Lexicon Latinum

Part 163

Chapter 1631,842 wordsPublic domain

Exercice; _exercer les soldats_; Meditatio campestris. Decursio _faire l’exercice aux soldats_. militaris. Componere solvereque ordines edocetur miles. Decursiones militares, voluptaria prœliorum simulacra.

_Je le sais, je l’ai appris Usu, experiendo didici. par_ expérience; _j’en ai été instruit par expérience_.

_S’_expliquer; _s’exprimer_; Exprimere sensa dicendo. Sensa mentis _rendre, exprimer sa pensée_. explicare, sensus suos alicui aperire. Promere, quæ in animo latent.

Expressions, _termes_; Exquisita verba et sonantia. _expressions choisies_; _termes sonores_.

_Basse_ extraction; _un homme Dedecus natalium. Homo cum probro de vile origine, de honteuse natus. extraction_.

Extrait, _abrégé, précis, Breviarium, compendium, commentarius sommaire_ (_d’un livre_). brevis.

_Tout hasarder, aller jusqu’au Extrema omnia experiri, pati rem bout, pousser les choses jusqu’à ad supremum discrimen adduci: la dernière_ extrémité. novissimum casum exspectare.

F

Façon, _main d’œuvre_. Manus pretium.

{ _un legs pieux_; Dicare aliquid sacris usibus. Faire { _une_ fondation _pieuse_; { _un legs_, _des legs pour des œuvres pies_.

_Faire_ faillite, _banqueroute_. Cedere foro, cedere bonis.

_Homme_ fantasque, _agité de Homo fanaticus, homo manibus suis vaines terreurs_. malisque umbris actus, _vel_ tuta vereri solitus, terroribus exagitatus.

Fascines; _fascinage_. Fasces viminei, fasces fruticum, crates militares, sarmentorum fasciculi.

_Faire des_ fascines; _faire du Sarmenta virgultaque colligere. fascinage_.

_Ouvrier en_ fascines, _fagoteur_; Lignator. _gabionneur_.

_Préparer des_ fascines _pour Materiam cædere crateis et pluteis garnir les approches (les faciendis, struendis, plectendis. tranchées) et les gabions_.

_Un copiste infidèle_; faussaire, Librarius mendosus. _c. à d._, _qui altère un acte authentique, qui fait un faux, ou une fausse signature_.

Fausse _monnaie_. Adulterini nummi.

_Sans perfidie, sans duplicité, Sine fuco. sans fraude, sans_ fausseté.

Faux. Fallax, insidiosus, veteratorius.

Faux _cachet_. Signum adulterinum.

_Cacher une haine profonde sous Odium pectore abditum multis verborum des paroles mielleuses; être un lenociniis obtegere. homme_ faux, _un traître_.

Fécial, _héraut d’armes qui Fecialis. déclarait la guerre_.

_Droit_ fécial. Jus feciale.

Félonie; _action de félon_; Crimen in beneficii auctorem _perfidie d’un vassal_. commissum.

Fête; _solennité_. Solemnis, festus dies.

Fief. Prædium beneficiarium.

_Demander_ (_une terre_) _en_ fief. Inaugurationem beneficiorum ab aliquo petere.

_Recevoir_ (_une terre_) _en_ fief. Ritu beneficiario inaugurari.

Figures _de Rhétorique, style Lumina orationis, ornamenta verborum figuré_. et sententiarum.

Fixer, _faire la fixation des Litem æstimare. dépens, fixer l’amende qui doit être payée par le condamné dans une affaire d’exaction ou de péculat_; _estimer le prix d’une chose disputée, ou régler les frais à payer par celui qui perdra sa cause_.

Flancs _d’une armée rangée en Latera legionis, agminis; alæ. bataille, ailes_. (_On dit l’aile droite, l’aile gauche, en parlant d’une armée rangée en bataille._)

Flanc _d’un bastion, d’un fort_. Latus propugnaculi.

Flancs _dans les ouvrages de Propugnacula in ambitu, recentiore fortifications_. structura.

_Attaquer les_ flancs _dégarnis de Latere aperto hostem aggredi. l’armée ennemie_.

_Garnir de cavalerie les_ flancs Latera equite munire. _de l’armée_; _protéger, couvrir les flancs_.

