El Folk-lore Filipino (Tomo I)

Part 11

Chapter 113,421 wordsPublic domain

Y para que cumplas y soportes todas [91] estas que obligaciones el señor nuestro, que Dios (es) á quien vas á pedir el apoyo de la gracia suya que divina.

Semeje ojalá la vida vuestra de casados á S. José y la Vírgen María á la grande que-armonía y tranquilidad suya y al tierno muy que amor suyo.

Cómo ojalá desliza el uno que rio la pureza del agua suya que se puede servir de espejo no ojalá se enturbie y se enlode con los tormentos de esta tierra donde se llora.

Por último pido al Dios (que) Señor Nuestro que de-os la feliz que vida grande y que no se destruya que armonía hasta que la muerte es la que encontreis.

Procurad grabar en el fondo de vuestros corazones este consejo que doy á vosotros valioso que bien que ofrezco en este venturoso muy que dia de la boda vuestra.

Vigan 9 de Mayo de 1877.

Estoy seguro de que los filólogos me agradecerán la traducción literal anterior, habiendo procurado conservar en las notas las particularidades del idioma ilocano y de su estructura.

¡Qué diferente ésta de la de los idiomas de orígen latino!

A todos parecerá á primera vista la anterior poesía como una cadena de grandes disparates gramaticales; pero perdonadme el que me atreva á calificarla de bastante buena. Será muy difícil conseguir que mis lectores europeos se conformen conmigo, y lo comprendo, porque no les es dado profundizar la literatura ilocana.

Hay diversos gustos en las poesías, y gustos tan opuestos como el europeo y el filipino. En efecto; un poema del mejor vate que ha tenido Europa, traducido literalmente, en el sentido riguroso de la palabra, no nos llama tanto la atención como una poesía nuestra, medianamente buena.

Yo, desde niño, he estudiado la literatura europea; se ha formado mi gusto estético en los colegios españoles; y me gusta infinitamente más la literatura europea que la filipina. Y sin embargo cuando oigo una canción del país, me encanta muchísimo, aunque después, analizando sus frases, resulte un cúmulo de disparates.

Hé aquí la traducción libre, pero fiel, de la anterior felicitación-consejo.

«Ya llegó, mis queridos hermanos, el día señalado por Dios; la fuente del bien, en que os casárais y uniérais en el sublime sacramento, que acabais de recibir.

«Ya se cumplió la fusión de vuestros corazones, que tanto habeis anhelado, y recibisteis la estimable bendición de nuestra Sta. Madre Iglesia.

«Ahora, aunque tengais dos cuerpos, sois como uno sólo en la práctica de la vida; tal es vuestra obligación de amaros y estimaros mutuamente.

«La cadena que eslabona vuestros corazones, jamás se romperá hasta vuestra muerte, y si cumplís vuestra promesa de amaros, tendreis una vida sólo comparable, á las brillantes rosas.

«Por lo tanto, el objeto de alegría para uno, lo será para vosotros dos, y así tambien en los tormentos; desechad las desconfianzas y sospechas que perturban la buena armonía de los esposos.

«Esa, Severino, recibe el más estimable bien con que Dios te pudiera favorecer; guárdalo como si fuese valiosísima flor, y el fondo de tu corazón sea la concha que la oculte.

«Esa es aquella flor llena de lozanía y hermosura singular, que viste en el amoroso regazo de una madre, que la cuidaba con solicitud y estimación.

«Aunque fuese muy doloroso para ella privarse de su hija, se obligó á entregártela para que tu la cuides como la había criado.

«Para que no se marchite su lozanía, no separes un momento de ella tu amor y tu estimación, que serán el rocío que la fecunde y dé nueva lozanía.

«Tus amorosos cuidados serán el bálsamo que cierre la herida que ha recibido al separarse de aquellas manos que la habían acariciado.

«Y tu, mi adorada Vicenta, demuestra el valor y la pureza de tu amor hácia el esposo á quien has escogido, al entregar tus manos y tu corazón.

«En todas tus acciones, pués, has de demostrar tus deseos de servirle; inquiere lo que más le agradece y hazlo, aunque no te lo diga.

