Lexicon Latinum

Part 164

Chapter 1641,826 wordsPublic domain

Lignes _de communication_ (_t. de Brachium fossarum, linea communis, fortif._). quæ vulgo communionis.

_Entourer avec une armée_ toute la Totum opus militum corona cingere. ligne _des fortifications_.

_Garnir de troupes toute la_ Totum opus militum corona cingere. ligne _des fortifications, des retranchements_.

_Ouvrir, établir des_ lignes _de Castellum brachiis cum opere communication entre le château castrorum conjungere. et le camp_.

Livre _des recettes et des Codex accepti et expensi. dépenses_.

Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius. mémorial_; livre _de raison ou grand livre_, _c. à d._, _un registre où les négociants portent tout leur compte par doit et avoir_.

Loterie. Ludus, qui sorte facta constat, urna sortis fortuitæ.

Demi-lune (_fortific._), lunettes Lunatum munimentum, propugnaculum. (_fortif._).

M

_De ma_ (_ta, sa_) _propre_ main. Manu mea, tua, sua.

_Mettre une_ maison _en vente_. Ædes venales inscribere.

Majeur. Aliena tutela emancipatus, liberam rerum suarum administrationem adeptus.

_Fidéicommis._ Majorat, _celui Heres fiduciarius. qui possède un_ majorat. _Fideicommissaire._

Mandat _d’arrét_. Litteræ facinorosi comprehendendi causa missæ.

_Champ de Mars; place d’armes; Campus martius, diribitorium. champ de_ manœuvre. _Rendez-vous des troupes._

Manufacture; _fabrique_. Officina operum manu factorum.

Marche. Iter.

Marche _forcée_. Magnum iter, magnum itineris spatium.

_Battre, sonner la_ marche; Receptui canere, signum dare, signum _sonner la retraite_. buccina dare, tuba revocare milites.

_Se mettre en_ marche, _en route; Iter inire, aggredi. partir_.

_Observer la_ marche _de l’armée Itinera hostium observare, explorare. ennemie_.

_Contre_-marche. Itinera transversa.

_Feld_-maréchal (_en Allemagne Summus castrorum præfectus. et en Autriche_), _maréchal_ (_en France_), _généralissime_; _général en chef. Commandant en chef._

Maréchalat; _Feld-maréchalat_ Supremi castrorum præfecti vicarius. (_Allem. et Aut._).

_Donner la bénédiction nuptiale Ritibus sacris jungere connubii à_; marier. fœdera, solemni præcatione nuptias lustrare.

Matricule. Album, formula censendi.

Maxime, _règle, principe_. Regula.

Mausolée; _un monument élevé Mausolæum; monumentum exsequiarum pour témoigner de la douleur causa, contestando publico dolori publique_. positum.

Mèche. Funis e fomite. Incendiarii funes.

Mécontent, _malcontent, de Animus alienus et offensus. mauvaise humeur_.

_Médaille commémorative_; médaille. Nummus in memoriam rei singularis, facti, relatæ victoriæ cusus, nummus vetustatis gratia asservatus.

Médaillon. Nummus modi majoris, maximi moduli.

_Exercer la médecine_; _être_ Medicinam exercere. médecin.

_Nourriture obtenue à force de Victus precarius. prières, en demandant l’aumône_; mendicité.

_Dire la_ messe, _célébrer le Rem divinam facere, sacris operari. saint Sacrifice_.

_Dire la_ messe _pour les Sacrum piaculare facere, expiare défunts, la messe des morts_; manes defunctorum. _chanter une messe de requiem, un requiem_; _célébrer un office pour les morts, faire le service_ (_funèbre_) _pour_ (_tel défunt_).

_Ouïr, entendre la_ messe, Rebus divinis interesse. _assister à la Messe, au saint Sacrifice_.

Mesure (_musiq._); _cadence_. Modus vocum, numerus in cantu.

Meurtrières (_ouvertures dans les Gula propugnaculi. remparts pour tirer à couvert_).

Milices. Milites provinciales, armati populares, raptim ad arma convocati.

Mine. Cuniculus. Furnulus. Sinuosi mæandri, pulvere pyrio farti.

_Une_ mine _qu’on a fait jouer, Cuniculi accensi. sauter_.

Miner _un ouvrage_ (_de Cuniculis aggerem subtrahere. fortification_), _le faire sauter_.

