Part 1

MGA PAQUIGPULONG SA ININGLES UG BINISAYA

Guintucod ni P. GREGORIO DE SANTIAGO O. S. A.

Con licencia de los Superiores

MANILA: 1905 IMPRENTA DE SANTOS Y BERNAL Echagüe 84, Sta. Cruz

En propiedad del autor.

PAHAMATNGON

Ang pinasugdan niining libro nga guihalad co canimo, hinigugmang magbabasa, mao da lang ug pila ca pagpamulong nga binisaya nga guihubad co sa iningles cay aron musugod sa pagsulti niining pinolongan ang mga bata nga guitonan co niana; uala co gayud mahunahuna nga arang maquita ang sinulat co sa mga talahodon nga tao nga managagda canaco sa pagcahingpit sa acong buhat, sa pagcahimo ug usa ca libro nga tacus sa pagimprenta. Busa guipon-an ang guisugdan co sa lain laing mga pagpamulong, ug ania man ingon sa pagcacabús sa acong quinaadman. Dili pacaingon mo nga nagapaandac aco sa acong binuhat; hinsaydan man naco nga daghan caha ang mga sayop nga hipalgan mo sa pagbasa sa ubang mga pagpamulong; apan, maquilooy aco canimo nga pasagdan mo lang canang mga sayop, ug imong tanaon da ang tuyo co sa pagpanagana canimo sa dalan sa pagsulti sa iningles. Cay maculi man caayo ang pagsangpot sa ubang mga pulong niining pinolongan, cun dili quita ogaling mudangup sa quinachila, uala idugang co ang pagcaloas nila ingon sa guipanagtuman sa mga magsusulat sa iningles. Maquita mo usab ug mga pulong nga binisaya nga lain man caha sa cahologan sa hindunggan mo ug buut aco nga mahamatngon ca sa dacong calainan sa pagcasabut sa ubang mga pulong sa tagsa ca longsod sa cabisay-an. Sa catapusan, ipangamuyo co canimo, hinigugmang magbabasa nga ang quinaadman mo macapono unta sa pagcaculang niining basahon, ug cun macadangat aco nga himuslan sia sa ubang mga magbabasa igo man quining balos sa acong cabudlay.

ALFABETO NGA ININGLES

Ang mga letra sa pinolongan nga inglés ug ang mga ngalan sa tagsa tagsa mao ang musonod:

=================================== | A | a | ei | N | n | en | |---+---+--------|---+---+--------| | B | b | bi | O | o | o | |---+---+--------|---+---+--------| | C | c | si | P | p | pi | |---+---+--------|---+---+--------| | D | d | di | Q | q | quiú | |---+---+--------|---+---+--------| | E | e | i | R | r | ar | |---+---+--------|---+---+--------| | F | f | ef | S | s | es | |---+---+--------|---+---+--------| | G | g | dyi | T | t | ti | |---+---+--------|---+---+--------| | H | h | ich | U | u | iu | |---+---+--------|---+---+--------| | I | i | ai | V | v | vi | |---+---+--------|---+---+--------| | J | j | dye | W | w | dobliú | |---+---+--------|---+---+--------| | K | k | que | X | x | ex | |---+---+--------|---+---+--------| | L | l | el | Y | y | uay | |---+---+--------|---+---+--------| | M | m | em | Z | z | sed | ===================================

