Part 15

Cap^m. xviii. Ceruleus, rubeus, pingit geminus color arcum, Et furor ethereus vndique spersus adest; Desuper ira tonat, subtus rumpuntur abissi, Et de visceribus terra fluenta vomit; Insolitas pluuias nubes effundit et vndas, Sustinet innumeras vndique nauis eas. 1700 Nescia sicque vagans nauis qua sorte fruatur, Equoris et pluuie sic natat inter aquas; Et mare terribili confundit murmure mentes, Quod timor ex solo terret vbique sono. Tristius et celum tenebris obducitur atris, Vix videt ex oculis iste vel ille manus.[286] De celo veniunt tunc signa minancia mortem, Omnis et expectat quid sibi fata volunt: Desuper impletur flammis vltricibus aer, Et furor ex omni parte perurget aquas: 1710 Ignea tunc sonitus diffundit flamma feroces, Et scintilla quasi fulmina spersa volat. Igniuomus fluuius sic nos torquebat, vt omnis Submisso capite mutus in ore silet: Deficit ars animique cadunt viresque fatescunt, Nec fuit vlterius spes aliqualis eis. En super hoc veniens inmensus belua ponto Eminet, ex cuius naribus vnda tonat: Ipse velut nauis prefixus concita rostro Sulcat aquas, et eum cuncta propinqua timent: 1720 Ipse ferox latum sub pectore possidet equor, Et propriata sibi iura marina petit: Frater erat Cille, furiens magis ipse Caribdi, Et velut os Herebi, que voret ipse petit.[287] Perdidit hiis visis audacior intima cordis Robora, que subito surripit ille pauor; Iamque gubernator, tollens ad sidera palmas, Exposcit votis inmemor artis opem: Vincitur ars vento, neque iam moderator habenis Vtitur, immo vaga per freta nauis arat. 1730 Tunc quasi febricitans os omnes horruit escas, Mensque vomit sensus absque salute suos: Brachia cum palmis, oculos cum menteque tristi In celum tendens, postulat omnis opem: Non tenet hic lacrimas, stupet hic, vocat ille beatos, Proque salute sua numina quisque vocat. Rector cuncta deo commendans talia dixit, ‘Celestis celerem det michi rector opem.’ Rima patet, que viam prebet letalibus vndis, Nec stat qui mortis non reputaret iter. Visa michi Cilla fuit et tunc visa Caribdis, 1740 Deuoret vt nauem spirat vtrumque latus. O quam tunc similis huic naui Londoniarum Turris erat, quod eam seua procella quatit; Turris egens muris, vbi sumpsit petra papiri Formam, quam penetrans sordida musca terit; Turris, vbi porta sibi seras ferre recusat, Quo patitur thalamus ingredientis onus; Turris, vbi patula furiis via restat, et omnis Rusticus ingrediens res rapit atque loca; 1750 Turris, vbi vires succumbunt debilitati, Turris, vbi virtus non iuuat vlla viros; Turris in auxilium spirans, custode remoto, Et sine consilio sola relicta sibi; Turris in obprobrium patricida que sanguine feda, Cuius ineternum fama remorsa volat; Turris, vbi rupta spelunca fuit leopardi, Ipseque compulsus vt pius agnus abit; Turris, vbi pressit vi tegula feda coronam, Quo cecidit fragili sub pede forte caput; 1760 Turris, non thuris olefacta salute set egra, Lugens non ludens, tedia queque ferens; Turris diuisa linguis Babilonis ad instar, Turris, vt est nauis Tharsis in ore maris. Sic patitur pressa vicii sub gurgite turris, Nescia qua morum parte par~are~ viam. Quisque dolet, set non vt ego, dum talis amarum Spectat ad interitum naufraga Cilla meum. Hec ita sompnifero vigilans quasi lumine signa Vidi, quo timui dampna futura rei. 1770 Nimirum quod ego, dum talia ferre putabam, Territus in sompnis et timefactus eram: Ductus in ambiguis dixi quam sepe periclis, Quod michi naue mea tucius equor erat. Sic ego concussus Euros Zephirosque timebam, Et gelidum Boream precipitemque Nothum:[288] Quatuor hii venti partes per quatuor orbis Flant, nec obesse suis flatibus vlla queunt. Nostra per aduersas agitur fortuna procellas, Sorte nec vlla mea tristior esse potest. 1780 Talia fingebam misero michi fata parari, Demeritoque meo rebar adesse malum. Sic mecum meditans, tacito sub murmure dixi, ‘Hec modo que pacior propria culpa tulit.’ Non latuit quicquam culparum cordis in antro, Quin magis ad mentem singula facta refert: Cor michi commemorat scelerum commissa meorum, Vt magis exacuat cordis ymago preces.[289] Non fuit ex sanctis quem non mea lingua precatur, Dum maris interitum preuia signa parant: 1790 Accensam summi precibus mulcere paratus Iram, cum lacrimis sic mea verba dedi.

