Part 165
_Le produit de la_ recette _et les Ratio par est acceptorum et datorum, dépenses se balancent_. ratio accepti et expensi congruit.
Receveur _des contributions, Ærarii tribunus, curator census percepteur_. bonorum.
Receveur _de l’accise, des Curator census e victu persolvi contributions indirectes_. soliti.
_Donner à quelqu’un une_ Præmia rei pecuniariæ alicui tribuere. récompense _en argent_.
Recruter, _faire des levées_; Exercitui, regionibus supplementum _enrôler_. scribere.
Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius. mémorial_; _livre de raison ou grand livre_, _c. à d._, _un registre où les négociants portent tout leur compte par doit et avoir_.
_Revenir aux premières conditions Ad easdem deditionis conditiones de_ reddition. recurrere.
_Élever, construire des_ redoutes. Ad extremas fossas castella constituere.
_Se charger d’un rapport_; Aliquid ad principis arbitrium _rapporter_, référer (_t. de referre. palais_).
Réfléchir. Rei alicujus rationem ducere.
Réfuter, _repousser, une Refellere crimen et rejicere in accusation calomnieuse, en suum auctorem, refutare injuriam, triompher_; _convaincre de crime retundere conatus calumniæ. l’accusateur par ses propres arguments_.
Régale; _droit régalien_. Jus regi sacrum.
Régent; _lieutenant-général de Interrex. l’empire, du royaume_; _vicaire de l’empire_; _interroi_.
Registres _publics, documents_ Auctoritates publicæ. (_actes, titres, pièces justificatives_).
Règle. Regula.
Religieuse. Virgo DEO sacrata, quæ integrum virginitatis florem DEO solemni votorum sponsione dicavit.
_Jour de_ repos. Dies ad quietem datus.
Représailles. Jus talionis, pignorationes.
_Faire des_ réquisitions _de Frumenti vecturas finitimis vivres, de munitions de bouche_. civitatibus describere.
Résidence _royale_. Regia.
Respect; _vénération, déférence_; Reverentia, veneratio. _témoignage de respect_; _hommage_.
Résumé _d’un compte; compte par Breviarium rationum. bref état_.
_Ligne de circonvallation, Limes externus, circuitus castrorum. ouvrages_, retranchements, Pro portis castrorum. _lignes de défense en avant du camp_.
Retranchement, _tranchées, Aggeres castrenses. ouvrages en terre, palissades pour protéger un camp, une armée_.
_Couvrir, protéger par des_ A fronte contra hostem fossam ducere. retranchements _le front de son armée_.
_Collationner_, revoir _un écrit, Recognoscere exemplum, libellos. un ouvrage, un opuscule_.
Revue, _inspection, révision_. Delectus militum, lustratio exercitus.
_Faire passer la_ revue _à Numerum copiarum inire, censum agere l’armée_; _passer la revue des militum, lustrare, recensere troupes_. exercitum.
_Inspecteurs_; _intendants qui Censores militum. passent la_ revue _des troupes_; _officiers de révision_.
_Rôle_; _état des hommes présents Album militare. à la_ revue.
_Ordo_; rituel. Liber in quo continetur ratio Divini officii, liber in quo ratio in dispensandis salutis mysteriis tenenda proscribitur.
_Ordo, directoire_, rituel. Liber in quo continetur ratio divini officii et salutis mysteriorum dispensandorum.
Rote; _sacrée congrégation_, Judices sacrarum cognitionum. Sacri (_tribunal de la Rote_). cognitores Romæ.
_Voie_, route _militaire_. Via militaris.
_Abandonner la voie, la_ route Via militari decedere. _militaire_.
S
_Recevoir, fréquenter les_ Sacra mysteria, salutis mysteria Sacrements. obire.
_Sacristie._ Aditum, locus in quo apparatus sacer sumitur, in quo occulta et recondita templi servantur.
_Saisir qqche_; _faire la_ saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. _de qqche_; _mettre arrêt sur qqche_; _séquestrer_; _mettre à la séquestration, confisquer_.
Salaire; _gages_; _appointements, Annua merces, stipendium. traitement_; _solde_ (_milit._).
