Virgilio nel Medio Evo, vol. II
Part 11
Oggi però anche in Napoli quelle leggende si vanno spegnendo; qualche giovane dotto napoletano, studioso di cose popolari, mi assicurava di non averne udito mai nulla; tuttavia qualche traccia ancora se ne trova, singolarmente presso la grotta di Pozzuoli, ove un popolano descrivevami la casa che su quel monte ebbe Virgilio, e narravami come rimanesse forata da quella grotta; un altro diceva, circa uno de' spiragli che veggonsi in questa, esser quella la finestra da cui Virgilio era solito parlare colla sua bella. Neppure in altri luoghi dell'Italia meridionale ed in Sicilia la memoria del grande mago è ancora estinta. A Borghetto in Sicilia si narrava ancora due o tre decenni fa una curiosa novella[326] di «Virgillu magu putenti e putirusu che cummannava l'arti arbolica (diabolica) megghiu di qualunqui magu,» nella quale vediamo il ricordo vivente della magia virgiliana mescolato alle reminiscenze dei romanzi popolari di cavalleria o _Rinaldi_, tanto cari a quegli isolani, e posto in rapporto Virgilio con Malagigi, il gran mago di quelli. Si narra che Virgilio era ammogliato per sua sventura con una donna cattiva e infedele che davagli guai infiniti. Disperato ei si rivolse a Malagigi che erasi fatto amico ed era «lu chiu forti maestru di cummannari a spiriti e cavarcari la scupa», e confidategli le sue afflizioni tanto lo commosse che colui lo iniziò ai segreti dell'arte magica e al comando dei folletti, come solo mezzo a sottrarsi al dominio di quella megera, perchè «Senza forza di magarìa, La mugghieri cummanna e duminia.» Virgilio usò e abusò di questa sua potenza tanto facendo tormentare la mala donna dai diavoli, che, comunque lo meritasse, i diavoli stessi, pur costretti ad obbedire, ne erano impietositi; chè sempre è proprio così «cu' havi virga 'n manu, si jetta allura a l'abusu di potiri.» Quando però Virgilio venne a morte e l'anima sua dannata si presentò all'inferno, trovò la porta sbarrata, e i diavoli tutti d'accordo, temendo la sua prepotenza, ricusarono di riceverlo. Ciò dispiacque a Malagigi, il quale pensò a provvedere; raccolte le ossa e l'anima spersa di Virgilio le portò in un'isola vasta e fonda e le ripose in una sepoltura di pietra grande come una bella casa, senza coperchio, e dopo fattivi sopra potenti scongiuri, colà le lasciò. Chi vada a quella sepoltura e guardi le ossa, tosto il cielo si oscura rannuvolato e lampeggia e tuona e saetta, e il mare si mette in terribile burrasca ingoiando barche e bastimenti. — In questa novella, più che il riflesso del Virgilio alle prese col sesso femminile, d'origine non napoletana, è notevole quello della leggenda, certamente napoletana e antica, circa le ossa di Virgilio delle quali, come vedemmo[327] già almeno nel XII secolo, secondo Corrado di Querfurt, credevasi a Napoli che si trovassero lì presso in un castello tutto cinto dal mare «e se vengano esposte all'aria si fa subito scuro d'ogni dove, si ode lo strepito di una tempesta, il mare si commove tutto, si solleva e mettesi a procellare.»
Quella sapienza maravigliosa e riposta per cui si credette a Napoli che Virgilio facesse la grotta di Pozzuoli e altre mirabili opere di utilità pubblica, divenuta stregoneria e già applicata, come vedemmo[328], in leggende simili a Roma e ad altri luoghi, ritrovasi ricordata ancora a Taranto nella tradizione popolare che attribuisce a Virgilio quell'antica opera colossale che è l'acquedotto del Triglio. Dicesi colà che «lo stregone Virgilio disputava alle streghe il dominio di Taranto e quindi cercava di affezionarsi i tarantini con opere ad essi accette. I tarantini in quel tempo erano afflitti da lunga e penosa siccità, e niente avrebbe potuto essere a loro più gradito che di avere acqua. Onde Virgilio dalla parte del Triglio cominciò a costruire un acquedotto e lo condusse a termine in una notte; della qual cosa furono oltremodo contenti i tarantini. Le streghe dalla parte loro, non volendo rimanere inferiori al rivale, cominciarono anch'esse l'acquedotto di Saturo; ma sul far dell'aurora non avevano compiuto che la metà del condotto quando fu loro annunziato che l'acqua era già in Taranto per opera di Virgilio a cui la città faceva festa e plauso»[329].