‘Conditor O generis humani, Criste redemptor, Est sine quo melius nil vel in orbe bonum, Dixisti, que tuo sunt omnia condita verbo, Mandasti, que statim cuncta creata patent; Inque tuo verbo celi formantur, et omnem Spiritus ornatum fecerat inde tuus. Per te sunt et aque, certus quoque terminus illis, Est per te piscis et maris omne genus: 1800 Aera cum genere volucrum sermone creasti, Quatuor et vento partibus ora dabas: Cunctipotensque tuo fundasti numine terram, Fixit quam stabilem prouidus ordo tuus: Cunctaque terrigena viuunt animalia per te, Subque tua lege reptile quodque mouet. Sicut ymago tua tandem fuit et racionis Factus homo, quod opus sit super omne tuum; Qui precepta tua veteri serpente subactus Preterit, et pomi mors sibi morsus erat. 1810 Set pietate tibi quod eum de morte resumas, Virginis ex carne tu caro factus eras; Sicque parens nostri generis de carnis amore Efficeris, nobis gracior vnde fores. Vt te credo deum sic esse meumque parentem, Micius, oro, pater, tu mea fata rege! Vt de morte crucis te non pudet esse cruentum, Hoc ita, Criste meis tempore parce malis! Qui Paulum pelago, Petrum de carcere, Ionam Eripis a piscis ventre, memento mei! 1820 Nescit abesse deus in se sperantibus, egros Visitat, elisos erigit, auget opem. Peccaui, redeo, miserere precor miserendi! Tempus adest, miseros te refouere decet. Parce, precor, fulmenque tuum tua tela reconde, Que michi nunc misero tristia tanta parant. ‘O! cui fundo preces, te deprecor, intret in aures Hec mea diuinas vox lacrimosa tuas! Iam prope depositus sum mundo, frigidus, eger, Seruatus per te, si modo seruer, ego. 1830 O superi, fractis,’ dixi, ‘succurrite remis, Et date naufragio litora tuta meo! Que genus humanum curauit origine Cristi, Materiam cure prebeat illa mee! Te precor, alme deus, sit vt illa michi mediatrix, Que peperit florem flore manente suo. Cur mala que pacior nullo michi tempore soluis? Ecce simul morimur, respice, plaga monet!’ Cum magis in precibus prostratus proxima dampna Expectans timui speque salutis egens, 1840 Impetus en subito ruit, et concussit ad ymum Nauem, quam Cille deuorat ira prope: Vis tamen alma precum sitibunda voraginis ora Obstruxit, nec ea fit saciata vice. Semper in incerto fuimus quid fata pararent, Nec spes pro nobis, nec timor equs adest. Micius ille perit subitis qui mergitur vndis, Quam sua qui timidis brachia iactat aquis.[290] Absque quiete tamen rogat omnis votaque suplex Impendit, que pias fundit ad alta preces. 1850

=Hic fingit secundum visionem sompnii de quadam voce diuina in excelsis clamante, et quomodo deus placatus tandem precibus tempestates sedauit, et quomodo quasi in holocaustum pro delicto occisus fuit ille Graculus, id est Walterus, furiarum Capitaneus.=

