Chartvlarivm Ecclesiae Sancti Petri de Bvrgo Valentiae Ordinis Sancti Avgvstini
Part 2
ODO Dei gracia Valentinus dictus episcopus, karissimo in Xpisto & venerabili filio suo Guigoni Sancti Petri de Burgo reverendo priori & ceteris eiusdem ecclesie canonicis presentibus & futuris, in perpetuum. Cum omnibus ecclesiis iuridictioni nostre subiectis ex officio nobis iniuncto iura sua tueri & integra conservare & earum paci & tranquillitati in posterum providere debeamus, specialiter eas fovere & earundem utilitatibus & incrementis totis nos providere viribus oportet, que digniores Deo inter ceteras exibent famulatus, & nobis specialius adherere noscuntur, Eapropter, dilecti in Domino filii, utilitati & paci vestre in posterum providentes, quecumque predia, quascumque possessiones sive redditus, nomine emcionis vel pignoris, seu fidelium beneficiis vel quibuslibet aliis modis, ecclesia vestra tam per se quam per alios inpresenciarum iuste & quiete tenere vel possidere videtur, vel in futurum Deo propicio canonice poterit adhipisci, nos illa qua fungimur auctoritate confirmamus vobis & in perpetuum vestris usibus profutura concedimus. Addicientes quod si qua secularis persona eadem bona sive res vestras vobis auferre vel diminuere, vel vobis invitis contrectare vel turbare presumpserit, secundo terciove commonita si ab iniuria desistere noluerit & super illatis dampnis eidem ecclesie non satifecerit, Omnipotentis Dei & ecclesie Valentine & nostram indignacionem incurrat, & a sacra communione Corporis & Sanguinis Domini, dum in sua nequicia perseveraverit, prorsus alienus existat. Cuntis (_sic_) autem ibidem iura sua servantibus sit pax & iretribucio a Deo in eternum & in seculum seculi. Amen.--Hec autem volumus firmiter observari, salva tamen reverencia & auctoritate pontificali[1].
[A] Transcription de l'original, parchemin de 17 lig.; sur le dos nous lisons ce titre plus détaillé: _Confirmatio domni Odonis episcopi Valentini facta ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie de omnibus prediis, possessionibus & redditibus aquisitis per dictam ecclesiam & eciam atquirendis_,--& cette note: _Ecce tempore multo post istam habuimus quamdam aliam ampliorem confirmationem per d. Humbertum episcopum Valen. & d. Humbertum archiepiscopum Vien. factam anno m^{o} ccx, mense septembri_ (voir ch. XIX). Cette pièce est encore analysée f^{o} 5 v^{o} de _l'Invent. rais_. & f^{o} 5 v^{o} de son _Extrait_.
[1] Cette charte-privilége est remarquable par la ressemblance qu'elle affecte avec les grandes bulles des papes; la dernière phrase, d'une écriture différente, devait être suivie de la date & de la souscription.
* * * * *
VI. 1183.
[_Carta de permutatione ecclesiæ Burgi cum Eustachio præposito Valentiæ_][A].
