Part 8

Hoc adhuc non sensi, sed cur neglegenter in divinis ageret rogavi; sed nec levis tinnitum responsi recepi.

EPHREM[262].{0828}

Et quid[263] tunc fecisti?

ABRAHAM.{0829}

Ubi abesse quam querebam deprehendi, viscera discutiebantur timore, membra contremuerunt pavore.

EPHREM.{0830}

Nec mirum. Certe et ego id ipsum nunc patior audiendo.

ABRAHAM.{0831}

Deinde flebilibus sonis auras pollui, rogitans quis lupus meam agnam raperet, quis latro meam filiam captivaret?

EPHREM.{0832}

Jure conquestus fuisti ejus perditionem, quam nutrivisti.

ABRAHAM.{0833}

Tandem accesserunt qui veritatem scientes res[264] sese, ita ut tibi nunc exposui, habere ipsamque vanitati dixerunt deservire.

EPHREM.{0834}

Ubi moratur?

ABRAHAM.{0835}

Ignoratur.

EPHREM.{0836}

Quid fiet?

ABRAHAM.{0837}

Est mihi fidelis amicus qui civitates villasque peragrans non quiescet, donec quæ illam terra susceperit agnoscet.

EPHREM.{0838}

Quid si experietur?

ABRAHAM.{0839}

Habitum mutabo, ipsamque sub amatoris specie adibo, si forte meo monitu post grave naufragium revertatur ad pristinæ quietis portum.

EPHREM.{0840}

Etiam, quid fiet si carnium esus vinique haustus apponetur?

ABRAHAM.{0841}

Haud abrogabo, ne agnoscar.

EPHREM.{0842}

Recta prorsus laudabilique discretione uteris, si artioris frenos[265] observantiæ aliquantisper laxabis, quo errantem Christo lucreris.

ABRAHAM.{0843}

Eo magis ad audendum incitor, quo te mihi in hac[266] concordari re experior.

EPHREM.{0844}

Qui clancula cordium cognoscit qua intentione unaquæque res geratur intellegit, nec in discretissimo ejus examine reus prævaricationis habetur, qui[267] a strictioris rigore conversationis ad tempus descendendo imbecillioribus assimilari[268] non respuit, quo efficacius animam revocet quæ erravit.

ABRAHAM.{0845}

Tuum est interim me precibus adjuvare, ne impediar diabolica fraude.

EPHREM.{0846}

Ipsum summum bonum, sine quo nihil fit boni, faciat tuum velle in bono consummari.

SCENA QUARTA.{0847}

ABRAHAM.{0848}

Num ille est meus amicus, quem ante hoc biennium pro inquisitu direxi Mariæ? Ipse est.

AMICUS.{0849}

Ave, venerande pater.

ABRAHAM.{0850}

Ave, affabilis amice; diu te sustinui, sed nunc advenire desperavi.

AMICUS.{0851}

Ideo moram feci, quia te ambigua re sollicitari[269] non præsumpsi. At ubi veritatem investigavi, reditum maturavi.

ABRAHAM.{0852}

Vidistin’ Mariam?

AMICUS.{0853}

Vidi.

ABRAHAM.{0854}

Ubi?

AMICUS.{0855}

Quam[270] dictu miserabile!

ABRAHAM.{0856}

Dic, obsecro.

AMICUS.{0857}

In domo cujusdam lenonis habitationem elegit, qui tenello amore illam colit; nec frustra: nam omni die non modica illi pecunia ab ejus amatoribus adducitur.

ABRAHAM.{0858}

A Mariæ amatoribus?

AMICUS.{0859}

Ab ipsis.

ABRAHAM.{0860}

Qui sunt ejus amatores?

AMICUS.{0861}

Perplures.

ABRAHAM.{0862}

Hei mihi, o bone Jesu! Quid hoc monstri est, quod hanc, quam tibi sponsam nutrivi, alienos amatores audio sequi?