A quell'estremo lembo d'Italia vedemmo giunta già la rinomanza della magia virgiliana nel XIII sec., in Ruggieri Pugliese che vi alludeva dicendo «e saccio tutta l'arte di Virgilio»[330]. Bello è vedere tuttora vivente colà dopo parecchi secoli la ricordanza di quelle «arti di Virgilio» a cui alludeva il rozzo benchè aulico poeta della scuola siculo-provenzale, nel seguente ben più fino, sincero e grazioso canto d'amore udito sulla bocca di una contadina in un piccol villaggio presso Lecce, a non molta distanza da Brindisi ove il poeta morì[331]:
«Diu! ci tanissi[332] l'arte da Vargillu! 'Nnanti le porte to' 'nducìa[333] lu mare, Ca da li pisci me facìa pupillu[334] 'Mmienzu le riti to' enìa[335] 'ncappare; Ca di l'acelli me facìa cardillu, 'Mmienzu lu piettu to' lu nitu a fare; E suttu l'umbra de li to' capilli Enìa de menzugiurnu a rrepusare.»
FINE.
TESTI
DI LEGGENDE VIRGILIANE
I.
CORRADO DI QUERFURT
(Ved. vol. II, pag. 24).
Vidimus etiam operosum opus Virgilii Neapolin, de qua nobis mirabiliter Parcarum pensa dispensaverunt, ut muros civitatis eiusdem, quos cantus fundavit et erexit philosophorum, imperialis iussionis mandato destruere deberemus. Non profuit civibus illis civitatis eiusdem imago, in ampulla vitrea magica arte ab eodem Virgilio inclusa, arctissimum habente orificium, in cuius integritate tantam habebant fiduciam, ut eadem ampulla integra permanente, nullum pati posset civitas detrimentum. Quam ampullam sicut et civitatem in nostra habemus potestate, et muros destruximus, ampulla integra permanente. Sed forte quia ampulla modicum fissa est, civitati nocuit. In eadem civitate est equus aereus, magicis incantationibus a Virgilio sic compositus, ut ipso integro permanente nullus equus possit redorsari, cum tamen de vitio naturali sit illi terrae proprium, ut ante equi illius compositionem, et post eiusdem equi quantulamcunque corruptionem, nullus equus sine dorsi fractura possit equitem aliquandiu vehere. Ibidem est porta firmissima, instar castelli aedificata, valvas habens aereas, quas nunc satellites tenent imperiales, in qua constituerat Virgilius muscam aeream, qua integra permanente, nec una musca civitatem potuit introire. Sunt ibidem in castro vicino in supercilio civitatis, undique mari incluso, ossa Virgilii, quae si libertati exponuntur aëris, totius facies aëris obscuratur, mare funditus evertitur, et tumidis aestuat procellis, insperateque consurgit strepitus tempestatis; quod nos vidimus et probavimus. Sunt in vicino loco Baiae quarum meminerunt auctores, apud quas sunt balnea Virgilii... Caeterum ad mentem reducimus quod apud Neapolin est quaedam porta, quae Ferrea nuncupatur, in qua Virgilius omnes serpentes illius regionis inclusit, qui propter aedificia subterranea et cryptas, quae ibi plurimae sunt, abundant, quam solam inter caeteras portas destruere timebamus, ne serpentes inclusi de carcere egredientes terram et indigenas molestarent. Est in eadem civitate macellum, sic a Virgilio constructum, ut caro animalis occisi in ipso per sex hebdomadas maneat recens et incorrupta; si exportetur, foetet et apparet putrida. Est ante civitatem Vesevus mons, ex quo ignis multos involvens cineres foetidos intra decennium semel solet exhalare. Cui Virgilius opposuerat hominem aereum, tenentem balistam tensam, et sagittam nervo applicatam. Quem quidam rusticus admirans, eo quod semper balista tensa nunquam percuteret, impulit nervum. Sagitta prosiliens percussit os montis, et continuo flamma prosiliit, nec adhuc certis vicibus cohibetur.
II.