(Habemus unum) instrumentum sive cartam continentem permutationem quam ecclesia Burgi fecit cum Heustachio felicis recordationis præposito Valentiæ[1], ex qua ecclesia est multum augmentata in redditibus, cum dominio & decimis de Marisco[2], & quod ultra est de candellis & avena exonerata. Data sub anno Domini M^{o} clxxxiij^{o}. Cujusquidem instrumenti seu cartæ tenor in effectu talis est:
Et primo sequuntur illa quæ idem præpositus dedit ecclesiæ ac perpetuo concessit.--In primis siquidem candelas quas ecclesia solet præposito administrare; item avenam censualem quam percipiebat in mansis qui dabantur ad plantandum vineas.--Item super Sazie vinea sita in montata[3]: iij solidos[4], vj barralia vini censualia.--Item super tenemento Petri Vitelli[5]: xij denarios census.--Item super tenemento Balborum[6]: ij panes, ij capones, j gallinam census.--Item super tenemento hominum qui dicuntur Romeracii[7]: ij panes, ij capones, j gallinam census.--Item super tenemento sito circa claustrum ecclesiæ ab oriente & ab austro a parte cureriæ usque ad portam claustri, cum dominio & bajulatione, videlicet xviij den., iij sestaria avenæ, j sestarium ordei census.--Item concessit ut panes hominum infra hoc spacium habitantium coquantur in furno ecclesiæ.--Item idem præpositus dedit ecclesiæ omne dominium quod habebat in domo, casali & ij[8] ortis juxta plateam publicam cureriæ, duo fossata cum congregatione aquarum in eisdem fossatis.--Item totum jus & dominium quod habebat in tenemento fratrum Templi[9] juxta tenementum Joannis Glaudus.--Item remisit ecclesiæ decimas de Marisco.--Item jurisdictionem quam habebat in homicidis, traditoribus, adulteris, perjuris & in illis qui de crimine perduellionis convinciebantur hominibus ipsius ecclesiæ.--Item omne jus & dominium quod habebat in hominibus ecclesiæ cum omnibus eorum bonis tam in vita quam in morte, & pariter in domo nomine tenus pauperum quæ Helemosinaria[10] dicitur.--Item licitum est tam hominibus ecclesiæ quam præpositi se transferre de una terra ad[11] aliam, sed tamen spectabunt ad dominium cujus terram inhabitabunt versa vice.
Et versa vice hæc sunt quæ ecclesia Burgi remisit eidem præposito temporibus perpetuis.--Et primò x tenementa quæ habebat in vico ab alveo cureriæ usque ad domum Confratriæ[12], quæ reddunt annis singulis videlicet ix solidos, v denarios censuales.--Item domum, tertiam partem molendini ad arcus condam dicti molendini[13] Sancti Maximi & unum mansum apud Avoyanum[14].--Item in vico Ferrateriæ[15] Valentiæ: v[16] solidos censuales.--Hæc omnia Bozonus vicarius[17] tradiderat de pignore eidem ecclesiæ pro xxx marcis argenti[18] & decem libris.--Item ecclesia præter hæc dedit eidem præposito semel tantum iiij^{c} 1 solidos.
Sane Heustachius præfatus supradictis concessionibus adjecit se plenarie laudasse & quicquid prædecessores sui sive episcopi Valentiæ nomine donationis, permutationis, conventionis sive quolibet alio modo cum ecclesia Sancti Petri contraxerint approbasse.
[A] Cette charte ne nous a été conservée qu'en analyse par l'_Invent. rais_. f^{o} 3 & son _Extrait_ f^{o} 5. Nous donnons les variantes de ce dernier; le ch. XIX en offre un fragment considérable qui semble textuel.
[1] Voir, sur ce bienfaiteur du Bourg & sur ses prédécesseurs dans la prévôté de Valence et l'abbaye de Saint-Pierre, la _Notice historiq_. prélim.
[2] L'_Invent. rais_. donne la version vicieuse de _Marista_ (voir ch. XIX, etc.).--Il y avait à Loriol un prieuré de Saint-Martin _de Marisco_; à Charpey, une église de Saint-Didier de Maresio, & des quartiers dits _du Marais_ à Alixan & à Montelier.
[3] Var. _Montana_; on trouvera ailleurs _Montaa: de mons_, montagne. La haute Montée est le quartier de Pomaret; le coin de la Montée, Saint- Barthélemy, & le coin de la Montée Sur le Fiol, la Tourtelle.
[4] La livre d'argent valait sous Philippe-Auguste 19 fr. 643^{m} (table de DERNIS), & en conséquence le sou 0,982^{m} & le denier 0,081^{m}.
[5] Var. _Vitalli_.
[6] Var. Balborii.