AMICUS.{0863}

Hoc meretricibus antiquitus fuit in more, ut alieno delectarentur in amore[271]?

ABRAHAM.{0864}

Affer mihi sonipedem delicatum et militarem habitum, quo deposito tegmine religionis ipsam adeam sub specie[272] amatoris?

AMICUS.{0865}

Ecce omnia.

ABRAHAM.{0866}

Obsecro, affer et pileum, quo coronam velem capitis.

AMICUS.{0867}

Hoc maxime opus est, ne agnoscaris.

ABRAHAM.{0868}

Quid si unum solidum, quem habeo, mecum afferam, quo stabulario pro mercede tribuam?

AMICUS.{0869}

Aliter ad colloquium Mariæ non potes pervenire.

SCENA QUINTA.{0870}

ABRAHAM.{0871}

Salve, bone Stabulari[273].

STABULARIUS.{0872}

Quis loquitur? Hospes, salve.

ABRAHAM.{0873}

Estne apud te locus viatori ad pernoctandum aptus?

STABULARIUS.{0874}

Est plane; nostra hospitiola nulli sunt neganda.

ABRAHAM.{0875}

Laudabile.

STABULARIUS.{0876}

Intra, ut tibi præparetur cœna.

ABRAHAM.{0877}

Magna tibi pro hilari susceptione debeo, sed adhuc majora a te expeto.

STABULARIUS.{0878}

Quæ voles ut concessurum efflagita.

ABRAHAM.{0879}

Accipe vile munus quod defero, et fac ut perpulchra, quam tecum obversari[274] experiebar, puella nostro intersit convivio.

STABULARIUS.{0880}

Cur illam desideras videre?

ABRAHAM.{0881}

Quia nimium delector in ejus agnitione, cujus pulchritudinem a pluribus laudari audiebam sæpissime.

STABULARIUS.{0882}

Quisquis laudator ejus formæ extitit, nihil fefellit. Nam prænitet venusta vultu præ ceteris mulieribus.

ABRAHAM.{0883}

Ideo ardeo in ejus amore.

STABULARIUS.{0884}

Miror te in decrepita senectute juvenculæ mulieris amorem spirare.

ABRAHAM.{0885}

Percerte nullius alius rei causa accessi, nisi eam videndi.

SCENA SEXTA.{0886}

STABULARIUS.{0887}

Procede, procede[275], Maria, tuique pulchritudinem nostro neophyto ostende.

MARIA.{0888}

Ecce venio.

ABRAHAM.{0889}

Quæ fiducia, quæ constantia mentis mihi post hæc, cum hanc, quam nutrivi in eremi latibulis, meretricio vultu ornatam conspicio? Sed non est tempus ut præfiguretur in facie quod tenetur in corde. Erumpentes lacrimas viriliter stringo, et simulata vultus hilaritate internæ amaritudinem mœstitudinis contego.

STABULARIUS.{0890}

Fortunata Maria, lætare, quia non solum ut hactenus tui coævi, sed etiam senio jam confecti te adeunt, te ad amandum confluunt.

MARIA.{0891}

Quicumque me diligunt æqualem amoris vicem a me recipiunt.

ABRAHAM.{0892}

Accede, Maria, et da mihi osculum.

MARIA.{0893}

Non solum dulcia oscula libabo, sed etiam crebris senile collum amplexibus mulcebo.

ABRAHAM.{0894}

Hoc volo.

MARIA.{0895}

Quid sentio? Quid stupendæ novitatis gustando haurio? Ecce, odor istius fragrantiæ prætendit fragrantiam mihi quondam usitatæ abstinentiæ.

ABRAHAM.{0896}

Nunc, nunc simulandum, nunc lascivientis more pueri jocis instandum, ne et ego agnoscar præ gravitate, et ipsa se reddat latibulis præ pudore.

MARIA.{0897}

Væ mihi infelici! Unde cecidi, et in quam perditionis foveam corrui?