GERVASIO DI TILBURY
(Ved. vol. II, pag. 27).
_De domibus Podiensibus._
In Galliis, provincia Biturricensi, civitate Aniciensi, quam vulgus Podium S. Mariae nominat, est ecclesia miraculorum frequentia celebris, reliquiis sanctorum ditata, clero populoque honorata, et inter alias praecipuas sanctae Dei genitricis Mariae memoriis frequentata... In hac est refectorium ab antiquo aedificatum, in quo nulla musca detineri potest. Huius rei novitatem mihi per auditum cognitam ad probationem per experimentum ducturus, accessi sedulus exploraturus: ficomellis vel cuiusvis pinguedinis linimento scutellis repletis cum muscae, ut assolent, insiderent, profecto rem rumore comperiens veriorem, volens fallaciam ingeniosam cogitationis humanae frustratam quadam violentia adiuvare, muscarum venator effectus, praedam in refectorio melli, lacti ac pinguedini supersterno. Tunc maior excrevit admiratio, cum vim animi et violentiam corporis a me tentatam perpendo cassari, sicque tum fide facta de auditis stupor est augmentatus. Porro in Campania, civitate Neapolitana, scimus Virgilium arte mathematica muscam erexisse aeneam, quae tantae virtutis in se habuit experimentum, quod, dum in loco constituto perseveravit integra, civitatem late spatiosam nulla musca ingrediebatur.
_De carne imputrescibili macelli._
Iam nunc ad civitatem Campaniae Neapolin redeamus, in qua macellum est, in cuius pariete insertum perhibetur a Virgilio frustum carnis tantae efficaciae, quod dum illic erit inclusum in ipsius macelli continentia, nulla caro quanto tempore vetusta nares olefacientis aut intuentis adspectum aut comedentis saporem offendet. Est et in eadem civitate porta dominica Nolam, Campaniae civitatem olim inclytam, respiciens, in cuius ingressu est via lapidibus artificiose constructa; sub huius viae sigillo conclusit Virgilius omne genus reptilis nocui: unde provenit, quod cum civitas illa in ambitu plurimum spatiosa, tota columnis subterrenis innitatur, nusquam in cavernis aut rimis interioribus, aut hortis infra urbis moenia conclusis vermis nocivus non reperitur. Tertium est quod illic expertus sum, tunc quidem ipsius ignarus, sed fortuito casu reapse mihi dante scientiam et probationem, coactus sum esse sciens eius, quod si non praeventus essem periculo, vix aliena relatione fieri posse assererem. Nempe anno, quo fuit Acon obsessa, circa imminens S. Johannis Baptistae festum cum essem Salerni, de subito supervenit mihi hospes iucundus, cuius sincera dilectio cum dignatione cum diutina in scholis et curia domini mei regis vetustioris Angliae, avi vestri, serenissime princeps, commansione firmata, non iam alterum a me, sed in ipso me alterum mihi obvenisse faciebat. Exultavit cor meum propter singularitatem affectionis, et propter rumores, quos recensiare mihi tam fidelis nuncius poterat, de nostrorum prosperitate propinquorum, quorum omnium hic non tam sanguine quam amore fuit propinquissimus. Properantem ad transitum et transfretationem diu reluctantem vici precum instantia. Philippus hic erat, filius patricii olim illustris comitis Sarisberiensis, cuius neptis ex fratre comitatum Sarisberiensem iure matrimonii transfundit in istum avunculum vestrum, domine imperator. Inter volentem et invitum meliore consilio trahitur amicus ad civitatem Nolanam, ubi tunc ex mandato domini mei illustris regis Siculi Guillielmi mansio mihi erat ob declinandos Panormitanos tumultus ac fervores aestivos. Quid plura? post aliquos dies deliberavimus ad Neapolitanum mare accedere, si quo fortassis eventu paratior ac minus sumtuosa nobis illuc occurreret transfretatio. Civitatem advenimus, in hospitio venerabilis auditoris mei in iure canonico apud Bononiam, Johanis Pinatelli, Neapolitani archidiaconi, scientia, moribus, et sanguine illustris, nos recipientes, a quo iucunde suscepti, causam