Cap^m. xix. Clamor in excelsis, lacrime gemitusque frequentes, Non veniam cassi preteriere dei; Attamen ipse maris Neptunus qui deus extat, At mare pacificet, tunc holocausta petit. Dona valent precibus commixta, per hec deus audit Micius, et votis annuit ipse precum: Cum magis ergo furit tumidi maris aucta procella, Et magis in mortem visa pericla patent, Vnus erat Maior Guillelmus, quem probitatis[291] Spiritus in mente cordis ad alta mouet; 1860 Iste tenens gladium quo graculus ille superbus Corruit, ex et eo pacificauit opus. Vna peribat auis, quo milia mille reviuunt, Et furibunda deus obstruit ora maris. Sit licet hoc tarde, tunc nauis post scelus actum Induit infelix arma coacta dolor. Graculus en moritur! sic non moriuntur invlti, Quos prius ex rostro lesit ad arma suo: Qui ferit ex gladio periit gladiator in illo, Et magis infelix imbuet auctor opus:[292] 1870 In scelus addendum scelus est, in funera funus, Sic luet exactor quod tulit ante malum; Inque leues abiit morientis spiritus auras, Si petat inferius antra scit ipse deus.[293] Sic quia miliciam transumpsit ymagine monstri, Irrita decepti vota colonis erant. Cum magis est quicquid superi voluere peractum, Desinit a furiis sors maledicta suis: Forsitan illa dies erroris summa fuisset, Si deus in tali morte negasset opus. 1880 O michi quanta tulit tantus solacia victor, Obruta qui tante sortis ad alta leuat! O benedicta manus, tam sufficiens holocaustum Que dedit, vnde maris victa procella silet! Nam deus vt voluit, plus dum furit equoris vnda, Grata superveniens hora salutis adest. Quod deus ipse suam pro tempore distulit iram, Vocis ab excelso protulit ista sonus; Aeris e medio diuina voce relatum Tunc erat et nostris auribus ista refert: 1890 Dixit, ‘Adhuc modicum restat michi tempus, et ecce Differo iudicium cum pietate meum.’ Cilla per hoc verbum paciens restrinxit hiatum, Quod prius exhausit protinus illa vomit; Sicque iubente deo nauis, quam seua vorago Sorbuit, erigitur equoris alta tenens: Sic prius austerus stat sub moderamine motus, Tantus celesti venit ab ore vigor: Et iam deficiens sic ad sua verba reuixi, Vt solet infuso vena redire mero. 1900 Conclamant naute, surgunt pariter properantque Quilibet officium fortificare suum: Sic inter medium vite mortisque reformant Cursum, quo breuiter tucius ire putant: Exiguam veli, que tunc tamen integra mansit, Extollunt partem, ducat vt ipsa ratem. Tanta fit ingluuies et aquarum fluxus habundans, Vix quod sedatas terra resumpsit aquas: Set mare qui pedibus calcauit in orbe misertus, Horrida compescens tempora leta dedit: 1910 Equora constrinxit celique foramina clausit, Et minus iratas cedere iussit aquas: Nebula deiecit nimbis aquilone remotis, Nec fragor vlterius voce tonante furit: Equoris arcet aquas, iubet vt sit terminus illis, Ne maris infirmam plus terat ira ratem. Tunc celo terras ostendit et ethera terris, Et pelagi furias pescuit ipse feras: Tunc loca concrescunt, quia decrescentibus vndis Pax redit, atque probis fit renouata salus. 1920 Fusca repurgato fugiebant numina celo, Fulsit et optata clarior illa dies; Ortaque lux radiis solidum patefecerat orbem, Cessit et anterior sors tenebrosa malis. Sic mare litus habet, plenos capit alueus ampnes, Legibus atque noue tunc patuere vie: Sic, deus vt voluit, cum sit moderacior vnda, Leticie mixti convaluere metus. Omnes tunc Cristum laudant, quod ab ore procelle Non sinit extinctos, set reparauit eos. 1930 Tunc ego, deflexis genibus set ad ethera palmis Tensis, sic dixi: ‘Gloria, Criste, tibi!’ Hoc iterans gelida formidine frena resolui, Leticieque noue spes michi mulcet iter. Dum mare pacatum, dum ventus amicior esset, Spes redit et nautis corda subacta leuat. Viribus ergo suis pauidus sibi nauta resumptis Nauigat, vt portum pacis adire queat. Carbasa mota sonant, iubet ~vti~ nauita ventis,[294] Subque noue sortis spe noua vela dari. 1940