ABRAHAM.{0898}

Hic non est aptus querelæ locus, ubi convivarum confluit conventus.

STABULARIUS.{0899}

Domna Maria, cur suspiria trahis? Cur mades lacrimis? Nonne per biennium hic conversabaris, et numquam ex te gemitus prorupit, numquam tristior sermo prodiit.

MARIA.{0900}

O utinam fuissem ante trium annorum spatia morte absumpta, ne ad tanta devenirem flagitia.

ABRAHAM.{0901}

Non ut tua tecum[276] peccata plangerem adveni, sed ut tuo jungerer amori.

MARIA.{0902}

Levi compunctione permovebar, ideo talia fabar. Sed epulemur et lætemur, quia, ut monuisti, hic non est tempus peccata plangendi.

ABRAHAM.{0903}

Affatim refecti, affatim sumus ebriati tua largitate administrante, o bone Stabulari; da licentiam a cœna surgendi, quo lassum corpus in stratum componam dulcique quiete recreem.

STABULARIUS.{0904}

Ut libet.

MARIA.{0905}

Surge, domne mi, surge; tecum pariter tendam ad cubile.

ABRAHAM.{0906}

Placet. Nullatenus cogi possem ut te non comitante exirem.

SCENA SEPTIMA.{0907}

MARIA.{0908}

Ecce triclinium ad inhabitandum nobis aptum; ecce lectus haud vilibus stramentis compositus. Sede, ut tibi detraham calciamenta, ne tu ipse fatigeris discalciando[277].

ABRAHAM.{0909}

Muni prius seris ostium, ne quis introeundi inveniat aditum.

MARIA.{0910}

Super hoc ne solliciteris; faciam ut nulli ad nos tribuatur accessus facilis.

ABRAHAM.{0911}

Tempus ablato capitis velamine quis sim aperire.—O adoptiva filia, o meæ pars animæ, Maria, agnoscisne me senem, qui te paterno amore nutrivi, qui te cœlestis Regis unigenito desponsavi?

MARIA.{0912}

Hei mihi! Pater et magister meus Abraham est qui loquitur.

ABRAHAM.{0913}

Quid contigit tibi, filia?

MARIA.{0914}

Gravis miseria.

ABRAHAM.{0915}

Quis te decepit? Quis te seduxit?

MARIA.{0916}

Qui protoplastos prostravit.

ABRAHAM.{0917}

Ubi est angelica illa, quam in terris egisti, conversatio?

MARIA.{0918}

Prorsus perdita.

ABRAHAM.{0919}

Ubi est verecundia tua virginalis? Ubi continentia admirabilis?

MARIA.{0920}

Evacuata.

ABRAHAM.{0921}

Quam mercedem, nisi resipiscas, pro jejuniorum, orationum, vigiliarum sudore ultra potes sperare, cum velut lapsa ab altitudine cœli dimersa es in profundum inferni?

MARIA.{0922}

Eh heu!

ABRAHAM.{0923}

Quare me despexisti? Quare deseruisti? Quare eventum tuæ perditionis mihi non indicasti, quo ego, cum dilecto meo Ephrem, dignam pro te pœnitentiam agerem?

MARIA.{0924}

Postquam lapsa in peccatis corrui, tuæ sanctitati polluta proximare non præsumpsi.

ABRAHAM.{0925}

Quis umquam a peccato extitit immunis, nisi solus filius Virginis?

MARIA.{0926}

Nullus.

ABRAHAM.{0927}

Humanum est peccare, diabolicum in peccatis durare, nec jure reprehenditur qui subito cadit, sed qui citius surgere neglegit.

MARIA.{0928}

Hei mihi infelici!

ABRAHAM.{0929}

Cur decidis? Cur in terra jaces immobilis? Erigere et quæ dicam percipe.

MARIA.{0930}

Pavore concussa corrui, quia vim paternæ monitionis ferre nequivi.

ABRAHAM.{0931}

Attende mei in te dilectionem et depone timorem.