Minéral; _fossile_. Fossilia.

Mines _de fer_. Secturæ ferrariæ, fodinæ.

_Les_ mines _firent une large Cuniculo suffossa mœnia ingens brèche aux remparts_. nudarunt spatium.

_Faire des_ mines. Cuniculos rectos agere.

_Faire des brèches aux remparts à Cuniculis muros subruere. l’aide des_ mines.

Ici, _là, il y a des_ mines _fort Metalla exercentur hic vel ibi magno riches_. proventu.

_Revenu des_ mines. Pecunia quæ ex metallis redit.

_Contre_-mines. Cuniculi adversi, oppositi. Transversus meatus.

Mineur. Nondum rerum suarum liberum usum adeptus.

Missel. Liber sacer ritualis, liber liturgiæ.

_Coiffé d’une_ mitre. Infulatus, mitratus, sacris infulis conspicuus.

Modèle, _exemple_. Exemplar; modus formaque.

_Être fidèle à son_ modèle. Ab exemplari pendere.

_Avoir de bonnes_ mœurs, _avoir Moribus se probare. une conduite irréprochable_.

Mœurs _légères, conduite légère, Mores facillimi. facile_.

Monarchie. Dominatus unius; potentia singularis.

_Directeur de la_ monnaie. Monetæ censor.

Montre. Horologium portatile, rotatum minus.

_Lois morales, de la_ morale. Res morum, morum præcepta.

_Celui qui est_ mort _civilement, Ærarius, capite census. qui a perdu ses droits de citoyen_; _qui est frappé de mort civile_.

Mortier (_artillerie_), _pièce Mortarium ignitum, bellicum, d’artillerie pour lancer des tormentum excitando incendio, bombes_. succutiendis ædibus.

N

_De_ naissance _honnête, de Honesto loco natus. famille noble_.

_D’illustre_ naissance. Natus haud obscuro loco, summo loco.

Naturaliser. Civitate donare peregrinum.

Négociateur _de la paix_; Conciliator pacis, disceptator de médiateur _de la paix_. pace.

Neutralité. Animus a studio partium alienus, neutri parti addictus animus.

Neutre. Medius, neutrius partis, medium partibus se præstare.

_Vers le_ nord, _du côté du nord_. In septentriones spectare.

Notaire. Qui præscriptoris Cæsarei jura adeptus est, obsignator testamentorum publica auctoritate præditus.

O

Observer _la marche des ennemis_. Itinera hostium observare, explorare.

Officiers _supérieurs_. Præfecti belli superiori honore, primorum ordinum ductores.

_Sous_-officiers. Præfecti militum inferiori dignitate.

Opéras. Ludi scenici qui canendo peraguntur.

Opuscule, _brochure, petit traité_. Libellus exiguus.

_Le Pater, l’_oraison dominicale. Formula precandi a Christo instituta.

Oratoire; _chapelle_. Ædicula, sacellum, sacrarium, locus privatæ pietati sepositus, dicatus.

_Décret impérial; ordonnance Sanctio imperatoria, lex regia, lex du roi_; ordonnance _royale. in quam fidem suam obstringunt Capitulaires de Charlemagne._ Cæsares.

Ordre, _commandement_. Imperium, imperata, præscriptum.

_Agir d’après les_ ordres, _le Agere ad imperium. commandement_.

_Donner des_ ordres _secrets, Tabellas signatas præfectis dare. des instructions secrètes aux officiers supérieurs_.

_Mot d’_ordre; _mot de ralliement_. Tessera militaris.

_Chercher le mot d’_ordre. Tesseram vigiliarum petere.

_Donner le mot d’_ordre. Signum edere. Tesseram vigiliarum promulgare.

_Obéir aux_ ordres, _au Imperio parere. commandement_.

_Sans l’_ordre, _contre les ordres Injussu ducis. du général_.

Orgue _portatif_. Organum pneumaticum duobus follibus instructum, quod in locum quemcumque transferri potest.

Ouvrages _à corne_ (_fortific._). Cornuta opera.

Ouvrages _extérieurs_ (_m._), Munimenta exteriora, quæ manu _dehors_ (_m. plur._), adjuncta sunt, opera munitioni _pièces détachées pour les præstructa, moles insularum specie fortifications_; _forts avancés_. a vallo divulsæ et aqua circumfusæ.

