Lexicon Latinum

Part 165

Chapter 1651,973 wordsPublic domain

_Le produit de la_ recette _et les Ratio par est acceptorum et datorum, dépenses se balancent_. ratio accepti et expensi congruit.

Receveur _des contributions, Ærarii tribunus, curator census percepteur_. bonorum.

Receveur _de l’accise, des Curator census e victu persolvi contributions indirectes_. soliti.

_Donner à quelqu’un une_ Præmia rei pecuniariæ alicui tribuere. récompense _en argent_.

Recruter, _faire des levées_; Exercitui, regionibus supplementum _enrôler_. scribere.

Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius. mémorial_; _livre de raison ou grand livre_, _c. à d._, _un registre où les négociants portent tout leur compte par doit et avoir_.

_Revenir aux premières conditions Ad easdem deditionis conditiones de_ reddition. recurrere.

_Élever, construire des_ redoutes. Ad extremas fossas castella constituere.

_Se charger d’un rapport_; Aliquid ad principis arbitrium _rapporter_, référer (_t. de referre. palais_).

Réfléchir. Rei alicujus rationem ducere.

Réfuter, _repousser, une Refellere crimen et rejicere in accusation calomnieuse, en suum auctorem, refutare injuriam, triompher_; _convaincre de crime retundere conatus calumniæ. l’accusateur par ses propres arguments_.

Régale; _droit régalien_. Jus regi sacrum.

Régent; _lieutenant-général de Interrex. l’empire, du royaume_; _vicaire de l’empire_; _interroi_.

Registres _publics, documents_ Auctoritates publicæ. (_actes, titres, pièces justificatives_).

Règle. Regula.

Religieuse. Virgo DEO sacrata, quæ integrum virginitatis florem DEO solemni votorum sponsione dicavit.

_Jour de_ repos. Dies ad quietem datus.

Représailles. Jus talionis, pignorationes.

_Faire des_ réquisitions _de Frumenti vecturas finitimis vivres, de munitions de bouche_. civitatibus describere.

Résidence _royale_. Regia.

Respect; _vénération, déférence_; Reverentia, veneratio. _témoignage de respect_; _hommage_.

Résumé _d’un compte; compte par Breviarium rationum. bref état_.

_Ligne de circonvallation, Limes externus, circuitus castrorum. ouvrages_, retranchements, Pro portis castrorum. _lignes de défense en avant du camp_.

Retranchement, _tranchées, Aggeres castrenses. ouvrages en terre, palissades pour protéger un camp, une armée_.

_Couvrir, protéger par des_ A fronte contra hostem fossam ducere. retranchements _le front de son armée_.

_Collationner_, revoir _un écrit, Recognoscere exemplum, libellos. un ouvrage, un opuscule_.

Revue, _inspection, révision_. Delectus militum, lustratio exercitus.

_Faire passer la_ revue _à Numerum copiarum inire, censum agere l’armée_; _passer la revue des militum, lustrare, recensere troupes_. exercitum.

_Inspecteurs_; _intendants qui Censores militum. passent la_ revue _des troupes_; _officiers de révision_.

_Rôle_; _état des hommes présents Album militare. à la_ revue.

_Ordo_; rituel. Liber in quo continetur ratio Divini officii, liber in quo ratio in dispensandis salutis mysteriis tenenda proscribitur.

_Ordo, directoire_, rituel. Liber in quo continetur ratio divini officii et salutis mysteriorum dispensandorum.

Rote; _sacrée congrégation_, Judices sacrarum cognitionum. Sacri (_tribunal de la Rote_). cognitores Romæ.

_Voie_, route _militaire_. Via militaris.

_Abandonner la voie, la_ route Via militari decedere. _militaire_.

S

_Recevoir, fréquenter les_ Sacra mysteria, salutis mysteria Sacrements. obire.

_Sacristie._ Aditum, locus in quo apparatus sacer sumitur, in quo occulta et recondita templi servantur.

_Saisir qqche_; _faire la_ saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. _de qqche_; _mettre arrêt sur qqche_; _séquestrer_; _mettre à la séquestration, confisquer_.

Salaire; _gages_; _appointements, Annua merces, stipendium. traitement_; _solde_ (_milit._).