MARIA.{0932}

Nequeo.

ABRAHAM.{0933}

Nonne tui causa desiderabilem eremi habitationem reliqui, omnemque[278] regularis observantiam conversationis pene evacuavi, in tantum ut ego verus eremicola, factus sum lascivientium conviva, et qui diu silentio studebam, jocularia verba, ne agnoscerer, proferebam? Cur demisso vultu terram inspicis? Cur respondendo mecum verba miscere dedignaris?

MARIA.{0934}

Proprii conscientia reatus confundor. Ideo nec oculos ad cœlum levare, nec sermonem tecum præsumo conserere.

ABRAHAM.{0935}

Noli diffidere, filia, noli desperare; sed emerge de abysso desperationis et fige in Deo spem mentis.

MARIA.{0936}

Enormitas peccatorum prostravit me in desperationis profundum.

ABRAHAM.{0937}

Peccata quidem tua sunt gravia, fateor[279]; sed superna pietas major est omni creatura. Unde tristitias rumpe, datumque pœnitendi spatiolum pigritando noli neglegere, quatinus superabundet divina gratia ubi superabundavit facinorum abominatio.

MARIA.{0938}

Si ulla promerendæ spes suæ veniæ inesset, studium pœnitendi minime deesset.

ABRAHAM.{0939}

Miserere meæ quam pro te subii lassitudinis, et depone perniciosam desperationem, quam omnibus commissis non nescimus esse graviorem. Qui enim peccantibus Deum misereri velle desperat, inremediabiliter peccat, quia sicut scintilla silicis pelagus nequit inflammare, ita nostrorum acerbitas peccaminum divinæ dulcedinem benignitatis non valet immutare.

MARIA.{0940}

Non enim supernæ magnificentiam pietatis nego, sed proprii enormitatem sceleris considerando, ad dignæ satisfactionem[280] pœnitentiæ vereor non sufficere.

ABRAHAM.{0941}

In me sit iniquitas tua; tantummodo revertere ad locum unde existi, et ini secundo conversationem, quam deseruisti.

MARIA.{0942}

In nullo umquam tui renitor votis, sed quæ jubes obtemperanter amplector[281].

ABRAHAM.{0943}

Nunc fateor te vere meam[282] quam nutrivi filiam, nunc censeo te præ omnibus fore diligendam.

MARIA.{0944}

Aliquantulum auri vestiumque possideo, quod tua de his auctoritas decreverit expecto.

ABRAHAM.{0945}

Quæ acquisivisti peccando cum ipsis peccatis sunt abjicienda.

MARIA.{0946}

Rebar pauperibus eroganda, seu sacris esse altaribus offerenda.

ABRAHAM.{0947}

Non satis acceptabile munus Deo esse comprobatur, quod criminibus adquiritur.

MARIA.{0948}

Nulla super his ultra sollicitudine fatigar.

ABRAHAM.{0949}

Matuta nitescit, lucescit, abeamus.

MARIA.{0950}

Tuum est, pater amande, ut ad instar boni pastoris præcedas repertam ovem, et ego paribus incedens vestigiis subsequor præcedentem.

ABRAHAM.{0951}

Haud ita; sed ego pedibus incedam, te autem equo superponam, ne itineris asperitas secet teneras plantas.

MARIA.{0952}

O, quem te memorem, quam tibi gratiarum impendam recompensationem, qui me indignam miseratione non terrore cogis, sed miti condescensione ad pœnitentiam hortaris?

ABRAHAM.{0953}

Nihil aliud a te expeto, nisi ut reliquum vitæ inhærendo insistas Dei obsequio.

MARIA.{0954}

Spontanea mente inhæream, pro viribus insistam et, si facultas desit posse, numquam tamen deerit velle.

ABRAHAM.{0955}

Convenit ut, quo studio deserviebas vanitati, famuleris divinæ voluntati.

