I, 472 N. arduus spatium castrorum saxo, VIII, 558 N. latratus spatium, XIV, 22. acies imago, XVII, 539. cuspide lumen, seu pectus, et cuspis crates, IV, 541; V, 522; VII, 658; XV, 379. fessus corpus deditum Pœno, II, 509. tacitus honores, seu cœpta alicujus, VII, 162; XI, 304. _Tranat_ avis, seu arundo per auras, III, 662 N., 682 N.; XII, 95 N.; XIII, 185. Hasta pectus, XIII, 238 N. equus spatia, XVI, 334. _tranare_ pericula, XVII, 365 N. Cf. _Enare_. _Transabiit_ hasta, XII, 264 N. _Transadigere_ jaculo, X, 140. _Transcendere_ annos viribus, seu factis, I, 226; IV, 426 N. facta suorum, III, 607 N. _Transcurrit_ arundo per geminum tempus, XII, 414. _Transferre_ iras in Pœnos, IV, 458. cursum, III, 472. _Transfodere_ arcu, VII, 659. _Transforat_ hasta pectus, IX, 569. _Transfundere_ agmina in campos, XII, 429 V.L. _Transgredi_ per cærula saltu, XIV, 418. _Transigere_ juvenem, seu hastam per ubera, et pectora cuspide, II, 648; IV, 394, 631; V, 473, 577; XIII, 229; XIV, 481. ævum venatibus, III, 390. cursu certamina campi, X, 471 N. _Transit_ tellus, quam nos _transimus_, III, 157 V.L. ultima ætas Dardanii nominis, VII, 11. _transire_ equo fulmina, I, 255. saltu spatia inproba, XIV, 509. ilia cuspide, X, 23; XIII, 166. _Transmittere_, v. _Tramittere_. _Transtra_ novare abiete secta, VI, 353 N. _Transvehit_, seu _travehit_ pons agmen, IV, 487 V.L. _Transverberat_ hasta, etc., II, 125; VII, 673; IX, 593; XIV, 408, 443; XV, 806. _Transvolat_ trabs propiorem hostem, IV, 285 N. _Trasymenus_ lacus, nobilitatus clade Rom., I, 49 N. et V.L.; V, 1 sq. ad _Trasymena_ fluenta, miles Tyrrhenus captus, XIV, 150. _Travehere_, IV, 487 V.L. _Trebia_ fl. clade Rom. inclytus, I, 47 N.; IV, 498... 697. precibus Junonis suscitat undas, IV, 573 seq. N. insurgit in Scipionem, quem numen fluvii increpat, IV, 638... 697 N. _Tremulus_ pontus, seu liquor, II, 664; XII, 732; XIII, 26. ductus hastæ, IV, 258 N. conatus, IV, 211. _tremula_ flamma, I, 357. umbra, VII, 145. imago, XIV, 566. _tremulum_ corpus, XIV, 599. nutamen cristarum, II, 399. _tremula_ antra, XII, 138. _Tremunt_ limina portæ sonitu, VII, 49 V.L. hoc victores fecisse, XV, 551 N. iræ, VII, 581 N. _tremere_ aliquid, seu aliquem, II, 53 N.; X, 443; XVI, 10, 93. inceptis, XI, 323 N. _trementes_, seu _tremebundæ_ hastæ, II, 448; V, 628; VI, 251; X, 118 N. venæ, II, 467. muri, I, 637. _Trepidant_ mœnia, I, 129. sidera, VIII, 655. _Trepidus_ somnus, XV, 48 N. cursus, VIII, 222 V.L. equus, XIII, 146 N. _trepida_ urbs clangoribus, XIV, 667. planta, VIII, 281 N. pietas, VI, 100 N. _trepidi_ rerum, seu salutis, II, 234 N.; IX, 584; XII, 13. pietate, XVI, 474 N. _trepidæ_ res, VII, 1 N., 88; XI, 166. _Tribuunt_ Dii secundi hunc diem Murro, I, 455. _tribuere_ locum facto, XII, 313. _Tricastini_, III, 466 N. _Tricorporis_ iræ, XIII, 201 N. _Tridens_ cæruleus, XIV, 13. sævus, III, 53 N. æs, seu rostrum, VI, 358 N. telum Neptuni, XVII, 242. _Tridentipotens_, XV, 159 V.L. _Trieteride_ mota Edonis, et _trieterica_ sacra, IV, 776 N. _Trifaux_ forma Cerberi personat, II, 551 N. _Trifida_ lingua serpentis, II, 587 N.; VI, 222 N. rostra, VI, 358 N. _Triformis_ Diva, I, 119 N. _Trilix_ auro lorica, II, 401 N. _Trinacrius_ rex, XV, 423 N. Cf. III, 257. _trinacria_, V, 489 N.; XIV, 11 N. mœnia, XIV, 614 N. _Triocala_, seu _Tricala_, XIV, 270 N. _Tripodas_ sacros Autonoe tenebat, XIII, 401; XVII, 281. _Triquetræ_ oræ, V, 489 N. _Tristis_ terror, ira, ursa, XI, 540 N. fragor, seu cælum, XII, 603 V.L. terra cælo, XII, 371 N. Calydon Dianæ, XV, 307 N. Titan, XIV, 345. sitis, VI, 94. _tristes_ anni, XV, 597. Superi, IV, 547 N. tenebræ, VI, 150. epulæ, III, 281. _tristia_ corda, jussa, dicta, I, 147 N.; II, 2. ausa, II, 495 N. _Trisulca_ lingua, VI, 222 N., 263. _Triton_ excitus æquore, inflat buccinam, seu tortam concham, XIV, 373 sq. N. _Tritonia_ Pallas, III, 322 sq. N.; IV, 533 N.; IX, 297, 440. _Tritonis_ Nympha, II, 65 N. palus, III, 322 sq. N.; IV, 533 N.; IX, 297. _Triumphare_ clamore, XVI, 444. _triumphantis_ habitus, XVII, 645 N. _Triumphus_ Scipionis describitur, XVII, 629... 650 N. in _triumpho_ simulacra urbium, populorum, etc., in ferculis portabantur, et qualia, XVII, 635 sq. N. _triumphum_ ducit fama, XVI, 594 N. _Triviæ_ lacus, nemus, VIII, 362 N.; XIII, 786. _Trogilos_, XIV, 259 N. _Troius_ exsul, I, 42 N. _Troia_ mœnia, XVI, 678 N. _Troja_ bis, vel ter capta, I, 43 N. in _Trojam_ raptæ mille carinæ Græc., III, 229 N. _Trojana_ gens, XVI, 655, 658 N. altaria, I, 543 N. _Trojugenæ_, XVI, 658 N. _Trojugenis_ vulgus amicum durat, XIV, 117 N. _Tropæum_ fixi capitis, II, 209. insigne stat urbs, XIV, 683 N. [recte 682 et not. ad v. 680] navale, VI, 663. _tropæa_ Salaminiaca Eoaque, XIV, 282 N. et V.L. Agathoclea, XIV, 652 N. æquorea, XIV, 32. Cf. I, 221 N.; IX, 382; XI, 549 N.; XV, 491. _Truentinæ_ turres, VIII, 433 N. _Truncata_ frons, IV, 539 N. membra, XIV, 490; XVII, 149 N. _Truncus_ capitis, X, 310. _trunca_ frons, III, 42 V.L.; IV, 539 N.; IX, 400. _truncum_ caput auribus, VI, 50. _trunci_ artus capitum, VI, 9. _Trux_ os, I, 132. ira, V, 299. procella, III, 228. lingua, III, 305. audere, XIII, 220. _Tu vos vobis_ abstulit pavor, IV, 403 N. _Tuba_ Tyrrhena, II, 19 N.; IV, 167 N.; V, 12 N. _Tudæ_, seu _Tude_, v. _Tyde_. _Tuder_, seu _Tudertum_ devexum pendet, IV, 222 N.; VI, 645 N. VIII, 462. _Tueri_ nomina, sola fama cladum, IX, 353. _Tullia_, Servii f. ardenti Phlegethonte natat, XIII, 833 sq. _Tullius_, regia progenies, VIII, 404 sq. N.; XII, 175. _Tullus_, IV, 183. _Tum_ et _tunc_ permutantur, VI, 299 V.L. _tum_ me scindat, nisi, etc., XV, 538 sq.; XVI, 695 sq.; XVII, 465 sq. _Tumefactum_ mare, I, 197; III, 54; XVI, 98. cor, II, 28; VII, 14; VIII, 232. _Tumere_ atavis, secundis, ad nomen patriæ, vana, etc., IV, 150; VI, 598 N.; VII, 73; X, 51, 176; XI, 556; XV, 292; XVII, 429. rabie, bile, ira, II, 626 V.L. _Tumescit_ fluctus flatu, I, 471. _Tumidus_ sponsa, ore, etc., V, 290; VII, 636; XV, 675. vox, XI, 69. _tumida_ vela, I, 575; VII, 243. cervix, VI, 233. lingua, XVII, 120 N. unda, seu fluctus, X, 319; XVII, 290. _tumidi_ Galli, XI, 25. _Tumor_, ira, II, 626 V.L.; XIV, 117. pro superbia, II, 288 N.; III, 246; VIII, 545; XIV, 117; XV, 689; XVII, 119 N. _Tumultus_ pugnæ, XV, 730 N. animi, X, 372 V.L. _tumultu_ fretum rapitur, XIV, 146. _Tumulus_ Hesperiæ Cannæ, I, 50 N.; XIV, 285 N. inanis, seu honorarius, v. _Cenotaphia_. _tumulos_ celebrare, XVI, 292 N. _Tunc_, vide _Tum_. _Tunger_ Maurus, VII, 682. _Turba_ Cereris, XIII, 535. Veneris, XI, 395 N. Libyssa, I, 247 N. _Turbare_ pontum sanguine, VII, 150; XI, 139. terras pontumque, I, 37 N.; XVII, 352. populos armis, IV, 704. loquentem, II, 329. _turbat_ clamor, XI, 602. _turbant_ classica portas, I, 271. tela Tisiphones Jovem, II, 535. _turbatus_ casu, I, 518. mundus, XII, 336 N. somnus, I, 66. vultus, IX, 462. equus, I, 255 N. malis, II, 642; XII, 502 N. _turbata_ gens luctu, I, 169. Saturnia ira gradum, II, 529 N. casu, I, 518. frena pavore, II, 199 N. pax, III, 416. _turbatum_ os fletibus, XIII, 696. mare carinis, III, 174 N. _turbatæ_ hortatibus aures, II, 580. undæ, VII, 254. _Turbidus_ infit, invadit, etc., I, 477 N.; II, 559, 619; V, 380; XII, 255; XV, 296. amnis, XVII, 121. _turbidæ_ iræ, IX, 23; XII, 417. _turbidi_ ausi, XIII, 214. _turbida_ tempestas, I, 134. stagna tabo, I, 49. nubila, IV, 441. _Turbo_ acer equitum, XV, 627 N. Tartareus, VI, 175. _turbine_ sævo clades veniunt, I, 41 N. rupto, V, 208 N. Martis, II, 4 N., 555; XI, 101. letifero stridet serpens, III, 191 N. pugnæ inpacti, IV, 370. terræ motæ, V, 632. murali, IX, 568. nigro sanguinis, IX, 365. directo intorquet robur, IV, 540 N.; XVI, 58, 498. saxi, II, 135 N. fraxini, V, 548 N. fatorum, V, 54 N.; IX, 287. cæco ventorum, I, 538 N. pugnæ, V, 350. telorum, XIV, 297 N.; XVII, 407. nigro lanceæ, XV, 631 N. furiali tollitur clamor, XVI, 319 N. effundit vires, XVI, 498 N. flammarum, XIV, 65. _Turgentia_ colla, II, 546. _Turpat_ ora pallor, VII, 631. _Turpis_ senecta, XV, 651 N. _Turrigera_ fera, IV, 408; IX, 560. _Turris_ poliorcetica ejusque tabulata, I, 348 sq., 362; XIV, 300 N., 419. pericli, II, 576 N. _Turrita_ frons collis, I, 327 N. tempora cinctus murali corona, XIII, 366 N. figura celsa, alma Carthago, XIII, 13. moles, IX, 239 sq. V.L. _turritum_ dorsum, IV, 599. _Tuscula_ mœnia, VII, 692 N. _Tuscus_ lacus, VII, 378 N. Thybris, VIII, 362 N.; XIII, 6; XVII, 15. _Tussis_ aspera quatit pulmonem, XIV, 601 N. _Tutela_ navis, v. _Navis_. _Tutia_ fl., XIII, 5 sq. N. _Tuto_ discrimine, XIV, 510 N. _tutis_ telis incessere, V, 444 V.L. _Tuus_ Mars, I, 118 N.; XV, 801 N. _Tyde_ Ætola, III, 367 N. a Diomede condita, XVI, 368. _Tydides_, XIII, 48. _Tymbrenus_, II, 633. _Tyndaris_, seu _Tyndarium_ opp. et _Tyndaridæ_, XIV, 208 N. _Tyndarium_ Tarentum, XV, 320 N. _Typhæus_, seu _Typhon_, cui inposita Inarime ins., VIII, 540 N.; XII, 660. sub Ætna, XIV, 196 N. _Tyrannus_ Tyrius, I, 239 N.; IV, 196 N., 707. _Tyriæ_ leges, XV, 5 N. Cf. I, 82, 143, 239; III, 1; XV, 318, 732. _Tyrrhena_ pubes, I, 111. tuba, II, 19 N.; IV, 167 N.; V, 12 N. vada, XVII, 601 N. _Tyrrhenæ_ oræ, VII, 29 N. _Tyrrhenus_ tibicen, IV, 167 N. tubæ inventor et auctor gentis _Tyrrhenæ_, V, 9 sq. N.