Sauf-conduit. Litteræ tutum iter præstantes, litteræ auctoritatis publicæ.

Sauf-conduit. Fides publica.

_Donner un_ sauf-conduit _à qqn_. Præstare fidem publicam.

Scander _un vers_. Versum, carmen metiri.

Sceau _de la ville_. Signum publicum.

Séjour (_t. milit._). Locus ad militum requiem.

Selle. Sella equestris.

Sénat (_France_); _chambre haute, Ordo senatorius, senatus amplissimus, chambre des Lords_ (_Anglet._); patrum sanctum concilium. _chambre des seigneurs_ (_Allemagne_).

Sénat, _ordre du sénat, conseil, Ordo senatorius. les membres du conseil_.

Sentinelle _perdue_. Conclamatæ salutis extimæ vigiliæ. Procubitores, qui infestas maxime et hosti oppositas stationes occupant.

_Relever qqn de_ Vices stationum mutare. sentinelle;—_relever de poste un factionnaire_.

_Saisir qqche_; _faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. de qqche_; _mettre arrêt sur qqche_; séquestrer; _mettre à la séquestration, confisquer_.

Sergent-major. Ordinum diribitor, instructor centuriæ.

Serment _de bannissement, de ne Cautio de inimicitiis ponendis, de pas revenir et de ne pas se non revertendo. venger_ (_féod._).

_Se purger d’une imputation, d’une Jurejurando se purgare. accusation par_ serment.

_Vaisselle de table_, service _en Vasa convivalia ex auro et argento. or et en argent_.

_Constituer, imposer une_ Imponere servitutem fundo. servitude _sur un bien_; _grever de charges, d’impôts un bien_.

_Il est d’un caractère si bien Est ita temperatis moderatisque tempéré, qu’il sait unir la_ moribus, ut summa severitas cum sévérité _à l’affabilité_. summa humanitate conjungatur.

Simonie. Rerum sacrarum nefaria nundinatio.

_Être_ situé. Situm esse.

Sommairement, _en résumé, Ex singulis capitibus, per capita, par manière d’extrait, summatim, per compendia. compendieusement, en abrégé, en raccourci_.

_Voir à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque experiri, quid la_ soustraction, _ce qui reste_. reliqui sit.

Spahis. Turcicus equitatus.

Substitut. Qui alicui ad munus obeundum adjunctus est.

_Cicéron ne dut ses_ succès _qu’à Cicero omnia incrementa sibi debuit. lui-même_.

_Pacte de confraternité_; _de_ Pacta gentilitia. succession _réciproque_.

Succursale, (_église_) _annexe_. Templum proprio Curione sacro destitutum, templum ejusdem Parochiæ.

_Vers le_ sud, _au sud, au midi_. Ad meridiem.

Suffragant. Vicarius Episcopi.

_Lieu de_ supplice; _gibet_. Locus publicus facinorosorum supplicio deputatus; locus quo hi qui ad supplicium sunt dati, securi percutiuntur.

Supérieure (_d’une simple Rectrix Virginum DEO sacrarum, quæ congrégation_). collegio sacrarum Virginum _vel_ Virginibus DEO sacratis præest, antistes sacrarum Virginum.

Surplis; _aube_. Vestis, tunica lintea.

_Donner un_ sursis _à qqn, Statuere alicui diem laxiorem. accorder un délai à qqn_.

_Obtenir un_ sursis, _un délai Potestatem ampliandi nancisci. d’ajournement_.

T

_Musique en tête_, tambour Tympana resonantia, tympanorum sonus. _battant_.

Taxe; _taux, prix_; _estimation_. Rei æstimatæ pretium.

_Chanter le_ Te Deum. Hymnum Ambrosianum cantare.

Teneur _de livres_. Actor summarum, rationum magister.

_Second_, témoin (_d’un duel_). Arbiter singularis certaminis.

_Prendre son_ temps (_familier_). Tempus aucupari.

_Dans les_ termes _mêmes prescrits In ea ipsa verba quæ Nævius præibat. par Nevius_.

Testament. Testamentum; supremæ morientis litteræ.