Quining mga letra guibahin man sa mga vocal ug sa mga consonante; nahatungud sa nahaunang bahin ang mga letra a, e, i, o, ug u, ug usahay usab ang w ug ang y cun quining duha guisundan sa laing letra; sa icaduhang bahin nahatungud ang uban. Dili man ang tuyo co ang pagsaysay sa nagcalain laing mga tingoga sa tagsa ca letra: quining tuyo pagatumanon sa gramática, nga may catungdanan sa pagtodlo sa mga agui sa pagsulti ug sa pagsulat ug maayo sa iningles. Labot pa niini; ang alfabeto nga binisaya culangan sa ubang mga letra [1], ug malisud man caayo ang pagpaquisabot sa pagsangpot sa uban nga iningles sa sinulat lamang. Busa ang mahagugma macatoon sa pagcaloas nila sa dacong pagcahingpit magaquinahanglan gayud sa usa ca magtotoon, nga canunay magapamati cania sa lain lain nga mga tingog nianang manga letra, ug sa ingon niana ang tinonan macadaog sa hinay hinay sa mga cabilinggan nga hinpalgan sa ngatanan nga buut magasulti ug maayo sa iningles. Tungud niini ibutang co lang dinhi ang mga vocal da ug ang pagcaloas nila, uban sa pipila ca regla nga lactud, cay aron hibaloan sa magbabasa ang labing quinahanglanon.

A

======================================================================= | I. | Ang a guitingug ingon sa ei sa mga pulong fate, make, date | | | ug sa uban pa maingon niining mga sanglet. | | | | | | Fate feit, make meik, date deit, shake sheik, take teik, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | II. | Guitingug ingon sa a sa mga pulong fat, mad, pad, hat, &. | | | | | | Fat fat, mad mad, hat hat, cat cat, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | III. | Guitingug ingon sa aa, cun sa usa ca a nga dugay dugayon, sa | | | mga pulong maingon niini nga sumunud: far, car, &. | | | | | | Far faar, car caar, bar baar, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | IV. | Guitingug ingon sa o sa mga sanglet fall, call, all, &. | | | | | | Call col, fall fol, all ol, bald bold, walk wok, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | V. | Guitingug ingon sa ea sa mga pulong fare, care, dare, &. | | | | | | Dare dear, care kear, fare fear, &. | =======================================================================

E

======================================================================= | I. | Guitingug ingon sa i sa mga pulong mete, scene, we, she, &. | | | | | | Mete mit, scene sin, we ui, she shi, &. | |-----+---------------------------------------------------------------| | II. | Guitingug ingon sa e sa mga pulong maingon niini pet, men, &. | | | | | | Pet pet, men men, met met, hen hen, &. | =======================================================================

I

=============================================================== | I. | Guitingug ingon sa ai sa mga pulong bite, pine, &. | | | | | | Bite bait, pine pain, pike paik, shine shain, &. | |-----+-------------------------------------------------------| | II. | Guitingug ingon sa i sa mga pulong bit, pick, pin, &. | | | | | | Bit bit, pin pin, pig pig, kiss kis, &. | ===============================================================

O

======================================================================= | I. | Guitingug ingon sa ou sa mga pulong note, rose, bone, &. | | | | | | Note nout, rose rous, bone boun, stone stoun, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | II. | Guitingug ingon sa u sa mga pulong do, lose, move, &. | | | | | | Do du, lose lus, move muv, who hu, whom hum, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | III. | Guitingug ingon sa o sa mga pulong not, hot, clock, &. | | | | | | Not not, hot hot, clock clok, soft soft, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | IV. | Guitingug ingon sa oo cun sa usa ca o nga ta-as ta-ason, sa | | | mga pulong nor, for, lord, &. | | | | | | Nor noor, for foor, lord loord, horn hoorn, &. | |------+--------------------------------------------------------------| | V. | Dunay usab ug laing pagcaloas sa o nga guihinganlan sa mga | | | gramática eu francés, ug maculi matoon quining tinguga cun | | | dili pamation ang pagcasangpot niana sa maong mga inglés cun | | | americano. Canang tingug matuman sa mga pulong maingon niini | | | done, gone, son, some, &. | =======================================================================

U

==================================================================== | I. | Guitingug ingon sa iu sa mga pulong tube, tune, music, &. | | | | | | Tube tiub, acute akiut, stupid stiupid, pure piur, &. | |------+-----------------------------------------------------------| | II. | Guitingug ingon sa u sa mga pulong rude, rule, &. | | | | | | Rude rud, rule rul, bull bul, pull pul, &. | |------+-----------------------------------------------------------| | III. | Guitingug ingon sa eu francesa sa mga pulong tub, tun, | | | begun, &. | ====================================================================

Quining tinguha magsama man sa naasuy co sa regla V sa letra o.

