Part 24

Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem Inmitis condebat hiems, blandisque salubre Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno. Prorumpit Capua Poenus, vicinaque late 5 Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma, Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem Evolvit serpens arcano membra cubili, Et splendente die novus emicat, atque coruscum Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat. 10 At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, Desolata metu cuncta, et, suadente pavore, Vallo se clausere simul, trepidique salutis Exspectant ipsis metuentes moenibus hostem. Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma 15 Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus, Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque, Inlecebris somni torpentia membra fluebant, Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis 20 Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti, Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere; Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa 25 Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ. Prima instaurantem sensit certamina mitis Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris: Sed portus traxere ducem secura volentem Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis. 30 Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis Otia, et exemtum curis gravioribus ævum. Sirenum dedit una suum memorabile nomen Parthenope muris Acheloias; æquore cujus Regnavere diu cantus, quum dulce per undas 35 Exitium miseris caneret non prospera nautis. Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor) Moenia, non ullas valuit perfringere Poenus Tota mole vias, frustraque inglorius ausi Pulsavit quatiens obstructas ariete portas. 40 Stabat Cannarum Graia ad munimina victor Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat Eventu, qui post Dauni stagnantia regna Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. «En, qui nos segnes, et nescire addere cursum 45 Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper Non acie ex ipsa concessum moenia Romæ; Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.» Talia jactabat, famæque pudore futuræ, 50 Inritus incepta primus si absisteret urbe, Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses. Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant Aggeris anfractu tela inprovisa per auras. Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus 55 Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu Evasit serpens, terretque propinquus hiatu; Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem. Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus 60 Defessos subiit, varioque lacessere motu Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ. Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis Certior arcebat muris, iterumque sedere Portis, atque aditus iterum sperare vetabat. 65 Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit, Ante urbes standi Graias, oblite tuorum Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat 70 Nimirum major moles, et scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur Si similis tellus, aliæque repente sub astra Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem 75 Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri Non ausum portis, parvo in discrimine cerno? An vobis gentes, quæcumque labore parastis, Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti 80 Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra, Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.» Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis Erigere, et verbis tentabat sistere mentes. Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit 85 Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit. «Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi: Majores fecere manus. Quum bella timeret Dictæi regis, sic fama est, linquere terras 90 Dædalus invenit, nec toto signa sequenti Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras Ausus se penna, atque homini monstrare volatus. Suspensum hic librans media inter nubila corpus Enavit, Superosque novus conterruit ales. 95 Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis Pennarum remis, et non felicibus alis Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori Indulget subito, motis ad pectora palmis, 100 Nescius heu! planctu duxit moderante volatus. Hic pro nubivago gratus pia templa meatu Instituit Phoebo, atque audaces exuit alas.» Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat. 105 Ingemit adversis, respectansque inrita tecta Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem. Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles Obficit audenti, defensantumque labores. Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum 110 Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua Stagnorum terræque simul miracula lustrat. Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat. 115 Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti Herculeum commendat iter, qua discidit æquor Amphitryoniades, armenti victor Hiberi. Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso 120 Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum; Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens, Et formidatus volucri, letale vomebat Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes Relligione sacer sævum retinebat honorem. 125 Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus, Interdumque novo perturbat lumine manes. At juxta caligantes, longumque per ævum 130 Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni Semper anhelantes coctoque bitumine campos Ostentant: tellus, atro exundante vapore 135 Suspirans, ustisque diu calefacta medullis, Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus. Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris: Interdumque cavas luctatus rumpere sedes, Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci 140 Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ Mandit, et exesos labefactat murmure montes. Tradunt Herculea prostratos mole gigantas Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo Torreri late campos, quotiesque minantur 145 Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum. Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta: Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli Ore ejectantem, et, si quando evadere detur, 150 Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem. Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo Depasti flammis scopuli, stratusque ruina Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa. Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro 155 Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos: Miratur pelagique minas terræque labores. Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos Inde Pherecyadum muros, frondentia læto Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri: 160 Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem Turribus, et celso facilem tutatur adiri Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma Defendenda daret, verum ultro moenia dextra 165 Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor, Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque. Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi 170 Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes Ad lævam patrias et Larinatia signa, Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso, 175 Per tacitum ruptis subita vi fundite portis Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa In medios, equitumque traham certamina, porta.» Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Poeni, Et scalis spretos tentabant rumpere muros. 180 Insonuere tuibæ passim, clamorque virorum, Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu Cornua, et in membris concussa furentibus arma. Fertur acerba lues disjectis incita portis, Effusæque ruunt inopino flumine turmæ; 185 Inprobus ut fractis exundat molibus amnis, Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor, Ut rupto terras invadunt carcere venti. Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat 190 Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat: «Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est. Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum, 195 Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma, Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes; Spectemur soli: Marcellus prælia posco.» Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam Barcæo suadebat honor pretiumque pericli. 200 Sed non hæc placido cernebat pectore Juno, Coeptoque avertit suprema in fata ruentem. Sistere perculsos ille et revocare laborat. «Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa 205 Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis, Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.» Vincebat clamore tubas, vocisque vigore 210 Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures. Polydamanteis juvenis Pedianus in armis Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus, Atque Antenorea sese de stirpe ferebat, Haud levior generis fama sacroque Timavo 215 Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris. Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes, Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret, Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ Mallet, et Aonio plectro mulcere labores, 220 Non ullum dixere parem; nec notior alter Gradivo juvenis, nec Phoebo notior alter. Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis Poenorum, juxta galeam atque insigne peremti Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat, 225 Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps, Dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris; Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore 230 Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis. Quem postquam, egregium cristis et casside nota Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit, Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago Sedibus infernis, amissaque posceret arma, 235 Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri Portabis capitis, quæ non sine crimine vester Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor? En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes, Et fugientis agit costis penetrabile telum. 240 Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem. Solvitur omne decus leto, niveosque per artus It Stygius color, et formæ populatur honores. Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix 245 Marmoreum in jugulum collo labente recumbit. Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis, Quum sese Veneri jactat splendore refecto, Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris Decrescens tenebris, languentia lumina condit. 250 Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet. Tum, galeam magno socium clamore reportans, Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis 255 Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu: Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ, Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus, Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens Terrificis sævam fundit stridoribus hastam. 260 Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis Gestaris obposito tenuisset corpore telum. Qui dum vicinis ductorem protegit armis, Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem, Ingentesque minas mutata morte peregit. 265 Avehitur raptim ductor, discrimine leti Turbatus, cursumque furens ad castra capessit. Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum Præcipitem versis Poenorum exercitus armis. Adsequitur telis hostis, longasque viritim 270 Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses. Ille dies primus docuit, quod credere nemo Auderet Superis, Martis certamine sisti Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque, 275 Massylamque feram; et vivis avulsa reportant Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant Marcellum decori: graditur comitante triumpho Major, quam ferret quum victor opima Tonanti. 280 Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem, Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore Hostili labem eluerim? mea terga videre Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum, Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? 285 Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus Debellata bonis Capuæ, non degener ipse Gestorum Ausoniis verti victricia signa, Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem, Non secus atque Italo fugere a ductore paventes. 290 Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga Me revocante potes?» Fundebat talia Poenus; Et Latiæ sese Nolana ad moenia turmæ, Portantes spolium insigni clamore, ferebant. At, consueta graves per longum audire suorum 295 Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis, Adlato tandem faustæ certamine pugnæ, Erigitur, primoque Deum se munere tollit. Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum, Dum bellum tonat, et sese furata juventus 300 Dat poenas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ Invenere dolos, jurataque foedera Poeno Conrupere, notant, et purgant crimine gentem. Punitur patriam meditati linquere terram Consilium infelix scelerataque culpa Metelli. 