MARIA.{0956}

Fiat, precor, tuis meritis, ut in me perficiatur voluntas Divinitatis.

ABRAHAM.{0957}

Maturemus reditum.

MARIA.{0958}

Maturemus; nam me tædet morarum.

SCENA OCTAVA.{0959}

ABRAHAM.{0960}

Quanta celeritate asperi difficultatem itineris transcurrimus!

MARIA.{0961}

Quod devote agitur, facile perficitur.

ABRAHAM.{0962}

Ecce tua deserta cellula.

MARIA.{0963}

Hei mihi! Ipsa mei sceleris est conscia, ideo ingredi formido.

ABRAHAM.{0964}

Et merito; fugiendus est quippe locus, in quo hostem sequitur triumphus[283].

MARIA.{0965}

Et ubi me decernis compunctioni vacare?

ABRAHAM.{0966}

Ingredere in cellulam[284] interiorem, ne vetustus serpens decipiendi ultra inveniat occasionem.

MARIA.{0967}

Non contra luctor, sed quæ jubes amplector.

ABRAHAM.{0968}

Familiarem meum Ephrem accedam, quo ipse, qui solus mecum tuæ condoluit perditioni, congaudeat inventioni.

MARIA.{0969}

Competit.

SCENA NONA.{0970}

EPHREM.{0971}

Num mihi aliquid affers gaudii?

ABRAHAM.{0972}

Ac magni.

EPHREM.{0973}

Placet, nec dubito quin Mariam nanciscereris.

ABRAHAM.{0974}

Nanciscebar plane; et gaudens reduxi ad ovile.

EPHREM.{0975}

Divinæ gratia visitationis factum, credo.

ABRAHAM.{0976}

Procul dubio.

EPHREM.{0977}

Vellem scire, qualiter juxta id temporis vitam moresque ordinaverit.

ABRAHAM.{0978}

Juxta meum velle.

EPHREM.{0979}

Hoc illi expedit vel maxime.

ABRAHAM.{0980}

Quicquid ipsi agendum proposui, quamvis difficile, quamvis grave, haud abrogavit subire.

EPHREM.{0981}

Laudabile.

ABRAHAM.{0982}

Nam induta cilicio continuaque vigiliarum et jejunii exercitatione macerata, artissimæ legis observatione corpus tenerum animæ cogit[285] pati imperium.

EPHREM.{0983}

Æquum est ut iniquæ sordes delectationis eliminentur acerbitate castigationis.

ABRAHAM.{0984}

Quisquis ejus lamenta intellegit, mente vulneratur, quisquis compunctionem sentit et ipse compungitur.

EPHREM.{0985}

Solet fieri.

ABRAHAM.{0986}

Elaborat pro viribus, ut quibus causa fuit perditionis fiat exemplum conversionis.

EPHREM.{0987}

Consequens est.

ABRAHAM.{0988}

Nititur ut quanto extitit fœdior, tanto appareat nitidior.

EPHREM.{0989}

Jucundor[286] audiendo, præcordialique[287] lætor gaudimonio.

ABRAHAM.{0990}

Et merito, nam phalanges angelicæ gaudentes Dominum laudant super peccatoris conversione.

EPHREM.{0991}

Nec mirum; nullius namque justi magis delectatur perseverantia, quam impii pœnitentia.

ABRAHAM.{0992}

Unde in illa tanto justius laudatur, quanto ultra resipisci posse desperabatur.

EPHREM.{0993}

Congratulantes laudemus, laudantes glorificemus unigenitum et venerabilem, dilectum et clementem Dei filium, qui non vult perire quos sui sacro redemit sanguine.

ABRAHAM.{0994}

Ipsi honor, gloria, laus[288] et jubilatio per infinita sæcula. Amen.

[242] Hæc verba desunt in codice. Vid. supra, pag. 112, not. _a_[167].

[243] Codex et Celtes hic et semper: _heremicolæ_.

[244] Codex: _Effrem_, et sic semper.