Sauf-conduit. Litteræ tutum iter præstantes, litteræ auctoritatis publicæ.
Sauf-conduit. Fides publica.
_Donner un_ sauf-conduit _à qqn_. Præstare fidem publicam.
Scander _un vers_. Versum, carmen metiri.
Sceau _de la ville_. Signum publicum.
Séjour (_t. milit._). Locus ad militum requiem.
Selle. Sella equestris.
Sénat (_France_); _chambre haute, Ordo senatorius, senatus amplissimus, chambre des Lords_ (_Anglet._); patrum sanctum concilium. _chambre des seigneurs_ (_Allemagne_).
Sénat, _ordre du sénat, conseil, Ordo senatorius. les membres du conseil_.
Sentinelle _perdue_. Conclamatæ salutis extimæ vigiliæ. Procubitores, qui infestas maxime et hosti oppositas stationes occupant.
_Relever qqn de_ Vices stationum mutare. sentinelle;—_relever de poste un factionnaire_.
_Saisir qqche_; _faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. de qqche_; _mettre arrêt sur qqche_; séquestrer; _mettre à la séquestration, confisquer_.
Sergent-major. Ordinum diribitor, instructor centuriæ.
Serment _de bannissement, de ne Cautio de inimicitiis ponendis, de pas revenir et de ne pas se non revertendo. venger_ (_féod._).
_Se purger d’une imputation, d’une Jurejurando se purgare. accusation par_ serment.
_Vaisselle de table_, service _en Vasa convivalia ex auro et argento. or et en argent_.
_Constituer, imposer une_ Imponere servitutem fundo. servitude _sur un bien_; _grever de charges, d’impôts un bien_.
_Il est d’un caractère si bien Est ita temperatis moderatisque tempéré, qu’il sait unir la_ moribus, ut summa severitas cum sévérité _à l’affabilité_. summa humanitate conjungatur.
Simonie. Rerum sacrarum nefaria nundinatio.
_Être_ situé. Situm esse.
Sommairement, _en résumé, Ex singulis capitibus, per capita, par manière d’extrait, summatim, per compendia. compendieusement, en abrégé, en raccourci_.
_Voir à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque experiri, quid la_ soustraction, _ce qui reste_. reliqui sit.
Spahis. Turcicus equitatus.
Substitut. Qui alicui ad munus obeundum adjunctus est.
_Cicéron ne dut ses_ succès _qu’à Cicero omnia incrementa sibi debuit. lui-même_.
_Pacte de confraternité_; _de_ Pacta gentilitia. succession _réciproque_.
Succursale, (_église_) _annexe_. Templum proprio Curione sacro destitutum, templum ejusdem Parochiæ.
_Vers le_ sud, _au sud, au midi_. Ad meridiem.
Suffragant. Vicarius Episcopi.
_Lieu de_ supplice; _gibet_. Locus publicus facinorosorum supplicio deputatus; locus quo hi qui ad supplicium sunt dati, securi percutiuntur.
Supérieure (_d’une simple Rectrix Virginum DEO sacrarum, quæ congrégation_). collegio sacrarum Virginum _vel_ Virginibus DEO sacratis præest, antistes sacrarum Virginum.
Surplis; _aube_. Vestis, tunica lintea.
_Donner un_ sursis _à qqn, Statuere alicui diem laxiorem. accorder un délai à qqn_.
_Obtenir un_ sursis, _un délai Potestatem ampliandi nancisci. d’ajournement_.
T
_Musique en tête_, tambour Tympana resonantia, tympanorum sonus. _battant_.
Taxe; _taux, prix_; _estimation_. Rei æstimatæ pretium.
_Chanter le_ Te Deum. Hymnum Ambrosianum cantare.
Teneur _de livres_. Actor summarum, rationum magister.
_Second_, témoin (_d’un duel_). Arbiter singularis certaminis.
_Prendre son_ temps (_familier_). Tempus aucupari.
_Dans les_ termes _mêmes prescrits In ea ipsa verba quæ Nævius præibat. par Nevius_.
Testament. Testamentum; supremæ morientis litteræ.
Texte (_d’un auteur, d’une loi_). Verba auctoris _seu_ legis.
