Part 22

Sed quando jam vadentes viam per asperam 205 urbem prope erant, et ad fontem pervenerant structum, pulcre-fluentem, unde aquabantur cives, quem fecit Ithacus, et Neritus, ac Polyctor; circum vero alnorum aquis-nutritarum erat nemus, undique rotundum, defluebatque frigida aqua 210 alte ex petra: ara autem supra facta-erat Nympharum, ubi omnes sacra-faciebant viatores: illic ipsos assecutus-est filius Dolii Melantheus, capras agens, quæ omnibus antecellebant gregibus, cœnam procis; duo autem una sequebantur pastores. 215 Illos autem conspicatus increpuit, verbum dixit et elocutus-est, vehementer et indigne: commovebat ver cor Ulyssis:

Nunc quidem sane cum-maxime malus malum ducit: adeo semper similem ducit deus ad similem. Quonam jam hunc voracem ducis, nihili subulce, 220 mendicum molestum, conviviorum contaminatorem? qui multis postibus astans atteret humeros, petens frusta, non tripodas, neque lebetas; hunc si mihi dares stabulorum custodem ut-relinquam, chortisque-curator ut-sit, frondemque hædis ferat; 225 _tum_ serum bibens, magnum _sibi_ femur efficeret. Sed quandoquidem sane opera mala didicit, non volet opus-rusticum obire, sed mendicans per populum mavult petendo pascere suum ventrem insatiabilem. Verum tibi edico, hoc vero et perfectum erit: 230 si iverit ad ædes Ulyssis divini, multa ei circum caput _jacta_ scabella virorum e manibus latera deterent per domum percussi.

Sic dixit, et accedens _ei_ calce insultavit per-insipientiam in-coxam; nec-tamen ipsum a-semita deturbavit, 235 sed _is_ manebat firme; ac deliberabat Ulysses, utrum irruens baculo animum _ei_ eriperet, an ad terram dejiceret caput, circa-solum sublato. Sed pertulit, animoque cohibuit-se; illum vero subulcus increpuit contra intuitus; valdeque precatus-est, manibus sublatis:

240 Nymphæ fontanæ, filiæ Jovis, si-unquam Ulysses vobis femora combussit, cooperta pingui adipe, agnorum et hædorum, hoc mihi perficite votum, ut veniat quidem ille vir, adducat autem ipsum deus: ita tibi fastus utique dissiparit omnes, 245 quos nunc contumeliosus fers, vagans semper per urbem; at pecudes mali perdunt pastores.

Hunc autem rursus allocutus-est Melanthius, pastor caprarum: dii boni! quale dixit canis, exitiosa sciens! quem aliquando ego in navi bonis-transtris nigra 250 agam longe ab-Ithaca, ut mihi opes multas _venditus_ paret. Utinam enim Telemachum interficeret argenteo-arcu-Apollo _sic_ hodie in ædibus, vel a procis domaretur, sicut Ulyssi quidem procul periit reditus dies.

Sic locutus, hos quidem liquit illic, lente euntes, 255 at ipse abivit; valde autem celeriter ad ædes pervenit regis. Statim autem introivit, et inter procos consedit, e-regione Eurymachi; hunc enim diligebat maxime. Ei quidem carnium partem apposuerunt _ii_ qui ministrabant; panem autem verecunda proma apposuit ferens, 260 ad-comedendum. Prope vero Ulysses et divinus subulcus steterunt venientes; circumvenit autem ipsos sonus citharæ cavæ: nam illis incipiebat canere Phemius: atque ille manu prehensum allocutus-est subulcum:

Eumæe, certe omnino hæ _sunt_ ædes pulcræ Ulyssis: 265 facile autem dignoscendæ sunt etiam inter multas visu. Ex aliis aliæ _ædes_ sunt: instructa-est autem ei aula muro et septis: januæ vero bene-obseptæ sunt bifores; haud-quisquam eam vir insultaverit. Cognosco autem, quod multi in ipsa convivia instruunt 270 viri; quoniam nidor quidem ascendit, intus autem cithara sonat, quam utique convivio dii fecerunt sociam.