U

_Uber_ campi, IV, 544. Rutulo sanguine Thapsus, III, 261 N. parvus sub _ubere_ natus, III, 63 N. _Ubi_ nunc sunt Scipiadæ, etc., VII, 106 N. _Udi_ campi, VIII, 506. _Ufens_ fl., VIII, 382 N. miles, IV, 337; IX, 587 V.L. _Uligo_ pestifera, VIII, 379. _Ulixes_, II, 182. _Ulnis_ validis gurgitem frangere, III, 457. _Ulterior_ corona militum, VII, 589 N. _Ultima_ virtus, I, 560. mundi, VII, 108 N. rerum, VII, 221. pompa, XV, 391 N. fata, VII, 224 N. pati, VII, 23. _Ultor_ dies stat, II, 495. _Ultrix_ hora vocat, V, 655 N. lancea, I, 539. _Ultro_, varii sensus, VI, 678 V.L. _Ululat_ flebile ripa, VI, 285 N. carmina, III, 346. dolor, VI, 563 N. _ululatus_ Nymphis Tagus, I, 156 N. _Umber_ (canis) nare sagax feras exigit, III, 295 N. _Umbo_ ærati luminis, II, 211 N. _umbonem_ incutere fesso, II, 256 N. _umbone_ urgere catervas, XIV, 135. premere jacentem, XV, 797. _umbonibus_ junctis teritur, IV, 352 N. _Umbra_, I, 97 N. magni corporis, ingens, parva, in inferis, V, 421 N.; VIII, 145 N.; X, 288; XI, 346; XIII, 799. belli, XV, 316 N. humens, seu uvens noctis, et juventa, I, 259 V.L. _umbram_ facere tropæis, XIV, 283 N. trahere tellure, III, 409 N. _umbræ_ fluvio nutritæ, IV, 679 N. nemorum, XIV, 302 N. nigrantes, XII, 122. frondentes, XII, 354 N. squalentes picearum, I, 83 N. cavæ, XIII, 894. laceræ, XII, 547 N. obscuræ, XV, 386 N. vagantur corpore insepulto, XVI, 293 N. Ausoniæ rediviva in bella retractant dextras, X, 256 N. eo habitu ad inferos descendunt, quo erant tempore mortis, XII, 547 N.; XIII, 825. amplexu petitæ fallunt, XIII, 648 seq. N., 651 sq. fumo et nebulis similes, XIII, 652. non sensuræ, quid gesserint, XV, 45. strident, XIII, 798 V.L. _umbris_ demittere, I, 439 N. pacem dare, XVI, 293 N. revocare aliquem, XVII, 462. _ad umbras_ tantum hosti superest, VII, 102 N. Cf. _Manes_. _Umbrat_ quercus fastigia montis, V, 488. olea montes, XIV, 24. capillus, I, 403. barba rictus, V, 440. _umbratus_ visus Panis Dei, XIII, 342. Bætis cornua ramo, III, 405. _Umbriæ_ fluvii et urbes, VIII, 446 sq. N. _Umbrifer_ mons, XIII, 219. _Umbrosus_ mons, V, 45, 481. _Una_ pro _cum_, III, 268 N. _Unanimum_ pectus, XVI, 251. _Unca_ pondera curvati ferri locat navita, VI, 355 N. naris ob pestem, XIV, 604 N. _uncæ_ inanus tela, XIV, 322 N. _Undæ_ Boiorum, IV, 159 N. sanguinis, IV, 159 N.; X, 239 N. flammæ et fumi, II, 631 N. _Undans_ flamma et fumus, II, 631 N.; IX, 446 N. dolor, ira, cura, VIII, 288 N.; XI, 548. vulnus et sanguis, X, 239 N. amnis strage, XVII, 602. procella, seu nubes pulveris, V, 538 N.; XIII, 158. pectus felle, XI, 548 N. _undantem_ tabem torquet serpens, XVII, 450. _undantia_ fluitant frena, VIII, 283 N. _Unde_, I, 283 V.L. _Undivagus_ uritur Python et Corniger Hammon, XIV, 572. _Undosa_ regna, V, 21. Berenicis, III, 249 N. _Ungere_ tela cruore, IX, 13. pice, I, 355. vulnus succis herbarum, V, 352. _Ungues_ ferri curvi, XIV, 324 N. _unguibus_ femineis læsum corpus, XV, 761 V.L. _Unguine_ pingues tædæ, XIV, 427. _Ungula_ pulsat axem, XVI, 376 N. vix toto cornu emicat, XVI, 319. Phaethontia dispergit rores, VII, 206. _Unicus_ rerum fessarum, X, 273 N. et V.L. _Uniones_ rubri maris, in aure lucentes, XII, 231 N.; XIV, 663 N. _Unum_ naufragium, XIV, 285 N. non _una_ fides, XIV, 351 V.L. _unum_ vidi vultum, _unum_, etc., VII, 387 N. _Urbs_ e mœnibus spectans, II, 257 N. condenda, aratro signari solebat, XIII, 117 N. _Urere_ gentem flammis, II, 351; VII, 490 N. saltus ad pabula, VII, 365 N. pectora flammis decoris, XVII, 294 N. _urit_ Phlegethon ripas, XIII, 563. stimulis metæ finis, XVI, 513 N. fames, II, 482 N. [locus incertus] frigus, IV, 68 N. _usta_ cutem soror Mauri, II, 439. Cf. _Exurere_. _Urgere_, seu _urguere_ vestigia Pœnorum, XII, 223. ultima fata, seu fortunam, VII, 224 N. in hostes mucronem, etc., X, 25; XV, 685. voce, I, 383 N. pondere arboris, V, 252. factis quemque, IX, 245. umbone, XIV, 135. juvenem cavare humum, XIII, 428. _urget_ Romanos hinc rupes, hinc vox, etc., V, 199 N. vapor, IV, 686. prælium, VI, 265. fortuna, IX, 9. _urgent_ vestigia nati ad manes, XII, 419 N. mala, VI, 374. membra terras, III, 201 N. _Urna_ minans dira, IX, 27 N. _Uti_ Marte suo, XV, 801 N. _Utica_ prisca situ, III, 241 N. _Uva_ apum, II, 221 V.L. _uvæ_ odoratæ, VII, 191 N. _Uvens_ palatum, VII, 651 N. et V.L. _uvens_ et _uvidus_ N. Heins. passim conji. pro _humens_ et _humidus_, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 522 V.L.; VIII, 458 V.L. _Uvifera_ arva, VII, 207, 263. _Uxama_ Sarmatica, III, 384 V.L.