«Y si Dios os concede algún fruto de vuestro matrimonio, has de cuidarle y educarle bien.

«Considera tu que vuestros hijos serían los más estimables bienes con que Dios pudiera favorecerte; y serían tu alegría y consuelo en la tierra hasta vuestra muerte.

«Cuando niños aún, ya procurarás grabar en su corazón el amor y el temor de Dios que les crió.

«Sé bondadosa con todos los que te rodean, especialmente con tus suegros, á quienes debes venerar y respetar.

«Y para que puedas soportar y cumplir con todas estas obligaciones, implora el auxilio de la gracia divina.

«Ojalá vuestra vida de casados tuviese la gran armonía, tranquilidad y tierno amor mútuo de San José y la Virgen María.

«Ojalá fuese como un rio que se desliza mansamente y cuyas aguas son tan cristalinas que puedan servir de espejo, y que no se enturbien y enloden con las miserias de este valle de lágrimas.

«Por último, pido á Dios os conceda una vida féliz, grande é imperturbable armonía hasta que encontreis la muerte.

«Procura esculpir en el fondo de vuestros corazones esto consejo que os doy, el más valioso don que puedo ofreceros en este venturoso día de vuestra boda.»

Como se vé, es de innegable importancia la anterior composición. Con gran oportunidad recuerda al esposo las caricias con que la madre criara á su hija, y el sacrificio que hacen las dos al separarse, para que aquel cuide á su esposa tan bien como la cuidara su misma madre. Y dirigiéndose á la esposa, compendia los deberes de una mujer casada en aquella estrofa que dice: «En todas tus acciones has de demostrar tus deseos de servirle; inquiere lo que más le agrade, y hazlo aunque no te lo diga.»

Que un vate europeo presento la anterior poesía con las galas de su imaginación, y no dudo que resultaría notable.

Pués bien, Leona Florentino ha conseguido hacerlo en su idioma de una manera brillante.

Es de advertir que las repeticiones que se notan en la anterior poesía, no son ripios, sino adornos literarios. Las fáciles reglas de la Poética filipina hacen innecesarios los ripios.

Para no cansar tanto á los lectores, nos limitaremos á traducir libremente las siguientes poesías, pero siempre procurando conservarlas con la mayor fidelidad posible.

2.a

FELICITACIÓN SATÍRICA

A UNA SOLTERONA EN SUS DÍAS

Cas jazmin á nalaylay ti cayarigan no 28 añosen ti magtengan quet rebbeng unay á pagdanagan ti nganngani á pannacaconsúmonan. Ata uray aniá ti aramiden á mangtucod no aguirayen cascasdinto la nga agtuangen ta iti lasbanga nalaylayen. Sapaem ngad á liclican detoy cadaoyan á cadadacsan ipaquitam la ti lasbangmo quen rangpayam uray no quinabaquetmo ti madanonan. Ta nangrona unay no caseatem ti agsúcat íti lacom nga arac adunto la ti agayat quenca nangruna ni S. quen ni B.... Ongetmo me ti pengdam, ta maisa met dayta á pagbaquetan nangrona no innaca tactacaoan ni G.... á maragampang. Ragragsaquem la dayta naquemmo, nagrona no maquitam ida nga agcariño ni baquet D. quen ni M.... ta casda la tigui iti cabudo. Alá no castá ti aramidmo, dica duaduaen á lac-amemto ti maicapitó á Sacramento á insungsung ni don Domingo.

VERSIÓN CASTELLANA

Es como un jazmin marchito la soltera que llega á cumplir 28 años, y debe preocuparse mucho de que su mercancía no se haga consumo [92].--Porque, aún cuando se hagan todos los esfuerzos posibles para sostener al jazmin, cuando ya se inclina al suelo, siempre ha de caer, porque su lozanía ya se ha marchitado.--Temprano, pues, debes evitar la terrible vejez; muéstrate siempre lozana y alegre aunque tu vejez ya se avecina.--Si mides bien el vino que vendes, (se dirige á una vendedora de bebidas), muchos te querrán, especialmente el viejo S. y B.--Reprime tu mal carácter, porque eso también es una de las causas que apresuran la vejez, especialmente cuando te hurta G... la coqueta. Procura divertir tu ánimo, especialmente cuando se hacen cariñitos la vieja D. y M., que son como tigui (planta que causa picazon) de comezon.--Si sigues mis consejos, no dudes que alcanzarás el séptimo matrimonio, que ha establecido don Domingo. (Otro viejo pretendiente suyo) [93].

