Part 3

ŪNA ET TRĪGĒNSIMA LĒCTIŌ. III Dēclīnātiō. Horātius pontem dēfendit.

Mārcus multa iam didicit dē clārīs antīquōrum Rōmānōrum proeliīs; hanc dē Horātiō fābulam māximē amat.

Etruscī, gēns valida, prope montēs Āppennīnōs habitābant; inter eōs et urbem Rōmam flūmen Tiberis fluēbat. Ōlim Porsenna, rēx hūius gentis, bellum contrā Rōmānōs gerēbat et ad pontem Sublicium māgnō āgmine advēnit. Cīvēs Rōmānī ad arcem, altam partem urbis, fūgērunt, sed pontem nōn frēgērunt. Nisi quis pontem franget, hostēs flūmen trānsīre portamque urbis oppūgnāre poterunt. Quis nunc ex arce dēscendere vult? Trēs ducēs hoc prō patriā facere volunt. Horātius Cocles, Spurius Lartius, Titus Herminius ad portam dēcurrērunt et contrā tōtum hostium āgmen pontem dēfendere incēpērunt. Hostēs eōs oppūgnant; illī diū resistunt. Intereā aliī mīlitēs Rōmānī partem pontis frangunt. Pōns adhūc stābat, cum Horātius duōs sociōs intrā moenia dīmīsit. Sōlus in angustō ponte contrā tria mīlia hostium pūgnābat. Subitō clāmōrem audīvit; cīvēs enim, proeliī spectātōrēs, clāmāvērunt: 'Frāctus est pōns! Dēsilī nunc, Horātī!' Ille dē extrēmō ponte in medium flūmen dēsiluit et ad moenia natāvit. Ibi multī cīvēs ducem ex aquā fūnibus trāxērunt. Hōc modō Horātius urbem servāvit.

PĒNSUM. A. Dēclīnā: gēns, urbs, cīvis, rēx, flūmen. B. Scrībe Partēs Prīncipālēs: amō, frangō, dīmittō, trahō. C. Scrībe Nōminātīvum et Genetīvum Cāsūs Singulāris Numerī et Genus: mōns, pōns, āgmen, arx, pars, hostis, moenia, spectātor, clāmor, fūnis. D. Respondē: (i) Quandō cīvis erat Rōmānus? Quandō mīles? (ii) Quō omnēs cīvēs fūgērunt? (iii) Quis ex arce dēscendere voluit? (iv) Nārrā aliquid dē Porsennā. (v) Quis nunc rēx est Britannōrum? (vi) Quā viā hostēs flūmen trānsīre volēbant? (vii) Quō Horātius sociōs suōs dīmīsit? (viii) Quō īnstrūmentō cīvēs ducem ex aquā trāxērunt? (ix) Cīvisne est pater tuus an mīles? (x) Sī quis mīlitēs ducit, quōmodo vocātur? (xi) Sī quis populum regit, quōmodo vocātur? (xii) Nārrā aliquid dē Etruscīs. (xiii) Quae proelia Cornēlius Mārcō nārrābat? (xiv) Sī mūrus validus urbem dēfendit, quōmodo vocātur? (xv) Agricola et fīlius ēius lūdōs spectant; quōmodo vocantur? E. Tū es Horātius; nārrā fābulam.

ALTERA ET TRĪGĒNSIMA LĒCTIŌ. Prōnōmen Relātīvum. Nāvis.

Cornēlius Mārcum, quī nāvēs vidēre volēbat, Ōstium dūxit. In rīpā Tiberis stant, et mare caeruleum ante oculōs eōrum iacet. Eō tempore, quō adveniunt, nāvis ad ōstium Tiberis ā dextrā appropinquat. Rēmigēs in trānstrīs sedent, quia ventus adversus est, nāvemque lentē prōpellunt. Magister nāvis, quem in prōrā Mārcus videt, rēmigibus nautīsque iussa dat. Gubernātor, quī in puppī stat, gubernāculum vertit, et nāvis flūmen intrat. Nunc secundus est ventus; nautae igitur rēmōs pōnunt et vēla in mālum fūnibus ērigunt. Ventus vēla implet, et nāvis cito it. Tum Mārcus dē nāve, quae iam eum praeterībat, multa rogāre incēpit; cuī pater omnia ita exposuit:

Prōra est ea pars nāvis quam ā fronte vidēs. Rōstrum est ea pars prōrae quae mare secat. Puppis est ea pars nāvis in quā stat gubernātor. Gubernātor est is quem in puppī vidēmus. Gubernāculum est id quō ille nāvem gubernat. Rēmigēs sunt nautae quī in trānstrīs sedent. Rēmī sunt ea quibus rēmigant. Mālus est id cuī fūnēs vela coniungunt. Vēla sunt ea quae ventus implet. Ventus, quī vēla implet, secundus est. Trānstra sunt sellae ubi rēmigēs sedent. Massilia est oppidum unde nāvis exiit. Ōstium est oppidum quō nāvis adit.

Deinde Mārcus, nōndum contentus, rogat: 'Cūius est nāvis?' 'Is, cūius navis est, magister vocātur, sed nōmen ēius īgnōrō.' Tum Mārcus, 'Ego,' inquit, 'magister nāvis erō.'

PĒNSUM A. Dēclīnā: is, ea, id; quī, quae, quod. B. Respondē: (i) Quōmodo vocātur is quī agrum colit? is quī discit? is quī pūgnat? id quō scrībis? id quod scrībis? id quō rēmex rēmigat? pōns quem Horātius dēfendēbat? ventus quī vēla nōn implet? pars urbis quō cīvēs fūgērunt? ea quae fīliōs habet? (ii) Quōmodo vocantur membra quibus pūgnās? tēla quae Rōmanī iaciēbant? sellae ubi rēmigēs sedent? eī quī pontem cum Horātiō dēfendēbant? hostēs contrā quōs pūgnābant? eī quī dūcunt? eae quae frātrēs habent? ea quae agricola et fīlius ēius spectābant? C. Explicā haec vocābula: nauta, mīles, agricolae, magister, fīlius, pater, puerī, pōns, arx, hostis, amīcus, castra, stilus, scūtum, gladius, galeae, crūra, sella, Massilia, fūnēs, prōra, rēmēx, magistrī nāvium, trānstrum, gubernātor, dux.

TERTIA ET TRĪGĒNSIMA LĒCTIŌ. Adiectīva III Dēclīnātiōnis. Mārcus Rūra Cornēlī dēscrībit.

Pater meus est dīves; nam multōs et fertilēs agrōs et innumerās pecudēs habet. Herī ōtium agēbam et post prandium per rūra nostra errābam. Domō exībam, cum duae columbae dē tēctō dēvolāvērunt et in meīs umerīs cōnsēdērunt. Gallī et gallīnae circum pedēs meōs currēbant, quibus omnibus cibum dedī. Rapācēs sunt hae avēs; semper enim, dum hūc illūc lentē errant, rōstra in humum trūdunt et cibum petunt; sī alia cibum invenit, aliae statim occurrunt et dē cibō pūgnant. Ūtilēs autem sunt, quod ōva et dulcem carnem nōbīs dant. Animālia tamen quae nōn fidēlia sunt nōn amō; nisi enim frūmentum mēcum habeō, gallīnae mē vītant neque, cum eās vocō, veniunt. Canem autem meum amō, quia fidēlis est et, cum per rūra nostra ambulō, semper mēcum venit; neque avēs occīdere vult, docile enim animal est, et gallīnās nōn occīdere saepe eum docuī. Nōvistīne canis meī nōmen? Rūfum eum vocō, quia rubram habet pellem.

PĒNSUM. A. Dēclīnā: agricola dīves, ager fertilis, carō dulcis, avis rapāx. B. Scrībe Partēs Prīncipālēs: prōpellō, ērigō, praetereō, secō, gubernō, coniungō, volō, occurrō. C. Respondē: (i) Quis hanc fābulam nārrat? (ii) Quod animal docile est? (iii) Quae carō dulcis est? (iv) Quae avis rapāx est? (v) Quōmodo gallīnae ūtilēs sunt? (vi) Quae animālia nōn fidēlia sunt? (vii) Quālēs sunt eī quī multōs agrōs habent? (viii) Quālis est is quī amīcum semper amat? (ix) Scrībe ea nōmina animālium quae nōvistī. (x) Quae ex hīs animālibus docilia sunt? (xi) Quae nōbīs ūtilia sunt? (xii) Quōmodo equus nōbīs ūtilis est? (xiii) Quid in camerā nostrā ūtile est? (xiv) Quālēs agrī nōbīs ūtilēs sunt? (xv) Explicā vocābula: dīves, docilis, fidēlis, avis, gallus. D. Tū ipse, Ō discipule, per rūs errāvistī. Quae animālia vīdistī? Scrībe decem līneās.