Hunc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce: facile nosti; quippe neque in-aliis quidem _rebus_ es stultus. Sed age jam consultemus, quomodo futura-sint hæc opera.[TR2] 275 Vel tu primus ingredere ædes habitantibus-commodas, inferque-te procis; ego autem relinquar hic: si vero vis, mane, egoque ibi præ: neu tu morare, ne-quis te extra conspicatus vel percutiat, vel pellat; hæc te considerare jubeo.

280 Huic autem respondit deinde audens divinus Ulysses: cognosco, sapio; hæc jam intelligenti præcipis. Sed i præ, ego autem relinquar hic. Non enim omnino plagarum inscius _sum,_ neque ictuum: patiens mihi animus, quoniam mala multa passus-sum 285 undis et bello; cum illis et hoc quoque fiat. Ventrem autem haudquaquam licet abscondere avidum, perditum, qui multa mala hominibus dat: cujus gratia et naves bonis-transtris-instructæ armantur, pontum super infructuosum, mala inimicis ferentes.

290 Sic hi quidem talia inter se dicebant. Atque canis caputque et aures jacens erexit, Argus, Ulyssis audentis-animi, quem quondam ipse nutrivit quidem, neque _eo_ fruitus-est; prius vero ad Ilium sacrum abiit. Hanc autem antea ducere-solebant juvenes viri 295 capras in silvestres, et cervos, et lepores: tum vero jacebat neglectus, absente domino, in multo stercore, quod ei antes fores mulorumque boumque abunde fusum-erat; donec auferrent servi Ulyssis prædium magnum stercoraturi: 300 illic canis jacebat Argus, plenus ricinorum. Tunc vero, ut agnovit Ulyssem prope stantem, cauda quidem iste adulatus-est, et aures dejicit ambas; prope autem non-amplius tum potuit suum dominum venire: at hic seorsum conspicatus abstersit lacrimam, 305 facile latens Eumæum; statim autem interrogabat sermone:

Eumæe, certe omnino mirandum, canis hic jacet in fimo; pulcer quidem corpore est, at hoc non clare scio, si utique et velox fuerit cursu cum forma hac, an sic, quales quidem mensales canes virorum 310 sunt; deliciarum vero gratia _eos_ nutriunt domini.

Hunc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce: et sane viri canis hic _est_ procul mortui. Si talis esset _nunc_ et corpore, atque etiam operibus, qualem ipsum Trojam profectus reliquit Ulysses, 315 statim admirareris, conspicatus velocitatem et robur. Nequaquam enim effugiebat densæ in-profundis silvæ bellua, quamcunque egisset; nam etiam vestigiis _eas_ perquam- cognovit: nunc autem tenetur malo: dominus vero seorsum a-patria periit; hunc autem mulieres negligentes non curant. 320 Servi vero, quando non-amplius imperant domini, non-amplius postea volunt justa operari. Dimidium enim virtutis aufert late-sonans Jupiter viro, quando ipsum servilis dies corripuerit.

Sic locutus, intravit ædes habitantibus-commodas; 325 ivit autem recta per-domum ad procos illustres. Argum vero deinde fatum occupavit atræ mortis, statim ut-viderat Ulyssem vigesimo anno.

Longe autem primus vidit Telemachus deo-similis venientem per domum subulcum; cito autem deinde _ei_ 330 innuit, ad se vocans: isque ubi-circumspexerat, cepit sellam jacentem, ubi coquus insidere-solebat, carnes multas distribuens procis, in domo convivantibus: hanc deposuit ferens ad Telemachi mensam ex-adverso; ibi vero ipse insedit: ei autem deinde præco 335 partem sumtam apposuit, e canistroque panem sublatum.

Proxime autem post illum ingressus-est ædes Ulysses, mendico misero similis et seni, _baculo_ innitens; ac turpia circa corpus vestimenta indutus- erat. Sedebat autem super fraxineum limen intra fores, 340 acclinatus posti cupresseo, quem quondam faber poliverat scite et ad perpendiculum exegerat. Telemachus vero ad se vocatum allocutus-est subulcum, panemque totum ubi-sumserat perpulcro ex canistro, et carnes, quantum ei manus capiebant comprehendenti:

345 Da hospiti hæc ferens, _inquit,_ ipsumque jube mendicare prorsus omnes obeuntem procos: pudor autem non _est_ bonus indigenti viro ut-adsit.