3.a

CORONACIÓN DE UNA SOLTERA EN SUS DIAS [94]

Tacunaynayen ni aoan sardayna á ragsác ti napagtengmo á natacneng á gasat ta nagtengam á sicacaradcad iti aldao nga inca pannacayanac. Ayat á naitalugading á di agressat detoy aldao á inguet gasat rebbengna met ti panagragragsac á saranayen ni nasungdó nga ayat. Rumamanac met itá á maquipagrambac ta iti gasatmo ti calicagumac tapno ragragsacto laeng ti inca mapasamac bayat ti aldaomo nga agbiag. Ni napateg á Santa Rosa ti tuladem á maicanadá ta iti quinaringen á inicutanna di quet natulauan ti dalusna. Carbenganna á guguram ti sudi quen pateg cadaguiti pacumbaba nga aramid tapnó iti castá dicanto mot mailiclíc á cas quencuana ti pagarian sadi langit. Rimmang-ayca á rimmangpaya iti asi quen dungngo ti Ama quen Ina balasangcan Mellang, nga aoan ti curangna, á cas agucrad á sampaga. Aoatem cad detoy á siayat itá lucong ta nasudi á daculap, dica paayen ta nupay nalaad nagtaud iti nadalús unay nga ayat. Itá met olom ti pangisaadac itoy nanomó unay á balangat ta isu ti mangipaquita mangipamatmat iti ayatmi quenca á immay immarayat. Oacnitam cad ti dalanco dinac lapdan iti nacaap-apal á sayacsacmo ipaquitam tapno agpapas toy puso á maaoaoan ti ubbug ta ayat á di maugutan. O Mellang nga nacaay-ayat á panguloen amin daguiti rosas ipalubosmo cad ti oayaoayac nga umay agbuybuya itá imnás. Igapum cad ti pategna detoy napagtengmo á saniata ti puso á siulimec quen sipacumbabá ti pannacabalinco á mangirucbab quenca. Anansata ta agdaoatac á no cas nacabasolac daguitoy á innac pinalaoag iti pacaoan isut gamgamac. Agbiagca coma á sitatalná á sicucupicup iti gracia á cas ti casangaymo á Santa á ingunguten tí Namarsua. Quet tapno pacapnecan ti pategna ti panaguiaman nga aoan caaspingna ipuccaotay ngad á padapada iti naragsac unay á ¡Viva!

VERSIÓN CASTELLANA DE LA ANTERIOR POESÍA.

Eternos regocijos acompañen tu buena suerte de haber llegado llena de salud al dia de tu navidad.--En este dia feliz debemos alegrarnos todos y adorarte con puro amor.--Me asocio tambien al comun regocijo, pues que deseo tu bienestar sempiterno. Imita á Santa Rosa, cuyas virtudes no han permitido mancharse su pureza.--Debes aumentar tus relevantes cualidades con la modestia y buenas obras, para que consigas el reino de los cielos [95].--Tu has crecido en el regazo amoroso de tus padres, y ahora Mellang (contracción de Emilia) tu eres un pimpollo, que abres tu capullo como una sampaga (Nyctantes sambác, Linneo)--Acepta gustosa en tus lindas manos (se refiere al ramo de flores); no lo deseches que aunque pobre, es obra del puro amor [96]--En tu sien coloco esta humilde guirnalda, testimonio del cariño de los que acudimos á festejarte.--Quita los obstáculos de mi camino, no me impidas el paso, para que mi corazón venga á apagar su sed de amor en la inagotable fuente de tu envidiable hermosura.--Oh preciosa Mellang, soberana de todas las rosas, permíteme que venga á admirar tus encantos.--Por tu dia venturoso permíteme ofrecerte mi rendido corazón.--Y perdóname si por lo que acabo de decir he incurrido en alguna falta [97].--Ojalá vivas tranquila y llena de gracia como la Santa de tu nombre.--Y para publicar nuestro gozo por tan fausto motivo, exclamemos todos: ¡Viva!