V

_Vacat_ non invidiam timere, etc., VII, 269 V.L. quatenus indulgere, XVII, 373. _Vacca_ urbs, III, 259 N. _Vacuare_ ora cerebro, XIII, 477. penates inpensis, XI, 569. _Vacuus_ aer, I, 97 N. hiatus, VII, 722 N. _vacuum_ bello, II, 555; XVII, 228 N. cubile, II, 86. _Vadum_ pro aqua, mari, fluvio, I, 52 N., 157; II, 1; III, 53. _Vada_ flava Symæthei, XIV, 231. _Vaga_ urbs, III, 259 N. _Vagenni_, seu _Vagienni_, VIII, 605 N. _Vagina_ eburnea, XVI, 207 N. _Vagitus_ gravis infantum ominosus, III, 77 N. _Vagus_ Afer, XV, 538 N. Chrysas, XIV, 229. miles, IV, 826 N. Diomedes et Hercules, XVI, 368 N. victor, XIII, 763. _vaga_ imago, VII, 144 N. Cymothoe ac mare, III, 58 N. _vagæ_ volucres, II, 96; XVI, 565 N. _vaga_ tonitrua, XV, 144. _vagos_ cursus vertere, V, 630; IX, 242 N. et V.L. _Valere_ numero, VIII, 509. manu, XI, 392. mente pudica, XVII, 31. augurio mentis castæ, XIII, 819. _Valeriæ_ gentis origo et auctor _Valesus_, _Valesius_, _Valerius_, v. _Volesus_. M. Valerius Corvinus et Messala, V, 78 N. _Vallat_ Thebas chelys, XI, 443 N. _vallare_ castra monitis, VII, 408 N. _vallata_ urbs monte, XV, 405 V.L. [in V.L. ad v. 406] galea dentibus apri, IV, 559 N. porta, XII, 490 N. _Vallum_ elephantorum, IX, 581. _Vaniloquum_ os, XIV, 280. _Vanus_ morsus, X, 296. haruspex, V, 163. tumor, III, 246. ictus, V, 570. _vana_ dextra, seu turbo, IV, 557 N.; VI, 249 N. fides, XIV, 351 V.L. oscula, XIII, 652. luctari, XVII, 313. minitari, I, 306 V.L. murmura, XII, 629. _vanum_ æquor, II, 459 N. _vani_, II, 459 V.L. _Vapor_ sævus urguet, IV, 686 N. _vaporis_ victor, V, 180 N. _Varenus_ Mevanas, IV, 543 sq. _Variare_ prælia, XIII, 206. exsequias, XIII, 469. per artem vestes, XIV, 659. _Varro_, homo sordido loco natus, suffragiis turbæ forensis Consul creatur, VIII, 242... 257 N. dux temerarius, VIII, 258... 277; IX, 1... 177. trepide fugit, IX, 644 sq. tristis redit Romam et benigne excipitur, X, 615... 639. _Vascones_, III, 358 N.; V, 197. _Vasta_ silentia noctis, I, 67 N. Syrtis, I, 408 N. _Vastant_ cava tempora venti, I, 206. _vastare_ greges, VI, 161. agmina clava, II, 155. Bruttia signa, XVII, 432. iter, et mentem, III, 469 N. _Vates_ sacri, XII, 408 N. Stygia, II, 427. pleni et toti Dei, quos Deus intrat, inrumpit, insidet, inplet, possidet, III, 697 N. iis inest numen, XIII, 787 N. _Vaticiniorum_ frequens usus in sermone poetico, I, 125 sq. N.; XIII, 507 sq. _Vectem_ vibrare, VIII, 552 V.L. _Vectones_, III, 378 N. et V.L. _Vector_, XVII, 137. _Vehere_ bella per æquor, VII, 472 N.; XV, 162. _vehitur_ qua Titan, XIV, 641. _Veientes_ pugnant cum Fabiis, II, 4 sq. N.; VII, 40 sq. N. _Velatur_ pallor casside, XIV, 637. lino, III, 24. _Velinus_ fl., IV, 183 N. _Veliternus_, XIII, 229. _Velitræ_, VIII, 377 N. _Velle_ famam nomenque, XII, 473 N. arma, II, 518 N. ac nolle ambobus idem, IX, 406 N. quid _vellet_ crastinus Auster, XIV, 455. _volet_ Roma, etc., V, 601 N. _volens_ propitius, V, 167 N. _volentem_ cepere postes, VII, 174 N.; XV, 480; XVI, 142, 218. _volentia_ saxa, XI, 442 N. _Vellera_ depexa ramis, XIV, 664 N. circumdare saucio h.e. vittas, VI, 92 N. fucare, XVI, 176 N. niveæ lanæ tondere, XV, 706. _Vellere_ dextram, IX, 520. sede Calpen, IX, 319. dum certant signa, V, 66 N. _Velum_, ex aplustri dependens, X, 324 N. _vela_ dare, III, 7; XVI, 178. dare labori, famæ, fatis, III, 706 N. substringere, seu contrahere, I, 689 N. deponere, II, 11 N. fundere, I, 25 N. subducere, VI, 325 N. Cf. _Carbasa_. _Venæ_ electri, I, 229. sitientes Barces, III, 251. silicis, II, 445 N. terræ, VII, 490 N. _Venafrum_, VIII, 401 N. _Venale_ vulgus, XIII, 680. _venales_ animæ, XV, 500 N. in prælia dextræ, V, 195. _Venatricum_ humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N. _Venatu_ h.e. pellibus induta, VIII, 516 V.L. _Vendere_ honorem rerum exitio, VI, 474 V.L. _Venenum_ Assyrium, XI, 40 N. blandum desidiæ, III, 580 N. fraudis, VII, 260; XIII, 536. invidiæ, XI, 547 N. mentis, XI, 307. _veneno_ infecta tela et gladii barbarorum, I, 219 N.; III, 272 sq.; XV, 681 sq. _veneno_ et telis comparantur vis amoris, oscula, etc., VII, 453 N. _venena_ domare tactu, VIII, 499 N. _Venerari_ Divos, XI, 502 N. honore, IV, 700. _veneranda_ Cybele, IX, 293 N. _Venetæ_ gentes, XII, 217. _Veniam_ poscere deos, IV, 766 N. _Venit_ mihi gloria pugnæ, II, 229; V, 173. Corus in carbasa, I, 688. templis plurima hostia a populo, IV, 813. mater in nepotes Herculeos, in nomen, etc., VI, 636 N. in seros nepotes, IV, 399 V.L. telum in artus, XV, 376. in terga, XVI, 55. vigor membris, VII, 594. quercus a prima die, III, 690 N. _venire_ in enses alicujus, IX, 198 N. ad magnos Deos, IV, 731 N. _veniens_ clades, I, 41. _venientia_ fata, seu sæcula, I, 137; III, 11. _ventura_ sæcula, VIII, 407. _ventum_ huc, ut, etc., XII, 556 N. _Ventilat_ aura jubas, XVI, 443. flatus incendia, XVII, 506 N. pinum, XIV, 432 N. _Vento_ populari, seu iniquo, et rumore, convicio, etc., jactari, VIII, 291 N. _ventis_ quid tradere, I, 62 N. _ventorum_ prælia, III, 658 sq. N.; IV, 321 seq. N.; VII, 569 sq. N.; XII, 617 sq. N. carcer, VII, 658 N.; XIV, 71. alæ, I, 589 N.; XII, 617 N. frontes, capita ac tempora alata, VII, 257 N. _venti_ promiscue ponuntur, XII, 617 N. _ventos_ relinquere post terga, XVI, 335. anteire lacerto, XVI, 561 N. _Venuli_ sanguinea cervice revellens telum, IV, 181. _Venus_ occulta, III, 381. Lucrina, XIV, 410 V.L. e spuma maris nata, XVII, 285 N. ejus fœdera passæ, II, 83. apud Jovem queritur de periculo Romanorum, III, 557 sq. N. ejus gens, IV, 133 N.; XII, 324. Scipionem cum Trebia pugnantem, ope Vulcani, periculo eripit, IV, 667 sq. N. Erycina, VI, 697 N. ejus currui juncti olores, vel columbæ, vel leones, VII, 441 N. ejus studium in ornanda coma, et opera Cupidinum in hac re, VII, 446 sq. N. cestus, seu cingulum, quo vestem ligat, VII, 447 N. et V.L. purpurei capilli et amictus, VII, 447 et V.L. roseum os, VII, 448 N. Cypria et Paphia, VII, 456 N. certat de pulchritudine cum Junone ac Minerva, VII, 437... 471 N. nitenti vultu ridens adfulsit, et omnia circa nemora, spirantem sacro traxerunt vertice odorem; nec judex Paris sedisse valet, fessique nitoris luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri, VII, 467 sq. N. ope Cupidinum Pœnos enervat Capuæ, XI, 385 sq. N. ejus filii, VII, 446 N.; XI, 388 N. insidias Junonis anteire laborans, fecit ut Jupiter amore Pomponiæ caperetur, et sic nasceretur Scipio, XIII, 616 sq. iram Neptuni mitigat, XVII, 283 sq. _Ver_ ejusque adventus describitur, XII, 1 sq. N. _Verber_ Baliare, I, 314 N. Tisiphones, quo agitat manes, II, 530 N. alternum pedis, III, 347 N. centenum, seu centum remorum, XI, 490 N.; XIV, 487 N. _verbera_ læta movent Luperci, XIII, 330. incutit Erinnys, II, 625 N. _verberibus_ torquere fretum, XIV, 360 N., 487 N. _Verberat_ aquæ splendor laquearia, VII, 145 N. _verberare_ aures, seu oculos, II, 580 N.; III, 694. _Vercellæ_, VIII, 597 N. _Vergellus_ torrens, in quo pons cæsorum structus, VIII, 668 N. _Vergit_ favor ad Pœnos, VIII, 562 N. mens ad Martem, II, 381. Sicilia in Italiam, XIV, 77. _Vero_, cum emphasi usurpatur, XVII, 460 V.L. _Verona_ Athesi circumflua, VIII, 595 N. _Verrere_ humum barbis, XIII, 311. æquor retibus, XIV, 263 N. _verrit_ tecta Deum crinibus, VI, 561 N. _verrunt_ nautæ, venti, delphines mare, nubila, etc., XI, 472 V.L. [V.L. ad v. 470] _Verriculum_, XIV, 263 N. _Versare_ se in vulnere, V, 577 N. mentem in virgine, II, 168. obliquos visus, II, 621 V.L. Martem, VIII, 260. ingloria fata, XVII, 569 N. talia, XV, 541 N. _versat_ miscetque omnia, VII, 141 N. fortuna labores, X, 575 N. _versant_ suspiria dirum murmur, XI, 221. _Versus_, h.e. ordo, catenulæ loricæ, VII, 658 N. _Vertere_ omen Latio, II, 380 N. tristia omina in Æneadas, II, 54 N. opes ad Pœnos, XVII, 74. spes ad prælia, XV, 634. agmina per campos, XI, 340. jugera vomere, seu aratris, VII, 262; XIV, 34. ad mensas et pocula partem diei, XVI, 226. in se prælia discrimina omnia, VI, 266; IX, 429; XVI, 651. consulta Senatus armis ac donis, I, 242. leges, IX, 475. regna, urbes, etc., X, 509; XIII, 748; XV, 93 N., 408. _vertit_ rex ad Pœnos, XVI, 178. clades populos ad Libyam, XI, 2. fortuna favorem, III, 93. Graius subito, I, 529 N. _versus_ in se ab ira, XVI, 435. in ora pastoris, XVII, 568. vultus ad urbem, XIII, 2. _versa_ decima ætas, XV, 526. _versum_ æquor remis, seu ventis, VIII, 426 N. _versi_ terga, VII, 680. ad fœdera, XVI, 219. _versæ_ habenæ, IV, 315. tædæ ad funera, II, 184 N. _Vertex_ et _vortex_ an differant, II, 631 V.L.; III, 475 N. galeæ, IX, 446 N. flammæ, II, 631 N. et V.L.; V, 513; VII, 355. aquæ, seu fluvii, II, 631 V.L.; III, 475 N. medius pugnæ, IV, 230 N. _a vertice_ surgit ventus, seu venit procella, XVII, 255 V.L. _Vertigo_ rapida, qua cælum stellas volvit, VIII, 173 N. _Verutum_, jaculum, III, 363 N. _Vesbius_, _Vesvius_, _Vesevus_, _Vesuvius_, VIII, 654 N.; XII, 152; XVII, 593. ejus cineres in Indiam delati, XVII, 592 sq. N. _Vesevus_, v. _Vesbius_. _Vespasiani_ laus, III, 597 sq. _Vesper_ adest populique reposti, III, 325 N. agit volucres ad cubilia, II, 216 N. _Vesta_ pauper, VI, 76 N. pugnat, IX, 292 V.L. ejus sacra Troja adlata, I, 543, et V, 82 N. _Vestales_ foci, I, 542 N. exstincti sanguine, IV, 411 N. _Vestalis_ virginis pœna in inferis, ob incestum, XIII, 848 seq. Cf. I, 659 N. _Vester_ Mars, I, 118 N. Iberus, I, 480 N. pro _tuus_, VI, 292 N. _Vestigia_ sacra Herculis incolere, I, 505 N. concita sacræ plantæ fert Pallas, VII, 463. nuda militum, III, 235 N. pedum pellunt somnum, VII, 300 N. suspensa, XV, 614 N. alternata trahens, I, 554 N. premere, terere, et stringere, III, 550 N.; V, 180 N.; XVI, 491 N. retro rapere, VII, 621. pro arena, VIII, 128 N. urgere, XII, 419 N. signare pulvere, IV, 147 N. nulla signat arena, XVI, 485 N. _Vestini_, VIII, 515 N. et V.L. _Vestis_ rubra Pœnorum Iberumque in pugna, III, 236 N. interius tegumentum corporis, et _amictus_, superius, VII, 447 N. _Vestitur_ mons arboribus et _nudatur_, III, 640 N. _Vesuvius_, v. _Vesbius_. _Vesvius_ et _Vesvina_ juga, XII, 152 N. Cf. _Vesbius_. _Vetat_ virtus posse capi, II, 575 N. suos latices abesse Bacchus, VII, 187. _vetantia_ per saxa scandit, I, 495 N. et V.L. _vetitas_ vias moliri, IV, 788 N. _vetita_ est cuspis tramittere crates, V, 522 N. _Vettones_, III, 378 N. et V.L. _Vetulonia_, unde insignia consul. petiit Roma, VIII, 483 sq. N. _Vetus_ laborum, IV, 530 N.; VI, 254 V.L. bellare, V, 565 N. _Vexat_ equus frena, V, 147. fluvius iter, III, 469 V.L. _Vexilla_, XV, 262 N. _Viæ_ solis, XV, 809 N. vitæ vocisque, XVII, 440. ad virtutem arduæ, II, 578 N.; IV, 603 N. _Vibrat_ (scilicet se) lancea, I, 539 N. Cato, XV, 730 N. lingua serpentis, II, 587 N.; VI, 222 N.; VIII, 247 N. crista, seu coni penna, II, 398; IV, 156 N. ventus cristas turbine, IX, 523 N. incendium, seu ignis, II, 664 N.; VII, 144 N.; X, 365; XI, 327. cometes, IX, 444. _vibrans_ oratio, VIII, 247 N. lingua, II, 587 N. telum, IV, 552 N., 782 N.; XVII, 406. splendor, VII, 144 N. silvam, IV, 619. calculus tremulum liquorem, XIII, 26. _vibratus_ pontus tremula imagine, XIV, 566 N. _vibrata_ sibila per auras, III, 185. spicula per auras, II, 87; XVII, 407. lingua per auras, VI, 222. _Vicem_ ventorum tenet magister, IV, 715 N. ferri dens præbet, VI, 48. _vicis_ meritique labor æquatus, VII, 54 V.L. _vices_ belli novisse, III, 13. adloquio referre, IX, 152 N. _vice_ hac, IV, 321. _Vicinum_ letum, II, 207 N. _Victimæ_ humanæ, IV, 367 N., 765 sq. N. ad Clitumnum nutritæ, IV, 545 N.; VIII, 450. earum fuga mali ominis, V, 65; XVI, 264. _Victor_ vaporis, V, 180 N. Boreas, IV, 245. Vulcanus, XIV, 312. evasi, XII, 503 N. _Victoria_ alata, XIV, 675 N.; XV, 99 N., 737. læto vultu adridens, V, 227. vertit alas, XV, 737. _Victrices_ flammæ, XIV, 428. _victricia_ signa, I, 31. spicula, IV, 168. _Victus_ malignus, III, 280 N. _Videre_ Acheronta, II, 367 V.L. æternas umbras, VII, 741 V.L. seros nepotes, IV, 399 V.L. _visum_ ei, linquere saltus, XIV, 464 N. _videtur_ æquare, aut etiam æquavit, XVI, 424 N. _visus erat_ somnio, XVII, 162 N. _vidi_ ipse, VI, 199 N. [nota ad h.l. non exstat] _Viduata_ sedes belli, XI, 91 N. regna lumine, III, 601 N. tellus veneno, XII, 370 N. _Viduus_ teli, II, 247 N. _Vigent_ nova nomina lecto Dictatore, VII, 21 N. _vigere_ voce, IV, 402. solo conamine, VI, 35. _Vigil_ vox, VIII, 209. nox, XI, 409. metus, VII, 286. _Vigiliæ_ quatuor Rom. et totidem _excubiæ_, a tubicine commissæ et a cornicine finitæ, VII, 154 sq. N. _Vigor_ vividus in exiguis membris, VI, 305. vocis, XII, 211. urbis, II, 508. nulli adspirare, V, 270 N. poscendi, XIII, 268. hausurus Latium, XVI, 11 N. _Vile_ exemplum, V, 638. _Villi_ ferax, VIII, 597 N. _Villosa_ ora leonis, II, 193. pectora heroum sætis horrentia, V, 441 N. _Vincit_ vertex fumos, VII, 355 N. turba campum, VI, 390 N. lituos equus ejusque hinnitus, IV, 97. fames, II, 490. _vincere_ auro, XVI, 174. ardua muri, XIII, 105. finem metæ, XVI, 558 N. primum hoc servasse parentem, IV, 429 N. servare invitos, VII, 223 N. _victus_ nulli ponere castra, V, 552 N. sol telorum umbra, XV, 765. agger, I, 368. Lyæo mentem, XIII, 273 V.L.; XV, 115. _victa_ virgo hospite sacro, VI, 634 N. quercus Deo, X, 168 N. lumina profundis æquoribus, III, 538 N. _Vinctus_ montibus, VII, 393. _vincta_ membra ad cingula, IV, 256. mens vino, XIII, 273 V.L. _Vincula_ curarum solvere somno, XVI, 228. inponere Eridano, XII, 696 N. in _vincula_ dare Thybrim, III, 511. _Vindex_ belli curia, II, 456 V.L. _Vindicare_ cui tumulum, III, 86. _Vinea_ gravida dorso, XIII, 110. _Vinum_ Falernum, seu Massicum, VII, 159... 211 N. Tarraconis, III, 370 N. Tmoli, VII, 210 N. Chium, seu Ariusium, VII, 210 N. Methymnæum, seu Lesbium, VII, 211 N. Surrentinum, V, 465 N. Setinum, VIII, 376 N. Signinum, VIII, 378 N. Sinuessanum, VIII, 527 N. Allifanum, XII, 526 N. _vina_ generosa Latii, III, 370 N. aqua olim miscebantur, vel temperabantur, VII, 169 N. _Viola_ tincta cervix, XII, 245 N. _Violata_ planta, X, 260. vestis murice, XV, 116 N. cervix, XII, 245 N. _violatum_ nomen Graviorum, III, 107 N., 366. corpus crimine, XVII, 39. corpus (vulnere mucronis, arundinis) V, 602 N.; X, 260; XVI, 111 V.L. _Violenta_ lumina, V, 275. tellus, III, 653 N. _violentum_ pectus, XIV, 224. _Violentia_ ponti, XVI, 96. _Vipereum_ flagellum, XIII, 611. _Virbius_, IV, 380 sq. _Virens_ ad bella senecta, I, 405 N. largo Lyæo, XIV, 204 N. flore ævi, I, 61 N. _virentes_ anni, V, 414. _virentia_ antra musco, XV, 775. _Virga_ Mercurii fugans tenebras, III, 199 N. _Virgata_ vestis, IV, 155 N. tigris, V, 148 N. _Virgilii_ laus et patria, VIII, 593 N. _Virginea_ ara, I, 542 N. _Virginia_ in inferis, XIII, 824 sq. N. _Virgo_ dicitur et nupta quæque peperit, III, 435 N. _Virgulta_ vallis, XII, 354 V.L. _Viriathus_, seu _Viriatus_ et _Viriatthus_, III, 354 sq. N. et V.L.; X, 219. _Viridans_ umbra, XV, 18. _Viridasius_, V, 551 sq. _Viridis_ senectus, VII, 3 N.; XIII, 127. consilio, III, 255 N. _viride_ antrum, IV, 344 V.L. _virides_ anni ausis, I, 187 N. iræ, V, 569 N. umbræ, VII, 168 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] _Virrius_ a senatu Romano postulat, ut alter Consul e Campanis creetur, XI, 65 sq. N. et V.L.; XII, 86 sq. N. _Virtus_ multa solo, XIV, 23 N. inproba, I, 58 N. horrida, XI, 419 N. velox, IV, 99 N. Dea cum Scipione conloquitur, XV, 18... 128 N. via ad eam ardua, II, 578 N.; IV, 603, 604 N.; XV, 101 sq. tanta mariti prærepta mihi sorte, IV, 802 N. parentis, VI, 535 N. sibi pulcherrima merces, XIII, 663. _Virus_ ingenitum, II, 288 N. mentis flammiferæ, IX, 476 N. futile linguæ, XI, 557. _Vis_ elephantorum, virorum, Gestaris, Dolopum, Herculis, etc., IV, 599 N.; VI, 338 N.; XII, 261 N.; XV, 314. sacra senis, VII, 9 N. altæ noctis, III, 199. insita fandi, I, 188. aspera ponti, VI, 524. _Viscati_ luci, VII, 674 V.L. _Viscera_ telluris, I, 232; XII, 141. montis, V, 396. gentis, III, 709. Itala, VII, 490 N. turris, XIV, 308. pinus, XIV, 382. pro liberis, VI, 581 N. ad nostra penetravit ferus mucro, VI, 581 N. _Visus_ obliquos versare, II, 621. _visu_ nocturno penetrat Capitolia, I, 64. _Vita_ opaca, I, 395 N. _vitæ_ tenebræ, XV, 70 N. brevitas, III, 134... 142 N.; XV, 63 sq. N. trames clivosus, VI, 120 N. _Vitalia_ mammæ, X, 231 N. _Vitiata_ vestis murice, XV, 116 N. tellus palude, XII, 371 N. mens sagitta, XI, 423. _vitiatum_ dorsum fervidæ telluris, XIV, 591. nomen barbarica lingua, III, 107 N. _Viticola_ Falernus, VII, 193. _Vitis_ Latiæ honor, VI, 43 N. _Vitrea_ antra et unda, IV, 344 V.L.; V, 47; VII, 413 N. _vitreis_ antris abscondere, VIII, 191. _Vitrum_, v. _Glastum_. _Vittæ_ Minervæ, XIII, 62 N. albentes Syphacis, XVI, 240 N. _Vivax_ senecta, VI, 587. _Vividus_ vigor, VI, 306. _vivida_ membra, VII, 64. _Vivit_ gloria, VI, 549 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] imago, statua, etc., v. _Spirare_. _Vivus_ amnis, VIII, 125. _viva_ unda, XII, 750. _Vocabula_ dare terris, V, 11. _Vocare_ manes, XVI, 310 N., 577. Deos, per, seu in vota, II, 115 N.; XIV, 396 N. populos in bella, II, 452. armenta ad fontes, I, 284. Deos, I, 94 N.; VI, 469, 680. _vocat_ Hybla, ad certamen Hymetton, favis nectareis, XIV, 199. ultrix hora, V, 655 N. nos ira Senatus, II, 45 N. _vocant_ nos fata, IV, 508 N.; X, 522; XVI, 598. bella, ira, præda et venti, seu fluctus vela, IV, 508 N.; X, 112 V.L. magna incepta, VII, 163. _vocati_ aggeres, XI, 444 N. _vocatæ_ silvæ, VIII, 501 N. _vocantur_ quæcumque Iberis, IV, 59 V.L. _Vocitata_ Palatia regi, XII, 709 N. _Vocontii_, seu _Vocuntii_, III, 467 N. et V.L. _Vogesus_, IV, 213 V.L. _Volat_ calamus, II, 218. sonipes, IV, 146; XVI, 390 N. _volare_ prior cunctis, IV, 514. curru, II, 263. _Volatu_, cursu, rapere campum, III, 308 N. _Volcæ_ in Gallia, III, 445 N. _Volesus_, seu _Volusus_, _Valesus_, _Valesius_, _Valerius_, II, 8 N. et V.L.; XIII, 244. _Volitat_ Massylus, XVII, 128. _volitant_ manes exciti magico cantu, I, 97. flammæ, VII, 367. ovantes, I, 164. _volitare_ profundo, III, 175. per acies et ignes, XV, 41. summas per Alpes, XVII, 319. _Volucris_ somnus et sonipes, _volucer_ fama, X, 351, 470 V.L. _Volumina_ gyro curvata anguis, XIII, 644. calculi in unda, XIII, 25. decima maris, XIV, 122 N. _Volunx_ et _Volux_, V, 261 N. _Voluptas_ Dea cum Scipione conloquitur, XV, 18... 128 N. summum bonum, XV, 45 N. plurimum nocet, XV, 92 sq. _Volusius_, V, 261 N. _Volusus_, v. _Volesus_. _Volutare_ sc. mente, seu sub corde et secum, V, 369, 518 N.; VIII, 177, 208; XII, 556; XVII, 185. sermone eventum, I, 597. Confer _Volvere_. _Volvere_ res, fata, etc., I, 115 N.; XIII, 35 N. iram exitiumque alicui, V, 518 N. convicia, XVI, 544. murmur, III, 698; VIII, 114. ore Hannibalem, XI, 113. nubem pulveream, XIV, 210. oculos per aura, XVI, 189. fundam per inane, X, 151. pectore curas, XV, 19. sc. animo, seu pectore, II, 482; V, 518 N.; XI, 34; XIII, 35 N. ævum mutum inglorius, III, 579 N. _volvit_ vertex flammas, IX, 446. cælum stellas, VIII, 173 N. _volvunt_ se anni et dies, III, 579 N. _volvente_ die, III, 579 N.; V, 8 N. _volvitur_ rota ævi, VI, 121 N. per prona, XV, 235 N. tempestas, V, 539. vertex flammæ, IV, 307. Cf. _Volutare_. _Vomanus_, VIII, 437 N. _Vomere_ vertere rura, XIV, 34. _Vomit_ fax radios, I, 462 N. terra cruores, V, 91. ventus, mugitibus auras, IX, 522 N. virus letale Avernus, XII, 123. ægis nimbos, XII, 720 N. frons flammam, XVII, 398 N. _vomere_ sanguinis rivum, X, 182. _Vorago_ inmensa in inferis, XIII, 562 N. _Vorat_ agmina vertex pugnæ, IV, 230 N. Vulcanus alimenta arida, XIV, 310; XVII, 97. _Vorax_ flamma, IV, 685. _Vorticibus_ rapidis mare torquet Boreas, I, 592. Cf. _Vertex_. _Vosegus_, _Vosagus_, IV, 213 V.L. _Vota_ suprema capessere, I, 504. precesque Deo ferre, XII, 327 N. cetera nobis in dextra, XVI, 85. _votis_ absunt Superi, XVI, 260. Cf. _Vocare_ et _Secunda_. _Vox_ trux, I, 67. _vocem_ primam distinguere lingua, I, 78 N. _voce_ implere terras, III, 618; VIII, 409 N. _voces_ finitæ, I, 672. _cum voce_ adtollit caput, IV, 660 N. _Vulcania_ arma Achillis, VII, 120. pestis, VII, 360; XIV, 423; XVII, 504... 594. _Vulcanus_, et ignes subterranei et gigantes, XII, 139... 154 N. [nota ad h.l. non exstat] pascitur turbine venti, scandit ovans, et victor culmina lambit, XIV, 307 seq. N. exercetur pluteis adesis, I, 363 N. opera præclaræ artis facit, IV, 433 N. precibus Veneris motus Scipioni cum Trebia pugnanti opem fert, IV, 667 seq. N. invictus, indomitus, IV, 677 V.L. non semper adversus Trojanis et hinc Romanis, IV, 677 V.L. Cf. V, 512 sq.; XVII, 504 seq. _Vulgare_ per orbem, seu terris, VI, 122; IX, 59. _Vulgus_ militum, I, 399 N.; IV, 265. venerabile, II, 697. tremendum, V, 108. _Vulnerare_ aures nuntio mali rumore, VI, 80 N. _Vulnus_ Lychæi, h.e. ab eo inlatum, XIV, 434 N. pro telo, I, 397 N.; II, 92 N.; V, 251 V.L. pro ictu, IV, 387 N. Ausoniæ, VII, 2 N.; VIII, 21. antiquum mentis gerere, V, 648 N. toto corpore, X, 512 N. noctis infaustæ lenire, XVII, 111 N. de _vulnere_ nostro nullus sanguis, XI, 394 N. _vulnera_ pulcra adverso, sub pectore, non in tergo, V, 594 N., 669 sq.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 304, 485. purgare lympha, VI, 91 N. non repetenda, VI, 320 N. quanta, XV, 763 N. osculari et adorare, VI, 573 N.; IX, 350. _per vulnera_ emetiri noctes, III, 554 N. _ad vulnera_ renovare viros cantu, IV, 170. _in vulnera_ frangere proram, XIV, 548 N. _in vulnus_ devolvi, II, 129 N. telo non in sua _vulnera_ misso occidit, VII, 630 N. _Vultur_ laniat renatos artus, XIII, 839 sq. N., 873 N. _Vultur_ mons, IX, 491 N. _Vulturnum_ opp. et _Vulturnus_, fl., VIII, 528 N. ventus, adversus Romanos coortus in prælio Cannensi, IX, 491 sq. N. _Vulturna_ vada, XII, 521 N. _Vultus_ in ira, XIV, 530 N. stans, XV, 29 N. Tonantis patent, VIII, 652 N. ablatus viro, IX, 398 N. sanguine complere, X, 237. _vultu_ sine voce precari, VI, 567. patris tractat prælia filius, XV, 358 N.