[7] Var, _Romerani._
[8] Var. _in._
[9] Les chevaliers du Temple (_fratres Templi Salomonis_) ont laissé peu de traces de leur établissement à Valence; nous savons qu'ils y possédaient une commanderie sous le titre de saint Émilien: Ponce Willelmi en était procureur en 1197. Nous donnerons les quelques titres que nous avons recueillis sur cette maison en _appendice_ avec ceux des Hospitaliers de Valence & du prieuré de Bonlieu, fondé par Véronique comtesse de Marsanne, & enrichi par le prévôt Eustache, son fils (voir _Notice_ prélim.).
[10] Cet établissement de charité est le plus ancien de Valence dont les titres nous aient donné connaissance: le Cartulaire du Bourg en fait plusieurs fois mention sous diverses dénominations (voir l'_Index locorum_), & nous fournit la preuve qu'il était sur le territoire & de la dépendance du chapitre de Saint-Pierre.
[11] Var. _in_.
[12] Confrérie religieuse, appelée dans la ch. XIX _confraternitas_, dont on ne connaît pas autrement l'existence; elle possédait une maison dans le Bourg.
[13] Var. _quod dicitur molendinum_....
[14] _Avoyan_, aux Chanalets.
[15] Var. _Ferretariæ_, rue des forgerons ou taillandiers.
[16] Var. _sex_.
[17] Le Cartulaire du Bourg & d'autres documents nous ont fourni les noms de plusieurs des vicaires ou viguiers de l'évêché de Valence.
[18] Le marc d'argent ou moitié de la livre de 16 onces (0,24475 kilog.) avait une valeur intrinsèque de 54 fr. 383^{m} (cf. ch. III, n. 4).
* * * * *
VII 1183.
[_Carta de confirmatione Odonis episcopi Valentini_][A].
Plane Odo episcopus Valentiæ, assensu Capituli Valentiæ, laudavit & confirmavit quancumque donationem, permutationem & conventionem quas fecit eidem ecclesiæ, sive quencumque contractum quem cum eadem visus est habuisse. Adjiciens etiam quod quæcumque prædecessores fui episcopi, Guigo[1], Lambertus[2], Humbertus[3], Gontardus[4], Heustachius[5] Bernardus[6], & præpositi Valentiæ eisdem episcopis contemporanei, videlicet Gentio[7], Arnaldus, Guilhermus & alius Guilhermus, tam in ecclesiis quam in quibuscumque redditibus vel possessionibus, sive quibusilibet aliis modis sub prætextu donationis, permutationis vel alicujus contractus dictæ ecclesiæ concesserunt. Etiam quicquid Bernardus patriarcha Antiochenus[8] de consuetudine terræ Sancti Petri attestatus est, sicut in ejus cartolario continetur, eidem ecclesiæ; perpetuo laudavit & confirmavit.
Hoc instrumentum seu carta sigillata (est) sigillis ipsorum dominorum episcopi & præpositi ac etiam Capituli Valentiæ, sub anno Domini M^{o} clxxxiij^{o}.
[A] Charte dont nous n'avons également qu'une analyse fournie par _l'Invent. rais._, f^{o} 4 (_Cartul_., f^{o} CC) & l'_Extrait_, f^{o} 5.
[1] Gui (_Guido_), prévôt du Puy, était évêque de Valence en 993 (LABBE, _Biblioth. mss._, t. II;--cf. COLUMBI. _Opusc. var._, p. 252). Le Cartulaire de Saint-Barnard (ch. XI, déjà insérée par D. MARTÈNE dans son _Thes. nov. anecdot._, t. IV, p. 75) nous le montre en 994 autorisant par sa présence la confirmation des priviléges de l'abbaye de Romans par l'archevêque de Vienne Thîbaud.--Guigues (_Guigo_ ou _Vuido_) reçut en 1016 du pape Benoît VIII une lettre mise au jour par DUCHESNE(_Script, rer. Franc._, t. IV, p. 169) & réimprimée dans la _Patrolog. lat_. (t. CXXXIX. col. 1691); il assista en 1025 au concile d'Anse (LABBE, _Concil_., t. IX, c. 859).