QUĀRTA ET TRĪGENSIMA LĒCTIŌ. Adiectīva III Dēclīnātiōnis. Rūra Cornēlī.

Deinde ego et canis per rūra īvimus, ubi servī nostrī labōrābant. Arātor agrum arābat; arātrum trahēbant duo bovēs, quōrum colla iugō coniūncta erant. In proximō agrō pāstōrem vīdimus. Senex pauper est et plērumque sōlus sedet; itaque carmina et trīstia et dulcia sibi ovibusque cantat. Circum pāstōrem grēx ovium lentē errābat. Parvī āgnī procul ā mātribus saliēbant, quae trīstī vōce eōs vocābant; sed canis noster, animal sagāx, eōs ad mātrēs mox redēgit. Alium agrum intrābam, cum taurus ingēns in mē incurrere incēpit. Semper saevus est hic taurus; ego igitur cum cane, quī nōn audāx est, sī taurum prope sē videt, domum fūgī.

Ecce, trēs suēs in hortum errāvērunt! Māgnīs clāmōribus eās expellere volēbam, sed difficile est suēs docēre; hae saltem id quod imperābam facere nōlēbant. Baculum igitur sine morā sūmpsī et cum cane illa stulta animālia ex hortō expulī.

PĒNSUM. A. Dēclīnā: senex, canis audāx, taurus ingēns, carmen trīste, trēs suēs, sagāx animal, bōs docilis. B. Explicā per clausulam relātīvam: arātor, arātrum, iugum, pāstor, carmen, pauper, canis, bovēs, senex. C. Respondē: (i) Quae animālia sagācia sunt? Quae stulta? (ii) Quandō nōn audācēs sumus? (iii) Quis ovēs agēbat? Quis āgnōs redēgit? (iv) Quāle carmen pāstor cantābat? (v) Quālēs hominēs sunt pāstōrēs? (vi) Quōmodo Mārcus suēs expellere volēbat? Quōmodo ovēs āgnōs vocābant? (vii) Estne facile an difficile asinum docēre? equum docēre? (viii) Quālia carmina tū amās? (ix) Cūr pāstor semper cantat? (x) Quā viā suēs īre semper volunt? (xi) Cūr canis domum fūgit? (xii) Quandō Mārcus timidus fuit? Quandō audāx? (xiii) Estne hoc pēnsum facile?

QUĪNTA ET TRĪGĒNSIMA LĒCTIŌ. IV Dēclīnātiō. Iter Hannibalis.

Gāius Cornēlius Scīpiō duōbus cum fīliīs sub porticū umbrōsā sedēbat. Mārcus eī dixit: 'Nārrā nōbīs, pater, fābulam dē Hannibale illō quem avus noster vīcit.' 'Sānē! nōn tamen dē victōriā Scīpiōnis, sed dē māgnō itinere quod Hannibal trāns Alpēs fēcit, hodiē vōbīs nārrābō.

'Poenī māgnam et pulchram urbem in Āfricā incolēbant, quae Carthāgō vocābātur. Dux Poenōrum, Hannibal, vir fortis et prūdēns, Rōmam capere volēbat. Ingentī igitur cum exercitū in Ītaliam invādere cōnstituit. In hōc exercitū erant peditēs et equitēs et iaculātōrēs et elephantī. Ex portū Carthāginis ad Ītaliam tantum exercitum vehere nāvēs nōn poterant; parvae enim tum erant. Hannibal igitur exercitum per Hispāniam et Galliam dūcere cōnstituit. Nunquam anteā tantus exercitus tam longum iter fēcit! Hibērum flūmen montēsque Pȳrēnaeōs trānsiit. Per Galliam longum iter fēcit. Difficile erat Rhodanum trānsīre, quia gentēs Gallōrum īnfestae erant.'