Tirer _du fusil, du pistolet, du Glandes fundere. revolver_.
Tomber. Labi.
Tracer _de nouvelles Muris locum destinare. Designare fortifications_. mœnia, fossas.
Traînards. Milites itinere confecti, moratores, invalidi milites, qui agmen sequi non possunt.
_Payer par_ traite; _faire tirer Pecuniam permutatione trajicere. une traite sur son compte_.
_Remplir les_ {_clauses_ } _d’un_ In pactione manere. {_articles_} traité.
Traiteur; _restaurateur_. Structor conviviorum publicus.
Tranchées. Agger militaris, fossa e terræ aggestu in alterum labrum altior ac munitior.
Tranchée; _approches_. Accessus operum, viæ obsidionales, accessus militum, ductus obliqui, appropinquationes operum militarium.
_Ouvrir, conduire des_ tranchées Transversam obducere. _transversales, élever des traverses_.
_Retranchement_, tranchée. Lorica valli inferioris, ambulacrum valli, succinctum valli.
_Ouvrir, conduire des_ tranchées Fossam diversis lateribus ducere. _en ligne droite_.
_Les soldats sont dans l’eau, dans Milites in appropinquantibus les_ tranchées. paludibus et restagnantibus aquis pene innatant.
_Détruire les_ tranchées _et Apparatum et munitiones disjicere. les gabions_; _détruire les retranchements_.
_Ouvrir les_ tranchées; Vineas agere, adductibus ad urbem, _s’approcher des remparts en propius muros accedere. ouvrant des tranchées_.
Trésor _du roi_; _cour des Ærarium regium, tribunal redituum comptes_. principis.
Trésor _public_. Ærarium commune.
Trésor _privé_ (_d’un roi, d’un Ærarium sanctius. prince_), _cassette_ (_d’un roi_), _etc._
_Épuiser le_ trésor. Ærarium exhaurire.
_Verser de l’argent au_ trésor; In ærarium referre pecuniam. _faire un versement de fonds au trésor_.
_Épuisement incroyable du_ trésor Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ. _public_.
Trésorier _militaire_. Quæstor, minister impensæ bellicæ, tribunus ærarius.
_Officier_ trésorier; _tribun du Minister impensæ bellicæ, quæstor trésor_; _payeur de l’armée_. ærarii bellici tribunus ærarius.
_Fermer les_ tribunaux. Justitium indicere.
_Rouvrir les_ tribunaux. Justitium remittere, laxare, solvere.
Tripliques (_t. de palais_); Secunda actoris defensio. _réponses à des dupliques, lesquelles sont dirigées elles-mêmes contre les répliques_.
Troupes _auxiliaires_. Auxilia, auxiliares milites, copiæ subsidiariæ, catervæ conductitiæ.
Troupes _d’élite_. Lectus exercitus.
_Bohémien_; _Égyptien_; tsigane. Ægyptii errones.
U
_Équipement_; uniforme _d’un Vestitus militaris. soldat_.
Usurper _sur...., empiéter sur les Jus alicujus convellere. In jure suo droits de qqn_. aliquem interpellare.
V
_Annoncer, notifier les_ vacations Justitium indicere. (_t. de palais_).
Vaisseau _de guerre_. Navis bellica, navis præsidiaria, longa.
_Lancer un_ vaisseau. Ex navalibus navem deducere.
_Bateau à_ vapeur. Pyroscapha.
Vassal. Cliens beneficiarius, fiduciarius.
_Être le_ vassal _de qqn_. Jure beneficiario alicui esse obnoxium.
_Poser des_ ventouses. Cucurbitulis vitreis sanguinem extrahere.
Verbaliser, _enregistrer_. In adversaria, acta, commentarios publicos referre.
_Mettre une maison en_ vente. Ædes proscribere.
Vicaire. Qui sacri Curionis explet vicem, pastoris vicarius.
Ville _marchande ou commerçante_. Forum rerum venalium quod in hac illave urbe præstatur.
Visiter _les provinces_. Proficisci in provincias visendi causa.
Vivres, _comestibles, provisions_. Frumentum, res frumentaria, commeatus; alimenta.