_Pour que l’ennemi ne puisse pas Ne hostes a lateribus suos pugnantes prendre, attaquer ses troupes circumvenire possent. en_ flanc.

_Serrer l’ennemi par les deux_ Ab utroque instare, utrumque urgere. flancs.

_Descendre le_ fleuve; _se laisser Vehi secundo flumine. aller au courant de l’eau, aller en aval, à vau-l’eau_.

_Remonter le_ fleuve; _naviguer Adversum flumen navis subit. contre le courant, aller d’amont_.

Flux _et reflux,—flot et jusant_. Maritimi æstus maximi. Maritimorum æstuum accessus et recessus.

Fonder _une ville_;—_établir une Coloniam deducere, coloniam colonie_; _coloniser_. constituere in aliquo loco.

Force _d’un terme, d’un mot_. Vis verbi.

_De ses propres_ forces. Suo, proprio Marte.

Formalités; _étiquette_ (_en usage Formulæ loquendi in aulis principum à la cour_). usurpari solitæ.

Formulaire; _formule, forme, Formula. formalités_; _définition_—(_t. de droit_)—_règle, principe, loi, formule_ (_au figuré_).

_Jurer, prêter serment d’après la_ Jurare in certa verba. formule _prescrite_.

Fortifier _une montagne_. Montem opere circumvenire.

Fortifier _une ville_.—_Bloquer, Oppidum vallo castellisque cerner une ville, entourer circummunire _seu_ claudere, d’ouvrages_ (_une ville qu’on oppidum circumvallare, vallo urbem assiége_). circummunire, vallum in oppidi circuitu ducere. Oppidum operibus claudere.

Fossé, _fosse, excavation, creux_. Fossa.

_Bord du_ fossé, _de la fosse_. Labrum, margo fossæ.

_Chariot de bagages_; fourgon. Currus sarcinis onustus.

_Fourrage._ Pabulum, frumentatio.

_Être de piquet au_ fourrage. Pabulatores tueri.

_Envoyer la cavalerie_ fourrager, Equites dimittere pabulandi causa, _au_ fourrage. milites frumentatum, pabulatum mittere.

Fourrier. Scriba cohortis, legionis.

Fourrier. Curatores sclopetarii tribuni _seu_ centurionis.

Fourrier _de la cour_. Curator hospitiorum aulicorum.

Fourrier, _sous-officier qui Hospitiorum designator. marque les logements, fait la répartition des vivres_.

_Sergent_-fourrier Designator, curator hospitiorum (_pour l’infanterie_); militarium. _maréchal-des-logis_ (_pour la cavalerie_).

Frais de transport; _voiture_; Portorium. _naulage_; _bachotage_.

_Faire_ fusiller _qqn_. Commilitonum glandibus sternendum aliquem objicere.

Fusée. Ignis artificiosus, contestandæ publicæ lætitiæ accensus, recta linea in altum assurgens.

_Décharger_ (_un_ fusil). Exonerare.

_Coup de_ fusil. Ictus sclopi.

_Recevoir un coup de_ fusil; _être Glande plumbea prosterni, tué d’un coup de fusil_. transverberari.

Fusils; _carabines_; _mousquets_. Sclopi igniarii majores, ferreæ fistulæ, bombardæ ductiles. Sclopus igniarius.

_Charger_ (_un_ fusil). Fistulam ferream pulvere nitrato et glande onerare.

_Balle de_ fusil. Glans plumbea.

_Il est éloigné de la portée d’un_ Tanto spatio distat, quantum globus e fusil. ferrea fistula emissus conficit.

_Fantassin_; fusilier; _simple Levis armaturæ pedes, miles soldat, mousquetaire_. manipularis.

G

Gabions. Corbes terra farti, vimineæ cistæ.

_Soustraire les_ gages _à qqn, Stipendium alicujus avertere, priver qqn de ses gages_; stipendio aliquem fraudare. _rabattre sur les gages de qqn_.

_Salarier, payer qqn; donner, Stipendium, attributam pensionem, payer à qqn ses_ gages, _son officii pretium alicui constituere, salaire, ses appointements, son numerare, ferre. traitement_.

Gala (_fêtes, festin à la cour_). Pompa solemnis aulæ, celebritas aulæ procerum.

Galant, _homme poli, de bonnes Vir omnibus rebus ornatus, ad omnem manières, d’une éducation humanitatem excultus. distinguée_.