adventus nostri pandimus, ipseque, comperta voti nostri instantia, dum parantur epulae, mare nobiscum accedit. Facto vix unius horae spatio, succinta brevitate verborum navis conducitur pretio optato, et ad instantiam viatorum dies data ad navigandum accelerat. Ad hospitium redeuntibus sermo est, quo successu quibusve auspiciis omnia nobis desiderata tam celeri manu occurrerint. Ignorantibus et stupentibus nobis de tanta felicitate successuum: «Heus! inquit archidiaconus, per quam civitatis portam intrastis?» Cumque, quae fuerit porta, explicarem, ille perspicax intellector adiecit: «Merito tam brevi manu vobis fortuna subvenit. Sed oro, mihi veridica relatione dicatis, qua parte aditus ingressi estis, dextra vel sinistra?» Respondemus: «Cum ad ipsam veniremus portam, et paratior nobis ad sinistram pateret ingressus, occurrit ex improviso asinus lignorum strue oneratus, et ex occursu compulsi sumus ad dextram declinare.» Tunc archidiaconus: «Ut sciatis, quanta miranda Virgilius in hac urbe fuerit operatus, accedamus ad locum, et ostendam, quod in illa porta memoriale reliquerit Virgilius super terram.» Accedentibus nobis ostendit in dextra parte caput parieti portali insertum de marmore Pario, cuius rictus ad risum et eximiae iucunditatis hilaritatem trahebantur. In sinistra vero parte parietis erat aliud caput de consimili marmore infixum, sed alteri valde dissimile, oculis siquidem torvis flentis vultum ac irati, casusque infelicis iacturam deplorantis praetendebat. Ex his tam adversis vultuum imaginationibus duo sibi contraria fortunae fata proponit archidiaconus omnibus ingredientibus imminere, dummodo nulla fiat declinatio ad dextram sive ad sinistram, et ex industria procuratio, sed sicut fatalia sunt, fato eventuique committantur. «Quisquis, inquit, ad dextram civitatem istam ingreditur, semper dextro cornu ad omnem propositi sui effectum prosperatur, semper crescit et augetur; quicumque ad sinistram flectitur, semper decidit et ab omni desiderio suo fraudatur. Quia ergo ex asini obiectione ad dextram deflexistis, considerate, quam celeriter et quanta prosperitate iter vestrum perfecistis.» Non tamen haec scripsimus, quasi Sadducaeorum sectam comprobemus, qui omnia dicebant in Deo et marmore consistere, hoc est in fato et casu fortunae; cum omnia in sola Dei voluntate sint posita, secundum illud: «In voluntate tua, Domine, cuncta sunt posita, et non est, qui possit resistere voluntati tuae» etc. Sed admirationem artis mathematicae Virgilii memorabimus.
_De horto Virgilii et tuba aenea._
Erat in confinio eiusdem civitatis Neapolitanae velut ex opposito mons Virginum, in cuius declivo, inter praerupta saxorum aditu gravi, Virgilius hortum plantaverat multis herbarum generibus consitum. In hoc invenitur _herba Lucii_, quam oves coecae quandoque tangentes statim acutissimum visum recipiunt. In eodem erat imago aenea buccinam ad os tenens, quam quoties Auster ex obiecto subintrabat, statim ipsius venti flatus convertebatur. Quid autem conversio ista Noti commodi portabat, audite. Est in confinio civitatis Neapolitanae mons excelsus, mari infixus, subiectam sibi terram Laboris spatiosam prospectans. Hic mense Madio fumum teterrimum eructuat, et interdum ardentissima ligna proiicit, exusta in carbonis colorem. Unde illic quoddam inferni terreni spiraculum asserunt ebullire. Flante ergo Noto pulvis calidus segetes omnesque fructus exurit, sicque terra feracissima ad sterilitatem ducitur. Ob hoc tanto regionis illius damno consulens Virgilius in opposito monte statuam, ut diximus, cum tuba erexit, ut ad primum ventilati cornu sonitum, et in ipsa tuba flatus subintrantis impulsum Notus repulsus vi mathesis quassaretur. Unde fit, quod statua illa vel aetate consumpta vel invidorum malitia demolita, saepe pristina damna reparantur.
