Part 14

Interea trepidis Fabius spes unica rebus: Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum Bellator senio jam castra movebat in hostem. Sed mens humana major, nec tela, nec enses, 5 Nec fortes spectabat equos: tot millia contra Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat. Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset, Sistere Fortunam cunctando adversa foventem, 10 Ultima Dardanii transisset nominis ætas. Ille modum Superis in Punica castra favoris Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille Hesperiis lento Poenum moderamine lusit. 15 Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ Et fluxas Latii res, majorumque labores, Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas, Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo. At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto 20 Dictatore vigent, raptim mutata Latinis Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat, Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas Hannibali putet esse parem: fervore carentes 25 Angebant anni, fraudique inaperta senectus. Ocius adcitum captivo ex agmine poscit Progeniem ritusque ducis dextræque labores. Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris, Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora 30 Ticini juvenem ripis, fususque ruentis Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis. Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam: «Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est; 35 Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris, Terrarum imperium Carthaginis arce videres. Non ego te longa serie per singula ducam: Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno. Veientum populi violata pace negabant 40 Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. Delectus vetiti; privataque castra Penates Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una Patricius junctis exercitus ibat in armis. 45 Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet, Uno non pavidus rexisses bella magistro. Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ, Maximaque Herculei mugivit numinis ara. 50 Invasere hostem; numerarique aspera virtus Haud est passa viros, et plures milite cædes. Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim Dispersi subiere, vicis meritique labore Æquato: nulli quisquam virtute secundus, 55 Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum Mortali quodcumque datur! grex ille virorum, Qui Fabia gente incolumi deforme putabat Publica bella geri, pariter cecidere Deorum 60 Invidia, subitis circumvenientibus armis. Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt, Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque Providus, et cauta sollertia tecta quiete. 65 Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas, Foderis in pugna velocius ilia planta Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.» Quem cernens avidum leti post talia Poenus, «Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras, 70 Et captiva paras moriendo evadere vincla. Vivendum est: arta serventur colla catena.» Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis. At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu 75 Femineus matres graditur chorus; ordine longo Junoni pallam conceptaque vota dicabant. «Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur; Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo 80 Quod nostræ nevere manus, venerabile donum. Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva, Interea velamen erit: si pellere nostris Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.» 85 Nec non et proprio venerantur Pallada dono, Phoebumque, armigerumque Deum, primamque Dionen. Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ. Dum Roma antiquos templis indicit honores, 90 Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte Bellandi, lento similis, præcluserat omnes Fortunæque hostique vias: discedere signis Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra Imperii, Romane, caput, parere docebat. 95 Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis Signa procul, fulsitque novis exercitus armis, Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur, Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat: 100 Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur, Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis, Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello. 105 En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque, Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi. 110 Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso Creverit; et titulis libeat cur figere nostris Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet. Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.» 115 Talia vociferans volucri rapit agmina cursu, Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem, Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ. Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis 120 Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque, Maternumque fretum, totumque in imagine mundum. Cassarum sedet irarum spectator, et alti Celsus colle jugi domat exsultantia corda, Infractasque minas dilato Marte fatigat 125 Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra Munitis pastor stabulis per ovilia clusum Inpavidus somni servat pecus; effera sævit, Atque inpasta truces ululatus turba luporum Exercet, morsuque quatit restantia claustra. 130 Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit Conditus occulta, si præcipitare sequentem, Atque inopinata detur circumdare fraude; Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris 135 Furta viæ, retroque abitum fictosque timores Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem. Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora, Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat. 140 Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat, Miscetque exacuens varia ad conamina mentem. Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis, Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans Luminis, et tremula laquearia verberat umbra. 145 Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ: «Obvia si primus nobis hic tela tulisset, Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis Sanguinea pontum turbasset decolor unda? 150 Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo, Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret, Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!» Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas, 155 Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete. Vertit iter, Daunique retro tellure relicta, Campanas remeat notus populator in oras. Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni, (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono) 160 Addunt frugiferis inimica incendia ramis. Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites Nulli dant prælis nomen præferre Falernis. 165 Massica sulcabat meliore Falernus in ævo Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras Nondum uva virides nudo texebat in arvo; Pocula nec norant succis mulcere Lyæi, Fonte sitim et pura soliti defendere lympha. 170 Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum; Nec pigitum parvosque lares humilisque subire Limina cælicolam tecti: cepere volentem Fumosi postes, et ritu pauperis ævi 175 Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes Advenisse Deum; sed enim de more parentum Grato cursabat studio, instabatque senectæ, Donec opes festas puris nunc poma canistris Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis 180 Rorantes humore dapes: tum lacte favisque Distinxit dulces epulas, nulloque cruore Polluta castus mensa cerealia dona Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem Undique, et in mediam jecit libamina flammam. 185 Deesse tuos latices, hac sedulitate senili Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu) Fagina pampineo spumarunt pocula succo, Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata 190 Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis. «En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim Viticolæ nomen pervulgatura Falerni, Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem Lumine purpureo frontem cinxere corymbi, 195 Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti, Festas Nysæo redimivit palmite mensas. Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori, Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum, 200 Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo Tempora quassatus grates et præmia digna Vix intellectis conaris reddere verbis, Donec composuit luctantia lumina Somnus, Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo 205 Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, Uviferis late florebat Massicus arvis, Miratus nemora, et lucentes sole racemos. Id monti decus, atque ex illo tempore dives Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis, 210 Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis. Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris Ausoniis vota, et pugnandi prava libido 215 Gliscebat; proni decurrere monte parabant. Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina Concessum castra, et geminos domitare furores. «Fervida si nobis corda, abruptumque putassent Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit, 220 Turbari facilem mentem; non ultima rerum, Et deplorati mandassent Martis habenas. Stat pensata diu belli sententia; vincam Servare invitos, urgentesque ultima fata. Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit. 225 Si lucis piget, et supremis esse cupido est Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ Insignem fecisse locum; revocandus ab atris Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi 230 Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset. «An nondum præceps vicinaque fata videtis? Una, ut debellet, satis est victoria Poeno. State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta 235 Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis Omnes jam portis in campum effuderit hora. Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti. 240 Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque Destituat tumidos subducto flamine ventus, In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto 245 Artior est nullo Tyriis certamine! quantum Detritum est famæ! quin inter cetera nostra Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis! 250 Interea, exclusa majoris sorte pericli, Me solum, quæso, toti me opponite bello.» His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt. Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis Neptunus, totumque videt, totique videtur 255 Regnator ponto, sævi fera murmura venti Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas; Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace, Languentes tacito lucent in litore fluctus. Sensit cura sagax Poeni, fraudisque veneno 260 Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris; Massicus uviferis addebat nomina glebis. Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit, 265 Suspectamque loco pacem dedit arte maligna, Ceu clandestino traheretur foedere bellum. Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat Dictator sævire dolos: at non vacat ægre Invidiam gladios inter lituosque timere, 270 Et dubia morsus famæ depellere pugna; Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Poenum, Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma. 275 Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant A tergo rupes; undosis squalida terris Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum Poscebat regio; septos sed fraude locorum Arta fames, poenas miseræ exactura Sagunti, 280 Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. Cuncta per et terras et lati stagna profundi Condiderat somnus, positoque labore dierum, Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. At non Sidonium curis flagrantia corda 285 Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis, Qua super instratos projectus gramine campi Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris 290 Fert gressus vicina citos; nec degener ille Belligeri ritus, taurino membra jacebat Effultus tergo, et mulcebat tristia somno. Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ, Et dira e summa pendebat cuspide cassis: 295 At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus, Et telum Baliare simul tellure quiescunt. Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati; Et sonipes strato carpebat gramina dorso. Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum, 300 «Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat), Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?» Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos Incussa revocat castrorum ad munera planta, Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris, 305 In curas Fabius nos excitat; illa senectus, Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat. Cernis ut armata circumfundare corona, Et vallet clausos conlectus miles in orbe. Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro, 310 Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros Armenta adsueto belli de more sequuntur. Cornibus arentes edicam innectere ramos, Sarmentique leves fronti religare maniplos; Admotus quum fervorem disperserit ignis, 315 Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci, Et vaga per colles cervice incendia jactent. Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas Custos excubias, majoraque nocte timebit. Si cordi consulta (moras extrema recusant), 320 Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta Inter equos, interque viros, interque jacebat Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes, Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens 325 Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente Arma toro et notum quærebat fervidus ensem. Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor, Iras compesce, atque in lucem prælia differ. 330 Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli, Germanus parat, atque obsessa evellere castra. 335 Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus, Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ Festinant, cui parca quies, minimumque soporis, Nec notum somno noctes æquare: feroci 340 Pervigil inservibat equo, fessumque levabat Tractando, et frenis ora exagitata fovebat. At socii renovant tela, arentemque cruorem Ferro detergent, et dant mucronibus iras. Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi 345 Quænam agitent, pandunt, et coeptis ire ministrum Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris, Intentique docent, quæ sint properanda, monentque Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque 350 Majores umbræ: rapida jam subdita peste Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes. Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ Coepere, et vincens fumos erumpere vertex: 355 Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos Saxosi scopulos montis lymphata feruntur Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni Luctantur frustra rabidi mugire juvenci. Per juga, per valles errat Vulcania pestis, 360 Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent: Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena, Fluctibus e mediis sulcator navita ponti Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, 365 Vertice Gargani residens incendia pastor. At facie subita volitantum montibus altis Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti, Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes. 370 Cælone exciderint, et magna fulmina dextra Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis Fuderit egestas adcenso sulfure flammas Infelix tellus, media in formidine quærunt. Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis 375 Poenus, et in patulos exsultans emicat agros. Huc tamen usque vigil processerat arte regendi Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi, Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela Evasisse satis: quin et vestigia pulsi 380 Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem, Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa Et belli summam primasque jubebat habenas, Atque his præformat dictis, fingitque monendo: 385 «Si factis nondum, Minuci, te cauta probare Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt. Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ Juvere, aut densis legio conferta maniplis. 390 Testor te, solus clausi; nec deinde morabor. Dis sine me libare dapem et solennia ferre: Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis, Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. Interea (crede experto, non fallimus) ægris 395 Nil movisse salus rebus: sit gloria multis, Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus. Plena tibi castra atque intactus vulnere miles Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde. 400 Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem, Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga, Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem. Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ. Hæc monuisse satis: sed si compescere corda 405 Non datur oranti, magno te jure pioque Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem. Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus 410 Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos, Ac totus multo spumabat remige pontus; Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri Æquoreæ pelago simul emersere sorores, Ac possessa vident infestis litora proris. 415 Tum magno perculsa metu Nereia turba, Adtonitæ propere refluunt ad limina nota, Teleboum medio surgunt qua regna profundo, Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro Conditur abrupto Proteus, ac spumea late 420 Cautibus objectis rejectat cærula vates. Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) Per varias lusit formas, et terruit atri Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit, Aut fremuit torvo mutatus membra leone, 425 «Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente Pervasit pallor? cur scire futura libido?» Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores. Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis 430 Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit Navita jam portus? patria num sede fugatæ Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?» Tum sic involvens repetita exordia retro 435 Incipit ambiguus vates, reseratque futura: «Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros Arguta revocans ad roscida pascua canna, Audivit sacræ lentus certamina formæ: 440 Tum matris currus niveos agitabat olores, Tempora sollicitus litis servasse, Cupido. Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem, Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram. 445 Ast alius nivea comebat fronte capillos, Purpureos alius vestis religabat amictus, Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ «Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis 450 «Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra «Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis «Si mea tela dedi blando medicata veneno, «Si vester, cælo ac terris qui foedera sancit, «Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra 455 «Cypron Idumæas referat de Pallade palmas, «De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.» «Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo, Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem 460 Involvi tum comta tamen, pacemque serenis Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat Prædicto sacræ vestigia concita plantæ. Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis, Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden 465 Post fratris latura toros: postrema nitenti Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa Et nemora et penitus frondosis rupibus antra Spirantem sacro traxerunt vertice odorem. Nec judex sedisse valet, fessique nitoris 470 Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri. «Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor, Atque excisa suo pariter cum judice Troja. Tum pius Æneas, terris jactatus et undis, Dardanios Itala posuit tellure Penates. 475 Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ. At vos, o natæ, currit dum inmobile filum, Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas. 480 Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus; Damnatoque Deûm quondam per carmina campo Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ. Punica Romuleos quatient mox spicula muros, 485 Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ Inplebit flammis, avelletque Itala Poenum Viscera torrentem, et propriis superabit in oris. 490 Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet. Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget, Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.» Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro, Jam monita et Fabium bellique equitumque magister 495 Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem. Pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno Eliceret, dabat interdum simulantia terga. Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi 500 Evocat e liquidis piscem penetralibus esca, Quumque levem summa vidit jam nare sub unda, Ducit sinuato captivum ad litora lino. Fama furit, versos hostes, Poenumque salutem Invenisse fuga: liceat si vincere, finem 505 Promitti cladum: sed enim ditione carere Virtutem, et poenas vincentibus esse repostas; Clausurum jam castra ducem, rursusque referri Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem. 510 Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris. Tunc indigna fide censent optandaque Poeno, Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo. Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro 515 Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers Irarum senior, magnas ne penderet alti Erroris poenas patria inconsulta, timebat. Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe, Partitus socias vires, vicina propinquis 520 Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta Non Romana minus servat, quam Punica castra. Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo, Perdendi simul et pereundi ardebat amore. Quem postquam rapidum vidit procedere castris 525 Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces In subitum curas: propere capere arma maniplis Edicit, vallique tenet munimine turmas Ausonius: torquet totas in prælia vires Poenorum ductor, propellitque agmina voce: 530 «Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ. Non sperata diu plano certamina campo Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum Detergete situm ferro, multoque cruore Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.» 535 Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli, Perlustrans campos oculis, tantoque periclo Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit, Quas dignum, poenas; qui per suffragia cæca 540 Invasit nostros hæc ad discrimina fasces. Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra, Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis Æquent imperio, et solem concedere nocti Sciscant inbelles! magna mercede piabunt 545 Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.» Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis: «Sanguine Poenorum, juvenis, tam tristia dicta Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque Civem deleri nostras? aut vincere Poenum, 550 Me spectante, sinam? nos æquavisse minori, Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda. Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva: Succensere nefas patriæ, nec foedior ulla 555 Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti, Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille, Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent 560 Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ, Mutassentque solum sceptris Æneia regna, Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma. Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus. Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant 565 Classica, procursusque viros conliserat acer. Primus claustra manu portæ dictator et altos Disjecit postes, rupitque in prælia cursum. Non graviore movent venti certamina mole, Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens 570 Africus: obnixi quum bella furentia torquent, Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt Æquor quisque suum; sequitur stridente procella Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis. Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta 575 Phoenicum, et Carthago ruens, injuria quantum Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ, Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ. Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo 580 Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ: Quippe aciem denso circumvallaverat orbe, Hausurus clausos conjectis undique telis. Atque hic Dardanius pravo certamine ductor 585 Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras. Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat; Quum senior, gemino complexus prælia cornu, Ulteriore ligat Poenorum terga corona, Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens, 590 Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma, Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas, Aversumque premit telorum nubibus hostem. 