[2] L'évêque Lambert, frère du comte Aimar (de Valentinois), donna, le 14 mars 1011 (1012 n. st.), le lieu de Saint-Victor près de Valence aux Bénédictins de Saint-Chaffre (_Cartul_. inéd. de cette abbaye, liv, III, p. 24; cf. COLUMBI, _ibid_.)
[3] La _Bibliothèque sacrée_ & M. MARION, fondés sur l'ancien _Gallia Christiana_ (t. II, col. 1111), parlent d'un Humbert I^{er} fils de Gui, comte d'Albon, évêque en 991, qui, d'après CATELLAN (p. 217), ne serait autre que Lambert qui précède.--D'après COLUMBI (_ibid_., p. 253), Humbert II succéda à Guigues en 1025 & alla à Rome en 1027.
[4] Voir sur l'évêque Gontard, ch. II, n. 2.
[5] Eustache, chanoine du Puy, fut élevé sur le siége do Valence en 1111 (ODON DE GISSEY, _Discours historique de la très-anc. dévotion de N.D. du Puy en Velay_; Lyon, 1620, in-12, liv. X, ch. i3). En 1134 il assista à l'absolution du dauphin Guigues par le légat Hugues (_Cartul. de Saint- Barnard_, ch. 285, déjà publiée par D. MARTÈNE, _Thes. nov. anecdot._, t. I, p. 380;--cf. COLUMBI, _Opusc. var._, p. 253). La lettre que lui adresse l'abbé de Clairvaux (S. BERNARDI _epist_, 185) produisit-elle son effet? il donna, comme évêque & comte de Valence, exemption des droits de leyde à l'abbaye de Léoncel, fondée en 1137. Il eut pour successeur Saint Jean I^{er}.
[6] Bernard, placé communément en 1154, confirma les priviléges accordés par ses prédécesseurs aux moines do Léoncel, par une charte sans date (COLUMBI. _Opusc. var._, p. 256).
[7] Var. _Gerutio._
[8] Bernard, natif de Valence en Dauphiné, fut d'abord chapelain de l'évêque du Puy Adhémar, dis de Monteil, frère de Lambert-François de Royans (_Cartul. de Saint-Barnard_, ch. 169), légat du pape à la première croisade: nommé à l'évêché d'Arthasie en Syrie (non Arta en Épire, comme le dit CATALLAN, _op. cit._, p. 232); il fut transféré, au mois de juin 1100, au siége patriarchal d'Antioche qu'il occupa 36 ans, & mourut l'an 1135 (_Art de vérifier les dates_, édit. Migne. col. 583).
* * * * *
VIII. 1184-7.
[_Carta Eustachii præpositi Valentiæ_][A].
Item (habemus) quandam aliam cartam incipientem: Ego Heustachius, & finientem: munivit; nullamque datam habentem, partim continentem sine alia re contenta in carta supra proxime mentionata[1].
[A] Extrait tiré de _l'Invent. rais._, f^{o} 4 v^{o} (_Cartul_., f^{o} CCI).
[1] Voir ch. VI.
* * * * *
IX. 1188.
[_Carta de donatione et confirmatione Eustachii_][A].
(Habemus) quandam cartam seu instrumentum continentem donationem & deinde confirmationem quas fecit ecclesiæ præfatus Heustachius præpositus & abbas inclytæ recordationis, ultra alia contenta in altera carta supra proxime mentionata.
Primo dedit tenementum Bozonis de Burgo, quod idem præpositus acquisierat de suo amendo ab heredibus ipsius Bozonis, feudatariis suis & etiam omne jus & dominium quod in eodem tenemento habebat.--Item omne jus & dominium quod habebat a dicta domo Bozonis usque ad furnum abbatis, ut claudit cymiterium parte occidentali, & a furno parte orientali terminatum ante portam ecclesiæ.--Item ecclesiam Sancti Apollinaris[1] una cum dominio sitam juxta Rodanum cum suis pertinentiis.--Item ut liceat canonicis vendere bannum[2] duobus mensibus julio & augusto.--Item si quid hactenus ecclesia habuerit a feudatariis ipsius præpositi confirmavit.--Item & si quid in futurum ab eisdem acquisierit, aut ipsi Deo inspirante aliquid ecclesiæ dederint, authorizavit ad licentiam retinendi vel saltem post appellationem suam infra duorum annorum spatium vendendi.