Galanterie; _politesse, douceur, Comitas, lepor, urbanæ munditiæ. affabilité dans nos relations avec autrui_.

Galerie _dans laquelle les Tecta ambulatiuncula. Athlètes s’exerçaient pendant le mauvais temps_.

Galeries, _portique_ (_galerie Intercolumnia ambulationis, xystus, dont le comble est soutenu par porticus. des colonnes, des arcades_), _xyste_.

Garantie _du gouvernement_; Fides publica. _protection de l’État_ (_t. de droit_).

Garde _noble_. Equestris ordinis juvenes, excubias circa cubiculum principis vice militum agentes.

Garde _du roi_. Apparitor regius.

Garde _urbaine, garde municipale_; Urbanæ cohortes. _milice de la ville_.

Garde, _cohorte prétorienne_; Milites prætoriani, stipatores. _garde particulière du général, du conseil, de l’empereur_.

_Avant_-garde. Antecursores ex militia levi.

_Préfet du prétoire_; _commandant Præfectus prætorio _vel_ prætoriano de la_ garde. militi.

_Cohorte prétorienne_, garde _du Cohors prætoria, custodiæ corporis corps, garde royale, impériale_. regii assueti milites.

_Caporaux_ (_ceux qui sont exempts Exempti a statione, immunes de monter la_ garde). _Editores stationum. Editores tesseræ. tesseræ_ (_ceux qui donnent le mot d’ordre_ (_milit._)).

_Mettre_ garnison _dans une place; Præsidiis locum tenere. occuper une place, une ville_.

_Mettre l’armée en_ garnison, _en Exercitum per oppida dispertire. quartier_.

_Renforcer la_ garnison. Præsidium majoribus copiis firmare.

Général _de brigade_. Summus vigiliarum præfectus.

Général _de cavalerie_. Summus equitum præfectus.

_Lieutenant_-général, _général de Legatus, summi ducis vicarius, qui division_. legati locum obtinet, qui secundum locum imperii tenet.

Général _en chef, généralissime, Supremus castrorum præfectus. maréchal_; _feld-maréchal_ (_allem. et autr._).

Général _en chef de Rei tormentariæ ad exercitum l’artillerie, grand-maître de pertinentis præfectus summus. l’artillerie—lieutenant-général d’artillerie_ (_jadis_).

Général _d’infanterie_. Peditum summus præfectus.

_Vaguemestre_ général. Supremus rei vehicularis in exercitu præfectus.

_Commissaire_ général _des Supremus excercitus curator. armées_; _intendant militaire en chef_.

_Aide-de-camp_ (_d’un_ général). Adjutor ducis _seu_ præfecti, qui mandata ductoris perfert.

Généalogie. Origo familiarum, ex qua clarorum virorum propagines possint cognosci. Familiam alicujus inde a primordiis ad nostram ætatem recensere.

Généralissime. Imperator summus, ad quem unum summa imperii redit.

_Ingénieur militaire_; _officier Castrorum metator, architectus du_ génie. militaris, artis muniendi magister, machinator operum bellicorum, machinali scientia clarus.

_Un_ gentilhomme _d’ancienne Avitæ nobilitatis, multarum imaginum. extraction, de vieille souche_.

_Un_ gentilhomme _de fraîche date_. Homo novus.

Géographie. Sedes locorum, regionum descriptio.

Géôlier. Triumvir carceris.

Géométrie. Studium dimetiendæ terræ.

Giberne. Theca sclopetaria pulveris pyrii, theca qua sclopi fartura custoditur.

_Batterie de_ gobelets. Caliculi quibus agyrtæ circumstantium oculos perstringunt.

Golfe. Sinus.

Gondole; _barque_ (_vénitienne_). Navicula Venetorum, navis velox, biremis Veneta, Venetorum phalesus.

_Soldats du train_, goujats. Calones.

Gouverneur; _président_ (_d’une Præfectus præsidii, provinciæ rector. province en Allemagne_).

_Vice_-gouverneur; Provinciæ legatus, præsidio præfecti _vice-président_ (_Allemagne_). vicarius.

Grands (_d’Espagne_). Optimates Hispanorum primi ordinis, primæ admissionis.

Gradué. Honoribus Academicis ornatus.

Gratification. Congiarium.