P

Pacha (_gouverneur d’une province Purpuratus v. g. Bosnensis. turque_). Administrator provinciæ apud Turcas.

Pain _de munition_. Panis castrensis, secundarius.

Pairs. Proceres regni, qui jure suffragandi in regno gaudent.

Palissades. Valli, sudes munimenti præpilatæ, cervi. Sudium sepimentum. Palorum vallum.

Palissades _de pieux pointus_ (_t. Furcati stipites ad hostis ascensum de fortif._). prohibendum, conferti sudium pectines.

_Couper, préparer des pieux pour Comparare. faire une_ palissade.

_Faire une_ palissade; _planter Sudes, stipites præacutos defigere. des pieux pour faire une palissade_.

Pape; _souverain-pontife_; Summus pontifex; papa. Romanæ _saint-père_. Ecclesiæ supremus pastor.

_Recevoir la bénédiction du_ Pape. A pontifice solemni precatione lustrari.

_Recevoir un Bref du_ pape, _du Litteræ a Pontifice Romano publice souverain-pontife_. scriptæ.

Papiers _sans valeur_. Scriptum nullius pretii.

_Un_ paragraphe, _un article, un Nimium quam longa verborum chapitre démesurément long_. continuatio.

Parapet. Lorica, lorica post circitorum viam.

Parapet. Collis jaculatorius, mœnibus superstructus, colles interpositi in extrema mœnium planitie, valla prominentia. Tumuli propugnaculo impositi.

_Élever des_ parapets _sur les Pluteos vallo addere. remparts_; _garnir les remparts de parapets_.

Parer, _détourner un_ coup; Declinatione quadam alicujus _éviter un coup en se petitionem effugere. détournant_.

_Actes du_ parlement _en Tabulæ publicæ supremæ curiæ in Angleterre_. Anglia.

_Héraut_; _envoyé_ parlementaire Caduceator. (_qui porte un caducée_).

_Messager de paix._—_Héraut_ Caduceator, pacis internuntius. parlementaire (_qui porte un caducée_).

Parquet; _plancher parqueté_. Pavimentum tesselatum.

Parrain. Baptismatis testis, pater lustricus, sponsor fidei, sacræ initiationis arbiter.

_Choisir un_ parrain. Adhibere aliquem sponsorem fidei.

_Servir de_ parrain _à un enfant_; Ad sacrum fontem sponsor fui. _tenir un enfant sur les fonts de baptême_.

Pasquinade; _libelle_. Libellus famosus; criminationibus confertus liber.

_Défendre le_ passage _de.... à Itinere prohibere aliquem. qqn_.

_Délivrer un_ passeport _à Commeatu, publicis litteris instruere quelqu’un_. aliquem.

_Refuser un_ passeport _à Prohibere commeatu, aliquem quelqu’un_. intercludere.

Passion, _affection, inclination_. Prava animi affectio.

_La_ passion _de N.-S.-J.-C._ Historia Christi patientis.

_Réciter le_ pater _pour qu’un Præire verba orationis Dominicæ autre le répète mot pour mot_. alicui.

Patrouille; _guet_. Excubitores, circitores.

_Piquet_; _garde du camp_, Milites, equites pro castris patrouille _à cheval_. excubantes.

Patrouiller, _faire la patrouille_. Vigilias intentiori cura lustrare.

Pause. Respiratio in arte musica.

_Presser le_ payement. Consectari debitum.

Pélerinage. Peregrinatio religionis causa.

_Le jour de_ pénitence _et de_ Solemnes, publicæ supplicationes ad prières publiques _est prescrit_. deposcendam superum pacem indictæ sunt.

Pensionnaire. A pensionibus reipublicæ.

_Grand_-pensionnaire, _c. à d._, Procurator reipublicæ in Hollandia. _principal chargé d’affaires en Hollande_.

Percepteur, _receveur_. Coactor, exactor.

Période (_litt._). Ambitus verborum, circuitus orationis, continuatio verborum.

_Appliquer des_ pétards _contre Pylocastrum admovere, applicare, une porte_; _visser des pétards injicere portæ. à une porte_ (_guer._).

_Enfoncer, entamer une_ phalange; Perfringere, disjicere phalangem. _rompre les lignes ennemies_.