Sic dixit: ivit autem subulcus, postquam sermonem audierat; prope vero stans verba alata _Ulyssi_ dixit:

350 Telemachus tibi, hospes, dat hæc, et te jubet mendicare, prorsus omnes obeuntem procos: pudorem autem non bonum dicit esse vero mendico.

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: Jupiter rex, _fac_ Telemachum mihi inter viros beatum esse; 355 et ei omnia fiant quæcunque mente sua agitat.

Dixit, et ambabus _manibus_ accepit, et deposuit ibidem, ante pedes, turpi super pera. Comedebat autem, quamdiu cantor in ædibus canebat. Quando ille cœnaverat, tum cessavit divinus cantor; 360 proci vero tumultuati-sunt per-ædes. At Minerva, prope astans, Laertiaden Ulyssem concitavit, ut panes a procis colligeret, cognosceretque, quinam essent justi, quique injusti: sed neque sic quemquam exemtura-erat malo. 365 Profectusque-est ire petiturus dextrorsum a-viro quoque, undique manum porrigens, tanquam si mendicus olim fuisset. Hi vero miserantes dabant, et admirabantur ipsum; inter-seque interrogabant, quisnam esset, et unde venisset. His autem locutus-est Melanthius, pastro caprarum:

370 Audite me, proci inclytæ reginæ, hoc super hospite; profecto enim ipsum antea vidi: nempe ei huc subulcus dux-fuit: ipsum autem non clare scio, unde _se_ genere profiteatur esse.

Sic dixit: Antinous autem verbis objurgavit subulcum: 375 o notissime subulce, cur vero tu hunc in-urbem duxisti? an non satis nobis errones sunt et alii, mendici molesti, conviviorum contaminatores? an parvis-pendis, quod tibi victum comedunt domini hic congregati, tu vero etiam alicunde hunc vocasti?

380 Eum autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce: Antinoe, non quidem bona, etiamsi strenuus sis, loqueris: quis enim demum hospitem vocat aliunde ipse _eum_ adiens, alium scilicet, nisi eorum _aliquem,_ qui artifices-sunt, vatem, vel medicum malorum, vel fabrum lignorum, 385 vel etiam divinum cantorem, qui delectet canens? hi enim vocati utique _sunt_ hominum super immensa terra: mendicum vero nemo vocarit, attriturum se ipsum. Sed semper difficilis super omnes es procos servis Ulyssis, præcipue vero mihi; at ego 390 non curo, quamdiu mihi prudens Penelope vivit in ædibus, et Telemachus deo-similis.

Illum autem rursus Telemachus prudens contra allocutus est: tace, ne mihi huic responde multum verbis; Antinous autem consuevit male irritare semper 395 verbis asperis, incitatque etiam alios.

Dixit, et Antinoum verbis alatis allocutus-est: Antinoe, profecto me bene, pater sicuti filium, curas, qui _me_ hospitem jubes a domo pellere verbo violento: ne hoc deus perfecerit! 400 Da ei _aliquid_ sumtum; non tibi invideo; jubeo enim ego: neu jam matrem meam verere hac-_in_-re, neu quemquam alium servorum, qui in ædibus _sunt_ Ulyssis divini. Sed non tibi talis _est_ in pectoribus cogitatio: ipse enim comedere multo mavis, quam dare alii.

405 Illuma utem rursus Antinous respondens allocutus-est: Telemache altiloque, animo indomite, quale dixisti! Si ei tantum omnes præberent proci, etiam ipsum tres menses procul-hinc domus detineret.