Verum hanc cartam sive donationem Falco episcopus Valentiæ[3] & etiam idem præpositus per impressionem sigillorum suorum confirmaverunt, anno M^{o} clxxxviij^{o}.
[A] Extrait tiré de l'_Invent. rais._, f^{o} 5 (_Cartul._, f^{o} CCII); il est suivi de l'indication suivante:
Est autem verum quod Ecclesia habet unam copiam hujus cartæ sub sigillis B. Archiepiscopi Ebredunensis & P. succentoris Parisiensis[4].
[1] Cette église, située près et au-delà du Rhône (ch. XIII) en Vivarais, était primitivement du fief de l'abbé du Bourg. Ponce Galatei, qui la détenait injustement, la restitua à l'église de Saint-Pierre de son propre mouvement, _de judicio anime sue_ (ch. XIX).
[2] _Banvin_, privilége du seigneur du fief de vendre son vin privativement à tout autre.
[3] Les historiens de l'église de Valence font partir de 1189 le pontificat de Falcon ou Falques, & mettent sa mort le 2 janvier 1199, d'après le nécrologe de Saint-Ruf: ces deux dates sont inexactes. Nous possédons une dizaine de chartes inédites de cet évêque, outre celles où il ne figure que par l'apposition de son sceau: sur ce nombre trois sont de l'année 1188, _secundo anno pontificatus ipsius_, dit l'une d'elles; 1197 était la dixième: son élection date donc de 1187. D'autre part, M. GIRAUD a publié en _facsimile_ (_Essai histor._, 1^{re} p., p. 236) une charte de cet évêque datée du 3 des calendes de février 1199 (30 janvier 1200, n. st.), _XI^{o} anno pontificatus ipsius_: en aucun cas il ne peut être mort le 2 janvier 1199.
[4] Voir ch. I, n. 10 & 11.
* * * * *
X. 28 décembre 1189.
[_Bulla confirmationis Clementis III papæ_][A].
(Habemus) Bullam Clementis papæ III confirmantem omnia in dicta bulla Alexandri papæ II[1] contenta, adjiciens etiam istam clausulam de sepulturis, inquiens:
PROHIBEMUS etiam ne parrochianos vestros quisquam ad sepulturam seu conversionem, nisi salvo iure ecclesie vestre, recipere audeat aut retinere[2].
Decrevit ergo ut si quis hoc infringerit, indignationem Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli ejusque se noverit incursurum. Datum Romæ apud Sanctum Petrum, V^{o} kalendas januarii, pontificatus sui anno iij^{o}[3].
[A] Analyse & extrait tirés de l'_Invent. rais._, f^{o} 2 v^{o} (_Cartul._, f^{o} CCV).
[1] Voir ch. II.
[2] Le pape confirme à l'église du Bourg deux anciens droits. Tous les fidèles ont la faculté de choisir le lieu de leur sépulture (_Decretal. Greg._, lib. III, tit. XXVIII, _de sepulturis_, cap. I sqq.: _Corp. Iur. can_, t. II, col. 510); mais il est juste que celui qui veut être enterré hors de sa paroisse acquitte la dette de reconnaissance qu'il a contractée envers l'église qui a pris soin spirituel de lui: c'est ce qu'on appelle la _quarte funéraire_ ou _canonique_ (_ibid_., cap. 8, _ubi supra_, c. 513). D'autre part: _qui convertitur ad monasterium medietatem bonorum quæ pro anima sua disposuit, tenetur relinquere ecclesiæ parrochiali_ (_ibid_. cap. 2, summ., c. 511).