_Faire des réquisitions de_ Vecturas frumenti finitimis urbibus vivres, _en nature_. describere.
_Fournir les_ vivres, _les Commeatum supportare, sustinere. munitions de bouche, les provisions_; _entretenir l’abondance des vivres_.
_Mettre à la_ voile. Classe proficisci.
Voix; _ton, son_ (_de la voix_). Vox, vocis sonus.
Volontaires (_guer._). Milites voluntarii, honorarii.
Voter. Suffragium ferre, inire; in suffragium ire; sententiam dicere, expromere.
_Faire_ voter. In suffragium mittere; ad suffragium vocare.
Y
Yacht; _aviso_; _une barque Navis tabellaria, navis velox. d’avis_ (_marine_).
Yacht, _bâtiment léger, petit Navis actuaria, liburnica. navire à un pont_.
Z
_Fourrure de_ zibeline. Pellis mustelarum scythicarum.
INDEX GALLICO-LATINUS.
A
ABAISSEMENT, Humilitas, abjectio, ignobilitas, vilitas.
=Abaisser=, Deprimo, demitto, submitto, inclino.
ABANDON, Derelictio, contemptio, desertio, destitutio, relictio.
=Abandonner=, Derelinquo, desero, destituo, cesso, relinquo, linquo, reliquum facio, demitto, desisto.
=Abandonné=, Desertus, relictus, deditus.
ABATTEMENT, Abjectio, languor, imbecillitas, infractio.
=Abattre=, Profligo, prosterno, depello, decutio, dejicio, affligo.
=Abattu=, Fractus, infractus, afflictus, debilitatus, profligatus, demissus.
ABBÉ, Abbas.
ABCÈS, Vomica, ulcus.
ABDICATION, Abdicatio.
=Abdiquer=, Abdico.
_Abdiquer un emploi honorable_, Dignitatem depono.
ABEILLE, Apis.
ABÎME, Vorago, gurges, charybdis.
ABJECTION, Abjectio.
=Abject=, Abjectus, desertus, contemptus, spretus, vilis, humilis.
ABOIEMENT, Latratus.
=Aboyer=, Latro, allatro.
ABOMINABLE, Abominandus, detestabilis, horrendus.
ABONDANCE, Frequentia, crebritas, multitudo, coacervatio, copia, abundantia, ubertas, vis, facultas, affluentia, profluentia, acervus, fertilitas, exuberantia.
=Abonder=, Abundo, sum dives, affluo, redundo, magnam copiam habeo, circumfluo, exubero.
=Abondant=, Copiosus, abundans, uber, dives.
— (En parlant d’un discours): Fusus, dispersus.
=Abondamment=, Copiose, uberrime, large, largiter, prolixe, abundanter, cumulate.
ABORD, Accessus, aditus.
D’ABORD, TOUT D’ABORD, Primo, primum, imprimis, cumprimis.
=Aborder=, Appello, applico, admoveo, accedo.
ABRÉGÉ, Compendium.
=Abréviation=, Arctatio.
=Abréger=, Contraho, coarcto.
ABRI, Profugium, perfugium, portus, tectum.
ABROGATION, Abrogatio.
=Abroger=, Rescindo, infringo, revello, infirmo, labefacto, dissolvo, aboleo, abdico, refigo.
ABRUPT, Præruptus.
ABSENCE, Absentia, privatio.
=Absent= (être), Desum, absum, deficio, non adsum.
=Absent=, Absens, remotus, non præsens.
ABSOLUTION, Culpæ liberatio.
=Absoudre=, A scelere libero, fatentibus peccata remitto.
ABSORBER, Sorbeo.
ABSTINENCE, Abstinentia, modestia, parcus victus, sobrietas, moderatus cibus.
=Abstenir= (s’), Abstineo, prohibeo, tempero, contineo.
ABSURDITÉ, Insulsitas, ineptiæ.
=Absurde=, Absurdus, ineptus.
ABUS, Abusus.
=Abuser=, Abutor, perverte utor.
— (Tromper), Decipio, circumvenio, circumscribo, in fraudem impello, in errorem induco.
ACADÉMIE, Palæstra, gymnasium, Academia.