Sic igitur dixit; et scabellum prehensum ostendit-desub mensa, 410 jacens, cui quidem imponebat nitidos pedes epulans. Ceteri autem omnes dabant impleveruntque inde peram pane et carnibus: cito sane et erat Ulysses, rursus ad limen profectus, dona gustaturus Achivorum: stetit autem juxta Antinoum, etipsum sermone allocutus-est:

415 Da, amice; haud quidem mihi videris pessimus Achivorum esse, sed optimus, quoniam regi similis-es. Ideo te oportet dare, et melius, quam alii quidem, de-pane; ego autem te laudabo per immensam terram. Etenim ego aliquando domum inter homines habitam 420 beatus divitem, et sæpe dabam erroni tali, qualiscunque esset, et cujuscunque _rei_ indigens venisset: erant autem _mihi_ servi valde plurimi, aliaque multa, quibus quidem bene vivunt _homines,_ et divites vocantur. Sed Jupiter pessumdedit Saturnius (voluit enim fere), 425 qui me cum latronibus multivagis impulit in-Ægyptum ire, longum iter, ut perirem: statui vero in Ægypto fluvio naves utrinque-recurvas. Tunc quidem ego hortabar dilectos socios illic apud naves ut-manerent et naves tuerentur; 430 speculatores autem ad speculas jussi ire. Hi vero insolentiæ cedentes, obsecuti impetui suo, cito admodum Ægyptiorum virorum perpulcros agros populabantur, ac mulieres abducebant et infantes liberos, ipsosque interficiebant: cito vero in-urbem pervenit clamor. 435 Illi autem clamorem audientes simul cum aurora apparente venerunt; impletusque-est totus campus peditibusque et equis, ærisque fulgore: Jupiter autem gaudens-fulmine fugam meis sociis malam immisit; nec quisquam sustinuit consistere contra; circùm enim mala undique stabant. 440 Ibi nostrûm multos quidem interfecerunt acuto ære, alios vero abduxerunt vivos sibi operaturos necessitate. At me in Cyprum hospiti dederunt obviam-facto, Dmetori Iasidæ, qui Cypro potenter imperabat: inde demum nunc huc venio, damna patiens.

445 Huic autem rursus Antinous respondit, dixitque: quis deus hanc pestem adduxit, convivii molestiam? sta sic in medium _profectus,_ mea procul a mensa, ne cito in-amaram Ægyptum et Cyprum venias: adeo quidam audax et impudens es mendicus. 450 Ordine omnibus astas: hi autem dant temere; quia nulla _est_ parsimonia, nec miseratio de-alienis largiendi; quoniam adsunt multa cuique.

Hunc autem retrogressus allocutus-est ingeniosus Ulysses: dii boni! haud ergo tibi cum forma etiam mens erat: 455 non tu-sane ex domo tuo supplici vel salem dares, qui nunc alienis assidens, haud-quicquam mihi sustinuisti de-pane delibatum dare; multa autem adsunt.

Sic dixit; Antinous vero iratus-est in-corde magis, et ipsum torve intuitus verbis alatis allocutus-est:

460 Nunc jam te non-amplius bene ex domo certe puto retro cessurum, quandoquidem jam et opprobria dicis.

Sic dixit; et scabello prehenso _ei_ feriit dextrum humerum, extimum in dorsum: is autem stetit tanquam rupes, firmiter; nec sane ipsum commovit ictus Antinoi; 465 sed tacite movit caput, mala profunde-cogitans. Rursus autem ad limen profectus desidebat, atque inde peram deposuit bene-plenam: inter procos vero locutus-est:

Audite me, proci inclytæ reginæ, ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet. 470 Nequaquam quidem dolor est in mente, neque omnino luctus, quando vir, pro suis pugnans possessionibus, percutitur, vel pro bovibus, vel candidis ovibus: at me Antinous percussit ventrem ob malum, perditum, qui multa mala hominibus dat. 475 Sed sicubi mendicorum quidem dii et Erinnyes sunt, Antinoum ante nuptias finis mortis deprehendat.

Hunc autem rursus Antinous allocutus-est, Eupithei filius: comede tranquillus, hospes, sedens, aut abi alio; ne te juvenes per ædes trahant, qui-talia loquaris, 480 vel pede, vel etiam manu; lacerent autem totum.

Sic dixit: illi vero omnes vehementer indignati-sunt; sic autem aliquis dicebat juvenum superbientium:

Antinoe, non bene quidem percussisti infelicem erronem, perdite; si forte quis cœlestis deus sit! 485 Etenim dii, hospitibus similes peregrinis, omnimodos se-ferentes, versantur-per urbes, hominum insolentiamque et æquitatem inspicientes.