595 Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta, Rector erat Pylius bellis ætate secunda. Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen, Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen. 600 Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben, Et geminas acies superantem vertice Thulim, Qui summas alto prensabat in aggere pinnas. Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum, Et Morinum pugnas æris stridore cientem, 605 Dexteriore gena sedit cui letifer ictus, Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ, Extremo fluxit propulsus murmure sanguis. Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon. Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra 610 Lubrica nitentem nequidquam evadere planta, Inpacto prosternit equo, trepideque levantem Membra adflicta solo, pressa violentius hasta, Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit. Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis, 615 Et campis servat mandatum adfixa cadaver. Nec non exemplo laudis furiata juventus, Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant 620 Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro Dum rapit, et molem subducto corpore vitat Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur; Strage super lapsus socium, qua fibula morsus Loricæ crebro laxata resolverat ictu, 625 Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit, Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum. Heu sortem necis! evasit Garamantica tela Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus Occideret, telo non in sua vulnera misso. 630 Volvitur exanimis, turpatque decora juventa Ora novus pallor; membris dimissa solutis Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, 635 Eoa tumidus pharetrati militis ala, Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim Casside, et aurato fulgebat gemma monili. Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda Laudatur Veneri, et certat majoribus astris. 640 Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis. Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem, Nunc dexter levibus flexo per devia gyris 645 Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu. Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo, Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus 650 Uventi ferrum admovit tepefacta palato. At Brutus, diro casu turbatus amici, Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram 655 Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro Nudabant versu, tramittit cuspide pectus. Labitur intento cornu transfossus, et una Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam. 660 At non tam tristi sortitus prælia Marte Phoebei Soractis honor Carmelus agebat: Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem, Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti, 665 Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore, Per dumos miser in vicina cacumina quercus Repserat, atque alta sese occultabat in umbra 670 Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos Mutantem saltu ramos, transverberat hasta; Ut, qui viscatos populatur arundine lucos, Dum nemoris celsi procera cacumina sensim 675 Substructa certat tacitus contingere meta, Sublimem calamo sequitur crescente volucrem. Effudit vitam, atque alte manante cruore Membra pependerunt curvato exsanguia ramo. Jamque in palantes ac versos terga feroces 680 Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant Cornipedes, totusque novæ formidinis arte Concolor æquabat liventia currus equorum 685 Terga, nec erectis similes inponere cristis Cessarat pennas, aterque tegebat amictus. Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta, Egit nigrantem Stygia caligine currum. 690 At Cato, tum prima sparsus lanugine malas, Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso Moenia, Laertæ quondam regnata nepoti, Quamquam tardatos turbata fronte Latinos Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse 695 Ferrata calce, atque effusa largus habena Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire, Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto Alipedem planta currum premit, atque volanti 700 Adsilit a tergo: cecidere et lora repente Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens Palluit infelix subducto sanguine Maurus. Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat. At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum 705 Dictator cum cæde globum: miserabile visu, Vulneribus fessum ac multo labente cruore, Ductorem cernit suprema ac foeda precantem. Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem 710 Hanc pellamus, ait; Poenoque ob mitia facta, Quod nullos nostris ignes disperserit arvis, Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Poenum Agmina deturbat gladio, campumque relaxat, 715 Donec Sidonius decederet æquore ductor. Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum Averso pastore lupus, fetumque trementem Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu Auditis celeret balatibus obvia pastor, 720 Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu. Tum demum terris, quas circumfuderat atra Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ. Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant 725 Servari, subitisque bonis mens ægra natabat. Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina, Eruta quum subito membra, et nox atra recessit, Connivent, solemque pavent agnoscere visu. Quîs actis, senior, numerato milite lætus, 730 Collis et tuto repetebat in aggere castra. Ecce autem e media jam morte renata juventus, Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem Certatim, et magna memorabant voce Parentem. 735 Tum, qui partitis dissederat ante maniplis, «Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem Si fas vera queri, cur nobis castra virosque Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti, Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi 740 Æternas multo cum sanguine vidimus umbras. Ocius huc aquilas servataque signa referte. Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno. Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.» 745 Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu) Cespite de viridi surgunt properantius aræ. Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus In mensam Fabio sacrum libavit honorem. 750