Texte (_d’un auteur, d’une loi_). Verba auctoris _seu_ legis.

Tirer _du fusil, du pistolet, du Glandes fundere. revolver_.

Tomber. Labi.

Tracer _de nouvelles Muris locum destinare. Designare fortifications_. mœnia, fossas.

Traînards. Milites itinere confecti, moratores, invalidi milites, qui agmen sequi non possunt.

_Payer par_ traite; _faire tirer Pecuniam permutatione trajicere. une traite sur son compte_.

_Remplir les_ {_clauses_ } _d’un_ In pactione manere. {_articles_} traité.

Traiteur; _restaurateur_. Structor conviviorum publicus.

Tranchées. Agger militaris, fossa e terræ aggestu in alterum labrum altior ac munitior.

Tranchée; _approches_. Accessus operum, viæ obsidionales, accessus militum, ductus obliqui, appropinquationes operum militarium.

_Ouvrir, conduire des_ tranchées Transversam obducere. _transversales, élever des traverses_.

_Retranchement_, tranchée. Lorica valli inferioris, ambulacrum valli, succinctum valli.

_Ouvrir, conduire des_ tranchées Fossam diversis lateribus ducere. _en ligne droite_.

_Les soldats sont dans l’eau, dans Milites in appropinquantibus les_ tranchées. paludibus et restagnantibus aquis pene innatant.

_Détruire les_ tranchées _et Apparatum et munitiones disjicere. les gabions_; _détruire les retranchements_.

_Ouvrir les_ tranchées; Vineas agere, adductibus ad urbem, _s’approcher des remparts en propius muros accedere. ouvrant des tranchées_.

Trésor _du roi_; _cour des Ærarium regium, tribunal redituum comptes_. principis.

Trésor _public_. Ærarium commune.

Trésor _privé_ (_d’un roi, d’un Ærarium sanctius. prince_), _cassette_ (_d’un roi_), _etc._

_Épuiser le_ trésor. Ærarium exhaurire.

_Verser de l’argent au_ trésor; In ærarium referre pecuniam. _faire un versement de fonds au trésor_.

_Épuisement incroyable du_ trésor Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ. _public_.

Trésorier _militaire_. Quæstor, minister impensæ bellicæ, tribunus ærarius.

_Officier_ trésorier; _tribun du Minister impensæ bellicæ, quæstor trésor_; _payeur de l’armée_. ærarii bellici tribunus ærarius.

_Fermer les_ tribunaux. Justitium indicere.

_Rouvrir les_ tribunaux. Justitium remittere, laxare, solvere.

Tripliques (_t. de palais_); Secunda actoris defensio. _réponses à des dupliques, lesquelles sont dirigées elles-mêmes contre les répliques_.

Troupes _auxiliaires_. Auxilia, auxiliares milites, copiæ subsidiariæ, catervæ conductitiæ.

Troupes _d’élite_. Lectus exercitus.

_Bohémien_; _Égyptien_; tsigane. Ægyptii errones.

U

_Équipement_; uniforme _d’un Vestitus militaris. soldat_.

Usurper _sur...., empiéter sur les Jus alicujus convellere. In jure suo droits de qqn_. aliquem interpellare.

V

_Annoncer, notifier les_ vacations Justitium indicere. (_t. de palais_).

Vaisseau _de guerre_. Navis bellica, navis præsidiaria, longa.

_Lancer un_ vaisseau. Ex navalibus navem deducere.

_Bateau à_ vapeur. Pyroscapha.

Vassal. Cliens beneficiarius, fiduciarius.

_Être le_ vassal _de qqn_. Jure beneficiario alicui esse obnoxium.

_Poser des_ ventouses. Cucurbitulis vitreis sanguinem extrahere.

Verbaliser, _enregistrer_. In adversaria, acta, commentarios publicos referre.

_Mettre une maison en_ vente. Ædes proscribere.

Vicaire. Qui sacri Curionis explet vicem, pastoris vicarius.

Ville _marchande ou commerçante_. Forum rerum venalium quod in hac illave urbe præstatur.

Visiter _les provinces_. Proficisci in provincias visendi causa.

Vivres, _comestibles, provisions_. Frumentum, res frumentaria, commeatus; alimenta.