=Hic loquitur adhuc de naui visa in sompnis, id est[295] de mente sua adhuc turbata, vt si ipse mentaliter sompniando, quasi per nauem variis ventis sine gubernaculo agitatam, omnes partes mundi pro pace mentis scrutanda investigasset, et tandem in partes Britannie maioris, vbi raro pax est, dicit se applicuisse. Dicit eciam qualiter vox in sompnis sibi iniunxit quod ipse omnino scriberet ea que de mundo in illo scrutinio[296] vidisset et audisset; et ita terminatur sompnium.=

Cap^m. xx. Clausit adhuc oculos sompnus, quo sompnia nauem Semper pretendunt, que loco tuta petit, Nec timor ambigue poterat cito cedere menti, Quam prius ad portum salua venire queat. Deficiunt remi iam ventis vndique fracti, Ac vbi sors duxit nauis habebat iter: Littora pacifica scrutans temptabat in omnem Partem, nec poterat pacis habere locum; Turbo set equoreis hanc tandem, prodolor! vndis Expulit in portum quo furit omne malum. 1950 Sic Cillam fugiens minus est nec lesa periclis, Dum Cilla grauior Insula cepit eam. Insula lata quidem fuit hec vallata rotundo, Que maris Occiani cincta redundat aquis.[297] Ad portum veniens de naui concito litus Egressus pecii, turbaque magna michi Plebis in occursum iam venerat, ex quibus vnum Pre reliquis dignum contigit esse virum: A quo quesiui, ‘Dic, Insula qualis, et vnde Tantus adest populus, quis sit et inde modus?’ 1960 Ecce senex ille, portu qui stabat in illo, Reddidit ista meis horrida verba sonis. ‘Exulis hec dici nuper solet Insula Bruti, Quam sibi compaciens ipsa Diana dabat. Huius enim terre gens hec est inchola, ritus[298] Cuius amore procul dissona plura tenet. Nam quia gens variis hec est de gentibus orta, Errores varie condicionis habet: Egregie forme sunt hii, set condicione Ecce lupis seue plus feritatis habent. 1970 Non metuunt leges, sternunt sub viribus equm, Victaque pugnaci iura sub ense cadunt: Legibus inculta fraudes, scelus, arma, furores, Pluraque pestifera plebs nocumenta parit: Que gestant homines terre de partibus huius Pectora, sunt ipso turbidiora mari. Hec humus est illa vario de germine nata, Quam cruor et cedes bellaque semper habent: Tristia deformes pariunt absinthia campi, Terraque de fructu quam sit amara docet. 1980 Non magis esse probos ad finem solis ab ortu Estimo, si populi mutuus esset amor.’ Pluribus auditis que singula displicuerunt, Heu! michi corda dolor iam renouatus agit: Dulcius ipse michi numen nunc quando putabam, Fortune species obstat acerba mee. Cum video quam sunt mea fata tenacia, frangor, Spesque leuis magno victa timore silet: Sic ego fortune telis confixus iniquis Pectore concipio nil nisi triste meo: 1990 ~Attigeram portum~, portu terrebar ab ipso, Plus habet infesta terra timoris aqua. Sic magis in terris dubiis iactatus et vndis, Nescio quo possum tutus habere fugam:[299] Sic simul insidiis hominum pelagique laboro, Et faciunt geminos ensis et vnda metus. Cur ego tot gladios fugii, tociensque minata Obruit infelix nulla procella caput? Iam mea spes periit, tali dum sors mea portu, Est vbi nulla quies, duxit habere moram. 2000 Fugerat ore color, macies subduxerat artus, Sumebant minimos ora subacta cibos; Vtque leui Zephiro graciles vibrantur ariste, Frigida populeas vt quatit aura comas, Pergere cum volui, tremulus magis ipse iacebam, Et dolor in corde parturientis erat: Sic ego dumque queror, lacrime mea verba sequntur, Deque meis oculis terra recepit aquam. Viderit ista deus qui nunc mea pectora versat; Nescio quid terris mens mea maius agat:[300] 2010 Sic iterum corde nouiter spasmatus ab infra In terram cecidi mortis ad instar ego. Tandem cumque leuans oculos et corpus ab ymo Erexi, vidi post et vtrumque latus, Ecce nichil penitus fuerat, velut vmbra set omnis Turba que nauis abest, solus et ipse fui. Cum me perpendi solum, magis vnde dolebam,[301] Fit contristatus spiritus atque meus, Ipsa michi subito vox celica, quam prius ipse Audieram, verbi more sequentis ait. 2020 ‘Nil tibi tristicia confert; si dampna per orbem Circuiendo mare te timuisse liquet,[302] Immo tibi pocius modo prouideas, quia discors Insula te cepit, pax vbi raro manet. Te minus ergo decet mundanos ferre labores, Munera nam mundus nulla quietis habet: Si tibi guerra foris pateat, tamen interiori Pace, iuuante deo, te pacienter habe. Dum furor incurrit, currenti cede furori, Difficiles aditus impetus omnis habet; 2030 Desine luctari, referant tua carbasa venti, Vtque iubent fluctus sic tibi remus eat. Siue die laxatur humus seu frigida lucent Sidera, prospicias que freta ventus agit: Tempora sicut erunt sic te circumspice, nulla, Sint nisi pre manibus, secula visa cape: Ludit in humanis diuina potencia rebus, Et certam presens vix habet hora fidem. Semper agas timidus, et que tibi leta videntur, Dum loqueris fieri tristia posse putes: 2040 Qui silet est firmus, loquitur qui plura repente, Probra satis fieri postulat ipse sibi. Ocia corpus alunt, corpus quoque pascitur illis, Excessusque tui dampna laboris habent: Gaudet de modico natura, set illud habundans Quod nimis est hominem semper egere facit: Te tamen admoneo, tibi cum dent ocia tempus, Quicquid in hoc sompno visus et auris habent, Scribere festines, nam sompnia sepe futurum Indicium reddunt.’ Vocis et ecce sonus 2050 Amplius hiis dictis non est auditus, et illo Contigit vt gallus tempore more suo Lucis in aurora cantum dedit, vnde remoto Euigilans sompno sic stupefactus eram, Vix ego quod potui cognoscere si fuit extra Corpus quod vidi, seu quod abintus erat. Nunc quia set vigilo viuens terrore remoto, Est mea cum domino spes magis aucta meo.

