Part 32

Bruttia moerentem casus patriæque suosque Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus In tempus posita ad renovandum bella coquebat: Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis, Amisso taurus regno gregis, avia clauso 5 Molitur saltu certamina, jamque feroci Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto Prospectans scopulo pastor nova bella parantem. 10 Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti Adjumenta forent, prava obtrectante suorum Invidia revocare animos, ac stare negata Cogebatur ope, et senio torpescere rerum. Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim 15 Quæsitus terror, velut inviolabile telis Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis, Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua Agmina, barbarico tot discordantia ritu 20 Corda virum mansere gradu, rebusque retusis Fidas ductoris tenuit reverentia mentes. Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera Auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis. 25 Jam Mago, exutus castris, agitante pavore In Libyam propero tramisit cærula velo. Ecce aliud decus, haud uno contenta favore, Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris 30 Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos. Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat, Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor Magna adeo Ausonius majori mole premebat: Ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben 35 Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus, Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit. Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo Fundere non æquam trepidanti coeperat umbram) Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu 40 Cæduntur passim coepti munimina valli Inperfecta: supercontexere herbida lapsos Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem. Vix uni mens digna viro, novisse minores Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ. 45 Cantaber ingenio membrorum et mole timeri Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis More securigera miscebat prælia dextra. Et, quamquam fundi se circum pulsa videret Agmina, deleta gentilis pube catervæ, 50 Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis Adversæ; seu læva acies in bella vocaret, Obliquo telum reflexum Marte rotabat. At, quum pone ferox aversi in terga veniret 55 Victor, nil trepidans retro jactare bipennem Callebat, nulla belli non parte timendus. Huic ducis invicti germanus turbine vasto Scipio contorquens hastam, cudone comantes Disjecit crines; namque altius acta cucurrit 60 Cuspis, et elata procul est ejecta securi. At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira, Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras Pondere belligero pulsati tegminis umbo. 65 Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo. Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors Avertit fuga confestim dispersa per agros. Nec pugnæ species, sed poenæ tristis imago 70 Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum. Per medios Hannon, palmas post terga revinctus, Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat. Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant, 75 Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini! Servitio si tam faciles, cur bella refertis?» Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma, Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert Explorator eques: raptat dux obvia signa. 80 At, postquam optatam lætus contingere pugnam Vidit, et ad letum magno venientia cursu Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit, Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis 85 Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli, Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes. Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ 90 Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?» Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor Increpuit; tonuere feris clamoribus astra. 95 Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti, Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster, Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes; Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes, Torret anhelantem sævis ardoribus orbem; 100 Tantum acies hominumque ferox discordia ferro Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum. Jam campi vallesque madent, hebetataque tela. 105 Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi. Stat tamen una loco perfossis debilis armis, Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam. Nec finem daret ille dies animosaque virtus, Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo, 110 Et parco summum violasset vulnere corpus, Suasissetque fugam: rapido certamina linquit In latebras evectus equo, noctisque per umbram Ad Tartessiacos tendit per litora portus. Proximus in pugna ductori Marte manuque 115 Regnator Nomadum fuerat; mox foedere longo Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum. Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, Carpenti somnos subitus rutilante coruscum Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est 120 Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte. Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum Festinant gelidis restinguere fontibus ignes. At grandæva, Deum prænoscens omina, mater, «Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi 125 Condite, ait; duret capiti per secula lumen. Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas. Hic tibi Dardaniæ promittit foedera gentis, Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis, 130 Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.» Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant Monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores, Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis. Aurora obscuri tergebat nubila cæli, 135 Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra. Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno Adcepit Latius vultu, rex talibus infit: «Cælestum monita et sacræ responsa parentis, 140 Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus Avulsum Tyriis huc me duxere volentem. Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit 145 Incertæ mentis levitas, et mobile pectus; Aut spes et læti sectamur præmia Martis. Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem. Tu, quando Herculeis finisti prælia metis, Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. 150 Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro Possedit regna, et scalas ad moenia Romæ Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.» Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur, 155 Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis, Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis. Cetera quæ in Libyam portari incendia suades, 160 Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.» Hinc juveni dona insignem velamine picto Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse Dejecto victor Magone animique probarat, 165 Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem. Exin, firmato sociali foedere regis, Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces. Massylis regnator erat ditissimus oris, 170 Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys. Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror Bellorum, nec non Marti delecta juventus. Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro, 175 Gætulisve magis fucaret vellus ahenis. Has adjungere opes avidus, reputansque laborem, Si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit. Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ, 180 Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe, Hasdrubal adflictis aderat nova foedera quærens Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat. Audito, pariter populorum in regna duorum Advenisse duces, qui tota mole laborent, 185 Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi, Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne Imperat, et tanto regni se tollit honore. Tum lætos volvens oculos adversa per ora, Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro: 190 «Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem. Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ 195 Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis Ductores miro quondam me cernere amore. Tum mihi dona viri præda delecta tulere, Arma simul, regnoque meo tum cognita primum Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra 200 Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros Militiæ, qui dispersas sine lege catervas Vestro formarent ritu ad certamina Martis. Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis) Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis, 205 Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque, Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses. Quare, age, lætus habe nostros intrare penates, Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente. 210 Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces, Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus. «Quanta per Ausonios populos torrentibus armis Tempestas ruat, et Latio suprema minetur, Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos 215 Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem Considunt bella, et deponitis arma volentes? Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento. Haud deformis erit vobis ad foedera versis 220 Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus Scipio demonstrat; vanique absistere coepti Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos. Suadendi modus hic: quodque est de parte diei 225 Exacti super, ad mensas et pocula vertunt. Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno, Et dura in noctem curarum vincula solvunt. Jamque novum terris pariebat limine primo Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant 230 Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem, Sed prorupturis rutilabant æquora flammis: Exigit e stratis corpus, vultuque sereno Scipio contendit Massyli ad limina regis. Illi mos patrius fetus nutrire leonum, 235 Et catulis rabiem atque iras expellere alendo. Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque, Et fera tractabat ludentum interritus ora. Dardanium postquam ductorem adcepit adesse, Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti 240 Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta Albente, ac lateri de more adstringitur ensis. Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt. Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ: 245 «Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire Ad tua regna fuit properantem et maxima cura, O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus Tardavit medio pontus: non ardua regnis Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis 250 Unanimum pectus, sociusque adcede secundis. Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus Syrtibus, et latis proavita potentia campis Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus Certa juncta fide, et populi Laurentis honores. 255 Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.» Audivit læto Massylus et adnuit ore, Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit, Omina, nec votis Superi concordibus absint, 260 Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.» Et simul exstructis cespes subrexerat aris; Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni; Quum subito abruptis fugiens altaria taurus Exsiluit vinclis, mugituque excita late 265 Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula; Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo Delapsa adtactu, nudavit tempora regis. Talia Cælicolæ casuro tristia regno 270 Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati. Hinc fractum bello regem solioque revulsum, Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis, Qui tunc orabat socialia foedera supplex. His actis repetit portum, puppesque secundo 275 Dat vento, et notis reddit se Scipio terris. Concurrere avidæ gentes, variosque subacta, Pyrene misit populos: mens omnibus una. Concordes regem adpellant, regemque salutant. Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem. 280 Sed, postquam miti rejecit munera vultu, Ausonio non digna viro, patriosque vicissim Edocuit ritus, et Romam nomina regum Monstravit nescire pati, tum versus in unam, Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto, 285 Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique Convocat, ac medio in coetu sic deinde profatur: «Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe, Aut his occideret campis, aut, axe relicto 290 Hesperio, patrias exsul lustraret arenas: Jam vestra tumulos terra celebrare meorum Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris. Mente favete pari, atque aures advertite vestras. Septima quum solis renovabitur orbita cælo, 295 Quique armis ferroque valent, quique arte regendi Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta Spes est, et studium jaculis inpellere ventos, Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ. Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda; 300 Nec quisquam nostri discedet muneris expers.» Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat. Jamque dies prædicta aderat, coetuque sonabat Innumero campus, similatasque ordine justo Exsequias rector lacrimis ducebat obortis. 305 Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt. Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo Pocula, odoriferis adspergit floribus aras. Tum manes vocat excitos, laudesque virorum 310 Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum. Inde refert sese circo, et certamina prima Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum. Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum, Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus, 315 Atque fores oculis et limina servat equorum. Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo, Et toto prima emicuit vix ungula cornu, Tollitur in cælum furiali turbine clamor: Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur 320 Quisque suos currus, magnaque volantibus idem Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor. Instant præcipites, et equos clamore gubernant. Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras 325 Erigitur globus, atque operit caligine densa Cornipedumque vias, aurigarumque labores. Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri. Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget, 330 Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo. Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit. 335 Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam Majorem credunt præcepto limite partem. At, quîs interior cura, et prudentia circi Altior, effusas primo certamine vires Damnare, et cassis longe increpitare querelis 340 Indispensato lassantem corpora nisu: «Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat) Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.» Heu surdas aures! fertur securus equorum, Nec meminit, quantum campi decurrere restet. 