PĒNSUM. A. Dēclīnā: porticus umbrōsa, exercitus māgnus, iter longum, vir fortis et prūdēns. B. Explicā per clausulam relātīvam: porticus, portus, porta, pedes, eques, iaculātor, hostīlis, fortis. C. Respondē: (i) Ubi Poenī habitābant? (ii) Quālis urbs erat Carthāgō? (iii) Quālī in urbe habitās? (iv) Quā in parte urbis nāvēs manent? (v) Unde nāvēs in mare exeunt? (vi) Cūr Hannibal mare trānsīre cōnstituit? (vii) Quid Hannibal facere cōnstituit? (viii) Ubi Cornēlius hanc fābulam nārrābat? (ix) Cūr ibi sedēbat? (x) Quōmodo vocātur pater patris? (xi) Quōmodo vocātur is quī iacula cōnicit? (xii) Quōmodo vocantur eī quī pedibus eunt? (xiii) Quōmodo vocātur mīles quem equus vehit? (xiv) Quāle animal est elephās? equus? asinus? D. Dēscrībe (i) exercitum Hannibalis; (ii) iter Hannibalis; (iii) Hannibalem.

SEXTA ET TRĪGĒNSIMA LĒCTIŌ. Adverbia. Iter Hannibalis.

'Hannibal autem vir fortis et prūdēns erat; nam omnia perīcula, quae vītāre poterat, prūdenter vītābat; sī tamen vītāre nōn poterat, ipse prīmus in perīculum fortiter ībat. Tandem ad īmās Alpēs pervēnit; ibi Gallus quīdam eī saltum mōnstravit. Via per montēs inīqua erat et angusta; ascēnsus igitur erat difficilis.'

Mārcus patrem rogāvit: 'Potestne elephās, tam grave animal, montem ascendere?'

'Ita, mī fīlī; elephās docilis est et sagāciter facit id quod magister imperat; hī saltem elephantī cum cēterō exercitū nōn sine māgnō labōre ascendērunt.'

Tum Mārcus 'Nōn celeriter,' inquit, 'mī pater, elephantī currere possunt.' Cornēlius autem 'Immō vērō celeriter,' inquit, 'in campō et per silvās elephantī currunt; sed in montibus lentē et prūdenter eunt. Hannibal etiam in Alpibus prūdenter ībat, quia gentēs barbarōrum quae ibi habitābant saepe eum audācter oppūgnābant. Aliquando ingentia saxa dē summīs montibus in exercitum dēvolvere incēpērunt; sagittāriī statim arcūs sūmpsērunt et sagittās in hostēs mīsērunt; sed hī post māgna saxa latēbant neque iterum sē audācter ostendēbant.'

PĒNSUM. A. Ex hīs adiectīvīs fac adverbia: fortis, prūdēns, sagāx, audāx, celer, ūtilis, rapāx, bonus, malus, lentus, rapidus. B. Dēclīnā: animal grave, gēns hostīlis, ascēnsus difficilis, summus mōns. C. Scrībe Partēs Prīncipālēs: habitō, invādō, cōnstituō, vehō, dūcō, trānseō, faciō, vītō, ascendō, imperō, currō, oppūgnō, dēvolvō, incipiō, mittō, sūmō, ostendō. D. Explicā per clausulam relātīvam: sagitta, arcus, sagittārius, sagittāriī, saltus, magister elephantī, prūdēns, fortis. E. Quōmodo barbarī, quī in Alpibus habitābant, exercitum Hannibalis oppūgnābant? Scrībe decem līneās.

SEPTIMA ET TRĪGENSIMA LĒCTIŌ. V Dēclīnātiō. Iter Hannibalis.

'Rem difficilem Poenī faciēbant. Via enim nōn inīqua modo, sed rupta etiam in multīs locīs erat. Ibi neque elephantī neque equī neque asinī, nē hominēs quidem gradum facere poterant.'