_Faire des réquisitions de_ Vecturas frumenti finitimis urbibus vivres, _en nature_. describere.

_Fournir les_ vivres, _les Commeatum supportare, sustinere. munitions de bouche, les provisions_; _entretenir l’abondance des vivres_.

_Mettre à la_ voile. Classe proficisci.

Voix; _ton, son_ (_de la voix_). Vox, vocis sonus.

Volontaires (_guer._). Milites voluntarii, honorarii.

Voter. Suffragium ferre, inire; in suffragium ire; sententiam dicere, expromere.

_Faire_ voter. In suffragium mittere; ad suffragium vocare.

Y

Yacht; _aviso_; _une barque Navis tabellaria, navis velox. d’avis_ (_marine_).

Yacht, _bâtiment léger, petit Navis actuaria, liburnica. navire à un pont_.

Z

_Fourrure de_ zibeline. Pellis mustelarum scythicarum.

INDEX GALLICO-LATINUS.

A

ABAISSEMENT, Humilitas, abjectio, ignobilitas, vilitas.

=Abaisser=, Deprimo, demitto, submitto, inclino.

ABANDON, Derelictio, contemptio, desertio, destitutio, relictio.

=Abandonner=, Derelinquo, desero, destituo, cesso, relinquo, linquo, reliquum facio, demitto, desisto.

=Abandonné=, Desertus, relictus, deditus.

ABATTEMENT, Abjectio, languor, imbecillitas, infractio.

=Abattre=, Profligo, prosterno, depello, decutio, dejicio, affligo.

=Abattu=, Fractus, infractus, afflictus, debilitatus, profligatus, demissus.

ABBÉ, Abbas.

ABCÈS, Vomica, ulcus.

ABDICATION, Abdicatio.

=Abdiquer=, Abdico.

_Abdiquer un emploi honorable_, Dignitatem depono.

ABEILLE, Apis.

ABÎME, Vorago, gurges, charybdis.

ABJECTION, Abjectio.

=Abject=, Abjectus, desertus, contemptus, spretus, vilis, humilis.

ABOIEMENT, Latratus.

=Aboyer=, Latro, allatro.

ABOMINABLE, Abominandus, detestabilis, horrendus.

ABONDANCE, Frequentia, crebritas, multitudo, coacervatio, copia, abundantia, ubertas, vis, facultas, affluentia, profluentia, acervus, fertilitas, exuberantia.

=Abonder=, Abundo, sum dives, affluo, redundo, magnam copiam habeo, circumfluo, exubero.

=Abondant=, Copiosus, abundans, uber, dives.

— (En parlant d’un discours): Fusus, dispersus.

=Abondamment=, Copiose, uberrime, large, largiter, prolixe, abundanter, cumulate.

ABORD, Accessus, aditus.

D’ABORD, TOUT D’ABORD, Primo, primum, imprimis, cumprimis.

=Aborder=, Appello, applico, admoveo, accedo.

ABRÉGÉ, Compendium.

=Abréviation=, Arctatio.

=Abréger=, Contraho, coarcto.

ABRI, Profugium, perfugium, portus, tectum.

ABROGATION, Abrogatio.

=Abroger=, Rescindo, infringo, revello, infirmo, labefacto, dissolvo, aboleo, abdico, refigo.

ABRUPT, Præruptus.

ABSENCE, Absentia, privatio.

=Absent= (être), Desum, absum, deficio, non adsum.

=Absent=, Absens, remotus, non præsens.

ABSOLUTION, Culpæ liberatio.

=Absoudre=, A scelere libero, fatentibus peccata remitto.

ABSORBER, Sorbeo.

ABSTINENCE, Abstinentia, modestia, parcus victus, sobrietas, moderatus cibus.

=Abstenir= (s’), Abstineo, prohibeo, tempero, contineo.

ABSURDITÉ, Insulsitas, ineptiæ.

=Absurde=, Absurdus, ineptus.

ABUS, Abusus.

=Abuser=, Abutor, perverte utor.

— (Tromper), Decipio, circumvenio, circumscribo, in fraudem impello, in errorem induco.

ACADÉMIE, Palæstra, gymnasium, Academia.