X

_Xanthippus_ Ledæus, qui Regulum cepit, II, 305 N., 434 N.; IV, 357 sq. N.; VI, 301 sqq. N. ab ingratis Pœnis ipsius gloriæ invidentibus puppi projectus et mersus, etc., VI, 680 sq. N.

Z

_Zacynthus_ comes Herculis et ab eo dicta ins. et urbs, I, 275 N., 289 sq. N.; II, 581 sq. N., 603 N. inde colonia Saguntum ducta, I, 273 sq. N., 379 N. _Zacintho_ arma portata, II, 603 N. _Zama_, Jubæ regia, ubi Hannibal victus a Scipione, III, 261 N.; XVII, 292... 617. _Zancle_, seu _Zanclæa_ mœnia, postea dicta Messana, I, 662 N.; XIV, 48 N., 113. _Zephyro_ salubri molle Surrentum, V, 466 N. _zephyri_ lenes vexerunt nos ad pœnam, VI, 528 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] ex iis, seu ad eorum flamina concipiunt equæ Lusitanæ, III, 378 seq. N.; XVI, 364. _zephyris_ blandis salubre ver, XII, 4. _Zeusis_, VII, 665.

* * * * * * * * *

Errata: Index Universus

_Adcedere_ / silvis, XVII, 570. [XVIII] _Adspicit_ / _adspici_ solo sexu, III, 114 N. [1114] _Ætnæi_ / _Ætnæum_ antrum, XIV, 527 N. [_Ætneum_ ... 427] _Agger_ muri, I, 265 N. [205] _Agitare_ / agmina ferarum, II, 437. [2, 437] _Ambit_ fluctus, XIV, 367. [866] _Atabus_, XV, 693 V.L. [L.V.] _Auroræ_ ortus, primum limen et axis, V, 24 sq.; N. 55 sq. N. [_sic scriptum: locus incertus_] _Brenni_ ... IV, 233 N. et V.L. [IV, 233 V.L., N.] _Brundisium_, VIII, 574 N. et V.L. [L.V.] _Comparationes_ / sonitu ... IX, ... 354 sq. N. [154] _Consumit_ / pudor peccando, XI, 34 N. [II] _Coquere_ ... II, 327 [XXIII, 27] _Cupressus_ ... X, 534. [“X” deest] _Delphicum_ oraculum, v. _Cirrha_ et _Pythia_. [_Cyrrha_] _Ducit_ / lustra, XVI, 689. [889] _Durius_ ... I, 438 V.L. [Var. Lect.] _Enare_ valles, III, 662 N. [3, 662] Cf. _Tranare_. [cf.] _Expendere_ / _expendamus_ pretium [_expandamus_] _Expromere_ ... VI, 532 N. [“VI” deest] _Fert_ / quid, XI, 562 N. [_bis_] _Fovet_ / natum ad majora, V, 14. [V, XIV] _Hercules_ / sæva noverca, II, 478 N. [III] _Hispani_ / I, 222 sq. [“I” deest] _Honor_ / Latii h.e. dii, VIII, 43 N. [VIII, 43 X.] _Ictus_ vanus ... VII, 648 N. [619] _Inferre_ / _inlata_ pubes stagnis, V, 631 V.L. [613] _Inmitis_ / Aricia, IV, 367 N. [377] _Instincti_ pectora, VIII, 242 V.L. [V.L.L.] _Intorqueo_, _intorquet_ / ... XII, 662. [XII, XII, 662] _Juro_ / sponte, X, 436 V.L. [V.L. X, 436] _Lædit_ / XIII, 4 [XIII, IV] _Lavatio_ post cœnam, XI, 418 N. [II] _Lues_ ... V, 108 N., 390 N. [360] _Marrucini_ ... XVII, 453. [753] _Medici_ / _medicorum_ amictus adstrictus, V, 366 N. [369] _Mevanas_, IV, 544 V.L. [524] _Odrysius_ / XIII, 441. [“XIII” deest] _Palici_ ... XIV, 219 N. [XIX] _Perlustrat_ ... XV, 777. [XI] _Phalanteum_ Tarentum, XI, 16 N. [II] _Pholœ_, III, 495 V.L. [recte Pholoe] _Plurimus_ jubæ, XVI, 362 N. [302] _pressere_ Alpes XVII, 501 V.L. [V.L., XVII, 501] _Purus_ sceleris, IV, 606 V.L. [608] _Remi_ ... VI, 360 sq. N. ... VI, 363 N. [VII utroque loco] _Remigum_ ... hortator, VI, 360 seq. N. [VII] _Rhœteius_ ferox, II, 51 N.; XIV, 487 N. [_Rhæteius_] _Serpens_ ... splendente sole, XII, 9 V.L. [VI] _Servare_ ... gradus, VI, 565 N. [665] _Telum_ ... II, 576 N. [676] _Tramittere_ ... XVI, 700. [XVI, 00] _Trepidant_ ... VIII, 655. [“VIII” deest] _Tyriæ_ ... III, 1; XV, 318, 732 [III, 1, 15, 318, 732] _Vertere_ omen Latio, II, 380 N. [389]

Italici additi:

in _actus_ comes ibat _actus_ ingentes deserit _æquora_ revomere pars _animæ_ mundi _Arpinum_ et _Arpinates_ ad _Atlanta_ extremæ viæ _auspiciis_ agi _Baius_, seu _Bæus_ _Bos_, seu _boves_ _Brenni_ populus in _cæde_ telum relinquere _Cæsernia_, _Cesernia_, _Æsernia_ _cætras_ plaudere _Capillaris_, seu _capillata_ arbor _cavata_ pinus _ad certamen_ favis vocat Hybla Hymetton _chalybem_ pati _Cocyti_ vocabula mansere Lucrino _comprime_ orientes fletus _conciet_ nimbos _coruscum_ fulmen _corusca_ arx _credere_ hoc ne Superis quidem vix _credenda_ furere _cruentum_ aurum _Cythereius_ ignis _dat_ jactare, portare, etc. _data_ fœdera _demissus_ crines vertice _depasti_ scopuli _dictis_ comes hasta _equus_ Clœlii domino... _equorum_ sanguinem qui bibant ante _exspectatum_ _Fluxus_ ac _refluxus_ _Glastum_, seu _glassus_ in _gyros_ domitare equum sinuare _gyros_ _Hispal_, seu _Hispalis_ _nituntur_ frustra monita _obcumbit_ letum _partem_ prædæ _pedem_ premit _pede_ teritur _pignora_ Troiæ _Pyrenæus_ ... vel _Pyrene_ dictus _refluo_ lapsu _Signinum_ _Tibur_ / seu _Tiburtus_ _Volucris_ somnus et sonipes, _volucer_ fama

Italici dempti:

_Acies_ / densa _Adtonitus_ / curis _Ætola_ tellus _Exserere_ / ensis _Inmitis_ Decius

* * * * * * * * * * * * * *

ADPENDIX

SIVE

DIATRIBE DE STYLO POETICO, ET POTISSIMUM SILIANO.