_De balneis Puteolanis._
Est etiam in civitate Neapolitana civitas Puteolana, in qua Virgilius ad utilitatem popularem et admirationem perpetuam balnea construxit, miro artificio aedificata, ad cuiusvis interioris ac exterioris morbi curationem profutura, singulisque cochleis singulos titulos superscripsit, in quibus notitia erat, cui morbo quod balneum deberetur. Verum novissimis diebus, cum apud Salernum studium physicorum vigere coepisset, Salernitani invidia tacti titulos balneorum corruperunt, timentes, ne divulgata balneorum potentia lucrum practicantibus auferret aut diminueret. Ipsa tamen balnea pro maxima parte intacta, diversis morborum generibus medelam tribuunt. Suspecta quoque sunt illa, quae certam incolarum non habent notitiam, aut ad virtutem memoriam, eo, quod inter duo contrariorum effectuum infirmitas infici quandoque posset quam curari.
_De rupe incisa, quae nullas admittit insidias._
In eodem confinio mira virtute est ad modum cryptae mons concavus, cuius tanta est longitudo, quod medium tenenti vix duo capita comparent. Arte mathematica haec operatus est Virgilius, quod in illo montis opaco inimicus inimico si ponit insidias, nullo dolo nullove fraudis ingenio suae malitiae in nocendo dare potest effectum.
III.
ALESSANDRO NECKAM
(Ved. vol. II, pag. 31).
Sed quid? Diebus nostris nec in Aegypto nec in Graecia vigent scholarium exercitia. Floruit in Italia studium, dubiumque est utrum plus armis debuerit an litteratoriae professioni. Iulii Caesaris virtus orbem subiugavit; Tulliana eloquentia totum mundum illustravit. Sed o felicia antiquorum tempora, in quibus et ipsi imperatores mundum subhastantes, seipsos philosophiae subdiderunt! Senecam et Lucanum nobilis genuit Corduba, Mantuano vati servivit Neapolis, quae cum infinitarum sanguisugarum peste lethali vexaretur, liberata est proiecta a Marone in fundum putei hirudine aurea. Qua evolutis multorum annorum curriculis a puteo mundato et eruderato extracta, replevit infinitus hirudinum exercitus civitatem, nec sedata est pestis antequam sanguisuga aurea iterato in puteum suum mitteretur. Notum est etiam quia macellum Neapolitanum carnes illaesas a corruptione diu servare non potuit, unde et carnifices summa vexati sunt inedia. Sed hanc incommoditatem excepit Virgilii prudentia, carnem nescio qua vi herbarum conditam in macello recludentis, quae quingentis annis elapsis recentissima et saporis optimi suavitate commendabilis reperta est. Quid quod dictus vates hortum suum, acre immobili vicem muri obtinente, munivit et ambivit? Quid quod pontem aërium construxit, cuius beneficio loca destinata pro arbitrio voluntatis suae adire consuevit? Romae item construxit nobile palatium, in quo cuiuslibet regionis imago lignea campanam manu tenebat. Quotiens vero aliqua regio maiestati Romani imperii insidias moliri ausa est, incontinenti proditricis icona campanulam pulsare coepit. Miles vero aeneus, equo insidens aeneo, in summitate fastigii praedicti palatii hastam vibrans, in illam se vertit partem quae regionem illam respiciebat. Praeparavit igitur expedite se felix embola Romana iuventus, a senatoribus et patribus conscriptis in hostes imperii Romani directa, ut non solum fraudes praeparatas declinaret, sed etiam in auctores temeritatis animadverteret. Quaesitus autem vates gloriosus quandiu a diis conservandum esset illud nobile aedificium, respondere consuevit: «Stabit usque dum pariat virgo.» Hoc autem audientes, philosopho applaudentes, dicebant: «Igitur in aeternum stabit.» In nativitate autem Salvatoris, fertur dicta domus inclyta subitam fecisse ruinam.
IV.
L'IMAGE DU MONDE
(Ved. vol. II, pag. 81).