[245] Sic codex.—Celtes: _commodari_.

[246] Verba _nobis_ et _que_, a Celte omissa ex codice recepimus.

[247] Sic codex.—Celtes: _non_. Conjunctionem _si_ cum interrogationis sensu restituimus.

[248] Codex: _mansurni_.—Ibi et ubique _mensurnus_ pro anni intervallo usurpatur. Vide infra _Paphnutium_ et _Sapientiam_.

[249] Sic ex emendatione Celtis.—Codex: _dispensari_.

[250] Codex: _cœlebis_.

[251] Hæc est Plautina vox.—Celtes: _adoptiva_.—Codex: _adoptitia_.

[252] Sic Celtes.—Codex omittit hic voculam _meæ_, qua usus est paulo infra.

[253] Celtis lectionem sequimur.—Codex: _pertransies_.

[254] Sic Celtes.—Codex: _negare_.

[255] Sic emendavit Celtes.—Codex: _exilivit_.

[256] Sic Gust. Freytag in nova hujus comœdiæ editione (Vratislaviæ, 1839).—Codex et Celtes: _his celamentis_.

[257] Celtes: _mereri_.

[258] Codex et Celtes; _quasi_, male. Gust. Freytag exemit hunc scrupulum, quem nos jam antea in nostra Gallica translatione vitavimus; vid. _Théâtre européen_, Paris, 1835, in-8º.

[259] Codex: _foras_.

[260] Codex: _reminiscer_.

[261] Hic conjunctio _si_ vim habet non solum dubitandi, sed et negandi.

[262] Nomen hujus personæ et sequentis desunt in codice.

[263] Codex: _quod_.

[264] Celtes: _rem_.

[265] Codex: _frenas_.—Celtes: _frena_.

[266] Sic Celtes.—Codex: _hoc_, perperam.

[267] Celtes et Schurzfleisch: _quia_, perperam.

[268] Sic codex.—Celtes: _assimulari_.

[269] Celtes: _sollicitare_.

[270] Codex et Celtes: _qua_, absque sensu.

[271] Celtes omisit _in_.

[272] Sic codex.—Celtes: _sub spem_, male.

[273] Codex: _stabularie_.

[274] Codex et Celtes: _observari_.

[275] Sic codex.—Celtes non iterat vocem _procede_.

[276] Celtes omittit _tecum_.

[277] Codex: _discalciendo_.

[278] Particula enclitica _que_ deest in Celtis editione.

[279] Celtes omisit verbum _fateor_.

[280] Codex: _factisfactionem_.

[281] Sic codex.—Celtes: _amplectar_.

[282] Verbum _meam_ deest in Celte.

[283] Ita codex.—Celtes: _triumphis_ et superiore versu _fugiendum_.

[284] Sic codex optime.—Celtes: _cellam_.

[285] Sic codex.—Celtes: _coegit_.

[286] Codex hic et passim: _Jocundor_, _jocunditas_.—Celtes: _Jocundior_.

[287] Sic codex.—Celtes, Schurzfleisch et G. Freytag: _Jocundior audiendo precor, dialique lætor gaudimonio_.

[288] Vocem _laus_ omittit Celtes.

V.

PAPHNUTIUS.

ARGUMENTUM IN PAPHNUTIUM[289].{0995}

Conversio Thaidis meretricis, quam Paphnutius eremita, æque ut Abraham, sub specie adiens amatoris convertit et data pœnitentia per quinquennium in angusta cellula conclusit, donec digna satisfactione Deo reconciliata, quinta decima peractæ pœnitentiæ die, obdormivit in Christo.

PAPHNUTIUS.{0996}

DRAMATIS PERSONÆ.

PAPHNUTIUS. DISCIPULI. THAIS.

SCENA PRIMA.{0997}

DISCIPULI.{0998}

Cur obscurum, pater, vultum nec solito geris, Paphnuti, serenum?

PAPHNUTIUS.{0999}

Cujus cor contristatur, ejus et vultus obscuratur.