Grenadier; _fusilier_. Miles qui glandes pulvere nitrato fartas manu ejaculatur.

Grotte. Crypta hortorum artificiosa, apta vitandis æstivis caloribus.

Guerre _sans caractère public_; Bella privata, privata auctoritate _guerre qui a pour motif le indicta. droit du plus fort_, _c. à d._, _une guerre illégitime, illégale, injuste_.

_Faire une_ guerre _défensive_. Bellum illatum repellere, defendere, propulsare.

_Bagages_; _matériel de_ guerre, Instrumentum militare, instrumentum _munitions_. militiæ.

_Motifs de la_ guerre; _son Ratio belli, rei militaris. utilité_.

_Théâtre de la_ guerre. Belli sedes, bellum hic vel ibi constitit, collatum est.

H

Hallebarde. Hastata securis. Securis hastæ præfixa.

_Nombre_, harmonie _d’un discours_. Oratio ad numerum cadens.

_Orateur qui a la phrase_ Cujus aures perfecto et completo harmonieuse (_pour le style et verborum numero gaudent. pour le débit_).

Haste (_lance, javelot sans fer_). Hasta pura.

Heiduques. Pedites Hungari. Milites provinciales. Hungariæ pedites.

_Publier de tous côtés par la voix Præconibus circummissis edicere. des_ hérauts.

_Royaume_ héréditaire; _états Regnum patrium, regnum quod nascendi héréditaires_. jure, hereditate obvenit.

Héritier _naturel, légitime, ab Ab intestato, cui nascendi jura intestat_. hereditatem addicunt.

Hommage _lige_; _devoir de vassal_. Jus beneficiarium, nexus beneficiarius.

Homme d’affaires _de qqn, son Curator rei privatæ, qui procurat gérant, régisseur, procureur, alterius rationes et negotia. agent_.

_Des_ hommes, _des gens de Viri amplissimi. qualité, de haut parage_.

_Mon_ honneur _est en jeu, y est Agitur de honore meo. engagé_; _il s’agit de mon honneur_.

_Point d’_honneur. Summa honoris.

Hôpital; _hôtel-Dieu_; lazaret. Valetudinarium publicum.

_Tireur d’_horoscope. Qui notato ortu, futura hominibus edicit, fatorum est astris vanus interpres.

_Dresser ou faire tirer, faire, Divinatio natalitia; prædicere, dresser_ l’horoscope _de qqn_. divinare quo quis fato natus sit.

Huguenot. Religioni reformatæ initiatus.

Huissier. Accensus.

I

Ici, _là il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi magno riches_. proventu.

_Faire des courses_, incursions Excursiones in hostilem agrum facere. _sur le territoire ennemi. Faire Excursiones. Excursionibus se la petite guerre, la guerre de locupletare. guérilla, la guerre en partisan._

_Compagnie des_ Indes _orientales_. Societas Indiæ orientalis, collegium mercatorum, qui orientalis Indiæ merces permutant.

_Je reste indifférent, cela me Non est quod gaudeam metuamve. laisse_ indifférent, _dans une indifférence complète_; _ce n’est pour moi, ni un sujet de joie, ni un sujet de crainte_.

_Choses_ indifférentes. Res neutræ.

Indulgence _papale_. Noxarum condonationes a supremo Sacrorum Antistite concessæ.

_Sous_-inféoder. Prædium beneficiarium transferre in alium eodem jure.

Influence _des astres, de la lune_. Vis stellarum. Lunæ tractus.

_Astrologie, science prétendue Astrologia divinatrix. de l’influence des astres; divination._

Ingénieur _militaire_; _officier Castrorum metator, architectus du génie_. militaris, artis muniendi magister, machinator operum bellicorum, machinali scientia clarus.

Ingénieur _civil_. Machinali scientia clarus; machinator.

Ingénieur _des ponts et chaussées_. Architectus pontibus viisque curandis præpositus; viarum pontiumque curatores.

Inquisition, _tribunal de Fidei quæsitorum tribunal. l’inquisition_.

_Prendre une_ inscription _à Initiatio academica. Albo studiosorum l’université_. inserere. Studiis initiare aliquem, ritibus academicis.

_Intendant_, inspecteur _des Annonæ, redituum regiorum curator. contributions_ (_indirectes_).

Inspiration _divine_; _souffle Afflatus divinus, Numinis impulsus. d’en haut_.