ACCABLEMENT, Oppressio, afflictio, perturbatio.

=Accabler=, Opprimo, obruo, affligo, vexo, perturbo, deprimo, prosterno.

=Accablé= (être), Laboro.

ACCÉLÉRATION, Acceleratio, celeritas.

=Accélérer=, Accelero, celeritate utor, appropero, propero.

ACCÈS, Accessus, aditus.

=Accéder=, Accedo.

=Accessible=, Pervius, apertus.

ACCIDENT, Casus.

=Accidentel=, Fortuitus.

ACCLAMATION, Acclamatio, plausus, clamor, admurmuratio.

=Acclamer=, Acclamo, succlamo.

ACCOMMODEMENT, Pactio, transactio.

_En venir à un accommodement_, Pactionem conflo cum aliquo.

ACCOMPAGNER, Comitor, assector, sector, deduco.

ACCOMPLISSEMENT, Perfunctio.

=Accomplir=, Perfungor, conficio, perago, absolvo, facio, compleo, exsequor, exigo, transigo.

=Accompli=, Perfectus, absolutus, perpolitus.

_Homme accompli_, Vir egregia virtute.

ACCOURIR, Accurro, advolo.

ACCOUTUMER, Assuefacio, usu doceo.

=Accoutumer= (s’), Assuesco, consuetudinem capio, cousuesco, soleo.

ACCROISSEMENT, Accretio, progressio, progressus, accessio, additamentum, incrementum.

=Accroître=, Augeo, amplifico.

=Accroître= (s’), Concresco, incresco, accresco.

ACCUEILLIR, Accipio, aliquem ad me suscipio.

_Mal accueillir_, Explodo.

ACCUMULATION, Coacervatio, copia, cumulus, acervus.

=Accumuler=, Accumulo, addo, coacervo, congero, exaggero, colligo, infarcio, aggrego, augeo.

ACCUSATION, Criminatio, accusatio, insimulatio, nominis delatio, crimen.

=Accuser=, Criminor, criminationem affero, criminatione utor, in crimen voco, detego, accuso, defero, arguo, insimulo.

_Vos sourcils semblent accuser l’astuce_, Supercilia illa tua calliditatem clamitare videntur.

=Accusateur=, Accusator.

ACHARNEMENT, Furor.

=Acharner= (s’), Mordicus inhæreo.

_Avec acharnement_, Acerrime.

ACHAT, Emptio, coemptio.

=Acheter=, Emo, coemptionem facio, coemo.

=Acheteur=, Emptor.

ACHÈVEMENT, Peractio, finis, extremum, perfectio.

=Achever=, Perago, perficio, absolvo, exædifico.

=Achevé=, Absolutus, perfectus, completus, expolitus, maturus.

ACIER, Adamas.

ACQUISITION, Adeptio, quæstus.

=Acquérir=, Acquiro, obtineo, consequor, adipiscor, comparo, adjungo, nanciscor, assequor.

ACQUITTEMENT, Absolutio, liberatio.

=Acquitter=, Libero, eximo.

=Acquitter de= (s’), Fungor, facio, efficio, perfungor, satisfacio.

ACTE, Actus, actio, factum.

_Actes officiels_, Acta.

=Action=, Factum, facinus.

_Faire une action d’éclat_, Facinus præclarissimum suscipio, efficio.

_Mauvaise action_, Malefactum, maleficium, damnum.

=Agir=, Ago.

ACTIVITÉ, Diligentia, solertia, labor, sedulitas, industria.

=Actif=, Diligens, attentus, sedulus, agens, efficax, assiduus, studiosus, impiger, actuosus.

=Activement=, Impigre, diligenter.

=Actuel=, Instans.

ADAPTER, Apto, accommodo, compono.

=Adapter= _sous_, Subtexo.

ADHÉSION, Adhæsio, assensio, assensus, aprobatio, plausus, applausus.

=Adhérer=, Hæreo, adhæreo, adjaceo, applicor, adjungor.

ADIEU, Vale.

ADJOINDRE, Adjungo, adjutorem do.

=Adjoindre= (s’), Subscribo, adjutore utor.

ADJUDICATION, Addictio.

