Part 7

Σωκράτης Τι δε θ' απήντων εξ άλλου ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης, εάν παρουσιάζετο κανείς εις αυτούς λέγων ότι γνωρίζει να κάμνη περί μικρού πράγματος λόγους υπερβολικά μακρούς και περί μεγάλου πάρα πολύ μικρούς, όταν δε θέλη, να κάμνη ώστε οι λόγοι του να κινούν τον οίκτον και τουναντίον πάλιν τον φόβον, και να δεικνύουν απειλήν και πολλά άλλα παρόμοια, και διδάσκων αυτά να νομίζη ότι παραδίδει ποίησιν τραγωδίας;

Φαίδρος Και αυτοί νομίζω, Σωκράτη, ότι θα κατεγέλων εκείνον, αν τις νομίζη ότι η τραγωδία είναι άλλο τι παρά η αρμόζουσα σύνθεσις των στοιχείων τούτων και ως προς άλληλα και ως προς το σύνολον.

Σωκράτης Αλλά δεν θα τον περιέπαιζον βαναύσως, αλλά καθώς μουσικός, όταν απαντήση άνδρα θεωρούντα τον εαυτόν του κάτοχον της αρμονίας, επειδή έτυχε να γνωρίζη πώς είναι δυνατόν να τονίζη χορδήν υψηλότατα και χαμηλότατα, δεν θα του έλεγε με αγριότητα «δυστυχή, είσαι τρελλός», αλλ' επειδή είναι αληθής μουσικός θα του έλεγε μαλακότερον ότι «καλέ μου, είναι ανάγκη μεν και αυτά τα οποία γνωρίζεις να γνωρίζη ο μέλλων να γίνη κάτοχος της αρμονίας, αλλ' όμως δύναται κάλλιστα να μη γνωρίζη τίποτε από αρμονίαν και αν κατέχη την ιδικήν σου εμπειρικήν γνώσιν διότι γνωρίζεις τα προ της αρμονίας αναγκαία μαθήματα, αλλ' όχι τα αρμονικά».

Φαίδρος Ορθότατα βεβαίως.

Σωκράτης Και ο Σοφοκλής λοιπόν εις τον προς αυτόν επιδεικνυόμενον θα έλεγεν ότι γνωρίζει τα προ της τραγωδίας, αλλ' όχι τα τραγικά, και ο Ακουμενός [θα έλεγεν εις εκείνον ότι γνωρίζει] τα προ της ιατρικής, αλλ' όχι τα ιατρικά.

Φαίδρος Βεβαιότατα.

Σωκράτης Τι δε νομίζομεν; εάν ο μελίγλωσσος Άδραστος (69) ή ο Περικλής ήκουον εκείνα τα πάγκαλα τεχνάσματα, τα οποία τώρα ημείς διεξήλθομεν, τας βραχυλογίας και τας εικονολογίας και όσα άλλα εξετάσαντες εις πλήρες φως είπομεν ότι είναι συζητήσιμα, τι εκ των δύο, (οργισμένοι αυτοί, καθώς εγώ και συ, θα είχον την βαναυσότητα να είπωσι λέξιν τινά χονδρήν εις τους λέγοντας και διδάσκοντας αυτά ως ρητορικήν τέχνην, ή, επειδή είναι σοφώτεροί μας, και ημάς θα επέπληττον λέγοντες· Φαίδρε και Σωκράτη, δεν πρέπει να οργιζώμεθα, αλλά να συγχωρώμεν, εάν τινες μη γνωρίζοντες διαλεκτικήν ευρέθησαν εις αδυναμίαν να ορίσωσι την έννοιαν της ρητορικής, ένεκα δε τούτου του παθήματος ενόμισαν ότι εύρον την ρητορικήν, εν ώ κατείχον μόνον τα προ της τέχνης αναγκαία μαθήματα, και ταύτα πλέον διδάσκοντες εις άλλους φρονούσιν ότι τελείως η ρητορική έχει διδαχθή από αυτούς, οφείλουσιν όμως οι ίδιοι οι μαθηταί των ν' αντλώσιν εις τους λόγους από τους εαυτούς των εκάστην γνώσιν εκ των [ανωτέρω] τούτων εις το να την μεταχειρίζονται πειστικώς εις τον λόγον και εις το να συνθέτωσι το όλον, επειδή τούτο δεν παρέχει καμμίαν δυσκολίαν.