DISCIPULI.{1000}

Pro qua re contristaris?

PAPHNUTIUS.{1001}

Pro injuria Factoris.

DISCIPULI.{1002}

Quæ hæc injuria?

PAPHNUTIUS.{1003}

Ipsam quam a propria patitur creatura ad sui imaginem condita.

DISCIPULI.{1004}

Terruisti nos dictu.

PAPHNUTIUS.{1005}

Licet illa impassibilis majestas affici non possit injuriis, tamen, ut suum[290] nostræ fragilitatis metaphorice transferam in Deum, quæ major injuria dici potest, quam, quod ejus imperio, cujus gubernaculis major mundus obtemperanter subditur, solus minor contra luctetur?

DISCIPULI.{1006}

Quis est minor mundus?

PAPHNUTIUS.{1007}

Homo.

DISCIPULI.{1008}

Homo?

PAPHNUTIUS.{1009}

Porro.

DISCIPULI.{1010}

Quis[291] homo?

PAPHNUTIUS.{1011}

Omnis.

DISCIPULI.{1012}

Qui potest fieri?

PAPHNUTIUS.{1013}

Ut placuit Creatori.

DISCIPULI.{1014}

Non sapimus.

PAPHNUTIUS.{1015}

Non obvium est perpluribus.

DISCIPULI.{1016}

Expone.

PAPHNUTIUS.{1017}

Intendite.

DISCIPULI.{1018}

Ac prompta mente.

PAPHNUTIUS.{1019}

Sicut enim major mundus ex quatuor contrariis elementis, sed ad votum Creatoris secundum harmonicam moderationem concordantibus perficitur, ita et homo non solum ab eisdem elementis, sed etiam ex magis contrariis partibus coaptatur.

DISCIPULI.{1020}

Et quid magis contrarium quam elementa?

PAPHNUTIUS.{1021}

Corpus et anima, quia licet illa sint contraria, tamen sunt corporalia; anima autem[292] nec mortalis, ut corpus, nec corpus spiritale[293], ut anima.

DISCIPULI.{1022}

Ita.

PAPHNUTIUS.{1023}

Si tamen dialecticos sequimur[294], nec illa contraria esse fatemur.

DISCIPULI.{1024}

Et quis potest negare?

PAPHNUTIUS.{1025}

Qui dialectice scit disputare, quia _usiæ_ nihil est contrarium, sed receptatrix est contrariorum.

DISCIPULI.{1026}

Quid sibi vult quod dixisti, secundum harmonicam moderationem?

PAPHNUTIUS.{1027}

Id scilicet, quod, sicut pressi excellentesque soni harmonice conjuncti quiddam perficiunt musicum, ita dissona elementa convenienter concordantia unum perficiunt mundum.

DISCIPULI.{1028}

Mirum quomodo dissona concordari vel concordantia possint dissona dici.

PAPHNUTIUS.{1029}

Quia nihil ex similibus componi videtur, nec ex his, quæ nulla rationis proportione junguntur, et a se omni substantia naturaque discreta sunt.

DISCIPULI.{1030}

Quid est musica?

PAPHNUTIUS.{1031}

Disciplina una de philosophiæ quadruvio.

DISCIPULI.{1032}

Quid est hoc quod dicis quadruvium?

PAPHNUTIUS.{1033}

Arithmetica, geometrica, musica, astronomica.

DISCIPULI.{1034}

Cur quadruvium?

PAPHNUTIUS.{1035}

Quia, sicut a quadruvio semitæ, ita ab uno philosophiæ principio harum disciplinarum prodeunt progressiones rectæ.

DISCIPULI.{1036}

Veremur quiddam investigando rogitare de tribus, quia cœptæ scrupulum disputationis capedine mentis vix penetrare quimus.

PAPHNUTIUS.{1037}

Difficile captu.

DISCIPULI.{1038}

Dic nobis de ea superficie tenus, cujus mentionem in præsenti fecimus.