4.a

De felicitaciones con versos acrósticos, Leona Florentino escribió muchas, casi se puede decir una diariamente, pues muchos la encargaban escribir. Y para salir del paso, hacía combinaciones con los antiguos originales suyos, pues ella pobre viuda tenía que atender á otros asuntos, como la administración de sus bienes.

Obran en mi poder tres felicitaciones con versos acrósticos á Cármen, otras tres á Rosa, tres á Castora, dos á Emilia, una á María, otra á Juana y otra á Tita. Pero todas se pueden reducir á las estrofas siguentes, para evitar repeticiones.

Caasi ti Dios piman impaayna á inca nagtengan iti saad á quinabalasang quet aluadam unay nga icutan. A . . . . . . . . [98] Rrag-ó quen ragsac á di mauma daguitoy matá á agbuya quenca ta iti laing, libnosmo quen sadia amin á nagbiag daegam idá. Maysa á sabong á pagucrad ti pangyarigac quenca á maquitac ta iti singpetmo á nayanac aoan quencat macaartap. E . . . . . . . . . Ngem alá iti sagudaymo á nayanac isuda ti casmo calasag sapay ta incanto maragpat ti gloria á puon ti imbag.

VERSIÓN DE LA ANTERIOR.

La gracia divina ha permitido que llegues al estado de soltera [99] y cuídalo mucho... Gozo y alegría sin fin embargan mis ojos que te comtemplan, pues tu bondad, hermosura y pudor te hacen superior á toda criatura.--Te comparo con una flor que acaba de abrir su capullo, pues nadie te aventaja en virtudes... Tus relevantes cualidades sean tu escudo contra los halagos del mundo y ojalá consigas la gloria, fuente del bien.

5.a

Cas rosas á naidumat sayaat ti caaspingmo quen capadpad ta idi timmaoca á limtuad. aldao ni Ntra. Sra. del Carmen á naslag. A . . . . . . . . . . R . . . . . . . . . . Maimatangan met ita ti raniagna daguiti astros ti firmamento [100] á nalaoa. á gapú ti naiduma á yamanda itoy aldao á nagpalungdoan ti gasatna. Elementos pay á agcacapigsa agtangepda amin amangayapapa. gapú ti naiduma á panaguiamanda itoy aldao ni N. S. del C. á nasadía. Nagasatcanto met á agpaiso, ta iti langit maicaricanto, no taguinayonem ti dalus quen singpetmo quen Jesucristo nga Apútayo.

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

Peregrinas rosas son tus semejantes, porque apareciste en el día de Ntra. Sra. del Cármen [101]...--Los astros del anchuroso firmamento brillan hoy con fulgor extraordinario, como muestra de su regocijo en este día muy venturoso.--Aún los elementos más temibles muéstranse hoy respetuosos, también como celebrando el día de Ntra. Sra. del Cármen ilustre.--También serás feliz y digna del cielo, si conservas tu pureza y virtudes en nuestro señor Jesucristo.

6.a

R . . . . . . . . . . O . . . . . . . . . . Sapay ti langit ta innaca ilasat cadaguiti isuamin á peggad casta met ti piam quen caradcad quen manayon á inca panagbiag. A . . . . . . . . . .

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

... Ojalá el cielo te salve de todos los peligros y te dé salud y larga vida....

7.a

C . . . . . . . . . . A . . . . . . . . . . Sabung ti cayarigan ti macagteng iti quinabalasang quet ti banglom nga agpanapan iti macasay-op inna bang-aran Ta linteg nga nacanatad no magtengan anno mapasungad iti aldao á pannacayanac rebbengua unay iti agragragsac. O . . . . . . . . . . R . . . . . . . . . . Agbiagca met á sigagasat ditoy dagá á napno peggad; sapay comá ta incanto maragpat iti gloria á puon ti imbag.

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

Semeja á una flor la que llega al estado de soltera, y tu aroma qué se esparce, vivifica al que lo respire... Es ley de las buenas costumbres alegrarse cuando llega el día del cumpleaños... Vive venturosa en esta tierra llena de peligros y ojalá alcanzes la gloria, fuente del bien.

