Part 10

Ceperat Etruscos occulto milite colles Sidonius ductor, perque alta silentia noctis Silvarum anfractus cæcis insiderat armis. At parte e læva, restagnans gurgite vasto, Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis, 5 Et late multo foedabat proxima limo: Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno, Nunc volvente die Trasymeni nomina servant. Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo Mæoniam quondam in Latias advexerat oras 10 Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris; Isque insueta tubæ monstravit murmura primus Gentibus, et bellis ignava silentia rupit. Nec modicus voti natum ad majora fovebat. Verum ardens puero, castumque exuta pudorem, 15 (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres) Litore conreptum stagnis demisit Agylle, Flore capi juvenum primævo lubrica mentem Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta. Solatæ viridi penitus fovere sub antro 20 Naides, amplexus undosaque regna trementem. Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda. Et jam curriculo nigram nox roscida metam Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux 25 Protulerat, stabatque nitens in limine primo, Quum minus abnuerit noctem desîsse viator, Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis, 30 Insertique globo pedites, et inutile Marti Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu Inplere, ac pugnam fugientum more petebant. Tum super ipse lacus, densam caligine cæca Exhalans nebulam, late conruperat omnem 35 Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu Squalebat pressum picea inter nubila cælum. Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet. Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta, 40 Incustoditum, mox inremeabile, litus. Namque sub angustas artato limite fauces In fraudem ducebat iter, geminumque receptis Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant. At cura umbroso servabat vertice montis 45 Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu. Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas, Ore levem patulo texens de vimine nassam, Cautius interiora ligat, mediamque per alvum, Sensim fastigans, compressa cacumina nectit, 50 Ac fraude artati remeare foraminis arcet Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem. Ocius interea propelli signa jubebat Excussus consul fatorum turbine mentem, Donec flammiferum tollentes æquore currum 55 Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato, Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat Caligo in terras nitido resoluta sereno. Tunc ales, priscum populis de more Latinis Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum 60 Explorant super eventu, ceu præscia luctus, Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit. Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem Incerta cervice ferens, altaria liquit. 65 Signa etiam adfusa certant dum vellere mole, Teter humo lacera nitentum erupit in ora Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento: Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque 70 Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas, Ictusque ætherea per stagna patentia flamma Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes. Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas 75 Prodigia! heu fatis Superi certasse minores! Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum, Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ, Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore, 80 Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit: «Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa, Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ Eventu pugnæ natorum pignora, cedas Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum 85 Opperiare: dabunt idem camposque diemque Pugnandi; tantum ne dedignare secundos Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur Nulla vulsa manu, vescique interritus ales 90 Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores. An te præstantem belli fugit, inproba quantum Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis Adversa fronte; at circa nemorosa minantur Insidias juga, nec læva stagnantibus undis 95 Effugium patet, et tenui stant tramite fauces. Si certare dolis et bellum ducere cordi est, Interea rapidis aderit Servilius armis, Cui par imperium, et vires legionibus æquæ. Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.» 100 Talia Corvinus, primoresque addere passim Orantum verba, et divisus quisque timori Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet. Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira, 105 Auditoque furens socias non defore vires: «Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret? Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi, 110 Irata tellure sata, et vix vulnere vitam Reddentes uno! Jacuere ingentia membra Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva. Scilicet has sera ad laudes Servilius arma Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho 115 Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam? Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis, Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat. 120 An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti Ut teneat vallo? Poenus nunc occupet altos Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem? Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Romæ Inlæsus contendat iter? deforme sub armis 125 Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.» Nec mora: jam medio coetu signisque sub ipsis 130 Postrema aptabat nulli exorabilis arma. Ære atque æquorei tergo flavente juvenci Cassis erat munita viro; cui vertice surgens Triplex crista jubas effundit crine Suevo: Scylla super, fracti contorquens pondera remi, 135 Instabat, sævosque canum pandebat hiatus: Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus Boiorum cæso capiti inlacerabile victor Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes. Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos 140 Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro. Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim Celticus ornarat cruor, humentique sub antro, Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra, Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum. 145 Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam. Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena, Caucasiam instratus virgato corpore tigrim. Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum, Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet: 150 «Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris Ticini frater ripis jacet: at meus alta 155 Metitur stagna Eridani sine funere natus. Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris Privati rabies, is vero ingentia sumat E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras; Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum, 160 Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi, Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex, Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.» Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras 165 Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus, Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti Dona Jovi portet feretro suspensa cruento? Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?» Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam 170 Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit, Murrane, ostendit clamor, videoque furentem Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro, Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.» Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis, 175 Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo, Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis, Exta ter innocuos lætum portare per ignes: «Sic in Apollinea semper vestigia pruna Inviolata teras, victorque vaporis ad aras 180 Dona serenato referas solennia Phoebo; Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.» 185 Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo. Increpuere simul feralia classica signum, Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ! 190 Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur, Et Libys, et torta Baliaris sævus habena Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque: Tum, quo non alius venalem in prælia dextram 195 Ocior adtulerit conductaque bella probarit, Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco. Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque Consona vox urget, signum clamore vicissim Per colles Tyria circumfundente corona. 200 Avertere Dei vultus, fatoque dederunt Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo Tristem mærenti solatur pectine luctum. 205 Sola, Apennini residens in vertice, diras Exspectat cædes inmiti pectore Juno. Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes Invadunt ultro, et poenas pro morte futura, 210 Turbato victore, petunt adcensa juventus; Et, velut erepto metuendi libera cælo, Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit. Funditur unanimo nisu et concordibus ausis Pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi 215 Submittunt clipeos curvato pondere teli. Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus. Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo 220 Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ Letiferum murmur, feralique horrida cantu Buccina lymphatas agit in certamina mentes. His iras adversa fovent, crudusque ruente 225 Fortuna stimulus spem projecisse salutis: Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu Adridens acuit, Martisque favore fruuntur. Abreptus pulchro cædum Lateranus amore, Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes. 230 Quem postquam florens æquali Lentulus ævo Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris, Infestas inter non æquo Marte catervas Fata inritantem, nisu se concitat acri; Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat 235 Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta Occupat, et socium duris se casibus addit. Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis. Actus in adversos casu (namque obvia ferre 240 Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat Syrticus excelso decurrens robora monte; Et quatiens acer nodosi pondera rami, Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore. 245 «Non hic Ægates, infidaque litora nautis, O juvenes, motumque novis sine Marte procellis Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim Victores, media sit qualis discite terra Bellator Libys, et meliori cedite regno.» 250 Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ. Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos Adscendet citius colles, quam sanguine roret Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu 255 Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis. Nec minus adcensis in mutua funera dextris Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi 260 Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis Pondera thesauris, patrio nec regia quondam Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo 265 Congestis opibus donisque refersit opimis, Nudum Tartarea portabit navita cymba. Juxta bellator juvenilibus Appius ausis Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus, Nullique adspirare vigor, decus inde petebat. 270 Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero, Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo Degustat cuspis generosum extrema cruorem. Intonuere minæ, violentaque lumina flammis 275 Exarsere novis: furit et diffulminat omnem Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus Martia commendat mananti sanguine membra. Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva 280 Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas Conligit accipitrem cernens in nube columba; Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra Librantem nisus aquilam, lepus ore citato. Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem 285 Demetit, ac mutat successu sævior hostem. Stabat fulgentem portans in bella bipennem Cinyphius; socerique miser Magonis inire Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces, Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus 290 Foedere promissæ post Dardana prælia tædæ. Huic inmittit atrox violentas Appius iras, Conantique gravem fronti librare securim, Altior insurgens, galeam super exigit ictum: At fragilis valido conamine solvitur ensis 295 Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces Umbonem incerto detersit futilis ictu. Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum, Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans Appius, et lapsu resupino in terga cadentem 300 Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet. Vidit conjuncto miscens certamina campo Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ Cum gemitu; rapidusque ruit: data foedera nuper Adcendunt animos exspectatique nepotes. 305 Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras. Haud secus, e specula præceps delatus opaca, Subsidens campo submissos contrahit artus, 310 Quum vicina trucis conspexit cornua tauri, Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem, Et sparsa pugnas meditantem spectat arena. 315 Hic prior intorquens telum sic Appius infit: «Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus; Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto. At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam 320 Perlibrat, magni donum memorabile fratris, Cæso quam victor sub moenibus ille Sagunti Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ Germano dederat portare in prælia pignus. Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris 325 Adjutum nisu, letalem pertulit ictum; Exsanguesque viri conantis vellere ferrum In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ Appius: intremuere lacus, corpusque refugit 330 Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ. Nec fati melior Mamercus corpore toto Exsolvit poenas, nulli non saucius hosti. Namque per adversos, qua Lusitana ciebat 335 Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi Signiferi magna vexillum mole ferebat, Et trepida infelix revocabat signa suorum. Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis, Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid 340 Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis, Injecit pariter; pluresque in corpore nullo Invenere locum perfossis ossibus hastæ. Advolat interea fraterni vulneris ira Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore, 345 Num lateri cuspis, num toto pondere telum Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. Utque metum leti procul, et leviora pavore Cognovit, proprio tectum gestamine præceps Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ 350 Constituit castris. Medicas hinc ocius artes, Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu Exigere, et somnum tacto misisse chelydro, Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes 355 Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis. Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum, Telorumque graves ictus sedare medendo. Atque is deinde suo moriens cælestia dona 360 Monstravit nato, natusque heredis honori Tramisit patrias artes; quem deinde secutus Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers Monstrata augebat studio, multaque vetustum Hammonis comitem numerabat imagine patrem. 365 Tum proavita ferens leni medicamina dextra Ocius, intortos de more adstrictus amictus, Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus. At Mago, exuvias secum, cæsique volutans Hostis mente necem, fraternas pectore curas 370 Pellebat dictis, et casum laude levabat: «Parce metu, germane; meis medicamina nulla Adversis majora feres: jacet Appius hasta Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat, Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.» 375 Quæ dum turbatos avertunt æquore campi Ductores, valloque tenent; ex agmine Poenum Cedentem consul tumulo speculatus ab alto, Atque atram belli castris se condere nubem, Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto 380 Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat Jam rarescentes acies: tum voce feroci Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis. Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum Inlidit terris, molitur Juppiter altas 385 Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo, Intremuere simul tellus, et pontus, et æther, Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. Incidit adtonitis inopino turbine Poenis Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa 390 Pervasit miseris conspecti consulis horror. It medius, ferroque ruens densissima, latum Pandit iter: clamor vario discrimine vocum Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat. Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen 395 Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis Contortum pelagus latrantibus ingerit undis. Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas Audit Tartessos latis distermina terris, Audit non parvo divisus gurgite Lixus. 400 Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum Crediderat, vanis deceptus in alite signis. 405 Sed non augurio Parcarum inpellere metas Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit Tempora promissæ media jam morte senectæ. Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum 410 Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem. Laurigeris decus illud avis navaque juventa Florebat: sed Massylus subciderat ensis Pubescente caput mala, properoque virentes Delerat leto bellator barbarus annos. 415 Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti Ore simul cervix; juvit punire feroci Victorem exemplo, et monstratum reddere letum. Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis 420 Evolvat, tantisque umbris in carmine digna Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi Primævos juvenes, mortisque in limine cruda Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis? Sternitur alternus vastis concursibus hostis: 425 Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem. Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem Fraternum castris vulnus, funditque ruitque Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci 430 Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum. Miscebat campum, membrorum in prælia portans Celsius humano robur, visaque paventes 435 Mole gigantei vertebat corporis alas Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro, 440 Et villosa feris horrebant pectora sætis. Adspirare viro propioremque addere Martem Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo, Incessebatur tutis ex agmine telis. Tandem, vesanos palantum in terga ferenti 445 Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna Intravit torvum Gortynia lumen arundo, Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas Inrupit costas, hirtoque a pectore primum 450 Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, Donec, abundanter defuso sanguine, late Procubuit moriens, et telum vulnere pressit: Spiritus exundans vicinum pulvere moto 455 Perflavit campum, et nubem dispersit in auras. Nec minor interea tumulis silvisque fremebat Diversis Mavors, variaque per ardua pugna, Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant. Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ 460 Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta Perculerat; quo non alius, quum bella silerent, Dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos. Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho 465 Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri. Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis Gaudebat tristi victor novitate Sychæus. Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi 470 Terga tuebatur trunco, frustraque relictos Tauranus comites suprema voce ciebat. Transegit juvenem, ac perfossis incita membris Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno. Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra 475 Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto, Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis Nimirum rebus suasor metus: arguit asper Exitus eventu pravi consulta timoris. Annosa excelsos tendebat in æthera ramos 480 Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas Nubibus insertans altis caput, instar, aperto Si staret campo, nemoris, lateque tenebat Frondosi nigra tellurem roboris umbra. Par juxta quercus, longum molita per ævum 485 Vertice canenti proferre sub astra cacumen, Diffusas patulo laxabat stipite frondes, Umbrabatque coma summi fastigia montis. Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti 490 Dedecus, et mentem nimio mutata pavore, Certatim sese tulit, adscendensque vicissim Pressit nutantes incerto pondere ramos. Mox alius super, atque alius consistere tuto Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri 495 Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor: Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. Turbatos una properans consumere peste Conripit æratam jam dudum in bella bipennem, Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus. 500 Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos. Fluctuat infelix concusso stipite turba; Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens 505 Jactatur, nido pariter nutante, volucris. Procubuit tandem multa devicta securi Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus, Elisitque virum spatiosa membra ruina. Inde aliæ cladum facies: contermina cædis 510 Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni. Jamque inter frondes, arenti robore gliscens Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos Cum fervore globos flammarum, et culmina torret. Nec tela interea cessant: semiusta gementum, 515 Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos. Hæc inter miseranda virum certamina consul Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo. At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ Occupat eventum telo tentare priorem; 520 Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates. Sed non et consul misso concredere telo Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ. 