_Arrière-bouche_; pharynx, Gula. _gosier_; _gorge, cou_; _gueule_.

Phénomène, _apparition céleste_. Apparitio sideris.

Pièces de campagne. Tormentum castrense, tormenta legionum.

Piété (_filiale_); _affection pour Pietas. ses proches_; _respect_ (_pour ses maîtres_); _amour_ (_de la patrie_).

_Respect_; piété. Religio.

_Livrer une ville au_ pillage; Vitam fortunasque civium direptioni _mettre une ville à sac_. militum objicere.

_Demi_-pique; _pique de vélite_ Velitaris. (_infanterie légère chez les Romains_).

_Être de_ piquet _au Populares tueri. fourrage_;—_mettre de piquet au fourrage_.

Pistolet,—_revolver_. Bombarda minor, equestris; manualis fistula.

Place _frontière_. Urbs quæ fines tuetur, propugnaculum imperii defendendis limitibus appositum.

Plaider; _plaider une cause_. In foro versari, causam agere, causæ alicujus patronum exsistere.

_Profession d’avocat_; _assistance Opera forensis, commentationes d’un défenseur_; plaidoirie. causarum.

Plénipotentiaire (_d’un prince, Rerum agendarum summa potestate d’une nation_). instructus.

_Celui qui fait jouer les machines Is qui tormenta intendit, machinarum de guerre_, (_de nos jours on bellicarum librator. dirait_ pointeur _d’artillerie_) _ou d’une manière plus générale: officier du génie et d’artillerie_.

_Un tonneau, un baril de_ poix. Cupa tæda et pice conferta.

_Règlement de_ police; _loi Lex sumptuaria, ordo disciplinæ somptuaire_ (_chez les Romains_). civilis.

Politique. Prudentia civilis.

_Excellent_ politique. Pacis artium gnarus.

Pompe _à feu, à incendie_. Machina delendis ædium incendiis deserviens, deputata.

Ponton. Rates junctæ trajectui aptæ, ad transeundum instructæ.

Porcelaine. Vasa fictilia Sinensium.

Portier, _concierge_. Atriensis.

Portraits _des aïeux_; _portraits Patrum et avorum picta effigies. de famille_.

_Reconnaître la_ position, _la Situm urbis perspicere. situation d’une ville_.

_Ne pas maintenir une_ position; Locum non tenere. _lâcher pied_.

_Prendre_ position _sur une Capere collem. hauteur, une colline_.

Possesseurs _d’un bien Possessores prædii hereditarii. héréditaire_.

_Obtenir qqche à titre de_ Aliquid titulo supremi dominii, possession _absolue_. neminique obnoxio jure consequi.

_Chevaux de_ poste. Equi publici, meritorii, cursorii, veredarii.

_Grand-maître des_ postes. Cursuum publicorum supremus moderator.

_Environner l’ennemi d’une ligne Cingere hostem stationibus in modum de_ postes, _et l’assiéger en obsidii. qqe sorte_.

Post-scriptum. Transversus versiculus extremæ epistolæ.

Poudre. Pulvis pyrius, nitratus, tormentarius.

Praticable, _faisable, possible_. Quod fieri potest, in usum deduci potest.

Prébende; _bénéfice_. Reditus et census ex bonis sacris.

_Gouverneur_, précepteur _de Moderator juventutis nobilis, qui jeunes gens de qualité, de bonne liberalibus juventutis studiis dux famille_. et moderator præest.

Prêcher; _faire un sermon_; De rebus divinis ad populum concionem _annoncer la parole de Dieu_. dicere, publice interpretari res divinas.

Prédicateur. Præco verbi divini.

Préliminaires _de paix, bases d’un Prima lineamenta pacis. Rudis pacis traité de paix_. typus.

_Se mettre en devoir de faire le Quæ ad oppugnationem oppidi pertinent siége_ (_d’une ville_), _faire comportare. les_ préparatifs _du siége_.

Prescription; _surannation_ Acquisitio seu adjectio dominii (_de_), _usucapion_ (_t. de dr. per continuationem temporis lege rom._). definiti. Usucapio.

_Dispute sur la_ préséance. Certamen honoris.

_Être en dispute, disputer sur la_ In honoris contentionem incidere. préséance.

Président _du conseil privé_. Senatus sanctioris princeps.