=Adjuger=, Addico, dedo, adjudico, mancipo.

=Adjudicataire=, Manceps.

ADMINISTRATION, Procuratio, curatio, gubernatio, administratio, dispensatio.

_Confier l’administration_, Procurationem alicui committo.

=Administrer=, Dispenso, dispono, procuro.

=Administrateur=, Administrator, præfectus, curator, minister, gubernator, moderator.

ADMIRATION, Admiratio, miratio.

=Admirer=, Admiror, admiratione afficior, miror, obstupesco.

=Admirer= (s’), Me circumspicio.

=Admirable=, Mirabilis, mirus, mirificus, mirandus.

=Admirablement=, Mirabiliter, mirandum, mire, insigniter, mirifice, mirum in modum.

ADMISSION, Cooptatio.

=Admettre=, Admitto, adscribo, coopto.

ADOLESCENCE, Adolescentia.

=Adolescent=, Adolescens, juvenis, ephebus, pubes.

ADONNER à (s’), Impendo, insumo.

ADOPTION, Adoptio.

=Adopter=, Adopto, deligo, instituo, filium adscisco.

=Adopté= (être), In familiam venire.

ADORER, Adoro, DEUM veneror, DEO supplico.

ADOUCISSEMENT, Mitigatio, delinitio, excusatio, levamen.

=Adoucir=, Mitigo, mitiorem facio, lenio, placo, sedo, flecto, allicio, demulceo.

_Adoucir un barbare_, Cicurem reddo barbarum.

=Adoucir= (s’), Dulcesco.

ADRESSE, Solertia, sagacitas, dexteritas.

=Adroit=, Versutus, callidus, solers.

=Adroitement=, Solerter, sagaciter, callide, dextere, apte, astute, perite, scienter.

ADULTE, Pubes, adolescens.

ADVERSAIRE, Adversarius, adversus, oppositus, inimicus, hostis.

AFFABILITÉ, Affabilitas, facilitas in audiendo.

=Affable=, Affabilis, comis, placidus.

AFFAIBLISSEMENT, Debilitatio.

=Affaiblir=, Debilem facio, debilito, infirmo, frango, minuo, enervo, affligo, diminuo, dissipo, attenuo, extenuo.

=Affaiblir= (s’), Oblanguesco, relanguesco.

=Affaibli=, Attenuatus, exilis, humilis, abjectus, demissus.

AFFAIRE, Negotium, res, munus, cura, labor, molestia.

_Avoir beaucoup d’affaires_, Negotiorum mole obruor, multis urgeor negotiis.

_Entreprendre une affaire_, Negotium attingo.

_S’occuper d’une affaire_, Negotium tracto.

_L’affaire se prolonge_, Res trahitur.

_Il faut terminer promptement l’affaire_, Cunctandum non est in eo negotio.

_L’affaire a bien tourné_, Res fauste cecidit.

_Charger qqn d’une affaire_, Negotio aliquem præficio, præpono.

_Être l’homme d’affaires de qqn_, Rationes alicujus procuro.

_C’est votre affaire_, Hæc partes tuæ sunt.

=Affairé=, Negotiosus.

_Relatif à une affaire_, Negotialis.

AFFAISSEMENT, Labes.

=Affaisser= (s’), Decido.

AFFECTATION, Nimiæ concinnitatis in sermone consectatio.

=Affecté=, Putidus, gravis, fastidiosus.

=Affectation= (_avec_), Putide, fastidiose, inepte.

AFFECTION (en général), Affectio, commotio, sensus, pietas.

=Affectueusement=, Intime, enixe, ex animo, benevole, amice.

AFFERMER, Redimo.

AFFERMIR, Consolido, corroboro, stabilio, firmo, firmum facio, obfirmo.

AFFÉTERIE (_avec_), Putide, fastidiose, inepte.

AFFIRMATION, Affirmatio, assertio, asseveratio.

=Affirmer=, Affirmo, assevero, aio, annuo, comprobo, vindico.

— (Par serment), Adjuro, juro.

=Affirmativement=, Affirmate, asseveranter.

AFFLICTION, Luctus, mœror, squalor, fletus, tristitia, mœstitia.