8.a

Cas rangas quen tabilang iti bilin ti linteg á naindayaoan no bay-ac ti cumablao ita biang itoy pannacayanacmo á naingasatan. Anansata tapno innac maliclican daytoy á cadaoyan á cadadacsan pinilic itay á guinamgam ni pacumbaba á cas inna carbengan. Sam-it quen ayat inca itay capnecan iti tarigagayco á maquitam á panagay-ayat quen panaguiaman itoy natalibagoc unay á panagfiestam Tandá toy ragsac quen rag-ó á napalaluan toy felicitación nga itdec á sipapacurang quet nupay no nanomó ibilangmo á capatgan igapum itoy aldao á nacayanacam. Oen ta isu ti pacaquitaan iti ayat á incacabsatan quet tarigagayac met á iparangarang iti ayatco quenca á sirarangrang. Rosas quem sabung á madumaduma iti bangló quen nacay-ayat á buya agucradcay amin á padapada quet ayumuomyo ti incay yadioara. Agnanayon quenca ti caasi á nailangitan ta agtaengca ti gracia quen pia á tartarigagayan mairanudcanto coma met á di agcurang iti gloria ti Dios á catan-ocan.

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

Infringiría yo las reglas de las buenas costumbres si dejo de felicitarte en tú día feliz.--Y para no incurrir en esta falta, he preferido humillarme ante ti [102].--Mi alegría en tu navidad son finezas de mi tierno amor hácia tí.--Mi carta felicitacion que lleva mi contento, aunque pobre, tenla por valiosa siquiera por celebrar tu hoy el cumpleaños.--Ella es el testimonio expreso de mi amor ardiente.--Flores diversas de grato aroma, abrid vuestros capullos y esparcid vuestro dulce aliento.--El cielo te proteja siempre, goza de la gracia divina y ojalá alcanzes la gloria de Dios.

9.a

Essem quen yamanco diac mayebcas no addaca laeng á sicacaoes ti salun-at naipangrona itoy aldao á inguet gasat á pannacasangaymo cas inur-urayco á nabaybayag M . . . . . . . . . . I . . . . . . . . . . L . . . . . . . . . . I . . . . . . . . . . A . . . . . . . . . .

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

Serían indecibles mi satisfacción y alegría, si estuvieses vestida de perfecta salud, especialmente en este fausto día de tu nacimiento, que hace tiempo ya esperaba.

10.

Eggued á nailangitan ti sumabat daytoy aldao á inguet gasat á mangipaquita mangipamatmat iti naiduma unay nga ragsac. Ngem degdegan met comá ni Jesús quen María ti salun-atmo, bileg quen pia sapay ta incanto maicaysa tí biag ti agnanayon á gloria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

Las gracias del Cielo favorezcan este día muy feliz, para que se celebre con los debidos regocijos.

Y qué Jesús y María te concedan salud, bienestar y fortaleza contra tus enemigos y que después vayas á gozar de la vida siempre gloriosa.

11.

. . . . . . . . . . Ta dimteng itay quet nagtengan daydi aldao á natalugadingan á panagay-ayat quen panaguiaman itoy aldao á naingasatan. . . . . . . . . . .

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

. . . . . . . . . . . .

Porque acaba de llegar el día venturoso que debemos celebrar con festejos y acciones de gracias.

12.

No se me oculta que las anteriores composiciones tienen poco ó nada del gusto europeo; pero repito que hay varios gustos, y advierto que no es lo mismo leer la traducción que los versos originales y sobre todo el oirlos. En una palabra, aquellos versos sosos y acaso ridículos para los europeos, no dejan de gustar á cualquier ilocano, y nos parecen cadenciosos; y no olvideis que «las coplas no han de estudiarse por bonitas, sino como materia científica,» como dice el Dr. Machado y Alvarez.

Siento mucho no haber encontrado la felicitación poética de la autora dedicada á D. Alejandro Giron, en el día en que tomó el baston de Gobernadorcillo [103] del gremio de Naturales. Sería muy curioso leer las buenas lecciones que le daba, explicándole el espíritu de la autorid y sus deberos.