[3] Clément III fut élu pape à Pise le 19 déc. 1187, & sacré le lendemain. Nous le trouvons au palais de Latran le 25 nov. 1189 & le 6 février 1190.
* * * * *
XI. 1191.
_De compositione facta inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo et domum sancti Sepulcri_[A].
NOTUM fit presentibus ac posteris ad quorum notitiam presens scriptura pervenerit, quod orta fuerat controversia inter canonicos ecclesie Sancti Petri de Burgo & fratres Hospitalis sancti Sepulcri[1], pro eo quod Burgenses canonici habebant parrochianos & parrochialia[2] in domibus que sunt ante domum Hospitalis & in conductitia eiusdem hospitalis familia[3]: que utique ad plenum habere non poterant. Hinc erat quod pro parrochianis & parrochialibus sepe emergebant calumpnie, sepe oriebantur contentiones & rixe inter Burgenses canonicos & fratres Hospitalis. Vnde ad pacis & concordie stabilem firmitatem habendam in posteros, & ne discordie seminarium iam exorte de festuca truncum adduceret, omnis hec controversia per manum domni Falconis Valentini episcopi, assistentibus sibi Lamberto decano & Eldenone Valentino canonico, amicabili compositione in hunc modum terminata est. Guigo de Sancto Romano Burgensis ecclesie prior & ceteri eiusdem ecclesie canonici, Petrus cantor, Rico de Stella, Desiderius Penchenatz, Willelmus d'Aleisa, Latgerius, Petrus de Montilisio, Umbertus de Belregart, Durantus de Torno, Chatbertus de Cozau, laudaverunt, donaverunt & in perpetuum concesserunt dicti (_sic_) fratribus Hospitalis ius parrochiale, exceptis decimis in territorio del Muret[4], prout clauditur cimiterio Hospitalis & via Romanensi, & via que est super molendinum d'Arcs, & via ab aquilone que ex transverso respondet istis duabus viis. Hoc tamen scito quod Burgenses canonici in pretaxato loco, scilicet del Muret, retinent sibi omnem censum & decimas &, omne ius dominii quod ibidem antea habebant, prout habent in ceteris ecclesie sue rebus, excepto in olchia que est iuxta cimiterium Hospitalis, que se habet ad IIII^{or} sextariatas terre, & excepto loco in quo erant domus ante domum Hospitalis, sicut clauditur via publica turris d'Aionis[5] & via que ducit ad fontem Sancti Petri usque ad alveum: ibi enim non habebat ecclesia Sancti Petri censum nec decimas nec aliquod dominium, nisi ius parrochiale tantum quod plenarie dedit ecclesia Sancti Petri Hospitali. Donant etiam Burgenses canonici & in perpetuum concedunt fratribus Hospitalis sancti Sepulcri, ut eorum capellanus qui in omnibus festis in quibus signa pulsantur duppliciter, in choro Burgensi censualiter matutinali officio & misse maiori interesse debebat, ex nunc in antea libere & quiete remaneat, excepto quod in Ramis Palmarum, & in die Pasche, & in tribus diebus Rogationum, & in die Pentecostes & in festo sancti Apollinaris, isdem capellanus Hospitalis cum suo crucifero in signum subiectionis cum Burgensi processione[6] ibit Valentiam, nec licebit ei aliquo modo memorate pactionis terminos transilire; similiter & in die Ascensionis isdem capellanus cum suo crucifero Burgensi processioni intererit: in omnibus his festis accipiens sibi & clerico suo de beneficio Burgensis ecclesie prout accipit corarius & subcorarius[7]. Sciendum preterea quod canonici ecclesie Sancti Petri de Burgo pro iure parrochiali quod in dictis locis ecclesie sancti Sepulcri concesserunt & pro remissione capellani, ab eadem x. solidos accipient censuales in feria III. Pasche; similiter & III. libras