525 Labitur infelix, atque adpetit ore cruento Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem Adcipit, et longo componit lumina somno. Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors 530 Casibus alternat, jam castris Mago relictis, Jam Libyæ ductor properantia signa citato Raptabant cursu, et cessata reponere avebant Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore. It globus intorquens nigranti turbine nubem 535 Pulveris, et surgit sublatis campus arenis, Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor, Undanti circum tempestas acta procella Volvitur, atque altos operit caligine montes. Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum 540 Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit. Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi 545 Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon, (Autololum moderator erat) quem poplite cæso Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas Fraxinus inrupit, conlabsaque membra sub ictu Hoste superfuso subita cecidere ruina. 550 Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat Mille viros, nulli victus vel ponere castra, Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes. Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci 555 Exsultare videt (namque illi vulnere præceps Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis); Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram, Et dignum sese ratus in certamina sævo Comminus ire viro, referenti e corpore telum 560 Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum, Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra. Ad manes leti perfer decus: Itala gentis Ni tibi origo foret, vita donatus abires.» Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum, 565 Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar Clarum spectato dederat certamine nomen. Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam 570 Prodebant ictus: stipula crepitabat inani Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam. Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus Armigero Poenum ductor, «Certamina primæ Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar 575 Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese Transigit: extracta foedavit cuspide sanguis Canitiem, ac longos finivit morte labores. Nec minus Herminium primis obtruncat in armis, 580 Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ Ducere suspenso per stagna jacentia lino. Interea exanimem mæsti super arma Sychæum Portabant Poeni, corpusque in castra ferebant. 585 Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes Ductor, præsago percussus pectora luctu, «Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis Flagrantem et nimio primi Mavortis amore, 590 Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?» Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum, Et dictus pariter cædis mærentibus auctor; «Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus 595 Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar. At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris, Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur 600 Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma, Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.» Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem, Iraque anhelatum proturbat pectore murmur, Ut multo adcensis fervore exuberat undis, 605 Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno. Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors Coeperat, et campo junctus jam stabat uterque; 610 Quum subitus per saxa fragor, motique repente (Horrendum) colles, et summa cacumina totis Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes. Inmugit penitus convulsis ima cavernis 615 Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus; Atque umbras late Stygias inmensa vorago Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos Sublatus montes et sede excussus avita, 620 Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas. Jamque eadem populos magnorumque oppida regum Tempestas et dira lues stravitque tulitque. Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes, Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto 625 Apenninicolæ fugere ad litora Fauni. Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles, Jactatus titubante solo, tremebundaque tela, Subducta tellure ruens, torquebat in hostem, Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit 630 Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes. Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro, Restat, io, profugis? vos en ad moenia Romæ Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis 635 Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum, Disce mori! dabit exemplum non vile futuris Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam Consulis adspiciat: solus, si tanta libido 640 Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.» Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes, Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri 645 Nomen erat gentile viro, fusisque catervis Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, 650 Corporis an tanti manet de vulnere sanguis. Nec vos poeniteat, populares, fortibus umbris Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit Insistens victos alta ad Capitolia patres. Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis 655 Obruitur telis, nimboque ruente per auras Contectus, nulli dextra jactare reliquit Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto Ulterior ductore fuit: namque agmine denso Primores juvenum, læva ob discrimina Martis 660 Infensi Superis dextrisque, et cernere Poenum Victorem plus morte rati, super ocius omnes Membra ducis stratosque artus certamine magno Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas Injecere manus. Sic densi cædis acervo, 665 Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas, Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem, In medias fratre invectus comitante catervas Cæsorum juvenum Poenus, «Quæ vulnera cernis? Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum, 670 Armatusque jacet servans certamina miles. Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes! Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ. Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint 675 Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.» Sic fatus cessit nocti, finemque dedere Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.