W

======================================================================= | | Cun ang w ana-a sa sinugdan sa usa ca pulong maingon niini wind, | | | maoy consonante; apan cun guisundan sa laing letra maoy vocal ug | | | guitingug ingon sa u. | | | | | | Sow sou, few fiu, down daun, sweet suit, &. | =======================================================================

Y

====================================================================== | I. | Guitingug ingon sa ai sa mga pulong maingon niini tyrant, | | | deby, &. | | | | | | Tyrant tairant, deby debai, rhyme raim, my mai, cry crai, &. | |-----+--------------------------------------------------------------| | II. | Guitingug ingon sa i sa mga pulong liberty, fancy, &. | | | | | | Liberty liberti, vanity vaniti, fancy fansi, &. | ======================================================================

Quining letra y consonante man usab cun ana-a sa sinugdan sa usa ca pulong maingon niini year, yard, yellow, &.

Ang mga regla nga guihatag co sa pagcaloas sa mga vocal duna man ug daghang mga pagcagauas nga arang maquita sa gramática ug nga dili co ibutang dinhi cay malisud man ang pagpatima-an sa ngatanan nga mga pulong nga dili macatuman sa tolomanon nga guitodlo sa mga maalam sa iningles. Tacus man usab nga hibaloan sa magbabasa nga ang pagcasangpot sa mga letra nga guisulat co sa ita-as sa tagsa ca vocal dili matuman sa pagsulti sa iningles sa usa ca agui nga matinao. Busa ang mga macatoon nianang pinolongan magmacugui unta sa pagpamati sa mga americano, cay aron macadangat sia sa pagsulti sa dacong pagcahingpit.

Ang tao; lain laing mga pagcabutang nia.

