Part 34

Hostis ut Ausoniis discederet advena terris, Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ, Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam Laomedonteæ sacrandam moenibus urbis: Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni 5 Concilio Patrum, præsentis degeret ævi Optimus: heu nomen melius majusque triumphis! Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu, Obvius adcitis properabat Scipio sacris, 10 Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum. Isque ubi longinquo venientia numina ponto Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim, 15 Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem Quæ traherent celsam religatis funibus alnum. Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque Certabant rauco resonantia tympana pulsu; Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte 20 Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro; Quique Idæa juga et lucos novere silentes. Hos inter fremitus ac læto vota tumultu, Substitit adductis renuens procedere vinclis Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit. 25 Tum puppe e media magno clamore sacerdos, «Parcite pollutis contingere vincula palmis, Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ, Ferte gradus, nec vos casto miscete labori; Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica 30 Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.» Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, Claudia, non æqua populi mala credita fama, In puppim versis palmisque oculisque profatur: 35 «Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque, Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant, Si nostrum nullo violatum est crimine corpus, Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.» 40 Tum secura capit funem; fremitusque leonum Audiri visus subito, et graviora per auras Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ. Fertur prona ratis (ventos inpellere credas), Contraque adversas ducentem prævenit undas. 45 Extemplo major cunctis spes pectora mulcet, Finem armis tandem, finemque venire periclis. Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra Abscondit late propulsis puppibus æquor, Cui numen pelagi placaverat hostia taurus, 50 Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta. Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ Armigeræ Jovis ante oculos coepere volucres Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem. Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti 55 Tantum progressos liquida sub nube volatus, Quantum non frustra speculantum lumina servant, Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ. Nec segnis, tanta in semet veniente procella, Africa terribilem magno sub nomine molem 60 Regis opes contra et Massyla paraverat arma: Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus Terror erat: campos pariter vallesque refusas Litoraque inplerat, nullo decorare tapete Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras 65 Condebant jaculis stridentibus æthera nubes. Inmemor is dextræque datæ junctique per aras Foederis, et mensas testes, atque hospita jura, Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore, Ruperat, atque toros regni mercede pararat. 70 Virgo erat eximia specie claroque parente, Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis, Ceu face subcensus prima tædaque jugali, Vertit opes gener ad Poenos, Latiæque soluto Foedere amicitiæ, dotalia transtulit arma. 75 Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem Ductori monuisse fuit, missique minantur, Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet: Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe, 80 Si renuat, blando nimium facilique marito Statura obsequia et thalami flagrantis amores. Sic Latius permixta minis, at cassa movebat Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures. Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses 85 Advocat, et, castas polluti foederis aras Testatus, varia Martem movet inpiger arte. Castra, levi calamo cannaque intecta palustri, Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris, 90 Ac tacita spargit celata incendia nocte. Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem Coeperunt ignes, et se per pinguia magno Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras, Et frenos volucri propellunt lumine flammæ. 95 It totis inimica lues cum turbine castris, Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo Arida, et ex omni manant incendia tecto. Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis Excitis somno, multorumque ora vocantum 100 Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque Conripit: exundat pestis, semiustaque castra Ardenti volitant per nubila summa favilla. Ipsius ingenti regis tentoria saltu 105 Lugubre increpitans late circumvolat ardor; Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles E somno ac stratis rapuisset multa precantem. Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno 110 Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis, Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis, Inmanes animos; adflataque barbarus ora Castrorum flammis, et se velamine nullo Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas 115 Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem, Nec claro potuisse die, nec sole tuente, A quoquam vinci: jactarat talia vecors; Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ. 120 Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat, Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce. Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat 125 Viso rege procul raptis exercitus armis. Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo Massylus volitet, deposcens prælia, rector? Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras Cælicolum, et casti ductoris foedera rupit. 130 Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.» Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt. Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem Naribus hasta volans, erexitque ore cruento Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras. 135 Corruit asper equus, confixaque cuspide membra Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti. Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos Adnitentem artus, revocato a vulnere telo, Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum) 140 Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis, Sceptriferas arta palmas vinxere catena. Ducitur ex alto dejectus clumine regni, Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor. 145 Prostratis opibus regni Phoenissa metuntur Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis. Stabat Carthago, truncatis undique membris Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem 150 Hannibal absenti retinebat nomine molem. Id reliquum fessos opis auxiliique ciere Rerum extrema jubent: huc confugere paventes, Postquam se Superum desertos numine cernunt. Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina, 155 Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis, Ne lentus nullas videat Carthaginis arces. Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras, Et fera ductoris turbabant somnia mentem. Namque gravis curis carpit dum nocte quietem, 160 Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum Visus erat simul adversos mucronibus in se Destrictis ruere, atque Itala depellere terra: Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat. 165 Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo Truderet, et rapidis daret absportare procellis. His ægrum visis adeunt, mandata ferentes, 170 Legati, patriæque extrema pericula pandunt: Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas Regnator tulerit Libyæ, letoque negato, Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas, 175 Non una concussa fuga: se, triste profatu, Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti Castra, et luceret sceleratis Africa flammis. Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet Litora dum Poenus, detracturum ignibus atris, 180 In quam se referat, patriam, suaque incluta facta. Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque, Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant. Audivit torvo obtutu defixus, et ægra Expendit tacite cura secum ipse volutans, 185 An tanti Carthago foret: sic deinde profatur: «O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes, Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam, Atque æquasse solo potui, traducere captam 190 Servitum gentem, Latioque inponere leges. Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis Submisso tirone negant recreare maniplos, Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes Hannoni placet, induitur tota Africa flammis: 195 Pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas. Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra. Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.» 200 Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes Propellit, multumque gemens movet æquore classem. Non terga est ausus cedentum invadere quisquam, Non revocare virum: cuncti præstare videntur, Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat 205 Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco Interea voto non auras poscit amicas, Contentus caruisse Noto, pacemque quietam 210 Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum Sidonius visus converterat undique miles; Ductor defixos Itala tellure tenebat Intentus vultus, manantesque ora rigabant Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat. 215 Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras. Ut vero adfusis puppes procedere ventis, Et sensim coepere procul subsidere montes, Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus; 220 Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc Indignus reditu, qui memet finibus unquam Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ. Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela 225 A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque Detraxi solio? sparsissem incendia montes Per septem bello vacuos, gentique superbæ Iliacum exitium et proavorum fata dedissem. Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro 230 Quis prohibet, rursumque ad moenia tendere gressus? Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum, Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas. Flectite in Italiam proras, avertite classem. Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.» 235 Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto Prospexit, vertique rates ad litora vidit, Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum. Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas 240 Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit. Tum, penitus telo molitus regna tridenti Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu, Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum. 245 Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda. Insequitur sublime ferens nigrantibus alis Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus. 250 Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum. Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ. Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella 255 Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo, Ductoris frangit super ora trementia fluctum. Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque: «Felix, o frater, Divisque æquate cadendo, 260 Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere, Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam 265 Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas, Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.» Talia dum mæret, diversis flatibus acta In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. 270 Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras, Et fluctus supra, vento librante, pependit. At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes. 275 Increpuere ictu proræ; tum murice acuto Dissiliens sonuit, rupta compage, carina. Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes, Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho 280 Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum, Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis. Quum Venus, emoti facie conterrita ponti, Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ Interea, genitor: satis ad majora minarum. 285 Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba Hoc Carthago decus, nullo superabile bello Progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni Æneadas undis totoque eguisse profundo.» Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus; 290 Obviaque adversis propellunt agmina castris. Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram Hortatu, decorisque urebat pectora flammis. «Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi 295 Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem. Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi, 300 Moenia sublimis Capuæ de culmine muri Excelso fusa moribundum propulit hasta. Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen Fulvius excepit non unum pectore vulnus. Huc prima te siste acie, cui consul in armis 305 Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes, Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ Servili fers ora ducis subfixa veruto. «Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum Non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum 310 O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis Mersisti fundo luctantem vana tribunum. At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum, 315 Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem. Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos, Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo Quas juga calcantes summas volitare per Alpes? Quum videam, quorum ferro manibusque capaces 320 Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis Nunc mihi, qui primus torques in moenia telum Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi? «Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra, Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras 325 Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas? Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum, Exhorter, quos nobilitant primordia belli? Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso, 330 Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore, Vincendoque senex patriam post trina labantem Lustra, et non visos tam longa ætate penates, Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora, Confisus vobis, repeto: non altera restat 335 Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat. Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.» Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba Ausonius miles, quoties dux coeperat ora Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant. 340 Hæc procul aeria speculantem nube sororem Ut vidit Divum genitor, moestosque sub acri Obtutu vultus, sic ore effutus amico est: «Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux: Num Poeni casus ducis, et Carthaginis angit 345 Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores Sidonios: gentem contra et fatalia regna Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli Fractis foederibus populo modus? Ipsa malorum Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris, 350 Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti. Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem Inmisti Latio; tremuerunt moenia Romæ, Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos Humani generis: tempus componere gentem. 355 Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.» Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans, Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi: Nec revocare acies, bellumve extendere quæro: Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet, 360 Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti, Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent. Illud te gemini per mutua pignora amoris Et soror et conjux oro, tranare pericla 365 Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas, Neve sinas captum Ausonias perferre catenas. Stent etiam contusa malis mea moenia, fracto Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.» Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus: 370 «Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ. Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux, Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor, Qui nunc servatas evertat funditus arces. 375 Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto, Et terras inplere volet redeuntibus armis. Novi feta viri bello præcordia; sed lex Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna 380 Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto; Ne, si miscebit latis fera prælia campis, Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.» Dum statuit fata omnipotens urbique ducique, 385 Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt Sidera: non alio graviores tempore vidit Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent, Majores certare duces; discriminis alta In medio merces, quidquid tegit undique cælum. 390 Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro, Excelsumque caput penna nutante levabat Crista rubens, sævus magno de nomine terror Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis. At contra ardenti radiabat Scipio cocco, 395 Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una Cælarat patrui spirantes prælia dira Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat. Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque, In ducibus stabat spes et victoria solis. 400 Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve, Scipio si Libycis esset generatus in oris, Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes. Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, Haud dubitant terras Itala in ditione futuras. 405 Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem. Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora Admota, ac dira flagrantia lumina flamma. Sternitur in medium contemtrix turba pericli, 410 Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis, Gentilemque bibit tellus invisa cruorem. Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi, In primas Macetum turmas inmania membra Infert, et jaculo circumvolat alite campum. 415 Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules Agmina falcifero circumvenit arta covino. Graia phalanx patrio densarat more catervas, Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis. Inmemor has pacti post foedus in arma Philippus 420 Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem. Rarescit multo laxatus vulnere miles, Atque aperit patulas prostrato corpore late Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ Ausonius globus, et perjuria Graia resignat. 425 Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo Mantua labenti genitrix dimiserat ævo. Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni. At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ 430 Haud valuit misero defendere Daunia tela. Sævior his Latios vastabat Bruttia signa Lælius increpitans: «Adeone Oenotria tellus Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? 435 Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore Insuper externas petitis perfundere terras?» Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit, Et vitæ vocisque vias simul incita clausit. 440 Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum, Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ. Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,» 445 Vociferans subit, et convertit prælia dextra. Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno Adtollit campis ferventi pastus arena Colla Parætonius serpens, lateque per auras Undantem torquet perfundens nubila tabem. 450 Continuo infesta portantem cuspide vulnus Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen Marrucina domus, clarumque Teate ferebat. Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit, 455 Quærebatque miser morienti lumine fratrem, Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo, Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat, Ac fratrem magno minitans clamore reposcit. Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero 460 Si placet, haud renuo: maneant modo foedera nostra, Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit Itala? tum manes inimicos æde repellat 465 Æterna, socioque abigat me frater Averno.» Sic ait, et clipei propulsum pondere toto, Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense. Extendit labens palmas, Heriumque jacentem 470 Amplexus, juncta lenivit morte dolorem. Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ, Convertitque ruens per longum hostilia terga: Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum Terrificant, summique labat domus alta parentis, 475 Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora Lux atrox micat, et præsens adstare viritim Creditur intento perculsis Jupiter igne. Parte alia, ceu sola forent discrimina campo, Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem, 480 Aspera pugna novas varia sub imagine leti Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto; Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa; Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora; Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus. 485 Ipse super strages ductor Rhoeteius instat; Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum, Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam Perrumpit stridens sub pondere belliger axis. 490 Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque Nomina obit ferro: claris spectata per orbem Stragibus obcumbit late inter tela juventus. Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi Principium belli fecere, Sagunte, ruinas; 495 Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque Irent direptum, mactantur comminus uno Exitio; redduntque animas, temerata ferebant 500 Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus Plena acies propere retro exanimata ruebat. Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus 505 Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas: Adtonitum erumpit subita formidine vulgus, Lateque ut capta passim trepidatur in urbe. Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum Prælia sectantem, et leviori Marte teneri, 510 Omnes in caussam belli auctoremque malorum Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis, Profectum Latio: contra, si concidat unus, 515 Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque. Illum igitur lustrans circumfert lumina campo, Rimaturque ducem: juvat in certamina summa Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota Spectante Ausonia; celsus clamore feroci 520 Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit. Quas postquam audivit voces conterrita Juno, Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures, Effigiem informat Latiam, propereque coruscis Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque 525 Romulei ducis, atque humeris inponit honorem Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis Prælia, et audaces adicit sine corpore motus. Tum par effigies fallacis imagine vana Cornipedis moderanda cito per devia passu 530 Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ. Sic Poeni ducis ante oculos exsultat, et ultro Scipio Junoni similatus tela coruscat. At, viso lætus rectore ante ora Latino, Et tandem propius sperans ingentia, Poenus 535 Quadrupedi citus inponit velocia membra, Et jacit adversam properati turbinis hastam. Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago, Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti Jam compos voti, ferrata calce cruentat 540 Cornipedem, et largas Poenus quatit asper habenas. «Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.» Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem, Donec longinquo frustratum duxit in arva 545 Diversa spatio procul a certamine pugnæ. Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit. Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis? 550 Sed non avelles unquam, quicumque secundus Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem Eripies verum nobis.» Frena inde citati Convertit furibundus equi, campumque petebat, Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore 555 Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo Pectore, Junonis curis, in nubila vitam. Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ. 560 Anne huic servabar leto? Mea signa secuti, Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una 565 Spectabat dextram, ac leti fervebat amore. Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora Vertitur, ac silvis subito procedit opacis, Atque his adloquitur versantem ingloria fata: «Quænam te silvis adcedere caussa subegit 570 Armatum nostris? num dura ad prælia tendis, Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis? Si velox gaudes ire, et compendia grata Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.» Adnuit, atque onerat promissis pectora largis 575 Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ Magna repensuros, nec se leviora daturum. Præcipitem et vasto superantem proxima saltu Circumagit Juno, et, fallens regione viarum, Non gratam invito servat celata salutem. 580 Interea Cadmea manus, deserta pavensque, Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt, Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris. Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto 585 Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces. Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus, Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras: 590 Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi. Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra Evomuit pastos per secula Vesbius ignes, Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres 595 Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos. At fessum tumuto tandem regina propinquo Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ Adparent admota oculis vestigia pugnæ. Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem, 600 Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem Strage virum undantem; talis (miserabile visu!) Prostratis facies aperitur dira maniplis. Tum superas Juno sedes turbata revisit. Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant, 605 Quum secum Poenus: «Cælum licet omne soluta In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant, Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo; Decedesque prius regnis, quam nomina gentes Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo 610 Securam te, Roma, mei; patriæque superstes Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna Præcellis, resident hostes: mihi satque superque, Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus, Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.» 615 Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos Inde petit retro montes tutasque latebras. Hic finis bello: reserantur protinus arces Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta, Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis 620 Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres. Excelsæ tum sæva rates spectacula Poenis Flammiferam adcepere facem, subitaque procella Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus. Mansuri compos decoris per secula rector, 625 Devictæ referens primus cognomina terræ, Securus sceptri, repetit per cærula Romam, Et patria invehitur sublimi tecta triumpho. Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat Lumina, et auratæ servabant colla catenæ. 630 Hic Hannon, clarique genus Phoenissa juventa, Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri, Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis. Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas 635 Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ, Terrarum finis Gades, ac laudibus olim Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare Solis equos dulci consuetus fluminis unda: Frondosumque apicem subigens ad sidera mater 640 Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus, Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes. Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, Quam visa Hannibalis campis fugientis imago. Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro, 645 Martia præbebat spectanda Quiritibus ora. Qualis odoratis descendens Liber ab Indis Egit pampineos frenata tigride currus. Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum, Incessit campis tangens Tirynthius astra. 650 Salve, invicte parens, non concessure Quirino Laudibus, ac meritis non concessure Camillo. Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum, Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.