=Hic reddit vigilans gracias deo, qui eum in sompnis a pelago liberauit.=

Cap^m. xxi. Clarius aspiciens oculis vigilantibus orbem, Nubeque depulsa convaluisse diem, 2060 Percipiens furias veteri de lege repressas, Et noua quod fractum lex reparasset iter, Illesosque mei nunc palpans corporis artus, Exultans humeros sustinuisse caput, Creuit amicicia vetus et fugit impetus ire, Et renouantur eo tempore iura viri. Tunc prius ad dominum cordis nouitate reviuens Cantica celsithrono laudis honore dedi: Non tamen ad plenum fateor mea corda redisse, Qui mala tam subito tanta per ante tuli.[303] 2070 Qui semel est lesus fallaci piscis ab hamo, Sepe putat reliquis arma subesse cibis; Vix satis est hodie tutus qui corruit heri,[304] Tranquillas eciam naufragus horret aquas: Sic ego dum recolo steteram quibus ipse periclis, Dampna priora michi posteriora timent: In pelago positus sic me meminisse procellam Nosco, quod a mentis non cadet ipsa viis. Me miserum! quanto cogor meminisse dolore Temporis illius, quo dolor omnis erat! 2080 Nunc tamen euasus, quia viuo furore remoto, Cum laudis iubilo cantica soluo deo.[305] Stella Maria maris, michi que mulcebat amaros Fluctus ne periam, laudo quietus eam. Gaudeo pre cunctis quia non me Cilla vorauit, In cuius positus gutture totus eram: Hostibus in mediis interque pericula versor, Set pietate dei sum modo liber ego: Sic ego transiui latebras horrenda ferarum Oraque, nec mortis morsus habebar eis. 2090 Vt rosa per spinas non nouit acumine pungi, Eripior gladio sic ferientis ego. Sic cum rusticitas fuerat religata cathenis, Et paciens nostro subiacet illa pede,[306] Ad iuga bos rediit, que sub aruis semen aratis Creuit, et a bello rusticus ipse silet. Sic ope diuina Sathane iacet obruta virtus, Que tamen indomita rusticitate latet; Semper ad interitum nam rusticus insidiatur, Si genus ingenuum subdere forte queat. 2100 Nam fera rusticitas nullo moderatur amore, Corde set aduerso semper amara gerit: Subditus ipse timet nec amat seruilis arator, Fedat et hunc cicius qui magis ornat eum. Forcius ergo timor stimulans acuatur in ipsos, Et premat hos grauitas quos furit illa quies: Qui premunitur non fallitur ingeniosus, Per mala preterita dampna futura cauet. Dextra tamen domini virtutem fecit, vt illa A me transiret plena furore dies: 2110 Contritus laqueus est, a quo liber abiui, Et velut a sompno sum renouatus homo. Vt cecidi subito, subiti releuamina casus Dat deus, et lapsum subleuat ipse pedem: Viuere nunc video michi sompnum, nunc puto vitam Esse meam, nouitas cor michi tanta tenet: Me polus absoluit, quamuis sua fulmina misit, Terret nec nocuit illa procella michi. Qui michi consilium viuendi mite dedisti, Cum foret in misero pectore mortis amor, 2120 Est michi, quod viuens tibi iam pro munere laudes Reddo, quod vlterius sis michi vita deus: Gaudia posco michi renoues, deus, est quia longo[307] Tempore leticie ianua clausa mee. O mea si tellus, quam non absorbuit equor, Debita sciret eo reddere vota deo! Castigauit eam dominus, nec in vlcera mortis Tunc tradidit, set adhuc distulit ira manum. Quicquid agant laudis alii, non ipse tacebo, Quem deus in furiis vulsit ab ore maris: 2130 Set quia tunc variis tumidis iactabar in vndis, Que mea mens hausit, iam resoluta vomet. Me licet vnda maris rapuit, mea numina laudo, Fluctibus ingenium non cecidisse meum. Dum mea mens memor est, scribens memoranda notabit, In specie sompni que vigilando quasi Concepi pauidus, nec dum tamen inde quietus Persto, set absconso singula corde fero. Non dedimus sompno quas sompnus postulat horas, Tale licet sompnis fingo videre malum. 2140 O vigiles sompni, per quos michi visio nulla Sompniferi generis set vigilantis erat! O vigiles sompni, qui sompnia vera tulistis, In quibus exemplum quisque futurus habet! O vigiles sompni, quorum sentencia scriptis Ammodo difficilis est recitanda meis! Vt michi vox alias que vidi scribere iussit, Amplius ex toto corde vacare volo: Quod solet esse michi vetus hoc opus ammodo cedat, Sit prior et cura cura repulsa noua. 2150