Mārcus 'Dē asinīs,' inquit, 'nihil, Ō mī pater, dīxistī. Erantne asinī etiam in exercitū Hannibalis?' 'Erant in exercitū asinī, quī onera vehēbant. Nēmō, ut dīxī, gradum facere poterat, ubi via rupta erat. Tum peditēs et iaculātōrēs genibus manibusque saxa ascendērunt, deinde animālia trāns locum difficilem fūnibus trāxērunt. Itaque tōtum āgmen iterum in tūtam viam pervēnit. Hic nivēs altae in monte iacēbant, illīc glaciēs; neque exercitus prōcēdere poterat, antequam peditēs viam per nivēs glaciemque fēcērunt.

'Novem diēs Poenī Alpēs ascendēbant; decimō diē ad summum saltum pervēnērunt. Tum Hannibal omnēs mīlitēs convocāvit et tālia eīs dīxit: "Prīmus nōs exercitus Alpēs trānsiimus; dēscēnsus adhūc nōs manet; haec rēs certē facilis erit nōbīs quī tam novam et difficilem rem fēcimus; quīnque diēbus in campīs Ītaliae stābimus; fortēs este! dēscendite!"'

PĒNSUM. A. Dēclīnā: rēs difficilis, ūnus diēs, duo diēs, genū, dextra manus, nix alta. B. Explicā per clausulam relātīvam: gradus, onus, genua, manūs, pedēs, nix, rēs difficilis, fūnis. C. Respondē: (i) Quot diēs Hannibal ascendēbat? Quot diēbus ad summās Alpēs pervēnit? Quotō diē illūc pervēnit? (ii) Quibus membrīs Poenī saxa ascendēbant? (iii) Ubi nē hominēs quidem gradum faciēbant? (iv) Cūr sagittāriī nōn multōs hostēs occīdere potuērunt? (v) Unde barbarī saxa dēvolvēbant? Quālia saxa? (vi) Quālēs erant barbarī? (vii) Postquam dux mīlitēs convocāvit, quālēs sunt mīlitēs? (viii) Quid dux mīlitibus imperāvit? (ix) Quae tēla sagittāriī mittunt? (x) Quō īnstrūmentō mīlitēs animālia trāxērunt? Trāns quālem locum? (xi) Quid in monte iacēbat? Quāle erat? (xii) Quot pedēs alta nix aliquandō in Britanniā iacet? (xiii) Vīdistīne unquam in flūmine glaciem? (xiv) Quālia onera asinī vehēbant? (xv) Quae erant haec onera? D. Quōmodo exercitus Hannibalis viam ruptam trānsiit? Scrībe decem līneās.

DUODĒQUADRĀGĒNSIMA LĒCTIŌ. Comparātiō. Iter Hannibalis.

Longa erat fābula, et proximō diē Cornelius dē itinere Hannibalis nārrāre perrēxit:

'Dēscēnsus Alpium difficilior erat quam ascēnsus. In campō peditēs lentiōrēs sunt quam equitēs; sed dum dē summīs montibus exercitus Hannibalis dēscendit, peditēs celeriōrēs fuērunt quam equitēs; elephantī ex omnibus lentissimī erant. Interdum elephantī in locīs superiōribus diū manēbant neque in loca īnferiōra dēscendere volēbant; via enim quae ūltrā Alpēs inīqua et perīculōsa erat, citrā inīquior erat et perīculōsior; neque elephantī, animālia ex omnibus gravissima, facile ascendere aut dēscendere poterant. Tandem mīlitēs campōs fertilēs Ītaliae īnfrā vīdērunt; statim fortiōrēs illīs fuērunt animī; longissimī enim itineris aderat fīnis.

'Decem diēbus ad summās Alpēs pervēnērunt; pauciōribus diēbus ad campum dēscendērunt. Postquam autem Rōmānī dē hāc tam difficilī rē audīvērunt, clāmāre incēpērunt: "Quis nunc nōs servāre potest? Nōnne Hannibal fortior et prūdentior est quam omnēs nostrī imperātōrēs? Difficillimam hanc rem fēcit; multō facilius erit nostram urbem capere." At post iter multō minor erat exercitus Poenōrum, quī antea māior erat quam Rōmānus.'

Tum Mārcus 'Cēpitne,' inquit, 'Hannibal Rōmam?' Cuī pater respondit: 'Num hoc rogās, mī fīlī, tū quī Rōmānus puer es?'