======================================================= | The man | Ang tao | |--------------------+--------------------------------| | The men | Ang mga tao | |--------------------+--------------------------------| | The birth | Ang pagcatao | |--------------------+--------------------------------| | Infancy | Ang pagcabata | |--------------------+--------------------------------| | An infant | Usa ca puya | |--------------------+--------------------------------| | A child | Usa ca bata | |--------------------+--------------------------------| | Male child [2] | Batang lalaqui | |--------------------+--------------------------------| | Female child | Batang babaye | |--------------------+--------------------------------| | The children | Ang mga bata | |--------------------+--------------------------------| | Childhood | Ang pagcabata | |--------------------+--------------------------------| | The boy | Ang batang lalaqui | |--------------------+--------------------------------| | The girl | Ang batang babaye | |--------------------+--------------------------------| | Youth | Ang pagcabag-ong tao | |--------------------+--------------------------------| | A bachelor | Usa ca olitao | |--------------------+--------------------------------| | A maid | Usa ca dalaga | |--------------------+--------------------------------| | Young man | Lalaqui nga batanon | |--------------------+--------------------------------| | Young woman | Babaye nga batanon | |--------------------+--------------------------------| | A man | Usa ca lalaqui | |--------------------+--------------------------------| | A woman | Usa ca babaye | |--------------------+--------------------------------| | Manhood | Ang pagcahamtong | |--------------------+--------------------------------| | The married man | Ang lalaqui nga miño | |--------------------+--------------------------------| | The married woman | Ang babaye nga miño | |--------------------+--------------------------------| | An unmarried man | Usa ca lalaqui nga dili miño | |--------------------+--------------------------------| | An unmarried woman | Usa ca babaye nga dili miño | |--------------------+--------------------------------| | Paternity | Ang pagcaamahan | |--------------------+--------------------------------| | Maternity | Ang pagcainahan | |--------------------+--------------------------------| | Marriage | Ang magtiayon | |--------------------+--------------------------------| | Matrimony | Ang pagtiayon | |--------------------+--------------------------------| | The widower | Ang balo nga lalaqui | |--------------------+--------------------------------| | The widow | Ang balo nga babaye | |--------------------+--------------------------------| | Widowhood | Ang pagcabalo | |--------------------+--------------------------------| | Old age | Ang pagcatigulang | |--------------------+--------------------------------| | Old man | Lalaqui nga tigulang | |--------------------+--------------------------------| | Old woman | Babayeng tigulang | |--------------------+--------------------------------| | An orphan | Usa ca ilo | |--------------------+--------------------------------| | Death | Ang camatayon | |--------------------+--------------------------------| | A master | Usa ca agalon | |--------------------+--------------------------------| | A servant | Usa ca sologo-on | |--------------------+--------------------------------| | A slave | Usa ca olipon | |--------------------+--------------------------------| | A friend | Usa ca higala | |--------------------+--------------------------------| | An enemy | Usa ca caauay | |--------------------+--------------------------------| | A guardian | Usa ca magbabaton | |--------------------+--------------------------------| | A ward | Usa ca binatonan | |--------------------+--------------------------------| | An heir | Usa ca manununud | |--------------------+--------------------------------| | A rich man | Usa ca salapian | |--------------------+--------------------------------| | A poor man | Usa ca macalolooy | |--------------------+--------------------------------| | A beggar | Usa ca paquilimos | |--------------------+--------------------------------| | A wise man | Usa ca maquinaadmanon | |--------------------+--------------------------------| | An ignorant man | Usa ca cabús | |--------------------+--------------------------------| | A fortunate man | Usa ca taong palad-an | |--------------------+--------------------------------| | An unfortunate man | Usa ca tao nga ualay palad | |--------------------+--------------------------------| | A happy man | Usa ca bulahan | |--------------------+--------------------------------| | An unhappy man | Usa ca macalolooy | |--------------------+--------------------------------| | A white man | Usa ca taong maputi | |--------------------+--------------------------------| | A black man | Usa ca taong maitum | |--------------------+--------------------------------| | A half-breed | Usa ca mestizo | |--------------------+--------------------------------| | An owner | Usa ca tagya | |--------------------+--------------------------------| | A needed man | Usa ca mahangul | |--------------------+--------------------------------| | A tall man | Usa ca tao nga hata-as | |--------------------+--------------------------------| | A small man | Usa ca taong hamubo | |--------------------+--------------------------------| | A dwarf | Usa ca alipondoc | |--------------------+--------------------------------| | A blind man | Usa ca buta | |--------------------+--------------------------------| | One-eyed person | Buta sa picas | |--------------------+--------------------------------| | Squint-eyed man | Libat | |--------------------+--------------------------------| | A deaf person | Usa ca bungul | |--------------------+--------------------------------| | A dumb person | Usa ca mama | |--------------------+--------------------------------| | A lame person | Usa ca piang | |--------------------+--------------------------------| | A maimed man | Usa ca pungcol | |--------------------+--------------------------------| | A humpback | Usa ca boctot | |--------------------+--------------------------------| | A benumbed man | Usa ca bacol | |--------------------+--------------------------------| | A bald man | Usa ca upaon | |--------------------+--------------------------------| | A flat-nosed man | Usa ca pislat | |--------------------+--------------------------------| | A big-nosed man | Usa ca ilongon | |--------------------+--------------------------------| | A big man | Usa ca taong supang | |--------------------+--------------------------------| | A lean person | Usa ca taong maniuang | |--------------------+--------------------------------| | A sick person | Usa ca masaquiton | |--------------------+--------------------------------| | A healthy man | Usa ca taong mapiscay ug lauas | |--------------------+--------------------------------| | The corpse | Ang minatay | |--------------------+--------------------------------| | The life | Ang quinabuhi | |--------------------+--------------------------------| | The name | Ang ngalan | |--------------------+--------------------------------| | The surname | Ang bansagon | =======================================================

Ang panimalay; ang pagcacaubanan.