345 Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat Astur Panchates, patrium frons alba nitebat Insigne, et patrio pes omnis concolor albo: Ingentes animi, membra haud procera, decusque 350 Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas Concitus, atque ibat campo indignatus habenas. Crescere sublimem, atque augeri membra putares. Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus. Tertius æquata currebat fronte Peloro 355 Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum. At, docilis freni et melior parere, Pelorus Non unquam effusum sinuabat devius axem; 360 Sed lævo interior stringebat tramite metam. Insignis multa cervice, et plurimus idem Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!) Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe. 365 Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum: Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro. Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas 370 Victor Tydides magnis abduxerat ausis. Jamque, fere medium evecti certamine campum, In spatia addebant; nisusque adprendere primos Panchates animosus equos, super altior ire, Et præcedentem jam jamque adscendere currum 375 Pone videbatur, curvatisque ungula prima Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem. At postremus Atlas; sed non et segnior ibat Postremo Durio: pacis de more putares Æquata fronte et concordi currere freno. 380 Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi Adsiduo violenter equos, ceu monte procella Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente 385 Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens, Concitat ardentem, quod ferret lora secundus, Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas: «Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam Erepto? consurge, vola, perlabere campum 390 Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti, Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta, Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos 395 Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit. Confremit et cælum, et percussus vocibus altis Spectantum circus: fertur sublime per auras Altius adtollens cervicem victor ovantem Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales. 400 At postremus Atlas, Durius postremus in orbem Exercent artes, lævos nunc adpetit ille Conatus, nunc ille premit, certatque subire Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant; Donec, confisus primævæ flore juventæ, 405 Obliquum Durius conversis pronus habenis Obposuit currum, atque eversum propulit axem Atlantis senio invalidi, sed justa querentis: «Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? Et nobis et equis letum commune laboras.» 410 Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto Lora suis victor, mediaque Pelorus arena Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit. 415 Nec longum Cyrni defessos prendere currus. Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum Discentem, rapido prætervolat incitus axe: Inpellit currum clamor vocesque faventum. Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi 420 Ora superposuit sonipes, flatusque vapore Terga premi, et spumis auriga calescere sentit. Incubuit campo Durius, misitque citatos Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur, Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter. 425 Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore. Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, Quantum divini præcellat seminis ortus. Victor dona dabis, statuesque altaria patri.» 430 Et, ni successu nimio lætoque pavore Proditus elapso foret inter verba flagello, Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras. Tum vero infelix, veluti delapsa corona Victoris capiti foret, in se versus ab ira, 435 Auratam medio discindit pectore vestem, Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi: Nec jam subducto parebat verbere currus. Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora. Interea metis, certus jam laudis, agebat 440 Sese Panchates, et præmia prima petebat Arduus; effusas lenis per colla, per armos Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi Adtollens gressus, magno clamore triumphat. Par donum solido argento cælata bipennis 445 Omnibus, at vario distantia cetera honore. Primus equum volucrem, Massyli munera regis Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda, Aurifero perfusa Tago: villosa leonis 450 Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta, Quamvis perfracto senior subsederat axe, Adcitum donat ductor, miseratus et ævum Et sortem casus: famulus florente juventa 455 Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri. His actis ductor læta ad certamina plantæ Invitat, positisque adcendit pectora donis: «Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus, 460 Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ. Tertius extremam tauro solabere palmam. Cetera contenti discedent turba duobus Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.» Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora 465 Ostendere simul vulgi clamore secundo. Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades. Mox subit, adspersus prima lanugine malas, Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat. 470 Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem Eurytus: excelso nutritum colle crearat Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes. Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ, 475 Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas. Qui postquam adrecti plantis et pectora proni, Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda, Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras 480 Ocius effusis nervo exturbante sagittis. Diversa et studia et clamor, pendentque faventes Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur, Nullaque tramissa vestigia signat arena. 485 Omnes primævi, flaventiaque ora decori, Omnes ire leves, atque omnes vincere digni. Extulit, incumbens medio jam limite, gressum Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat Præcedens spatiis. Instat non segnius acer 490 Hesperos, ac prima stringit vestigia planta Progressæ calcis: satis est huic esse priori; Huic sperare sat est, fieri se posse priorem. Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem. 495 Ecce, levi nisu postremoque agmine currens, Postquam sat visus sibi concepisse vigoris, Celsus inexhaustas effundit turbine vires Non exspectato, subitusque erumpit, et auras Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam 500 Æthereo nexis cursu talaribus ire. Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit: Et modo postremus, nunc ordine tertia palma, Hesperon infestat sua per vestigia pressum. Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ 505 Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis. Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent Inceptos cursus, nequidquam vana laborans, Tartessos fratrem medio Therone premebat. Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron 510 Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ. Unus erat super, et metæ propioribus ægros Urebat finis stimulis: quascumque reliquit Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires, Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque 515 Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant. Et forsan gemina meruissent præmia palma, Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus Theronis, fusam late per lactea colla Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira, 520 Traxissetque comam: tardato lætus ovansque Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ. Cetera promisso donata est munere pubes, Intonsasque comas viridi redimita corona 525 Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro. Hinc graviora virum certamina, comminus ensis Destrictus, bellique feri simulacra cientur. Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ, Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, 530 Hi crevere pares ferro; spectacula digna Martigena vulgo, suetique laboris imago. Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum? Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo Innumero fratres, cavea damnante furorem, 535 Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris. Is genti mos dirus erat; patriumque petebant Orbati solium lucis discrimine fratres. Concurrere animis, quantis confligere par est, Quos regni furor exagitat; multoque cruore 540 Exsatiata simul portantes corda sub umbras Obcubuere: pari nisu per pectora adactus Intima descendit mucro; superaddita sævis Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens, Dirus in invitas effugit spiritus auras. 545 Nec manes pacem passi; nam corpora junctus Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt. Cetera distincto donata est munere turba, Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos, 550 Inpressis dociles terram proscindere aratris: Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda. Nec non argenti, nec non insignia vestis Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti 555 Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ. Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi Postrema, et metæ certarunt vincere finem Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli, Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis, 560 Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto, Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi Prærapida potuere fuga, venator Aconteus, Indibilisque, diu lætus bellare Latinis, Jam socius, volucresque vagas deprendere nube 565 Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes. Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ: Est donum serva, albentes invertere lanas Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam, 570 Adcepto lætus puero discessit Ilerdes, Cui ludus, nullam cursu non tollere damam. Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus Nec timidos agitare canes latratibus aprum. Quos postquam clamor plaususque probavit honores, 575 Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro Nomina magna vocant læti manesque jacentum, Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis. Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu, 580 Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis, Et frater thoraca tulit multiplicis auri, Lælius Asturica rapidos de gente jugales, Contorquet magnis victricem viribus hastam Consurgens, umbrisque dari testatur honorem. 585 Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit. Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami, Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. Ad majora jubent præsagi tendere vates; 590 Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis. Quo super augurio, pulsis de litore cunctis Hesperio Poenis, ultor patriæque domusque Ausoniam repetit, fama ducente triumphum. Nec Latium curis ardet flagrantius ullis, 595 Quam juveni Libyam et summos permittere fasces. Sed frigens animis, nec bello prospera turba Ancipiti senior temeraria coepta vetabant, Magnosque horrebant cauta formidine casus. Ergo, ubi delato consul sublimis honore 600 Ad Patres consulta refert, deturque potestas, Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit: «Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas, 605 Ne credat nos invidiæ certamine consul Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit, Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo. 610 Bella nova in Libyæ moliris ducere terras? Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos, Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis 615 Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem. Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes Deseris, ac septem denudas proditor arces. 620 «An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas, Non dira illa lues notis jam moenibus urbis Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli 625 Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris? Vince domi, et trinis moerentem funera lustris Ausoniam purga bello: tum tende remotos In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos 630 Molire; angustæ prohibent nunc talia coepta Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi Tenderet ad ripas, revocato milite primus Descendenti avide superatis Alpibus ultro 635 Obposuit sese Hannibali: tu consul abire A victore paras hoste, atque avellere nobis Scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur, Capta damnabis consulta inprovida Roma. 640 Sed fac turbatum convertere signa, tuæque Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem, Cujus tu vallum vidisti e moenibus urbis.» Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant. Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim 645 Magnanimis leto gemino, quum tota subisset Sidonium possessa jugum Tartessia tellus, Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi, Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis Excepi nubem belli, solusque ruenti 650 Objeci cælo caput, atque in me omnia verti. Tum grandæva manus, puero male credita bella, Atque idem hic vates temeraria coepta canebat. Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas, 655 Inbellesque anni, necdum maturus ad arma Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas Trojugenis: pepulit Poenos, solisque secutus Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi 660 Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit Romano Phoebum solventem litore currus. Adscivit reges idem: nunc ultimus actis Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus 665 Intremit, aut ægros simulat mentita timores, Ne finem longis tandem peperisse ruinis Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis Experta, et robur florentibus auximus annis. «Ne vero fabricate moras; sed currere sortem 670 Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon, Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent, 675 Si segnes clauso traheremus prælia vallo. Sidoniusne puer, vix pubescente juventa, Laurentes potuit populos et Troia adire Moenia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim? Et potuit Latium longo depascere bello? 680 Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit? Et Tyrias agitare domos? Secura pericli Litora lata patent, et opima pace quieta Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri Adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum 685 Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma. «Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra In Latio fecere senem, cui tertia large Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem 690 Avertam patriæ sedes: an Roma videbit Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ? Carthago inmunis nostros secura labores Audiet interea, et portis bellabit apertis? Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis 695 Ariete Sidonio turres, si templa suorum Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.» Talibus adcensi Patres, fatoque vocante, Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt. 700