ACCABLEMENT, Oppressio, afflictio, perturbatio.
=Accabler=, Opprimo, obruo, affligo, vexo, perturbo, deprimo, prosterno.
=Accablé= (être), Laboro.
ACCÉLÉRATION, Acceleratio, celeritas.
=Accélérer=, Accelero, celeritate utor, appropero, propero.
ACCÈS, Accessus, aditus.
=Accéder=, Accedo.
=Accessible=, Pervius, apertus.
ACCIDENT, Casus.
=Accidentel=, Fortuitus.
ACCLAMATION, Acclamatio, plausus, clamor, admurmuratio.
=Acclamer=, Acclamo, succlamo.
ACCOMMODEMENT, Pactio, transactio.
_En venir à un accommodement_, Pactionem conflo cum aliquo.
ACCOMPAGNER, Comitor, assector, sector, deduco.
ACCOMPLISSEMENT, Perfunctio.
=Accomplir=, Perfungor, conficio, perago, absolvo, facio, compleo, exsequor, exigo, transigo.
=Accompli=, Perfectus, absolutus, perpolitus.
_Homme accompli_, Vir egregia virtute.
ACCOURIR, Accurro, advolo.
ACCOUTUMER, Assuefacio, usu doceo.
=Accoutumer= (s’), Assuesco, consuetudinem capio, cousuesco, soleo.
ACCROISSEMENT, Accretio, progressio, progressus, accessio, additamentum, incrementum.
=Accroître=, Augeo, amplifico.
=Accroître= (s’), Concresco, incresco, accresco.
ACCUEILLIR, Accipio, aliquem ad me suscipio.
_Mal accueillir_, Explodo.
ACCUMULATION, Coacervatio, copia, cumulus, acervus.
=Accumuler=, Accumulo, addo, coacervo, congero, exaggero, colligo, infarcio, aggrego, augeo.
ACCUSATION, Criminatio, accusatio, insimulatio, nominis delatio, crimen.
=Accuser=, Criminor, criminationem affero, criminatione utor, in crimen voco, detego, accuso, defero, arguo, insimulo.
_Vos sourcils semblent accuser l’astuce_, Supercilia illa tua calliditatem clamitare videntur.
=Accusateur=, Accusator.
ACHARNEMENT, Furor.
=Acharner= (s’), Mordicus inhæreo.
_Avec acharnement_, Acerrime.
ACHAT, Emptio, coemptio.
=Acheter=, Emo, coemptionem facio, coemo.
=Acheteur=, Emptor.
ACHÈVEMENT, Peractio, finis, extremum, perfectio.
=Achever=, Perago, perficio, absolvo, exædifico.
=Achevé=, Absolutus, perfectus, completus, expolitus, maturus.
ACIER, Adamas.
ACQUISITION, Adeptio, quæstus.
=Acquérir=, Acquiro, obtineo, consequor, adipiscor, comparo, adjungo, nanciscor, assequor.
ACQUITTEMENT, Absolutio, liberatio.
=Acquitter=, Libero, eximo.
=Acquitter de= (s’), Fungor, facio, efficio, perfungor, satisfacio.
ACTE, Actus, actio, factum.
_Actes officiels_, Acta.
=Action=, Factum, facinus.
_Faire une action d’éclat_, Facinus præclarissimum suscipio, efficio.
_Mauvaise action_, Malefactum, maleficium, damnum.
=Agir=, Ago.
ACTIVITÉ, Diligentia, solertia, labor, sedulitas, industria.
=Actif=, Diligens, attentus, sedulus, agens, efficax, assiduus, studiosus, impiger, actuosus.
=Activement=, Impigre, diligenter.
=Actuel=, Instans.
ADAPTER, Apto, accommodo, compono.
=Adapter= _sous_, Subtexo.
ADHÉSION, Adhæsio, assensio, assensus, aprobatio, plausus, applausus.
=Adhérer=, Hæreo, adhæreo, adjaceo, applicor, adjungor.
ADIEU, Vale.
ADJOINDRE, Adjungo, adjutorem do.
=Adjoindre= (s’), Subscribo, adjutore utor.
ADJUDICATION, Addictio.