PĒNSUM. A. Scrībe gradus comparātīvum et superlātīvum hōrum adiectīvōrum: lentus, inīquus, perīculōsus, fortis, paucī, prūdēns, facilis, difficilis, celer, longus, gravis. B. Comparā: (i) Hannibalem cum aliīs imperātōribus. (prūdēns.) (ii) ascēnsum Alpium cum dēscēnsu. (difficilis.) (iii) elephantum cum equō. (docilis.) (iv) canem cum asinō. (sagāx.) (v) montēs cum campīs. (altus.) (vi) hoc pēnsum cum trīgēnsimō. (facilis.) (vii) iter Hannibalis cum itinere quod tū cottīdiē facis. (longus.) (viii) peditēs cum equitibus. (lentus.) (ix) equitēs cum peditibus. (celer.) (x) canēs cum bōbus. (fidēlis.) (xi) mīlitem cum cīve. (fortis.) (xii) Brūtum cum Orbiliō. (stultus.) (xiii) discipulum qui nunquam labōrat cum eō quī nōnnunquam labōrat. (īgnāvus.) (xiv) puerum quī corpus exercuit cum eō quī hoc nōn fēcit. (validus.) (xv) quārtam decimam sententiam cum quārtā. (longus.) (xvi) gallīnās cum columbīs. (rapāx.) (xvii) Cornēlium cum pāstōre. (dīves.) (xviii) carmen pāstōris cum carmine gallī. (dulcis.) (xix) Padum cum Istrō. (rapidus) (xx) Ītaliam cum Siciliā. (māgnus.) C. Comparā trēs rēs per gradum superlātīvum: e.g. Ex hīs animālibus, elephantō equō cane, elephās gravissimus est. (i) taurum et ovem et canem. (saevus.) (ii) Alpēs et Pȳrēnaeōs et Āppennīnōs. (altus.) (iii) Istrum et Tiberim et Padum. (longus.) (iv) Britanniam et Corsicam et Siciliam. (māgnus.) (v) ducem et pāstōrem et arātōrem. (fortis.) (vi) equum et vaccam et suem. (fidēlis.) (vii) canem et asinum et taurum. (sagāx.) (viii) stilum et sellam et iānuam. (parvus) (ix) Brūtum et Marcum et Tertium. (stultus.) (x) hanc partem pēnsī et prīmam et alteram. (facilis.) (xi) hanc sententiam et prīmam et tertiam. (brevis.)

ŪNDĒQUADRĀGĒNSIMA LĒCTIŌ. Comparātiō Adverbiōrum. Villa Cornēliāna.

Mārcus vīlicum multa cottīdiē dē animālibus rogābat. Aliquandō, dum per agrōs ambulant, 'Dīc mihi, Dāve,' inquit, 'nōnne canis omnium animālium celerrimum est?'

Respondit Dāvus, 'Minimē, cervī enim celerius quam canēs currunt, et celerrimē omnium animālium.'

Tum Mārcus 'Nōnne vēnātōribus,' inquit, 'canēs sunt quī cervōs in silvīs agunt? Cūr igitur hōs canēs adhibent, sī lentius quam cervī currunt?'

'Sunt ista, ut dīcis, respondit vīlicus; 'sunt canēs vēnāticī quī vel cervōs celeritāte superant.'

Deinde Mārcus 'Sed certē', inquit, 'si nōn celerrimum, at ūtilissimum omnium animālium canis est.'

Tum vīlicus: 'Quid dīcis, Mārce? Mihi fortasse aliīsque pāstōribus canis est ūtilissimus; sed mīlitī equus, agricolae bōs, viātōrī mūlus, aliīs alia animālia ūtiliōra sunt quam canis.'

Mārcus, quī dē hōc respōnsō diū cōgitābat, tandem 'Sed ego,' inquit, 'canem māximē āmō, et libentius cum cane meō lūdō quam cum omnibus aliīs animālibus.'