Sic igitur dicebant proci: ille autem non curabat verba; Telemachus vero in corde quidem magnum luctum alebat 490 de-percusso; nec tamen lacrimam humi demisit e palpebris, sed tacite movit caput, mala profunde cogitans.

Hunc autem postquam audiverat prudens Penelope percussum in domo, inter ancillas proinde dixit:

Utinam sic ipsum te percuteret inclytus-arcu Apollo. 495 Hanc autem rursus Eurynome œconoma sermone allocuta-est:

Si enim votis exitus nostris adesset, haud quisquam horum ad-Auroram pulcro-solio perveniret.

Hanc autem rursus allocuta-est prudens Penelope: nutrix, inimici quidem _sunt_ omnes, quoniam mala machinantur; 500 Antinous vero maxime atræ morti similis-est. Hospes quidem infelix vagatur per domum, a-viris petens; egestas enim _eum_ jubet; ibi ceteri quidem omnes impleveruntque, dederuntque; hic autem scabello _ei_ extimum percussit dextrum humerum.

505 Hæc quidem sic loquebatur inter famulas mulieres, sedens in thalamo; at cœnabat divinus Ulysses: illa autem ad-se vocatum allocuta-est divinum subulcum:

Vade, divine Eumæe, profectus hunc hospitem jube venire, ut aliquatenus ipsum conveniam et interrogem, 510 sicubi de-Ulysse audentis-animi vel audiverit, vel _eum_ viderit oculis: multivago enim similis-est.

Hanc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce: utinam enim tibi, regina, tacerent Achivi: qualia hic loquitur, _his_ mulceretur tibi carum cor. 515 Tres enim jam ipsum noctes habui, tres autem dies detinui in casa: primum enim ad-me venit, a-nave aufugiens; sed nondum calamitatem absolvit suam narrans. Sicut autem quando cantorem vir aspicit, qui ex diis canit doctus carmina delectabilia mortalibus, 520 hunc autem insatiabiliter cupiunt audire, quando canit: sic me ille mulcebat assidens in ædibus. Dicit autem _se_ Ulyssis hospitem paternum esse, in-Creta habitantem, ubi Minois genus est. Inde jam nunc huc venit ærumnas patiens, 525 supplex-provolutus: affirmat autem de-Ulysse _se_ audivisse, prope _versante,_ Thesprotorum virorum in ubere populo, vivo: multas autem ducit res-pretiosas suam ad-domum.

Hunc autem rursus-allocuta-est prudens Penelope: vade, huc _eum_ voca, ut coram ipse dicat. 530 Hi autem vel in-foribus sedentes delectentur, vel illic in ædibus: quippe ipsis animus lætus _est._ Ipsorum etenim possessiones integræ repositæ-sunt in domo _cujusque,_ panis et vinum dulce: ea quidem domestici _ipsorum_ edunt: ipsi vero in nostram _domum_ divertentes dies omnes, 535 boves mactantes, et oves, et pingues capras, epulantur, bibuntque nigrum vinum, temere; plurima autem absumuntur. Non enim adest vir, qualis Ulysses erat, malum a domo qui-arceat. Sin autem Ulysses redierit et perveniret in patriam terram, 540 statim cum suo filio injurias ulciscetur virorum.

Sic dixit: Telemachus autem alte sternuit; circumque domus horrendum resonuit: risit vero Penelope; statimque deinde Eumæum verbis alatis allocuta-est:

Vade mihi, hospitem coram huc voca. 545 Nonne vides, quod mihi filius sternuit-ad omnia verba? ideo etiam non imperfecta mors procis fuerit, omnibus prorsus, nec quisquam mortem et fatum evitarit. Aliud autem tibi dicam, tu vero in mente reconde tua: si ipsum cognovero vera omnia dicentem, 550 induam ipsum lænaque tunicaque, vestimentis pulcris.

Sic dixit: ivit vero subulcus, postquam sermonem audiverat; propeque stans verbis alatis _Ulyssem_ allocutus est:

Hospes pater, vocat te prudens Penelope, mater Telemachi; sciscitari aliquid ipsam animus 555 de marito jubet, quamvis dolores passa _sit._ Si vero te cognoverit vera omnia dicentem; induet te lænaque tunicaque, quibus tu maxime indiges; panemque etiam petens per populum ventrem pasces: dabit vero tibi quicunque voluerit.