FOOTNOTES:

[144] Cap. i. _Heading_ 1 eciam _om._ D

[145] 3 contingebant DL

[146] 4 terre illius D

[147] 5 omnium E quod omnium CGDLT

[148] 7 nimis horribile _om._ L

[149] Cap. i. 12 hilarem D hillarem CEL

[150] 19 S _resumes here_

[151] 21 themo CE

[152] 40 _Text_ CEGT ffertilis occultam inuenit herba viam SD ffertilis inuenit occulta_m_ herba via_m_ L

[153] 41 pruinosos _om._ E (_blank_)

[154] 79 _No paragraph_ CE

[155] 81 irriguis S irriguus CEGDL

[156] 95 uolitabat CE

[157] 100 sue ... vocis D

[158] 101 Progne _om._ D

[159] 106 ad] aut S

[160] 113 quam] qui DH₂

[161] 117 veniens D cui] cum DH₂ voluptas _om._ D

[162] 124 girovagando D girouogare L

[163] 145 in antrum D

[164] 163 _om._ L

[165] 165-2150 _om._ L

[166] 165 Cumque DT

[167] 209 possint D

[168] 231 Non leuit_er_ D

[169] 232 vincit D

[170] 259 Sic DH₂

[171] 263 thauri SH₂ tauri CEGDT

[172] 280 crapulus SCEGTH₂ ^{c}apul_us_ D

[173] 302 Postea CED

[174] 321 cancia EH₂ ffrancia D (_rubricator_)

[175] 325 vrbis S urbes (vrbes) CEGDT

[176] 349 Regia EDH₂

[177] 379 vidique] vidi D

[178] 396 Linquendo S

[179] 431 Iehenne C

[180] 447 hyspania CE

[181] 465 super est S superest CED

[182] 468 sit CEDH₂ sic SGT

[183] 479 caui (?) C canis D

[184] 502 MS. Harl. 6291 (H) _begins here_

[185] Cap. vii. _Heading_ 2 idest HGD

[186] 3 associebantur SGH associabantur CED associantur T