cere in vigilia beatorum Apostolorum Petri & Pauli, quas ibidem iam acceperant a tempore quo Burgensis ecclesia locum in quo constructa est ecclesia sancti Sepulcri concesserat fratribus Hospitalis. Hoc totum laudavit & concessit ex parte Hospitalis Dalmatius, qui tunc temporis erat preceptor per Viennensem episcopatum & Valentinensem, qui etiam sigilli sui impressione presentem paginam roboravit, assistentibus fratribus Petro Garnerii magistro Valentinensi, Bornone de Monteilz, Nicholao capellano, Johanne d'Aiserant, Sysbodo, Ademaro de Cuveira, Pontio d'Ai, Petro Ademart, Blanchino, Nicholao Pairoler, Petro Desiderii. Testes vocati sunt Burgenses clerici: Algisius de sancto Romano, Algisius de sancto Valerio, Willelmus Berengarii, Pontius d'Andaloc, Petrus de Chivo, Willelmus Cellarers, Martinus, Petrus Bosoni, Umbertus de la Balma, Giraldus de Gavaisano, Johannes Cigotz, Umbertus Badola, Petrus de Chaiffa, Poncius Auriols, Petrus Silvio. Vocati sunt etiam laici: Petrus Cellarers, Lambertus de sancto Nazario, Raimundus Otgerii, Petrus de Salas, Willelmus Guidonis. Acta sunt hec in Burgensi capitulo, assensu Falconis Valentini episcopi, qui presentem paginam sigilli sui auctoritate simul & testimonio confirmavit, pontificatus sui anno IIII^{to}, sedente in Urbe Clemente papa III^{o}. Consequenter ad maiorem firmitatem habendam in posterum auctorizata est presens scriptura impressione sigilli ecclesie Sancti Petri de Burgo. Hoc totum laudavit Bertrandus d'Ameillan prior Sancti Egidii[8] & sigilli sui munimine confirmavit, anno Verbi Incarnati M^{o} C^{o} LXXXX^{o} I^{o}.
[A] Transcription de l'original, charte-_partie_ dont les deux exempl. étaient divisés par les lettres A à Q: le parchemin marqué BBB a 25 lig., les e y sont cédillés; il a eu quatre sceaux dont il ne reste que la trace.
[1] La commanderie des Hospitaliers de Valence (_præceptoria Sancti Vincentii prope & extra muros civitatis Valentiæ_) consistait en une église & un couvent, où vivaient, sous la conduite d'un commandeur (_magister_), plusieurs chevaliers, des donats, un sacristain & des soeurs de l'ordre de Saint-Jean de Jérusalem: l'emplacement de l'église lui avait été concédé par l'église du Bourg, qui y réclamait des droits paroissiaux; les bâtiments furent rasés par les troupes du baron des Adrets en 1561. Elle dépendait du précepteur des diocèses de Vienne & Valence. Les souvenirs que cet établissement a laissés sont peu nombreux & épars en divers fonds: nous publierons en _appendice_ les chartes les plus anciennes.
[2] On nommait spécialement _parrochialia_ les sacrements dont l'administration était réservée au curé (_parochus_).
[3] Serviteurs à gages de la commanderie, ne faisant pas partie de l'ordre.
[4] _Muret_, quartier sous Château-Mouchet.
[5] Tour d'Aion, dont on fit le nom de la porte de _Tourdéon_.
[6] Ces processions solennelles, qui réunissaient plusieurs communautés religieuses de Valence, donnèrent lieu à des abus auxquels il fallut remédier; le monastère de Saint-Ruf qui était tenu d'y assister s'en fit plus tard dispenser par le pape Urbain V, ainsi que les prieurés de Saint- Félix & de Saint-Victor de Valence (20 juillet 1365).
[7] Enfant de choeur, non _correarius_.
[8] Saint-Gilles, monastère de Bénédictins fondé au diocèse de Nîmes vers 514, sous le vocable de Saint Gilles & de Saint Pierre.
* * * * *
XII. I^{er} avril 1192.
[_Bulla Celestini III papæ pro jurisdictione et possessionibus_][A].