PAPHNUTIUS.{1039}

Perparum dicere scio, quia eremicolis est incognita.

DISCIPULI.{1040}

Quid agit?

PAPHNUTIUS.{1041}

Musica?

DISCIPULI.{1042}

Ipsa.

PAPHNUTIUS.{1043}

Disputat de sonis.

DISCIPULI.{1044}

Utrum est una, an plures?

PAPHNUTIUS.{1045}

Tres esse dicuntur; sed unaquæque ratione proportionis[295] alteri ita conjungitur, ut idem quod accidit uni non deest alteri.

DISCIPULI.{1046}

Et quæ distantia inter tres?

PAPHNUTIUS.{1047}

Prima dicitur mundana sive cœlestis, secunda humana[296], tertia, quæ instrumentis exercetur.

DISCIPULI.{1048}

In quo constat cœlestis?

PAPHNUTIUS.{1049}

In septem planetis et in cœlesti sphæra[297].

DISCIPULI.{1050}

Quomodo?

PAPHNUTIUS.{1051}

Eo videlicet quo illa quæ in instrumentis; quia tot spatia, pares productiones, eædem symphoniæ repperiuntur in his quæ et in chordis.

DISCIPULI.{1052}

Quid sunt spatia?

PAPHNUTIUS.{1053}

Dimensiones, quæ numerantur inter planetas sive inter chordas.

DISCIPULI.{1054}

Et quid productiones?

PAPHNUTIUS.{1055}

Idem quod toni.

DISCIPULI.{1056}

Nec horum notitia nos tangit.

PAPHNUTIUS.{1057}

Tonus fit ex duobus sonis et possidet rationem epogdoi[298] numeri sive sesquioctavi.

DISCIPULI.{1058}

Quanto velocius præposita investigando satagimus transire, tanto difficiliora nobis non desinis apponere.

PAPHNUTIUS.{1059}

Hoc exigit hujusmodi disputatio.

DISCIPULI.{1060}

Edissere summotenus aliquantulum de symphoniis, quo saltim sciamus significationem nominis.

PAPHNUTIUS.{1061}

Symphonia dicitur modulationis temperamentum.

DISCIPULI.{1062}

Quare?

PAPHNUTIUS.{1063}

Quia nunc quatuor, nunc quinque, nunc octo sonis perficitur.

DISCIPULI.{1064}

Quia tres esse cognoscimus, singularum vocabula dinoscere cupimus.

PAPHNUTIUS.{1065}

Prima dicitur diatessaron, quasi ex quatuor, et possidet proportionem epitritam sive sesquitertiam; secunda diapente, quæ constat ex[299] quinque et est in ratione hemiolii sive sesquialteri; tertia diapason[300]; hæc fit in duplo, perficiturque sonitibus octo.

DISCIPULI.{1066}

Num sphæra et planetæ proferunt sonum, ut mereantur comparationem chordarum?

PAPHNUTIUS.{1067}

Ac maximum.

DISCIPULI.{1068}

Cur non auditur?

PAPHNUTIUS.{1069}

Multifariam exponunt. Alii autumant non audiri posse propter assiduitatem; alii propter aëris spissitudinem. Quidam autem ferunt, quod tanti enormitas sonitus artos aurium nequeat intrare meatus. Sunt etiam qui dicunt, quod sphæra tam jucundum, tam dulcem efferat sonum, ut si audiretur omnes in commune homines semet ipsis neglectis omnibusque postpositis studiis ducentem sonum ab oriente sequerentur in occidentem.

DISCIPULI.{1070}

Præstat ut non audiatur.

PAPHNUTIUS.{1071}

Hoc a Creatore præsciebatur.

DISCIPULI.{1072}

Sit satis de ista, prosequere de humana.

PAPHNUTIUS.{1073}

Quid de illa?

DISCIPULI.{1074}

In quo percipiatur.

PAPHNUTIUS.{1075}