=Adjuger=, Addico, dedo, adjudico, mancipo.
=Adjudicataire=, Manceps.
ADMINISTRATION, Procuratio, curatio, gubernatio, administratio, dispensatio.
_Confier l’administration_, Procurationem alicui committo.
=Administrer=, Dispenso, dispono, procuro.
=Administrateur=, Administrator, præfectus, curator, minister, gubernator, moderator.
ADMIRATION, Admiratio, miratio.
=Admirer=, Admiror, admiratione afficior, miror, obstupesco.
=Admirer= (s’), Me circumspicio.
=Admirable=, Mirabilis, mirus, mirificus, mirandus.
=Admirablement=, Mirabiliter, mirandum, mire, insigniter, mirifice, mirum in modum.
ADMISSION, Cooptatio.
=Admettre=, Admitto, adscribo, coopto.
ADOLESCENCE, Adolescentia.
=Adolescent=, Adolescens, juvenis, ephebus, pubes.
ADONNER à (s’), Impendo, insumo.
ADOPTION, Adoptio.
=Adopter=, Adopto, deligo, instituo, filium adscisco.
=Adopté= (être), In familiam venire.
ADORER, Adoro, DEUM veneror, DEO supplico.
ADOUCISSEMENT, Mitigatio, delinitio, excusatio, levamen.
=Adoucir=, Mitigo, mitiorem facio, lenio, placo, sedo, flecto, allicio, demulceo.
_Adoucir un barbare_, Cicurem reddo barbarum.
=Adoucir= (s’), Dulcesco.
ADRESSE, Solertia, sagacitas, dexteritas.
=Adroit=, Versutus, callidus, solers.
=Adroitement=, Solerter, sagaciter, callide, dextere, apte, astute, perite, scienter.
ADULTE, Pubes, adolescens.
ADVERSAIRE, Adversarius, adversus, oppositus, inimicus, hostis.
AFFABILITÉ, Affabilitas, facilitas in audiendo.
=Affable=, Affabilis, comis, placidus.
AFFAIBLISSEMENT, Debilitatio.
=Affaiblir=, Debilem facio, debilito, infirmo, frango, minuo, enervo, affligo, diminuo, dissipo, attenuo, extenuo.
=Affaiblir= (s’), Oblanguesco, relanguesco.
=Affaibli=, Attenuatus, exilis, humilis, abjectus, demissus.
AFFAIRE, Negotium, res, munus, cura, labor, molestia.
_Avoir beaucoup d’affaires_, Negotiorum mole obruor, multis urgeor negotiis.
_Entreprendre une affaire_, Negotium attingo.
_S’occuper d’une affaire_, Negotium tracto.
_L’affaire se prolonge_, Res trahitur.
_Il faut terminer promptement l’affaire_, Cunctandum non est in eo negotio.
_L’affaire a bien tourné_, Res fauste cecidit.
_Charger qqn d’une affaire_, Negotio aliquem præficio, præpono.
_Être l’homme d’affaires de qqn_, Rationes alicujus procuro.
_C’est votre affaire_, Hæc partes tuæ sunt.
=Affairé=, Negotiosus.
_Relatif à une affaire_, Negotialis.
AFFAISSEMENT, Labes.
=Affaisser= (s’), Decido.
AFFECTATION, Nimiæ concinnitatis in sermone consectatio.
=Affecté=, Putidus, gravis, fastidiosus.
=Affectation= (_avec_), Putide, fastidiose, inepte.
AFFECTION (en général), Affectio, commotio, sensus, pietas.
=Affectueusement=, Intime, enixe, ex animo, benevole, amice.
AFFERMER, Redimo.
AFFERMIR, Consolido, corroboro, stabilio, firmo, firmum facio, obfirmo.
AFFÉTERIE (_avec_), Putide, fastidiose, inepte.
AFFIRMATION, Affirmatio, assertio, asseveratio.
=Affirmer=, Affirmo, assevero, aio, annuo, comprobo, vindico.
— (Par serment), Adjuro, juro.
=Affirmativement=, Affirmate, asseveranter.
AFFLICTION, Luctus, mœror, squalor, fletus, tristitia, mœstitia.