_Être_ président, _avoir la Tota comitia suis humeris, curis présidence de la chambre des sustinere. députés_.

Prétendant. Æmulus regni.

_Élever des_ prétentions _sur Jura antiqua revocare. d’anciens droits_.

Prêter _de l’argent à intérêts_; Fenori pecuniam dare. _placer de l’argent_.

Prêter, _avancer de l’argent à Pecunias expensas alicui ferre. qqn_.

_Grand_-prévôt _de l’armée_. Penes quem est summa imperii custodia.

Primipile _ou primipilaire_, _c. à Primi pili centurio. d._, _1ᵉʳ centurion_; _celui qui commande la 1ᵉʳᵉ compagnie des triaires. Premier capitaine_.

Prince _royal, impérial_. Heres regni, in spem regni genitus.

_Droits de justice_; _frais de_ Lis æstimata, expensæ litis. procédure; _dépens_.

Procession. Solemnis sacrorum pompa, supplicantium agmina.

_Aller en_ procession. Deducere pie supplices.

Proclamer _par des hérauts envoyés Præconibus circummissis pronuntiare. dans différentes directions_.

_Faire_ profession; _faire, Vota solemnia sacri ordinis émettre ses vœux_; _se consacrer nuncupare, DEO se solemni votorum à DIEU par les vœux_. sponsione devovere.

_Au_ prorata (_dr._), _à Pro rata parte, pro cujusque proportion, proportionnellement_. facultatibus.

_Supprimer, enlever, refuser le Intercessionem tollere. droit de_ protestation.

Protester. Intercedere, vetare, obnuntiare, contra obtestari.

Protonotaire. Primarius scriba, primus eorum qui reipublicæ sunt ab epistolis.

Protonotariat. Primarii scribæ munus.

Puits _artésien_; _jet d’eau_. Aquæ artificiose prosilientes.

Q

Quaker. Secta tremulantium.

Qualités. Bona quæ a natura data sunt, ingenii bona, dotes animi.

Quarantaine. Mora quadragesimum in diem producta, tempus valetudini experiundæ præfixum.

_Loger l’armée, mettre l’armée en_ Exercitum in agris collocare. quartier _dans les villages_.

_Quartiers_; quartiers _d’hiver_; Stationes militum; hiberna, stativa. _campement_; _cantonnements_.

_Assigner les_ quartiers _d’hiver_. Hiberna constituere.

_Quitter ses_ quartiers _d’hiver_; Copias ex hibernis excire. _entrer en campagne_.

Quartier _général du roi_. Tabernaculum regis.

Quartier _général_ (_prétoire Prætorium. anciennement_).

Quête, (_collecte ecclésiast._). Pecunia viritim collecta. Stipis voluntaria collatio.

_Argent quêté, produit d’une_ Pecunia viritim, in capita collata. quête.

Quittance, _acquit_; _reçu_. Syngrapha, chirographum, acceptilatio.

Quittance _générale, finale_. Agnitio satisfactionis plenissima.

R

Rançon. Pretium captivorum.

Rangs. Ordines.

_Garder les_ rangs. Servare ordines.

_Rompre les_ rangs. Ordines laxare.

Rangs _serrés_; _être en rangs Conserta agmina, densati ordines serrés_. consistunt, inter aciem consistens miles.

_Lettre de_ rappel; _édit, décret Edictum, decretum quo cives, milites en vertu duquel ceux qui sub extero Rege stipendia merentes occupent des postes militaires domum revocantur. ou civils dans un pays étranger sont rappelés, pour motif de guerre_.

_Référendaire_; rapporteur. Cujus est in consilio publico causarum momenta exponere.

Ratifier. Ratum habere, auctoritate publica aliquid affirmare.

Ration. Demensum annonæ militaris.

Ravelin; _demi-lune_. Portæ propugnaculum, munimentum extra mœnia.

Récapituler; _résumer_. Summa rerum capita repetere.

_Assurer_ réception, _donner Pecuniam datam referre. Pecunias quittance de l’argent prêté à expensas alicui referre acceptas. qqn_.

Recette _assurée_. Reditus status.

Recette _fortuite_. Reditus fortuitus.

_Le produit de la_ recette _couvre Ratio par est acceptorum et facti les dépenses_; _les dépenses et impendii. les recettes se balancent_.

_Porter en compte les_ recettes. Ratio accepti scribitur.