305 Talia corda virum: sed enim nec femina cessat Mente æquare viros, et laudis poscere partem. Omnis, præ sese portans capitisque manusque Antiquum decus ac derepta monilia collo, Certatim matrona ruit, belloque ministrant. 310 Haud tanta cessisse viros in tempore tali Laudis sorte piget; factoque in secula ituro Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus Subsequitur turba: in medium certamine magno Privatæ cumulantur opes: nudare penates, 315 Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus. Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus. Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha 320 Portantes responsa viri: nam læta ferebant Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret Antrum, et mugiret Phoebo jam intrata sacerdos. «Solvite, gens Veneris, graviores corde timores: Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat, 325 Exhaustum est vobis: restant leviora laborum, Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque Ferte modo, et tepidos aris libate cruores. Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse Delius avertet propiora pericula vates, 330 Trojanos notus semper minuisse labores. Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris. Ille trucem belli nubem sævasque procellas In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi 335 Ægida turbato quatientem in prælia mundo.» Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures, In Capitolinas certatim scanditur arces, Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant. 340 Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur. Interea adsuetis senior Torquatus in armis, Sardoas patrio quatiebat milite terras. Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen, In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. 345 Proles pulchra viro, nec tali digna parente, Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa, Ipse asper paci, crudos sine viribus annos, Barbarici studio ritus, refovebat in armis. Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem 350 Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras, Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens, Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris. Insula, fluctisono circumvallata profundo, 355 Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ. Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis, Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens Herculis, ex sese mutavit nomina terræ. 360 Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri. Nec parvum decus, advecto cum classe paterna Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti. Fama est, quum laceris Actæon flebile membris 365 Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ, Adtonitum novitate mali fugisse parentem Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus: Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem. Serpentum tellus pura, ac viduata venenis; 370 Sed tristis cælo, et multa vitiata palude. Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso Exercet scopulis late freta, pallidaque intus Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. Cetera propensæ Cereris nutrita favore. 375 Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos. Qui postquam adpulsis animos auxere carinis; Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late 380 Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur; Et conferre gradum: media intervalla patentis Conripiunt campi properatis eminus hastis. Donec ad expertos enses, fidissima tela, Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque, 385 Alternique animas sævo in mucrone relinquunt. Non equidem innumeras cædes totque horrida facta Sperarim tanto digne pro nomine rerum Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem. Sed vos, Calliope, nostro donate labori, 390 Nota parum magni longo tradantur ut ævo Facta viri, et meritum vati sacremus honorem. Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, Miscebat primas acies, Latiæque superbum Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus 395 Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ: Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno. Is prima in pugna (vates ut Thracius olim, Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo, Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) 400 Spectandum sese non parva strage virorum Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor. Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam. Risit nube sedens vani conamina coepti, 405 Et telum procul in ventos dimisit Apollo. Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum Aonidum cura est, et dignus Apolline vates. Hic canet inlustri primus bella Itala versu, 410 Adtolletque duces cælo; resonare docebit Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore Ascræo famave seni.» Sic Phoebus, et Hosto Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo. Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 415 Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ. Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ, Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum Pectus, et ad manes urget vestigia nati. At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri 420 Contusus pugna, campos damnarat, et arma Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras. Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira, Incussit sese, atque æquavit moenia terræ. 425 Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis Defendentum armis, ægre reseraverat astu Limina, et obsessis vitam pensaverat auro. Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos, Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset. 430 Fumabat versis incensa Petilia tectis, Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto, At quondam Herculeam servare superba pharetram. Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, Portisque intrarant Poeni: sed enim arce corusca, 435 Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat. Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor Erumpit scopulos inter, patuloque recessu Infundit campis secretum gurgite pontum) 440 Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur, Arce superposita, claustris maris extulit astu, Perque aversa tulit portatas arva carinas. Lubrica roboreis aderant substramina plaustris, Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci, 445 Æquoream rota ducebat per gramina puppim. Et jam, per colles dumosque ad litus adacta, Innabat pelago veniens sine remige classis. Nuntius interea vectis non more carinis Terrentem freta curarum fervoribus inplet, 450 Dum procul Oebalios amet expugnare nepotes, Et primus rostris sulcet navalibus arva, Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli Portarum, ac totum miseris incurrere bellum. Linquit coepta ferox, pennasque addente pudore 455 Atque ira simul, inmani per proxima motu Evolat, et minitans avida ad certamina fertur. Haud secus, amisso tigris si concita fetu Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges; 460 Donec fulmineo partus vestigia cursu Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste. Obvius huic sparso Centenius agmine raptim Funditur, audendi pravus, facilisque periclis. Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore 465 Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes, Semiermemque manum sternendam objecerat hosti. Bis septem demissa neci, nec substitit agmen, Millia: bis septem, quæ non sollertior ense, Sed genus insignis, justis ducebat in armis 470 Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum Raptum iter est, victorque moram non passus eundi: Exsequiæ tantum famam nomenque volentem Mitificæ mentis tenuerunt funere læto. Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus, 475 Conloquium et promissa petit dum perfida gentis Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu, Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. Sed non, ut scitum celerare ad moenia Poenum, Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque 480 Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat; Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque Inpellebat agens properata ad bella cohortes. Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos 485 Uni ductores juveni placet. Arduus ipse Tifata insidit, propior qua moenibus instat Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem. Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis, Vallatas socium portas, unaque negari 490 Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit, Anxius adventus, nunc ferro frangere coetum Obstantum meditatur; init nunc avia coepto Consilia, atque astu quærit tot millia portis Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros. 495 Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat: «Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam, Non æquus regione loci? Capuaque vidente Terga dabo? an, residens vicini vertice montis, Exscindi ante oculos patiar socialia tecta? 500 Non ita me experti Fabius Fabiique magister Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles Evasi victor, sparsosque per arva juvencos Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes. Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis 505 Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.» Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem, Non exspectato, Titan dum gurgite lucem Spirantes proferret equos, inpellit in agmen Voce manuque viros, et coepta inmania pandit: 510 «Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem; Et, quantum humani possunt se tendere passus, Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes, Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas; 515 Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas, Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.» Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret, Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis Aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso 520 Fatali Æneadis campo. Vulturna citata Transmittunt alno vada, postremique relinquunt Tardandis Italis conruptas igne carmas. Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis, Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, 525 Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas, Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde 530 Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis. Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici, Linquens Telegoni pulsatos ariete muros, 535 Haud dignam inter tanta moram: nec amoena retentant Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ. Præceps ad ripas inmani turbine fertur, Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. 540 Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit, Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis Ilia prima vadis sacro se conjugis antro Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ. At matres Latiæ, ceu moenia nulla supersint, 545 Adtonitæ passim furibundis gressibus errant. Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ, Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti, Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur. 550 Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira, Ingentemque metum torvo domat ore Senatus. Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur, Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas 555 Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat, Ut jam Roma satis credat, defendere muros. Poenus ut ad somnos vix totam cursibus actæ Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ, 560 Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas. Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur Quadrupedante sono perculsæ moenia Romæ. Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat 565 Infesta portas, fruiturque timore paventum. Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum. Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes Spectando partes, ni magno turbine adesset 570 Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta. Tum demum castris turmas inflexit ovantes Spectata ductor satiatus pectora Roma. Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores, 575 Effundit rupto persultans agmina vallo, Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra, O socii, decora, et sacras in sanguine dextras, Vobis ite pares, et tantum audete sub armis, Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem; 580 Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe. Neu populi vos Martigenæ tardarit origo; Intratam Senonum capietis millibus urbem, Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum 585 Exspectant de more senes, mortique parantur.» Talibus hinc Poenus: sed contra Oenotria pubes Non ullas voces ducis aut præcepta requirit. Sat matres stimulant, natique, et cara supinas Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. 590 Ostentant parvos, vagituque incita pulsant Corda virum, armatis infigunt oscula dextris. Ire volunt, et pro muris obponere densi Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent. Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ, 595 Et simul erupit motis exercitus armis, Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis Crinibus exululant matres, atque ubera nudant. Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit, 600 Non sponte ad nostros Poenum venisse penates? A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura Conantem tristis cæli cum murmure vasto Turbavit fragor, et subita de nube procellæ. Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem 605 Romuleo Poenum ut vidit subcedere vallo, Cælicolis raptim excitis, defendere tecta Dardana, et in septem discurrere jusserat arces. Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta, Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras, 610 Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros. Concussi tremuere poli, cælumque tenebris Clauditur, et terras cæco nox condit amictu. Instat tempestas oculis, hostique propinquo Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ 615 Stridorem servant, membrisque insibilat ignis. Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis Bella movent, quantis animos et pectora possint Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum, Turbine confusum piceo et nigrante procella, 620 Atque omnes circa campos spumantibus undis Involvit. Celsus summo de culmine montis Regnator Superum sublata fulmina dextra Libravit, clipeoque ducis non cedere certi, Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, 625 Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis. Ambustis sed enim ductor Sidonius armis Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem, Murmuraque a ventis misceri vana docebat. Tandem post clades socium cælique ruinam, 630 Non hoste in nimbis viso, non ense, referri Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras. «Ventis debebis nimirum hiemisque procellis Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse 635 In terras licet.» Infrendens dum talia fatur, Ecce serenato clarum jubar emicat axe, Purgatusque nitet discussis nubibus æther. Æneadæ sensere Deum, telisque repostis Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras, 640 Et festa cingunt montis penetralia lauro. Tum vultus, modo non parvo sudore madentes, Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum, Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.» 645 Sic adeo orantes pressere silentia, postquam Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus, Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes 650 Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli Per subitum coepit, densæque subire tenebræ; Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus 655 Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse, Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas: Audivere lacus Erebi, mersusque profundis Adnovit tenebris cælestia bella Typhoeus. 660 Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit. Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis, Læta serenati facies aperitur Olympi, 665 Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo. Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos Venturam cæli rabiem; modo patria virtus In dextras redeat, nec Romam exscindere Poeni 670 Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent Stagna cruore virum? «Pugnat pro moenibus, inquit, Si rector Superum tot jactis fulmine telis, 675 Inter tot motus cur me contra arma ferentem Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque, Qua vobis, quum pacta Patrum, quum foedera adessent, Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat; 680 Donec equum Titan spumantia frena resolvit. Nec nox composuit curas, somnusve frementem Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores. Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum Increpat, atque armis imitatur murmura cæli. 685 Ut vero adcepit, tantum confidere Divis Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras Auxilia, et noctu progressum moenibus agmen: Sic agitare fremens obsessos otia, jamque Securam Hannibalis Romam, violentior instat. 690 Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo: «Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci Addes frena viro? fuerit delere Saguntum, 695 Exæquare Alpes, inponere vincula sacro Eridano, foedare lacus: etiamne parabit Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes, Et parat adcensis imitari fulmina flammis.» 700 His dictis, grates agit, ac turbata per auras Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra, «Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis, Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram Dimovit nubem, veroque adparuit ore. 705 «Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono; En, age; namque, oculis amota nube parumper, Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras, Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi Parrhasio plena tenet et resonante pharetra, 710 Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo. «At, qua vicinis tollit se collibus altæ Molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas, Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos? 715 Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis Inplerit dictum proprio de nomine campum. Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus, Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem 720 Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras. Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem, Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! Cede Deis tandem, et Titania desine bella.» 725 Sic effata, virum indocilem pacisque modique, Mirantem Superum vultus et flammea membra, Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit. Respectans abit, et castris avulsa moveri Signa jubet ductor, remeaturumque minatur. 730 Redditur extemplo flagrantior æthere lampas, Et tremula infuso resplendent cærula Phoebo. At procul e muris videre ut signa revelli Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim Ostentant, nutuque docent, quod credere magno 735 Non audent hærente metu; nec abire volentis, Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda: Ac tacitæ natis infigunt oscula matres, Donec procedens oculis sese abstulit agmen, Suspectosque dolos demto terrore resolvit. 740 Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt, Inque vicem amplexi permixta voce triumphum Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant. Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum, Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus. 745 Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur, Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon. Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda: 750 Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis. Tum festam repetunt, lustratis moenibus, urbem.