_N.B._ Hæc adpendix, divisa sectionibus quatuordecim, universum INDICEM RERUM et VERBORUM in SILIUM ITALICUM feliciter concludet.

SECTIO PRIMA.

ADJECTIVA,

I. _secundo casui juncta more Græcorum, omissa voce causa, seu gratia, ergo_, ἕνεκα. adtonitus serpentis, VI, 231. æger timoris, animi, delicti, III, 72; VIII, 108; XIII, 52. æmulus ingenii Superum, XIV, 681. æquales ævi, III, 404. alternus animæ Pollux, IX, 295. amans Martis, XVI, 106. anhelus laboris, XV, 718. anxia fati, IX, 349. ardens animi, IX, 262. avidus motus, leti, pugnæ, I, 56; VII, 69, 643. cæcus fati, II, 206 N. et V.L. capax laudum cladumque, VI, 617. certus necis, IV, 197; VI, 27; VIII, 53. conscia fatorum, VIII, 531 N. cupidus cruoris, IX, 312. deformis leti, I, 166 V.L. degener belligeri ritus, virtutis, gestorum, VII, 291; X, 68; XII, 287 N. desolatæ virorum gentes, VIII, 588. despectus tædæ, VIII, 54. devius æqui, seu recti, I, 57; VIII, 316 V.L. dispar sortis, seu animorum, V, 296 N.; VIII, 568. ditior umbræ mons, XIV, 237. ditissimus ævi, III, 397. dives agri, pecoris, auri, prædæ, lactis, avorum, opum, ovium, I, 393; III, 151; VI, 649; VIII, 461, 524; XII, 28; XV, 702. docilis freni, XVI, 359. doctus virgæ, seu pelagi, III, 293; VI, 356. dubius vadi Aufidus, I, 52 N. egenus decoris, frontis, rerum, VI, 304; VIII, 12. egregius linguæ, V, 77. erectus animi, XIII, 188. experti sagittæ, VIII, 614. falsus cupiti motus, XIII, 886. fecundus veri, XIII, 490. felix nemorum, necis, uteri, famæ, I, 395; II, 570; IV, 357, 396, 729. ferax villi, VIII, 597. fervidus ingenii et ævi, XVII, 413. fessi salutis, rerum, belli, viæ, II, 234 N. flavus comarum, IX, 414. floridior ævi, XII, 482. fluxa morum gens, IV, 50. fractus opum, XIII, 876. fugiens laborum, XII, 299. furens animi, X, 210. gnarus belli, rerum, metus, cæli, IV, 530; VII, 422; VIII, 69. gravidæ mellis apes, II, 220. ignara viri, II, 68 N. inane deorum pectus, II, 309 N. indignus avorum, III, 383 N. indocilis pacisque modique, XII, 726. infelix obitus, animæ, tori, ausi, culpæ, fidei, II, 682; IV, 506 N.; VIII, 119; IX, 627; X, 630; XII, 432. inglorius ausi, XII, 39 N. inmodicus fugæ, XII, 268. inops sedis, astus, mentis, Martis, cupiti, animi, I, 292; IV, 706; V, 631; IX, 334; XII, 66. inpatiens ævi, moræ, I, 227 N.; VIII, 4. inpavidus somni, VII, 128 N. inprudens tantæ pestis, VI, 166 N. inritus incepti, VII, 131. insuetus galeæ, III, 358. invictus hiemis, æstus, famis, III, 326. lætus rectoris, opum, tumultus, laboris, iræ, VIII, 546 V.L.; XIII, 33; XIV, 279; XV, 569; XVII, 307. largus comæ, rapinæ, mercandi, VII, 601 N.; VIII, 249; XV, 495. laudandus vitæ opacæ et laborum, I, 395; V, 561. lentus cœpti, III, 176 N. levior opum, dextræ, etc., II, 102 N.; IV, 542 V.L. liber campi, II, 441 N. et V.L. lugendus formæ, III, 424 N. macte virtutis avitæ, XII, 257 N. maturus laudum, XIV, 495. maximus ævi, X, 139. melior fati, dextræ, V, 333; VII, 619. memorandus belli, XV, 747 V.L. modicus voti, V, 14. mundus famæ, IV, 606 V.L. mutabile mentis genus, VIII, 17. nimius pugnæ, cruoris, vitæ, V, 232 N.; VI, 81. notus fugarum, XVII, 147. novus doloris, VI, 254 V.L. nudus famæ et opum, IV, 606; XIV, 343. optimus militiæ, XIV, 169 N. orbus visus, XIII, 726. par ætatis mentisque, IV, 368. parcus cruoris et fugæ, III, 577; X, 32. patiens ferri, seu teli, III, 575; X, 243. pauper chalybis, sulci, penatum, III, 303; VIII, 543; X, 94 N. perfida pacti, I, 5 N. piger pericli, undæ, XIV, 264 N.; XV, 501. plenus iræ, XVI, 511. plurimus jubæ, XVI, 362 N. præsagus belli, VIII, 656. præscius luctus, seu Cannarum, V, 61; VIII, 27. præstans belli, V, 92 V.L. pravus fidei, togae, favoris, audendi, III, 253; VIII, 259 N.; IX, 636; XII, 464. prodigus animæ, I, 225 N. pulcherrimus iræ, XI, 363. purus sceleris, serpentum, IV, 606 V.L.; XII, 370. rudis pelagi, IV, 713. sagax fibrarum, etc., III, 344. satiatus sanguinis, ævi, decoris, IV, 435 N., XVI, 604 N. securus cædis, fati, equorum, pericli, mei, sceptri, X, 299 N.; XV, 673; XVI, 344, 682; XVII, 611, 627 N. serus fati, studiorum, belli, II, 206 V.L.; III, 255 N. siccus sanguinis ensis, VII, 213. sinister fidei, I, 56 N. sitiens famæ, III, 578. spernax mortis, VIII, 463. spreta vigoris, XII, 28. surdus pactorum, votorum, I, 692 N.; X, 553 N. tenax ævi vitæque, XIII, 126. tenuis opum, VI, 19. trepidus rerum, salutis, curæ, II, 234 N.; VI, 574; IX, 584 N.; XII, 13 N. turbatus animi, XIV, 678. turbidus iræ, ausi, XII, 417 N.; XIII, 214 N. vacuus iræ, tædæ, X, 155; XIV, 446. vanus voti, fugæ, XII, 261 N.; XVII, 138 N. et V.L. venerandus senectæ, curæ, sceptri, II, 409; VI, 574; XVI, 249; XVII, 248. vetus laborum, operis, scientiæ, doloris, regnandi, bellandi, militiæ, armorum, IV, 530 N.; VI, 616 N.; XI, 26; XVI, 201 N.; XVII, 292 N. viduus teli, II, 247 N. vigil armenti, II, 443. viridissimus iræ, V, 569. Cf. inf. IV, pag. 670. [Sectio Quarta, IV]

II. _tertio casui juncta, more loquendi Græco aut singulari._ novus dolori, VI, 254 V.L. indocilis Cereri terra, I, 237 N. inhospita Baccho terra, I, 237. facilis exiguo; facilis galea nulli, soli, etc., I, 615 N.; IV, 433 N.; VIII, 559 N.; XV, 718 N. Conf. inf. III, pag. 668, α, et V, pag. 670, β. [Sectio Tertia, III α; Sectio Quarta, V β]

III. _quarto casui juncta e græca ratione._ Vid. inf. III, p. 669, β. [Sectio Tertia, III β]

IV. _infinitivis juncta græce aut insolenter._ acer metiri juga venatu, III, 338 N. asper frena pati equus, aut jussis parere, III, 387. audax raptare et invadere, I, 409 N.; III, 321. bonus luctari, XIV, 453 N. celeberrima generasse, etc., XIV, 197. certus rumpere fœdera, non cedere, superari, I, 268; IV, 448; XII, 624; XV, 490 N. dignus fieri compos ausi, et vincere, XI, 364; XVI, 487. dirus quassare, IV, 282 N. doctus invertere lanas, XVI, 569. facilis properare mortem, sprevisse, discedere, certasse, dedisse lacrimas, etc., I, 225; IV, 753 N.; VI, 36; VII, 199; VIII, 59; XI, 6 N.; XII, 163; XIV, 83, 101, 230, 279; XV, 315, 496; XVII, 323. felix ducere, XI, 441 N.; XIII, 126. ferox renovare odium, XI, 8. inconsulius servare modum, VIII, 545 N. indignus obcurrere sagittæ tam certæ, II, 111 N. indocilis ferre, seu exuere fidem, XIII, 310; XV, 567. ingens ferre mala, X, 215. inpatiens teneri freno, seu terga dare, VI, 232, 254. inprovidus servasse, IV, 284. insignis anteire ventos, XVI, 561. invictus palmam ferre, III, 327. lætus domare labores, fallere astu, cingere ferrum, vivere ferro, bellare, III, 575; VI, 482; VIII, 615; IX, 223; XVI, 564. levis exsultare, X, 604. lubricus capi, V, 18 N. melior producere bellum, seu parere, I, 681 N.; XVI, 359. minor certasse fatis, V, 76 N. nescius vinci, tractare pontum, subdere colla fortunæ, III, 548; IV, 714; X, 216. nobilis æquavisse avum, XI, 74 N. notus minuisse labores, XII, 331. novus ferre jugum, XVI, 331 N. parcus Martem lacessere, seu coluisse, I, 680; VIII, 462. postremus ponere Martem, I, 160. potens custodire, etc., XI, 594. primus inire Martem, sumsisse laborem, etc., I, 242 sq., 160. rudis ferre medicamina, versare Martem, VI, 90; VIII, 260. sævior iras servasse, XI, 7. scitus adcendere, XV, 594; XVII, 292. sollers nutrire, adcendere, I, 79 N.; VIII, 258, 595. sollicitus servasse, VII, 442. spectatior non alter grata voce movere fora, I, 440. superbus sprevisse, servare, æquare rura, III, 374; XII, 433; XIV, 646. tardus numquam nectere dolos, III, 234. timidus agitare aprum, XVI, 574. trux audere, XIII, 220 N. vetus bellare, V, 565 N. vilior fucare, VIII, 436. Cf. inf. IV, p. 670. [Sectio Quarta, IV]

V. _neutra, posita pro substantivis, vel ita, ut sive hæc supplenda, sive illa his adcommodanda sint._ acerba, XIV, 559. adversa, V, 225, 373; VII, 10, 376; IX, 347; XII, 325; XV, 822. æqua pati, XIII, 606. angusta viarum, seu loci, V, 149, 174. aperta, IV, 146; XIII, 245. aperta campi, VIII, 556. arcana, XIII, 494. ardua muri, seu montis pervia, XIII, 105, 610; XV, 505. arta, VI, 45 N.; XIII, 773; XV, 232. aspera, II, 576; IV, 35, 603; IX, 371. aspera ponti, VI, 359. avia dumosa, latebrosa, longinqua, VII, 438; XII, 352; XIII, 92. cærula, I, 21 N. (Cf. Ind.) cana casside nudata, XV, 658. cassa monere, XVII, 84. cauta, IV, 804 N.; VII, 386 N. clara, I, 570 N. cruda locorum, III, 514 N. densissima montis, III, 640; V, 392 N. devia, IV, 489; VI, 69; VII, 53; XVII, 122. digna viro audere, seu pati, IX, 625; XIII, 605. dira sonare, minari, avertere, II, 563; IX, 27, 55. dirum tonat aula, II, 671. dubia, I, 562 N. dura, XIII, 388. dura viarum, laborum, rerum, omnia, III, 636; VII, 3, 578; XII, 110; XV, 635. excelsa loci, XV, 233. exiguum, I, 615 N. exiguum salutis, IV, 248. extremum noctis, IV, 88. extrema precari, ardere, etc., I, 632 N.; VII, 33, 320 N.; XIII, 97 N. extrema pericli, rerum, fati, belli, I, 559; III, 705 N.; VIII, 25 N.; XIII, 386; XVII, 153. fœda precari, VII, 708 N. fortuita belli, IV, 499 N. inane, seu inania, I, 97; II, 355; VI, 248; XIV, 244. inane vastum, XIII, 526. inania rerum, seu campi, IV, 8, 137. infanda, V, 160. infima vulgi, VIII, 249. ingentia sperare, XVII, 535. inhospita tanta, IV, 751 N.; VI, 308 N. inmane audere, IV, 192. inmedicabile visum seditio, XIV, 292. inportuna locorum, III, 540. insueta, IV, 601 N. invia, III, 545; IV, 3. invia devexa, dumosa, nemorosa, III, 632; IV, 304; XII, 376. læta, VI, 566; XI, 386; XVII, 141. languentia stagni, IV, 490. leviora laborum, XII, 326. lubrica, IV, 581, VII, 611. magna, II, 275; IV, 428. magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. meliora belli, II, 276. memorata antiqua, XIII, 35. mite et cognatum homini Deus, IV, 795 N. nimium juris, seu regni, XIV, 670 V.L. nota velle, XIV, 108. oblata secundare, VIII, 228 N. obscurum famæ, seu noctis, VIII, 508; XV, 591. obsepta viarum, XII, 110. plana, III, 532 V.L.; IV, 749; IX, 617. præruptum, XIII, 336. prava, VII, 388 N. [not. ad v. 386] primum litus, III, 128. profundum fluctisonum, etc., III, 46; VII, 282, 378; X, 590; XII, 355; XIV, 16. prona, III, 634; XV, 235. prospera rerum, IV, 499 N. quid rerum superest, VII, 451. raptum, seu rapta, II, 502; III, 390. sæva locorum, IV, 760. secreta ruris, XV, 597. secunda, IX, 346, 352; XI, 391. secunda fortunæ, VII, 98. serenum nitidum, seu tepidum, V, 57 N.; XII, 4 N. [V, 57: recte 58] subita, IX, 98. subita belli, IV, 499. superos condere caligine, II, 611 N. suprema, VIII, 66. suprema precari, VII, 708 N. campi, X, 206. talia plecti, II, 372 V.L. tanta, XII, 536 N. tenue, IV, 248. vana, XI, 558. vicina Trebiæ, quatere, IV, 493; XII, 5. ultima, II, 620. ultima mundi, seu rerum, VII, 108 N., 221.