Installation (_en parlant des Legitima collocatio sacri census. personnes_).

_Installer qqn._ Inaugurare aliquem.

_Instituer qqn son_ légataire, Ex asse heredem scribere. _héritier universel_.

Intendant _militaire en chef_. Primarius negotiorum bellicorum curator.

Intendant _des ouvriers_. Præfectus fabrum.

Intérêt _exorbitant, usuraire_. Iniquissimum fenus.

_S’intéresser, prendre_ intérêt Consulere communi saluti, dignitati. _au bien public_. In commune consulere.

Intérêts. Fenus, usura, pecuniæ reditus.

_Faire de son mieux pour tous les Utriusque facere causa. deux_; _servir les_ intérêts _de l’un et de l’autre_.

_Chercher le bien de qqn; aider Consulere alicui; consilio, opera, qqn de ses conseils_; _prendre à studio adesse alicui. cœur les_ intérêts _de qqn_.

_Gros_ intérêts. Gravissimæ usuræ.

Interrègne. Interregnum.

Inventorier; _dresser un Commentarium bonorum conscribere. inventaire_.

Invention, _découverte_. Inventum callidum, cogitatum acutum.

Investiture (_moyen-âge_). Solemnia inaugurationis in munus sacrum.

Imposer _des marchandises Peregrinarum mercium portoria étrangères_; _mettre_ l’accise constituere. _sur les importations_.

Impôt _sur les consommations_. Vectigal eorum quæ consumuntur, census rerum venalium.

Impôt _pour la guerre contre la Pecunia in bellum Turcicum collata. Turquie_.

Impôt _ou droit sur le vin_. Exactio vinaria.

Impôt _personnel, capitation_. Exactio in capita.

_Accise_, impôt _sur le vin_. Exactio vinaria.

_Être exempt_ d’impôts. Omnium onerum nancisci immunitatem.

Improvisateur.—_Improviser, Extemporalis, vir subita expedire parler, décider sur-le-champ, paratus. Subita proferre, dicere, sans préparation._ disceptare.

Irrégulier. Declinans a regula, præter regulam.

J

Janissaires. Turcarum pedites statarii, pedites prætoriani Turcarum Imperatoris.

Journal, _gazette_. Ephemerides rerum novarum, commentarii rerum publicarum.

Journal; _livre-journal_. Libellus in quem quotidiana acta referuntur.

_Livre-journal_; journal. Commentarius, annales.

Juge _militaire_; auditeur, _grand Judex militaris, castrensis, quæsitor prévôt. Juges du camp, ceux qui causarum militarium. dans les combats judiciaires, les joûtes... étaient chargés de veiller à ce que tout se passât selon l’usage_.

Jugement _dernier_. Decretorius ille dies generis humani, dies novissimus, quo Christus ad judicia exercenda descendet.

_De ce pas, je vous ferai citer Faciam ut a prætore tibi statim dies en_ justice. dicatur.

L

Lance _armée d’un fer_. Præpilata.

Langue _maternelle_. Sermo patrius.

L’égalité. Observatio legum, juris.

_Hôpital, hôtel-Dieu_; Lazaret. Valetudinarium publicum.

Légitime (_subst. fém._): _portion Pars bonorum quæ hereditate inter que la loi assure aux enfants filios dividitur. sur les biens du père et de la mère_ (_t. de droit_).

Lettre _de change_. Litteræ argentariæ.

Lettre _de créance_. Litteræ fidei publicæ, auctoritas Legati, litteræ quæ fidem legationis adstruunt.

Lettre _d’investiture_. Litteræ beneficiariæ.

Lettres _de représentation_. Litteræ commendatitiæ recens electi.

Lettre _perfide, contenant la Litteræ Bellerophonteæ. perte de celui qui en est le porteur_.

_Adresser une_ lettre _à qqn_. Inscribere alicui perferendas litteras.

_Élite de l’armée_; _troupes_ Delecta manus, delecti milites. levées _pour défendre une province_.

Lexique; _dictionnaire_; Liber vocum notiones complexus, libri _vocabulaire_. qui dictionum sensa collegerunt.

Licencié. Primos a doctore honores consecutus.

Licencier, _renvoyer du service, Exauctorare. congédier_. (_milit._)

Lieutenant. Centurionis vicarius, procenturio.