Maint autres grand clerc ont estè Au monde de grand poesté Qui aprisrent tote lor vie Des sept ars et d'astrenomie; Dont aucuns i ot qui a leur tens Firent merveille par lor sens; Mais cil qui plus s'en entremist Fu Virgile qui mainte en fist Por ce si vos en conterons Aucune dont oi avons. Devant Jhesucrist fu Vergiles Qui les arz ne tint pas a guiles, Ains y usa toute sa vie Tant qu'il fist par astrenomie Maintes granz merveilles a plain. Il fist une mousche d'arain; Quant la drecoit en une place, Si faisoit des autres tel chace, Que nule autre mousche qui fust Vers li aprochier ne péust De deus archiës tout entour, Qu' ele ne morust sanz retour Tout maintenant qu' ele passoit La bende qu' il li compassoit. Si refist d'arain un cheval Qui garissoit de chascun mal Les chevaus qui malade estoient, Maintenant que véu l'avoient. Si fonda une grant cité Sur un uef, par tel poesté Que qant aucuns l'uef remuoit, Toute le cité en croloit, Et com plus fort le croloit on, Tant croloit plus tout environ La vile et en haut et en plain. La monche et li chevaus d'arain, Et la cage ou li uef estoit Sont encor a Naples tout droit. Ce diënt cil qu' en sont venu, Q'aucune foiz les ont véu. En une cite faillir fist Tout le feu, ausi com on dist, Que nus point avoir n'en pooit Se la chandoile n'alumoit A la naissance d'une femme, Fille d'emperéor, mout dame, Qui li ot fet aucun anui; Ne cil ne pooit a autrui Point doner, ains lor couvenoit Chascun feu prendre la endroit; Et a cele pas n'abeli: Ensi se vancha cil de li. Et fist par mi une eve un pont, Le plus grant c'onques fust au mont; Ne sé ou de pierre ou de fust, Mes nus autres, tant soutis fust, Cherpentier, macon ne ovrier, Tant séussent bien encerchier Dedenz eve, ne dedenz terre Qu'il péussent raison enquerre En quel point cil ponz faiz estoit, Ne coument il se soutenoit Por desoz, au chief, né enmi Et passoit on bien tout par mi. Un jardin fist tout clos entour De l'air, tout sanz plus autre atour, Espessement com une nue, De terre mout haut estendue. Deus cierges fist toz jorz ardanz, Et une lampe a feu dedenz, Qui toz jorz sanz estaindre ardoient N'onques de rien n'amenrissoient. Ces trois enclost il si souz terre Q'on n'es péust trover pour guerre: Jusq'a tant qu'il devroit faillir, Ne sai s'on i porroit venir. Mes qui autant comme il sauroit, Ou ceus ou autres bien r'auroit. Et un livre fist brief et petit Comme son poins, ou il descrit Totes les sept arz en tel forme C'uns hons séust toute la forme Dedenz l'espace de trois anz, Mes qu'il éust ordene sens. Celui livret tint il si chier, Que nus hons n'i pourra prechier, Fors un suen clerc qui fu sanz guile Le filz a un roi de Cesile. Il fist une teste parlant Qui li respondoit erramment De tout ce qu'il li demandoit, Qui en terre avenir pooit. Tant qu'une fois li demanda D'un suen afaire ou il ala; Mes ele li dist une chose Dont il n'entendi pas la glose, Que s'il gardoit sa teste bien Il ne l'en anvenroit for(s) bien. Lors s'en ala séurement; Mes li solaus qui chalor rent, Le cervel si li eschaufa, Dont pas garde ne se dona, Q'une maladie l'en prist Dont il morut si com on dist. Qant il parla a cele teste N'entendi pas la soë teste; De la teste q'a lui parloit Entendi se bien la gardoit; Mes miex avenist toute voie Q'il éust bien garde la soie. Qant morust, si se fist porter Fors de Romme, pour enterrer, A ung chastel devers Cezile, Pres de la mer, a une vile; Encor i sont les os de lui Q'en garde miez que les autrui. Qant on les soloit remuer Et lui en l'air en haut lever, Si s'enfloit la mers maintenant Et venoit au chastel corrant, Et com plus le levoit on haut Tant croissoit plus la mers enhaut Que le chastel tantost néast Se on jus ne le ravalast; Et qant en son droit leu estoit Tantost la mers se rabaissoit, Ensi com ele estoit avant; Et cé a l'en prove sovent: Encore i dure la vertu: Ce diënt cil qui sont venu. Soustis fu Vergiles et sages Et vost prover touz les langages Des clergiës a son pooir, De tant com plus em pot savoir. Et fu de petite estaiure Le dos tort un peu par nature. Et aloit la teste baissant Et devers terre resgardant.
V.
L'IMAGE DU MONDE
(_Da un MS. parigino; bibl. naz._ 7991^2)
(Ved. vol. II, pag. 94).