VI. _pro adverbiis posita._--æqua non premit gens fœderibus, I, 107 N. æterno sub pectore fixum servat, VII, 554. barbaricum gemere, XII, 418. coruscum rutilat, XVI, 119. credenda vix furere, XV, 452 N. dignum mole viri nisus est, IV, 290. dirum insonuit, seu tonat aula, II, 616, 671. dira sonare, seu fremere, II, 563; IV, 378 N. extrema ardere malis, rogare, etc., VII, 33 N.; XV, 468 N. flebile inmugire, seu ululare, IV, 63; VI, 285; XIII, 258; XIV, 217. fœda precari, VII, 708 N. furiale renidens, XIII, 375. horrendum increpare, X, 6. ignavum remum adtrahere, XIV, 538 N. inmane audere, stridere, gemere, infremere, exclamare, IV, 192; IX, 575; X, 205; XI, 244; XII, 418; XV, 383. inopina spicula fundit, I, 326. insperata juventus extulit se portis, I, 426 N. justa queri, XVI, 408. letale rubuit, VIII, 637. letiferum nutare, seu intonare, I, 460 V.L.; II, 213. lugubre inmugire, increpitare, XII, 140; XVII, 106. magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. magnum nititur, XVII, 454. metuendum exsibilat, XII, 138. nimius ruit, XVI, 342 N. ocior Euro, II, 173 V.L. præceps fertur, VIII, 281 N. primam urbem invadere, seu Libyen perfundere olivo, II, 255 V.L., 406 N.; III, 324; X, 579. primas Alpes amittere, XV, 731 N. primis dare sua nomina muris, XI, 297 V.L. primus dies docuit, XII, 273. primus Phœbus spargit radiis montem, IX, 33 V.L. prima feroces, VIII, 16 N. prior infit, V, 316. proximus tendit, XV, 410 N. rapidis flammis vorare, XIV, 310 V.L. rapidus ruit, V, 304. sævum adridens, I, 398 N. secreta pectora tentare, II, 480 N. sera pavere, XVI, 690 N. et V.L. seras portas pandere, II, 253. sublime sedere, rapere, adcipi, ferri, III, 9 N.; IV, 144; VI, 235; XI, 232 N., 274; XVI, 398; XVII, 248. suprema precari, VII, 708 N. torvum exclamare, seu renidere, XI, 99 N.; XIII, 375. tremendum sonare, IV, 283. vana minitari, tumere, laborare, luctari, I, 306 V.L.; XVI, 508; XVII, 313, 429 N.

VII. _activæ significationis passive sumta._ cæcus, V, 3 N.; VI, 7, 56; VII, 135, 350, 372, 540 N.; VIII, 255; IX, 281, 500; X, 235, 284, 414, 538; XI, 386, 453; XII, 127, 477, 613, 628. incautus ictus, II, 99 N. infestus, XII, 399 V.L. mutus, III, 579 N. surdus, VI, 75 N.; VIII, 246. belligeri campi, IV, 471 N. nescius, ignarus, dubius, incredulus, II, 99 N.

VIII. _passivæ significationis active posita._ inmemor gurges, XVI, 477 N. ignotus, innocuus, notus, suspectus, II, 99 N. adtonitæ curæ, III, 132 N. sollicitus labor, metus, amor, dolor, _sollicita_ cura, _sollicitæ_ opes, III, 161 V.L. ægræ curæ, IV, 724 N. facilis introitu piscis, V, 52 N. navus timor, VII, 350 N. penetrabilis arundo, VII, 649 N. felix Deus secundat visa, VIII, 228 N. expertus sagittæ, VIII, 614 N.

IX. _substantivis juncta, ad quæ proprie non pertinent, quæ vulgo hypallage dicitur._ trifido lingua micat motu, VI, 222. viscati luci, VII, 674 V.L. ignavum remum adtrahit manus, XIV, 538 N. rabidi bellua ponti, XV, 784 N. infidum caput rapit victor, XV, 807. consanguineam dextram protendere Sagunto, I, 655. primam urbem invadere, II, 235 V.L. vagis latratibus canis inplet dumeta, III, 294 N. tacitas ripas Liris perstringit gurgite, IV, 350 N. magnanima puer pubescente gena, VI, 21 N. æterno sub pectore fixum serva, VII, 554 N.

X. _ad iram ardoremque proprie spectantia, quæ vel simpl. ornant, vel magnitudinem, potentiam virtutemque significant._ ferox Carthago, I, 2 N. dira vox, IV, 260. inproba virtus, puppis, furor, I, 58 N.; VI, 525; XIII, 761. atrox fides, seu virtus, VI, 378 N.; XIII, 369. horrida virtus, XI, 205, 419.

XI. _gentilia et simpl. propossessivis._ Africa bella, XVI, 179 N.; XVII, 11. Arcas mater, VI, 636 N. Astur exercitus, Panchates, etc., I, 252 V.L.; XVI, 348. Dardanus ductor, etc., I, 14 N.; II, 425 N. Iapyx campus, ager, alumnus, I, 51 N.; III, 708; VIII, 37; IX, 185, 270; XI, 1. Itala regna, seu bella, VI, 596; XIII, 885. Ithacus Ulysses, II, 180 N.; XIII, 803. Maurum jaculum, III, 339 N. Parnasis Cirrha, XII, 320 V.L. Pœna vis, VI, 338 V.L. Romula facta, XIII, 793. Trasymenis, seu Thybris unda, V, 23 N. Umbri colles, VI, 643.

XII. _quorum genus permutatum est_, v.c. volucris somnus et sonipes, volucer fama, etc., X, 351 V.L. acris Rhodanus, III, 463 N.

XIII. _in _ias_ exeuntia, deducta ab adjectivis gentilibus, in _ius_ desinentibus._ Nasamonias Harpe, I, 117 V.L. Acheloias, XII, 34 N. Cephalœdias ora, XIV, 252. Sidonias Drepane, XIV, 269 V.L.

XIV. _nomina populorum in _as_ exeuntia_ v.c. Aquinas, Arpinas, Hispellas, Larinas, Mevanas, Privernas, IV, 544 V.L. Cf. Ind.

XV. _interposita._--Palantes agit ad ripas (miserabile) Pœnus, IV, 571. rapit (miserandum et triste) biremes, XVII, 275. vincla viro manicæque (pudendum) addita, XVII, 140 V.L. Cf. II, 232, 584; IV, 767; V, 612; VI, 78, 199, 203, 305; VII, 187; IX, 598; XVII, 484.

SECTIO SECUNDA.

SUBSTANTIVA,

I. _adjectivorum loco posita._ carnifices manus, I, 173 N. grex minister, XI, 274. jussa magistra, III, 387. virgulta vallis, XII, 354 V.L. dominus Senatus, II, 45 N. bellator equus, seu ensis, II, 411; XIII, 376. bellatrix bellua, IX, 574. monitor Deus, IV, 723. dies ultor, II, 495. cædis cumulus, I, 453 N. divortia fontis, XIV, 236. latrator Cydon, II, 444. custos Molossus, II, 689. venator Lacon, III, 295.

II. _feminini generis pro masculinis posita, vel collective, vel respectu ad nobilius genus._ pars excussi, V, 495 N. cohors mixti, VIII, 489. pars inplevere divisi, IX, 301. dextera, quem, X, 306 N. animæ, qui, XV, 503. unicus rerum, X, 273 V.L. duri bello gens, XV, 566. clari genus Phœnissa juventa, XVII, 630. cetera contenti discedunt turba quisque ferox jaculis, XVI, 462 N.

III. _periphrastice posita._ formæ ferarum, corpus, simulacrum, etc., XV, 86 N. nomen Iberi, V, 161 N. corpora redeuntum, VI, 572 N.

IV. _infinitivis insolenter juncta_, v.c. exemplum, non umquam fidere lætis, XVII, 141 N. Cf. inf. IV, pag. 670. [Sectio Quarta, IV]

SECTIO TERTIA.

NOMINA ET PRONOMINA,

I. _quorum usus insolentior_,

α. _montium adjectiva, pluralia ac neutra._ Taygeta, Dindyma, Algida, Mænala, etc., IV, 363 N.; VI, 311; XII, 537 N.; XIII, 346; XVII, 20.

β. _hominum petita a fluviis, oppidis, populis, insulis, montibus, regionibus_, v.c. Caicus, Tagus, Durius, Galæsus, Sicoris, Bagrada, Cydnus, etc., I, 306 V.L.; XV, 721 V.L.; XVI, 465 sq. N.

γ. _animalium promiscue usurpata de utroque sexu, et sæpius feminina apud Græcos_, v.c. cerva, bos, canis, equa, panthera, tigris, leo, III, 39 V.L.

δ. _locorum pro rebus ibi gestis._ Ægates et Cannas abolere, I, 61 N.; XVII, 608 N. post Cannas, seu Trebiam, XI, 77; XII, 285 N. per Tyrrhena stagna et Trebiam vos obtestor, XII, 79. victor Cannarum, XII, 41. Romani capiunt Cannas et Trasymena vada, XI, 171 sq. N. hoc iter Alpes, hoc Cannæ tibi stravere, XII, 513.

ε. _loquentis pronominis loco posita._ Hannibalem pœnæ petit, I, 29 N. Hannon donat, II, 326. Juno jubet, II, 533. Cf. VI, 136 N., 261, 262 V.L., 600 V.L.; IX, 647; XI, 185 N.

ζ. _navium feminina et ab insignibus earum ducta_, v.c. Chimæra, turrigera Nessus, etc., XIV, 497 sq. N., 500 V.L., 575 V.L.

II. _Forma nominum et pronominum_,

α. _Græca_ v.c. Dardanida, XVI, 191 N. Belida, III, 650 V.L. Æacida, XIII, 796. Ænean, II, 413 V.L. Dido suam, VIII, 122 N. Argo infestam, XII, 399. gigantas, IX, 309 V.L. Phœbas Iliaca, XV, 282 N. Ide et Iden, VII, 465 V.L.

β. _antiqua_ v.c. Pœnicus, pœniceus, mœnera, mœrus, I, 602 V.L. fide et segnitie pro fidei et segnitiei, III, 88 N. sorti, igni, colli, amni, cædi, pro sorte, igne, colle, etc.; VII, 368 N.; VIII, 125 V.L.; X, 462 V.L. domo pro domi, VIII, 548 N. apium pro apum, VIII, 635 N. afuerit pro abfuerit, VII, 248 V.L. ambo pro ambos, IV, 175 V.L. Cf. inf., pag. 674, 4 lin. [Sectio Undecima]

γ. _mollior_, v.c. qui et quinam pro quis et quisnam, II, 645 V.L.

III. _Casus eorum græce, vel insolenter positi_,

α. _tertius._ Xanthippus huic cadit gladio, etc., IV, 391 N., 543 V.L.; X, 28; XVII, 305. obcumbit Rullo Volunx, V, 261 N. fusus eidem Zeusis, VII, 664. jacet fratri dux, XV, 647. sternitur Virgilio Caudinus, XVII, 442. tibi corpora quot cæsa sunt, VII, 559. devicta seni urbs, XV, 322. victa fratri mœnia, XV, 509. balant ei mille lanigeræ, XV, 703. huic torquetur lancea, I, 318; IV, 190. huic torquet pilum Telgon, IV, 629. laudatur Junoni, Jovi, Veneri Lucifer, II, 694; VI, 620; VII, 640 N. bella optata tibi, III, 204. Tyriis rupta fides, III, 1. hæc spectata duci, III, 61. cui dicta Castulo, III, 98. dilectus regibus Hippo, III, 260. misceri gregibus, III, 288. miscere se labori, XVII, 29. septima his stabulis longissima ducitur æstas, III, 383. nocturna Lyæo Mænas, III, 395 N. et V.L. revocare Pœnum patriæ, III, 591. regnabitur tuis longo ævo, III, 593. substitit lyræ Hebrus, III, 620. calcatos Jovi lucos, III, 676. damnati Superis, IV, 229. ferre umbris proavoque, IV, 286 N. huic horret thorax, IV, 558. sedet ei casside ales, V, 78. cassis erat viro, cui crista jubas effundit, V, 133. Æneidis flebitur hoc longo ævo, V, 187. fronti librare securim, V, 293. nulli victus ponere castra, V, 552. damnatur catenae, VI, 341. nulli deprensus in armis circumspectis, VI, 619 N. devexum lateri pendet Tuder vertice montis, VI, 644 V.L. figere titulis nomen, VII, 112 V.L. inmurmurat iræ, VII, 146 V.L. sorti cecidit custodia, VII, 368 N. migrantur regna Superis, VII, 431 N. lateri adcipere ferrum, VII, 626. ei fulget gemma casside, VII, 638. regnata nepoti mœnia, VII, 693. abigo menti, VIII, 124. ei cælatur clipeus, VIII, 384. sparsit plumis honorem, VIII, 442 N. huic genus orditur Minos, VIII, 470. dilectum Haleso litus, VIII, 474. rapta Boreæ, VIII, 513. contemtæ Clanio Acerræ, VIII, 535. Xanthippo captus Satricus, IX, 67. percussa Jovi quercus, X, 166. defigere alicui ensem, X, 299. vocare aliquem majoribus ausis, X, 344 N. hærens loricæ arundo, X, 400 N. calcata deo saxa, XI, 218. tremit inceptis ætas, XI, 323 N. auditus Superis et Manibus, XI, 460. agere costis telum, XII, 240. parantur morti, XII, 586 N. abdere terræ, XIII, 406. jurari Divis dignata palus, XIII, 569. fixi terræ oculi, XIII, 822. cui coma subrigitur fronte, XIII, 861. Cf. sup. II, pag. 663; et inf. V, pag. 670, β, et in Ind. vocc. _componere_, _comparare_, _certare_, _pugnare_, _contendere_, _bellare_, _luctari_, _facilis_. [Sectio Prima, II; Sectio Quarta, V]

β. _quartus._ Vid. in Ind. vocc. adstrictus, adtritus, adustus, ambustus, cælare, defixus, demissus, devinctus, disjectus, effultus, effusus, erectus, evinctus, excussus, exterritus, exutus, fraudatus, frendens, fultus, furiatus, fusus, geminatus, horrere, indutus, injectus, instrictus, instratus, labefactus, laceratus, laxatus, levis, minor, mutatus, nutat, orbus, etc.