560 Hunc autem rursus allocutus-est audens divinus Ulysses: Eumæe, statim ego vera omnia dicam filiæ Icarii, prudenti Penelopæ: novi enim bene de illo, parem autem sustinuimus ærumnam. Sed procorum difficilium subtimeo cœtum; 565 quorum injuriaque visque ad-ferreum cœlum pervenit. Etenim nunc, quando me hic vir per domum euntem, nihil mali quum-fecerim, percussum doloribus dedit, neque omnino Telemachus hoc prohibuit, nec quisquam alius. Ideo nunc Penelopen in ædibus hortare 570 ut-maneat, festinans licet, in solis occasum: et tunc me interroget mariti de reditus die, propius ubi-collocarit ad ignem; vestimenta etenim mala habeo; nosti et ipse, quoniam te primum supplex-adii.

Sic dixit: ivit autem subulcus, ut hunc sermonem audierat. 575 Eum vero super limen profectum allocuta-est Penelope:

Non tu _eum_ ducis, Eumæe? quid hoc in-animum-induxit erro? utrum aliquem fere veritus supra-modum, an et aliter verecundatur in domo? malus autem _est_ verecundus mendicus.

Hanc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce: 580 loquitur apposite, quæ quidem existimaret etiam alius, contumeliam vitans virorum superbientium. Sed te manere hortatur in solis occasum. Et vero tibi sic ipsi _erit_ multo melius, o regina, solam ad hospitem loqui verbum[TR3] et _ei_ auscultare.

585 Hunc autem rursus allocuta-est prudens Penelope: non insipiens hic hospes suspicatur, quicunque demum sit; non enim usquam ulli sic mortalium hominum viri insolentes injusta machinantur.

Illa quidem sic locuta-est; sed abibat divinus subulcus 590 procorum in cœtum, postquam dixerat omnia. Statim autem Telemachum verbis alatis allocutus-est, prope admodo capite, ut ne audirent ceteri:

O dilecte, ego quidem discedam, sues et illa custoditurus, tuum et meum victum; tibi autem hic omnia curæ-sunto. 595 Ipsum quidem te primum serva, et considera in-animo, ne quid patiaris; multi vero mala cogitant Achivorum: quos Jupiter disperdat, antequam nobis calamitas fiat.

Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus est: erit sic, pater: tu vero vade merenda-sumta: 600 mane autem veni et duc victimas pulcras; at mihi hæc omnia et immortalibus curæ-erunt.

Sic dixit; ille vero rursus consedit bene-polita in sella; atque ubi-repleverat animum cibo et potu, profectus-est ire ad sues; liquitque septaque domumque, 605 plenam convivarum: hi autem saltatione et cantu oblectabant-se: jam et enim advenit vespertinum tempus.

[TR1] "excercebant" -> "exercebant" [TR2] "opera" -> "opera." [TR3] "verbun" -> "verbum"

Odysseæ XVIII.—Ulyssis et Iri pugilatus.

ARGUMENT: THE FIGHT OF ULYSSES AND IRUS.

The beggar Irus insults Ulysses; the suitors promote the quarrel, in which Irus is worsted, and miserably handled. Penelope descends, and receives the presents of the suitors. The dialogue of Ulysses with Eurymachus.

TEXT:

1 Advenit autem mendicus publicus, qui per urbem mendicabat Ithacæ; excellebat vero ventre voraci, indesinenter ut-comederet et biberet; neque ei erat vis, nec robur; specie autem valde magnus erat intuitu. 5 Arnæus vero _ei_ nomen erat: hoc enim imposuerat alma mater ab ortu: Irum autem juvenes vocabant omnes, quoniam nuntios referebat vadens, quando alicubi quis juberet: qui ubi-venerat, Ulyssem pellebat sua domo, et ipsum objurgans verbis alatis allocutus-est:

10 Recede, senex, a-vestibulo, ne jam cito et pede traharis: non sentis, quod jam mihi innuunt omnes, trahereque _te_ jubent? ego autem verecundor nihilominus. Sed surge, ne cito nobis contentio etiam manibus fiat.