PĒNSUM. A. Scrībe gradūs comparātīvum et superlātīvum hōrum adverbiōrum: celeriter, lentē, rapidē, prūdenter, fortiter, bene, male, facile. B. Adiectīva in adverbia verte et finge novās sententiās: (i) In campō eques celerior est quam pedes. (īre.) (ii) In montibus pedite lentior est eques. (iii) Canis sagācior est sue. (āgnōs redigere.) (iv) Equus fidēlior est asinō. (magistrum amāre.) (v) Caesar prūdentior erat Hannibale. (exercitum dūcere.) (vi) Hannibal Caesare audācior erat. (bellum gerere.) (vii) Mīles fortior est quam pāstor. (pūgnāre.) (viii) Padus flūmen celerius est quam Rhodanus. (fluere.) (ix) Quīntus melior scrīptor est quam Titus. (scrībere.) (x) Hic servus illō pēior arātor est. (arāre.) C. Respondē: (i) Uter celerius currit, tū an amīcus tuus? (ii) Ex nostrīs discipulīs, quis celerrimē currit? quis optimē cantat? quis facillimē pēnsum Latīnum facit? quis saepissimē abest? (iii) Quae īnstrūmenta tibi in lūdō ūtilia sunt? (iv) Quod īnstrūmentum magistrō ūtilissimum est? (v) Utram linguam libentius discis, Gallicam an Latīnam? (vi) Quāle animal est cervus? (vii) Quōs cervus fugit? (viii) Curritne cervus celerius quam canēs vēnāticī? (ix) Quibus hominibus canēs ūtilēs sunt? D. Aliī discipulī verba Mārcī, aliī verba Dāvī ēdiscent. Posteā in lūdō sermōnem eōrum iterābunt.

QUADRĀGĒNSIMA LĒCTIŌ. Gerundium. Servī.

Hostēs, quōs Rōmānī cēpērunt, servī fīunt. Aliī autem barbarī erant et rudēs; agrōs igitur colēbant aut pecudēs pāscēbant. Aliī servī erant Graecī, quī Rōmānīs saepe doctiōrōs semperque callidiōrēs erant. Hī librōs dominī cūrābant, lītterās scrībēbant, pecūniam numerābant. Domina etiam habēbat servās multās, quae vestēs faciēbant aut īnfantem cūrābant. Stolam enim tunicamque, quas Semprōnia gerit, et togam, quam Cornēlius gerit, domī fēcērunt servae. Prope Cornēlium stat nūntius; mox Rōmam ībit lītterāsque amīco dominī reddet.

Servī, quī in villā nātī sunt ibique semper vīxērunt, vernae vocantur. Mārcus parvum vernam habet, qui cum eō ad lūdum it et librōs portat. Quō cōnsiliō Mārcus ipse ad lūdum it? Discendī causā ad lūdum it.

Servī, quī validiōrēs erant quam cēterī, saepe in Circō Māximō pūgnābant. Hi gladiātōrēs vocābantur, quia saepius gladiō pūgnābant. Plērīque gladiātōrum capillōs flāvōs oculōsque caeruleōs habebant; Germānī enim erant aut Britannī. Nunquam patriam suam iterum vidēbunt; nam servus effugere nōn potest. Multī ex eīs in Circō Māximō pūgnāre mālunt quam in vīllā Rōmānā servīre. Fortasse eōs aliī gladiātōrēs occīdent! Hic servitūtis erit fīnis. Hoc spectāculum videndī causā Rōmānī conveniēbant. Saepe ante decem mīlia spectātōrum gladiātōrēs alius alium occīdēbant.