γ. _Sextus_, et quidem

Sect. א. _ablativi absoluti_, v.c. audito, V, 106 V.L.; XVI, 184. [V, 106: recte N. pro V.L.] pacto, XIV, 97. non exspectato, XII, 508.

Sect. ב. _ablativi insolentiores_, v.c. marmore mœsto effigies, I, 86. porrecto limite luci, XIV, 647 N. fulvo auro vestis, XIV, 656 N. ductor nomine tanto, VI, 462. cognato sanguine turba, XV, 12 N. labenti ævo ambo, XVII, 427 N. florente juventa famulus, XVI, 455. N.

SECTIO QUARTA.

VERBA,

I. _quæ actum pro conatu designant_, v.c. reseravit arces, I, 14 N. dabas, XI, 551 N. recludis, XIII, 523. capta, IV, 151. delenti, I, 514. exclusit, XIII, 728. trahebat, XVI, 183.

II. _quorum Futurum indicat. pro optativo positum est_, v.c. ignoscet, VIII, 617 V.L.

III. _quorum Præterita aliaque tempora_ ἀοριστῶς _posita sunt_, v.c. Alecto operata est (h.e. operari solet) Tartareo Jovi, II, 674 N. gestabant, h.e. gestare solebant, VIII, 549 N. superba sprevisse, III, 374 V.L. non ultra patiens rexisse dolorem, II, 382. facilis sprevisse, IV, 753 N. Superi minores certasse fatis, V, 76 V.L. Cf. 242 sq.; VII, 470, 740; VIII, 24, 59; XIII, 390; XIV, 105, 106 al.

IV. _cum secundo nominum casu Græce juncta_, v.c. laudabat juvenem leti, IV, 259 N. laudandus vitæ, I, 395. probare aliquem animi, XVI, 165 N. complet urbem mœsti clamoris, IV, 775. exutus formæ, VIII, 441. damnandus facti, VI, 191. damnatus doli, XIII, 879. absistere vani cœpti, XVI, 223. abstinere, desinere, desistere iræ, seu pugnae, X, 84 N. Cf. sup. I, pag. 661. [Sectio Prima, I]

V. _tertio nominum casu juncta_,

α. _Græce ac insolenter._ Vid. sup. III, pag. 668, α. [Sectio Tertia, III α]

β. _ubi motum a loco ad locum exprimunt_, v.c. tollere, seu adtollere cælo, I, 1 N., 508; XII, 411. ferre cælo facta, I, 277 N. murus cælo dedit mugitum, I, 370 V.L. polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos, II, 353 V.L. descendere nocti et Erebo, XIII, 708, 759. demittere umbris, neci, leto, I, 439 N. ferre umbris, IV, 286;--ferre signa columnis, seu templis, I, 142 N.; XIV, 581 N. metis agebat se equus, XVI, 440 N. volvens oculos cæloque fretoque, XVII, 259. ire castris, sorori, etc., X, 621; XV, 327. torquere ignes aplustribus, XIV, 423 N. [recte 422] detrahere ignibus patriam, XVII, 180 N. vertere omen Latio, II, 379 N. [nota ad h.l. non exstat] templis venit hostia, IV, 813. portare membra tumulis, XIII, 426. vocare aliquem majoribus ausis, X, 344 N.

VI. _quorum infinitivi vel pro supino, vel pro substantivo, vel docte saltem et exquisite positi sunt._ ire precari, IV, 793 V.L. ruunt tormenta parare, I, 170 V.L. eripuit evadere letum, XIV, 131. habe intrare, XVI, 208 N. Alpes propius conspectæ demsere præteritos ultra meminisse labores, III, 478. superasse jugum non finit mulcetve laborem, IV, 748. anteibat cunctos unguere vulnus ferrumque exigere, V, 355 N. Martem regere haud cederet Hannibali, VI, 307 sq. N. nulli victus, vel ponere castra, vel junxisse ratem, V, 552 N. non ullo amne victus Bagrada extendere latius undas, VI, 142 N. vincam servare invitos, VII, 223 N. vincat primum hoc servasse parentem, IV, 429 N. spectari Fabio, vel morte emere volunt, VII, 621 N. protulit Vetulonia pugnas adcendere ære, VIII, 488. addiderat ferro circumdare pectus, VIII, 548 N. intrasse nondum urbem cor acuit, X, 332 V.L. fidere nimium lætis rebus excusat, X, 379. non Teucros delere aderam, IX, 532 N. damnati terga dedisse, X, 655 N. deficit scandere, seu pascere, III, 112; XIII, 359. fecit crescere, XIV, 302. vigor nulli adspirare, V, 270 N. ardor adpellare viros, XIII, 719. amor, seu studium est cognoscere, XIII, 720, 732. exemplum, non umquam fidere lætis, XVII, 141 N. Cf. sup. IV, pag. 663. [Sectio Prima, IV]

VII. _simplicia pro compositis_, v.c. ponere præmia, IV, 267 N.; XVI, 458 N. sequi, I, 115 N. ferre, I, 361 N.; IV, 491 V.L. servare, II, 99 N.; III, 380 N.; XVI, 316. figere, IV, 386; V, 215 N.; VII, 112 V.L.; XIV, 306. putare, VII, 519 N. premere, VII, 613 N.; X, 140. ducere, VIII, 340 N. spargere, VIII, 442 N. tenere, XI, 447 V.L. trahere, XIII, 806 N. rumpere, XII, 180 N.

VIII. _composita pro simplicibus_, v.c. confundere, XIV, 334. effundere, XIV, 349 V.L. emeritum cælum, VII, 19 V.L. expendere, VI, 588; VII, 713; XIII, 698. includere, XIII, 686. infrenati manipli, IV, 314 N. perstat, III, 380 V.L., 686. reditura mors, II, 224 N. refundi, III, 464; XIV, 349.

IX. _activa, vel transitiva passive, vel intransitive adhibita_, v.c. addebant in spatia, XVI, 373 N. advertere coloni, I, 288 V.L. avertisse, XV, 584. convertere, IX, 645. effringet, I, 647 N. intendit finibus agmen, III, 466 V.L. stipantibus armis, I, 47 N. vertant inde ad Carthaginis arces, I, 693 N. vibravit lancea, I, 539 N.

X. _passiva et intransitiva active et transitive posita_, v.c. ruens densissima ferro, V, 392 N. migrantur regna Superis, VII, 431 N.

XI. _sensuum sæpius permutata_, v.c. videre, audire, etc., VI, 179 V.L.

XII. _unum verbum, a quo generalis notio petenda est, junctum pluribus ab eo per se alienis_, de quo v. ad VI, 179 V.L., et XII, 65 V.L.

SECTIO QUINTA.

PRONOMINA,

_mihi, tibi, nobis, vobis abundant, et plus vitæ vigorisque orationi conciliant_, I, 46 V.L.; III, 584; XIII, 854; XVII, 295, 323.

SECTIO SEXTA.

PRÆPOSITIONES,

I. _postpositæ_, v.c. effigiem in V, 5. ite dolos contra, VI, 482.

II. _omissæ_ v.c. remeare Thebas, venire lacus, etc., I, 276 N.; IV, 761. Ausonia si te Fortuna creasset, IV, 730 V.L. condere se sociis, V, 280 V.L. [V.L. ad v. 279] portari Lybiam, XVI, 160 V.L. manere gradu, XVI, 19 N. pendet spes anima una, IV, 301 V.L. hæsit armis, IV, 389. pervectus litora classe, IV, 51 V.L.

SECTIO SEPTIMA.

SYNTAXIS,

_anomala_ v.c. ad signa movendum, pacem orandum, arma reponendum, bona censendum, VIII, 36 V.L.; XI, 559, 560; XV, 105. patrium et commune duobus paupertas, IX, 403 N. inmedicabile visum seditio, XIV, 292. hospes cum rege residunt, XVI, 244 N. haud alium vidit tellus, cui viro, etc., I, 280 V.L. [V.L. ad v. 281] per vos culta primordia gentis scil. oramus, etc., I, 658 N. et V.L. hos astu adgressus (Pacuvio fuit--nomen) Hortatur, etc., XI, 55 sq. N.

SECTIO OCTAVA.

REPETITIO,

_vel palillogia ejusdem vocabuli aut aliorum ejusdem potestatis_

I. _poetica_ v.c. condit occultata membra, IX, 99 N. obstructas replere cadavere ripas, XI, 198 N. tulit portatas carinas, XII, 443 N. spernor contemta, XV, 523 N. ducet agens, XVI, 273 N. eversam exscindere Romam, XVII, 189.

II. _propter versuum interpositionem et memoriæ juvandæ causa_, v.c. IX, 530 sq.; XI, 356 sq.; XII, 437... 441 V.L.; XIII, 38... 41; XVI, 74 sq., 687... 691.

III. _in adfectu_ v.c. Nostrum, inquit, nostrum ferre caput, II, 26 N. lucem captivus, lucem inter vincla petebat, XVI, 74 V.L. Conf. II, 302, 531; V, 640 sq. N.; XI, 512 V.L.; XII, 221; XV, 362, 363.

SECTIO NONA.

ADPOSITIO,

v.c. turba volucris Nomades, XV, 7 V.L., 367. tot millia, gentes inter tela satæ, I, 340 V.L. Punica bella, Ægates, I, 621 N. bis numina capta Penates, I, 43. Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen, I, 27. hos Boreas scopulos inmitia regna solus habet, I, 587. angues Lerneia monstra, II, 158 V.L. nobile nomen Eurydamas, II, 177. regia quadrupedes spolia, II, 260 N. labor Alcidæ Lernæa hydra, III, 32. nobile Amyclæ numen, IV, 358. pallam conceptaque vota dicare Junoni, VII, 77 N. nava manus Rutuli, XVII, 125. dignus fieri compos ausi, XI, 364. satis est huic esse priori, XVI, 492 N. supremis esse cupido est iis, VII, 226 N. Cristæ nomen erat, X, 93.

SECTIO DECIMA.

ADSPIRATIO,

I. _omittitur_ in MSS. v.c. in vocc. humerus, humens, humidus, humectare, II, 125 V.L., 469 V.L.

II. _additur_ in MSS. ante _arena_ et _arundo_, I, 39 V.L. ante nomina propria, inpr. Punica, Hannibal, Hamilcar, Hasdrubal, Hannon, Hammon, Hadriacus, Hiberia, Hiberus, I, 39 V.L., 54 V.L., 145 V.L.; VIII, 438 V.L.

SECTIO UNDECIMA.