Era muy bonita poesía, semejante á la que había dedicado á los recien-casados.

A continuación vamos á transcribir una improvisación de la Sra. Florentino que es una carta-invitación á una sobrina suya con motivo de celebrar los dias de su hija Benigna:

Binnuangayco ti nagsurat nagsurat Inchay á siayat, siayat á ta conac: --«Inchay, agtiestaac.» Esman toy pusoc ti agrambac, agrambac itoy rabiy á mapasungad, mapasungad á gapu ti ilulutuad ni adim á Benigna á rabirab. Nupay casano ti cas-ang toy balay á inca ulian daoatec unay itá sadiam á ni paidam inca idian Itan ti pacaquitaan ti naimbag á naquem quen caanacan ta isú ti pagpapadasan ti naayat quen saan. Gapuna nga agdaoatac á buyuguen quet tacunaynayennac ta iti panagcabaguianta ti sadagac á dicanto agcurang á maquibagrambac, Ngem no ninto paay ti inca caniac ipaay conac á nalalaingpay no ni nainget á ipapatay. Agnanayonto quenca á mautangac. ti ganetguetmo á umarayat utang quet rebbengconto met ti agsubad agpapan tanem ti aguicut caniac.

VERSIÓN DE LA ANTERIOR

Me he propuesto escribirte, escribirte gustosa, gustosa porque te voy á decir:--«Inchay (contración de Crescencia), voy á celebrar una fiesta».--Desea mi corazón festejar, festejar esta noche que viene, la noche que viene con motivo del día del nacimiento de Benigna la charlatana.--Aunque sea muy modesta la casa á donde vas á subir, suplico á tu excelencia que deseches el desden.--Ahora se verá tu buena voluntad de sobrina, porque será la noche de prueba á los que me tengan amor ó no.--Te suplico, que vengas á ayudarme é invoco el parentesco para que no faltes á la fiesta.--Pero si el desden será el que me das, preferiría la más cruel muerte.--En cambio te agradecería la molestia que te tomases de acudir á la cita, favor que te deberé pagar hasta que el nicho sea el que me guarde.

13.

La anterior poesía es cadenciosa á los oidos ilocanos y llena su objeto humorístico; pero ¡cuán diferente lo que sucede al traducirla al castellano! Algunos poetas filipinos suelen poner en verso sus cartas privadas, aun hablando de sus negocios, de sus carabaos y otros asuntos que en nada se prestan á la poesía.

Ahora vamos á trascribir una Loa, que llaman en Ilocos; ó sea: una salutación poética á Santa Rosa de Lima ó á su imagen en el dia su festividad, que celebra todos los años su camarero.

Sabung ti rosal ti caarigmo á di natulaoan ti quinavirgenmo ta iti talugading quen dalusmo naicarica nga asaoa ni Jesucristo. Amangan ti sudi quen daeg ti nagan á Rosa! narasay ti mayarnged, ta isu piman ti amang quen talec daguiti babbalasang á nasingpet. No iti laingna aoan pumada, ti tarnaaona quen sadía, ta daguiti virtudes naicasigud quencuana sipud idi itataona á naparsua. Timmubo nga cas rosas ditoy dagá á napno peggad, saan á naqueltay di met naumag ti lasbangna quen sayacsac. Aguiamanda met á siraragsac dagup daguiti babbalasang á inmarayat ti pannacagtengda pannacapasamac itoy aldao á ingguet gasat. Rayrayentay met á padapada ti panagdevocióntay á di mapdá quet daoatentay met iti Namarsua á ispalennatay cadaguiti siba. Otal-laong á nagdadagupan daguiti naindayaoan á babbalasang tí panagayayat diyo sardayan panagdayao quen panaguiaman, Sioaoacnit ti langit á agbuybuya cadaguiti rambac á maidiaya iti ay-ayat intay met isagana á pagdaydayaotay quen Santa Rosa, Agbiag met á siraragsac detoy camarerom á siayat sapay comá ta innanto maragpat ti gloria á puon ti imbag

TRADUCCIÓN DE LA ANTERIOR