PĒNSUM. A. (i) Quō cōnsiliō ego ad tabulam eō? (ii) Quō cōnsiliō tū ad mēnsam cōnsīdis? (iii) Quō cōnsiliō puerī in campum eunt? (iv) Quō cōnsiliō nōs ad flūmen īmus? (v) Quō cōnsiliō tū stilum sūmis? (vi) Quō cōnsiliō Iūlius Caesar mare trānsiit? (vii) Quō cōnsiliō agricola et fīlius ēius Rōmam īvērunt? (viii) Quō cōnsiliō discipulī ad lūdum veniunt? (ix) Quō cōnsiliō tū in lēctum tē iacis? (x) Quō cōnsiliō Rōmānus post mūrum sē posuit? (xi) Quō cōnsiliō Hannibal Alpēs trānsiit? (xii) Quō cōnsiliō Horātius pontem dēfendit? (xiii) Quō cōnsiliō Rōmānī ad Circum conveniēbant? (xiv) Quō cōnsiliō verna cum Mārcō ad lūdum ībat? (xv) Quō cōnsiliō nūntius Rōmam currēbat? (xvi) Quō cōnsiliō vōs domum ā lūdō redītis? (xvii) Quō cōnsiliō cīvēs fūnem dē portā dēmīsērunt? (xviii) Quō cōnsiliō Horātius in Tiberim dēsiluit? (xix) Sī magister imperat: 'Aperī omnēs fenestrās!' quō cōnsiliō ē sellā venīs? (xx) Quō cōnsiliō magister ad lūdum venit? B. Scrībe Nōminātīvum et Genetīvum Cāsūs Singulāris Numerī et Genus: hostis, ager, pecus, pecūnia, nuntius, circus, servitūs, fīnis, spectātor, gladiātor. C. Explicā per clausulam relātīvam: gladiātor, verna, spectātor, toga, stola, servus, serva, dominus. D. Scrībe Partēs Prīncipālēs et Gerundium: eō, discō, conveniō, videō, gerō, pāscō, capiō, colō, cūrō, scrībō, referō, vīvō, effugiō, possum, mālō, serviō, occīdō.

ŪNA ET QUADRĀGĒNSIMA LĒCTIŌ. Cāsus Ablātivus. Vīlla Cornēliāna.

Contentī sumus fundō nostrō. Vaccae enim lāc et cāseum, gallīnae anatēsque ōva, pecora carnem praebent. Flūmen etiam, quod praeter vīllam fluit, piscibus plēnum est. Haec omnia nūllō labōre habēmus, sed sī frūmentum et vīnum cupimus, multō labōre opus est. Nostrī autem servī fundum dīligenter cūrant; nam dominum amant, quia et iūstus et benignus est; sī enim servus laude dīgnus est, et laudem et praemium accipit, sed is quī indīgnus est sine morā poenās dat.

Apud Claudium contrā miserī sunt servī; dominus enim ipse Rōmae habitat, vīlicus autem est omnium hominum iniūstissimus. Servōs enim cottīdiē ferit, neque unquam satis cibī eīs dat. Eī quī ēsuriunt nōn bene labōrāre possunt. Nōlunt igitur servī Claudiam dīligenter labōrāre, et quam plūrimī ē fundō aufugiunt. Eīs enim quī labōrant opus est cibō; eīs etiam qui nōn labōrant cibō opus est vīvendī causā.

PĒNSUM. A. Dēclīnā: lāc, pecus, carō, laus. B. Respondē: (i) Quālī pēnsō contentus est magister? (ii) Quālibus servīs contentus est dominus? (iii) Quibus rēbus mēnsa magistrī plena est? (iv) Quibus rēbus nostra camera plēna est? (v) Quālibus hominibus nostra camera plēna est? (vi) Quibus rēbus malum pēnsum est plēnum? (vii) Quibus animālibus ager est plēnus? Quibus avibus fundus? Quibus auimālibus mare? (viii) Quā rē dīgnus es, sī pēnsum bene fēcistī? (ix) Quā rē dīgnus es, sī pēnsum male fēcistī? (x) Quā rē tibi opus est scrībendī causā? (xi) Quibus membrīs tibi opus est videndī causā? Et natandī causā? Et ambulandī causā? (xii) Cūr servī apud Cornēlium libenter manēbant? (xiii) Cūr apud Claudium nōn manēbant? (xiv) Quis nostrōrum rēgum iūstus erat et benīgnus? (xv) Quis nostrōrum rēgum poenās dedit, quia iniūstus erat? C. 'Pāstor ōlim erat quī culpā dīgnus erat, quia ovēs nōn diligenter cūrābat.' Hoc est initium novae fābulae. Complē fābulam.

ALTERA ET QUADRĀGĒNSIMA LĒCTIŌ. Verbum Impersōnāle. Villa Cornēliāna.

Mārcus ōlim aegrōtābat neque ad lūdum īre volēbat. Ōtium igitur agere eī licuit. Patrem autem rēs agendī causā Tībur īre oportuit et Mārcus illum rogāvit: 'Licetne mihi, Ō pater, tēcum venīre? Volō enim rūrī errāre et vōcēs avium audīre, dum tū negōtium in urbe agis?'