ORTHOGRAPHIA,

de qua vid. Var. Lectt. v.c. abscissus, abscisus, III, 552; XV, 470. aclys, aclis, III, 363. Acragas, Agragas, XIV, 210. adnisa, adnixa, II, 128, 629. adsimilare, adsimulare, II, 553; XV, 427. Ægates, Ægades, I, 61. aenum, ahenum, V, 606; VII, 642; XVI, 176. æsculus, esculus, V, 481. æthereus, ætherius, V, 73. ambo, ambos, IV, 175; XVII, 426. ancora, anchora, VII, 23. Anguitia, Angitia, VIII, 498. Anxur, Axur, VIII, 390. arcessere, accersere, I, 264. Arretium, Aretium, VII, 29. artus, arctus, II, 103; V, 477. baca, bacca, bacifer, baccifer, III, 596. Bagrada, Bragada, I, 407; VI, 141. Baliaris, Balearis, I, 314; III, 365. Brundisium, Brundusium, VIII, 574. Bruttii, Brutii, Brettii, VI, 15. Cære, Cere, VIII, 472. cætra, cetra, III, 278. Camars, Camers, VIII, 461. Cerretani, Ceretani, III, 357. Chrysas, Crysas, XIV, 229. Clotho, Cloto, IV, 369. connisus, connixus, II, 123, 629. Corythus, Corithus, Coritus, IV, 720. covinus, covinnus, XVII, 417. Cybele, Cybebe, VIII, 363; XVII, 8. delectus, dilectus, VII, 43. densere, densare, IV, 159. derigere, dirigere, II, 92. deripere, diripere, XV, 727. detergent, detergunt, VII, 344. dissicere, disjicere, IX, 538; XV, 727. Duilius, Duillius, Bellius, Billius, VI, 665. exscidere, excidere, exscindere, VII, 643. exsiluere, exsiliere, VII, 46. Fæsula, Fesula, VIII, 477. falarica, phalarica, I, 351. fastus, fasti, II, 10. gigantas, gigantes, IX, 309. Gracchus, Graccus, IV, 495. Graviscæ, Grabiscæ, VIII, 473. Hamilcar, Hannibal, Hasdrubal, Hannon, Hammon, Hadriacus, Hiberia, harena, harundo, I, 39, 54, 145; VIII, 438. Hannon, Hanno, Anno, II, 277. Henna, Enna, I, 93. Hirpini, Irpini, XI, 11. Iarba, Hiarba, Hyarba, I, 417; II, 58. increbrescere, increbescere, X, 1. juvenalis, juvenilis, II, 312. Karthago, Kalendæ, etc., I, 3. Karthalo, Carthalo, I, 406. læna, lena, XV, 421. Lænas, Lenas, XV, 447. levis, lævis, II, 111. Lindus, Lyndus, III, 364. Liternum, Linternum, VI, 654. litora, littora, I, 25. (Cf. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40.) Lutatius, Luctatius, VI, 687. mapalia, magalia, magaria, XIV, 7; XV, 418. Masinissa, Masanissa, Massinissa, Massanissa, Massanassa, XVI, 117. Metaurus, Mataurus, VII, 486. Minucius, Minutius, VII, 386. monimenta, monumenta, VI, 716. mulctare, multare, mulcare, X, 462. Naides, Naiades, V, 21. nequidquam, nequiquam, II, 421. Neritius, Naritius, II, 317. nisa, nixa, II, 123, 629. Parætonius, Paræthonius, XVII, 449. Parnasus, Parnassus, XII, 320; XV, 311. penna, pinna, XIV, 567. Phorcis, Phorcys, Phorcus, III, 402. Pomptini, Pomtini, Pontini campi, VIII, 379. Porsenna, Porsena, XVI, 117. præla, prela, VII, 165. præstringere, præstinguere, I, 358. Publicola, Poblicola, Poplicola, II, 8. quadrupes, quadripes, I, 162; X, 291. quis, queis, I, 14. retulit, rettulit, I, 309. Rhegium, Regium, XIII, 94. Rhipæa, Rhiphea, Riphæa, Rhiphæa, Ryphæa, XI, 459. Sabrata, Sabratha, III, 256. Sabura, Sabbura, XV, 441. Sætabis, Setabis, III, 373. Saguntinus, Sagunthinus, I, 271. Saguntus, Saguntum, I, 271; XVII, 329. Sason, Sasson, VII, 480. satias, saties, IV, 110; V, 52. Sigeus, Sigæus, I, 665. similare, simulare, II, 553; XV, 427. subtemen, subtegmen, VII, 80 N. succus, sucus, VII, 169. Tarcon, Tarchon, VIII, 473. tegimen, tegumen, tegmen, I, 402. Tethys, Thetys, Thetis, III, 60. Thapsus, Tapsus, III, 261. Therapne, Theramne, VI, 303. Thesprotius, Tesprotius, XV, 297. Trasymenus, Thrasymemis, Trasimenus, I, 49. tropæum, trophæum, XIV, 282. Vettones, Vectones, III, 378; XVII, 365. Virginius, Verginius, XIII, 828. Viriathus, Viriatus, Viriatthus, III, 354. Virrius, Virius, XI, 65. urguere, urgere, VI, 265.

SECTIO DUODECIMA.

TROPI ET FIGURÆ,

I. METAPHORA, _qua rebus inanimis vita, sensus, et actus tribuuntur_, v.c. gregis inlabsu territus acris expavit moles Rhodanus, III, 463 N. fluctus ac venti latrant, clamant, plangunt, anhelant, gemitum edunt, III, 471 N. ripas reliquit amnis audito curru Dei, IV, 444 N. puppes dociles regentis audire manum, XIV, 393 N. condebat, instabat, claudunt, it clamor canum ad auras, rapiebat puerum aquila, etc., de argumentis et imaginibus in clipeo et textura, II, 406 sq. N., 417 N.; XV, 425 N. ensis suasit rumpere pacem, I, 11 N. Trasymenus reformidat sua stagna turbida tabo, I, 49 N. marmor et effigies mœstæ, I, 86 V.L. statuæ, seu imagines viventes ac spirantes, I, 86 V.L.; II, 430 N.; VIII, 6 N.; XIV, 657; XV, 445. vocatæ silvæ, seu aggeres, VIII, 501 N.; XI, 444 N. flammæ surgentes audito carmine, I, 103 N. fibræ conticuere, I, 139 N. sortes loquuntur reditum, I, 416 N. frustrata litora et vanum æquor, II, 459 N. terra, mare, montes, etc., recedunt, discedunt, diffugiunt, transeunt, crescunt, adtolluntur, decrescunt, III, 157 V.L. narrare promissa silvis, III, 430. adtonitæ arces, IV, 7. trepidantia mœnia, I, 129. Istrum indignantem transmittere signa compescit, III, 616. substitit lyræ Hebrus, et venit Rhodope, III, 620. Trebia insueta timens, IV, 601 N. miratur Eridanus, etc., IV, 690. Trasymenus refugit corpus contractis aquis, V, 331. hunc fleverunt freta, saxa, etc., XIV, 514 sq. N. hunc tristes luxere Fregellæ, hunc mater Anagnia flevit, V, 542 N. mirantem Thybrim tranare, X, 497 N. volentia saxa, XI, 442 N. Orpheo modulante sonos cum silvis venere feræ, cum montibus amnes, XI, 466. conscia loca rerum, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 393 N., 399; V, 23; IX, 180. terrentem freta, XII, 450. trepidant Neptunia regna, XIV, 364. consilio locorum, IX, 219 N.

II. METONYMIÆ _adjuncti pro subjectis, seu abstracti pro concreto, effectus pro causa, continentis pro contento, et vice versa_, v.c. vis elephantorum, virorum, Pœna, IV, 599 N.; VI, 338. virtus mariti, seu parentis, IV, 802 N.; VI, 535 N. vecordia Minucii, VII, 523 N. furor patrius, Tyrius, iræ, Celticus, Euri, I, 71 N.; IV, 190 N., 528; VI, 525, 528. furor ducis arma cepit, I, 683. cura sagax Pœni, VII, 260. rigor ferri, IV, 630. iræ grandinis, XII, 610. ira Tyria, IV, 528; VI, 490 N. ars subteminis, XV, 433. morem et pugnæ signum, IX, 32 N. juvenis, VII, 596 N. principium, XV, 746 N. imperium, IX, 226 N. cædes, I, 453 N. Hannibal, I, 346 N. materna Pyrrhus origo, XIV, 94 N. palma, IV, 390 N.; XVI, 462, 503, 573. spes, XVI, 506 N. mora belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L. moræ æris, V, 319 N. moræ fossarum, IX, 218 N. nomina parta triumphis, I, 610. orantum squalor, I, 631. patrium decus, II, 71. pavor equi, IV, 255 N. stabula, III, 383 N. juventa, II, 275 N. senecta, II, 641 N.; III, 626; V, 582; VIII, 6; X, 103; XV, 456 N., 651 N.; XVI, 665. tumida lingua, XVII, 120 N. latratus Spartani, I, 421 V.L. armis furorem addere, II, 36 N. turbata frena pavore, II, 199 N. ira regia, II, 672 N. spectacula esse, II, 231 V.L. urbs e mœnibus spectans, II, 257 N. patrio decore amplior natus, III, 71 N. terris ingens labor crescit, III, 75 V.L. naufragia invadere, III, 321 N. pavore equi tractus rapitur, IV, 255 N. Clotho longa, V, 404 N. sceptra Pellæa Ptolemæi eum eripuere, XI, 381 N. regna redeuntia, XIII, 728 N. Tago aurifero perfusa, XVI, 450 N. membra Libyæ procul fluitantia, II, 310 N. Latium jacet in campis, XI, 566. Ausoniæ contigit mea terga videre, XII, 284. Capua vidente terga dare, XII, 498. pavitantia mœnia Romæ, XII, 563. Mæoniam advehere in Latias oras, V, 10. Libyen inponere Alpibus, III, 563 N. tantis venientibus alis, XVI, 506 N. Athenæ profundo mersæ, XIV, 286 N. pavidæ Cyclades, I, 472 N.

III. SYNECDOCHE, v.c. Cyllenida plantam, XVI, 500 N. ungula Phaethontia dispersit rores primo Phœbo, VII, 206. colla, seu terga fugientia, II, 250; V, 642; XV, 726 V.L. corpora redeuntum, VI, 572 N.

IV. HYPERBOLE, v.c. V, 399 sq. N.; IX, 468 sq. N.; XVII, 592 sq. N.

V. ELLIPSIS rarior, v.c. advertere, scilicet navem vel mentem, I, 288 V.L. vana, seu magna minitari, loqui, promittere, I, 306 V.L.; VIII, 109 N. per vos culta primordia gentis, scilicet oramus, I, 658 N. intendit finibus agmen, III, 466 V.L. statui, scilicet decet, vel similia quæ in adfectu omittuntur, XII, 205 V.L. placet (scilicet magis vel potius) jacuisse, quam debellari, XIV, 634 N. patrium et commune duobus paupertas, IX, 403 N. Conf. sup. V, pag. 664. [Sectio Prima, V]

VI. APOSIOPESIS, seu _oratio abrupta_, v.c. VI, 110 N.; VII, 248; X, 289.

VII. HYPALLAGE, v. sup. IX, pag. 666. [Sectio Prima, IX]

VIII. ANACOLUTHON, v.c. XI, 470 sq. V.L.

IX. PROLEPSIS, v.c. II, 61 sq. N.

X. DIPLASIASMUS, v.c. rettulit, I, 309 V.L. Dionyssus, III, 393 V.L., etc.

XI. ANTITHESIS acuta. v.c. laetus pavor, horror, pudor, III, 215 N.; XVI, 431 N.

XII. SYNCOPE, v.c. ignosset, VIII, 617. abscessem, VIII, 109. evasti, XV, 793. protraxtis, XVI, 84. inmisti, XVII, 353. adfixet, XIV, 536. enasset, XV, 375. nutribat, XVI, 29. inservibat, VII, 341 N. ît, III, 228. jusso, XII, 175 N. porgebat, IX, 458. morunt, XIV, 141 V.L. amorim, XVII, 223. remorunt, XI, 176. surgens, III, 659 V.L. discisset, discusset, dissepsset, discresset, XI, 455 N. et V.L. posta, XIII, 553. subposta, II, 90. inposta, XV, 228. repostus, III, 325; IV, 13; VII, 507; XI, 7; XV, 683.

XIII. SYLLEPSIS, seu _Synthesis et Enallage numeri et generis_, v.c. prodite, Calliope, famæ, III, 222 V.L. vos, Calliope, XII, 390. vos itis, Gætulia, II, 288 V.L. dant Tarraco pubem, III, 369 V.L. vestro, Serrane, parente, VI, 292 N. jacent vulgus, VI, 563 V.L. vos, Hasdrubal, qui regitis arces Tyrias, XVI, 212. hospes cum rege residunt, XVI, 244 N. Cf. sup. II, pag. 667. [Sectio Secunda, II]

SECTIO DECIMA TERTIA.

PROSODIA _et metricæ observatt._ de quibus vid. Var. Lectt.

I. _Synizesis_, v.c. Pelio, III, 495. tenuia, IV, 147. tenuis, VI, 19. sinuosa, et sinuata, II, 172; VI, 226; VII, 503; X, 181; XV, 173, 621. semiusta, III, 16. semianimis, IX, 123. semiambustus, II, 681. semiermis, XII, 467. alveo, III, 450; IV, 602. proinde, II, 353. profuerunt, polluerunt, etc., V, 264; XVII, 497. genua, I, 529. Naides, V, 21.

II. _Diastole_, seu _Ectasis_, v.c. producitur secunda syll. verbi _liquefactio_, I, 178. _ego_, XVII, 357. _sanguis_, X, 23. syll. finalis natura brevis sequentibus duabus vel tribus consonis, VII, 618; IX, 575; XVII, 546.

III. _Systole_, v.c. conripitur syll. posterior voc. _vero_, IX, 193. et tertia verborum _profuerunt_, _polluerunt_, etc., V, 264; XVII, 497. nec non _re_ in verbis compositis, quæ hiatus vitandi causa literam inserunt, ut in _redeo_, _redoleo_, etc., I, 309.

IV. _Anceps_

α. _Re_ in verbis compositis a consona incipientibus, I, 309.

β. Syllaba prima vocc. _Cyrene_, III, 252. _Cerillæ_, VIII, 579. _Catillus_, IV, 125. _Pachynus_, XIV, 72. _Polydamas_, _Olympus_, _corallum_, XII, 212. _Gradivus_, XV, 15. _Eos_, VIII, 363.

γ. Syllaba secunda vocc. _Dionysius_, III, 393. _Edonis_, _Bistonis_, _Sidonis_, IV, 776. _Œagrius_, V, 463. _Therapne_, VI, 303. _Leucosia_, VIII, 578. _Cybele_, VIII, 363. _arbitrari_, XV, 112.

V. _Cæsura_, qua brevis syll. fit longa, I, 109; X, 23; XIV, 515.

VI. _Hiatus_, v.c. nate, velim, age, I, 109. Uni turba viro, alter si detur in armis, X, 29. Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa, XIV, 515.

VII. _Versus hypermetri_, v.c. IV, 187; XII, 633; XIV, 143; XVII, 399.

VIII. _Orthographia metrica_, v.c. _subicere_, _inicere_, _proicere_, _obicere_, _adicere_, _reicere_ scribendum metri causa, I, 113 N.; VIII, 669; X, 570; XIII, 298; XVII, 528.

SECTIO DECIMA QUARTA.

PERMUTATIO LITERARUM facilis in codd. MSS. medii ævi, inpr. τῶν _V_ et _B_, VIII, 543 V.L. _iu_ et _m_, II, 469 V.L.

FINIS VOLUMINIS SECUNDI ET ULTIMI.

* * * * * * * * *

Errata: Diatribe

Sectio Prima. æger timoris ... III, 72 [II, 72 V.L.]

Sectio Tertia. III γ.

Sectio Quarta. I. ... reseravit arces, I, 14 N. [reservavit arces, I, XIV N.] VII. ... ferre ... XIV, 491 V.L. [IV]

Sectio Duodecima. XIII. SYLLEPSIS [“XIII.” deest] vos itis, Gætulia, III, 288 V.L. [II]