Φαίδρος Αλλά βεβαίως, Σωκράτη, πλησιάζει τοιαύτη τις να είναι η τέχνη, την οποίαν ούτοι οι άνδρες και διδάσκουσι και γράφουσι· και εις εμέ φαίνεσαι ότι έχεις είπει το αληθές· αλλά την τέχνην του όντως ρητορικού και του πιθανού εν τω λόγω με ποίον τρόπον και από πού δύναται τις να την πορισθή;

Σωκράτης Διά να δυνηθής, Φαίδρε, να γίνης τέλειος εις τους αγώνας της ρητορικής είναι επόμενοι ίσως και αναγκαίοι οι όροι οι ισχύοντες και εις τους άλλους αγώνας. Εάν μεν εις σε υπάρχη εκ φύσεως η ρητορική δύναμις, θα είσαι ρήτωρ λαμπρός εάν προσλάβης την επιστήμην και την μελέτην· εάν δε παραλίπης τι εκ τούτων, κατά τούτο θα είσαι ατελής. Καθόσον δε υπάρχει εις το έργον τούτο τέχνη, νομίζω ότι η ορθή μέθοδος δεν φαίνεται να είναι εκείνη την οποίαν ακολουθεί ο Λυσίας και ο Θρασύμαχος.

Φαίδρος Αλλά ποία είναι λοιπόν η ορθή μέθοδος;

Σωκράτης Πλησιάζομεν, καλέ μου, να είπωμεν ευλόγως ότι ο Περικλής έγινεν εις την ρητορικήν τελειότατος εξ όλων.

Φαίδρος Πώς;

Σωκράτης Όλαι όσαι είναι μεγάλαι τέχναι έχουσιν ανάγκην οξείας παρατηρήσεως και ανωτέρας επιστήμης περί της φύσεως, διότι το ύψος των διανοημάτων τούτο και το παντελώς τέλειον φαίνεται ότι από εδώ εισέρχεται εις τα έργα, το οποίον και ο Περικλής αποκτήσας προσέθηκεν εις την ευφυίαν του· διότι προσκολληθείς, νομίζω, εις τον Αναξαγόραν (70), όστις ήτο τοιούτος, και γεμισθείς από γνώσεις φυσιολογικάς, και φθάσας εις την εξέτασιν της φύσεως του νοητικού και του άνευ διανοίας υλικού κόσμου, περί των οποίων ο Αναξαγόρας κατ' εξοχήν ησχολείτο, εκ τούτων των θεμάτων μετέφερεν ο Περικλής εις την τέχνην των λόγων ότι ήτο χρήσιμον εις αυτήν.

Φαίδρος Πώς τούτο λέγεις;

Σωκράτης Ο αυτός τρόπος είναι διά την ιατρικήν τέχνην, ο οποίος και διά την ρητορικήν.

Φαίδρος Πώς λοιπόν;

Σωκράτης Και εις τας δύο τέχνας πρέπει να διακρίνης την φύσιν, του σώματος εις την μίαν, της ψυχής εις την άλλην, εάν μέλλης όχι μόνον μηχανικώς και εμπειρικώς, αλλά και με τέχνην να εργασθής· εις μεν το σώμα προσφέρων φάρμακα και τροφήν θα εμβάλης υγείαν και δύναμιν, εις δε την ψυχήν και λόγους και ωφελίμους ασχολίας προσφέρων την πειθώ, την οποίαν θέλεις, θα παραδώσης.

Φαίδρος Κατ αυτόν τον τρόπον το πράγμα φαίνεται, Σωκράτη, αληθές.

Σωκράτης Την φύσιν λοιπόν της ψυχής νομίζεις ότι δύνασαι να κατανοήσης κατά τρόπον σοβαρόν, εάν δεν γνωρίζης την όλην φύσιν;

Φαίδρος Εάν μεν πρέπη να πεισθή κανείς εις τον Ιπποκράτην, τον απόγονον των υιών του Ασκληπιού, ουδέ τα περί του σώματος δύναται να κατανοήση άνευ της μεθόδου ταύτης.

Σωκράτης Βεβαίως καλά, φίλε μου, τα λέγει· πρέπει όμως εξετάζοντες τον ορθόν λόγον προς τα του Ιπποκράτους, να ερευνήσωμεν εάν ευρίσκωνται εις συμφωνίαν.

Φαίδρος Παραδέχομαι.

Σωκράτης Εις το περί φύσεως λοιπόν εξέταζε τι λέγει και ο Ιπποκράτης και ο ορθός λόγος. Αρά γε εις την εξέτασιν εδώ δεν πρέπει να διανοούμεθα ως να πρόκειται περί της φύσεως οιουδήποτε πράγματος; πρώτον μεν πρέπει να εξετάζωμεν το πράγμα, περί του οποίου θα θελήσωμεν να γίνωμεν και οι ίδιοι τεχνικοί και δυνατοί, ώστε και άλλους να κάμωμεν, εάν είναι απλούν ή σύνθετον [εκ πολλών ειδών], έπειτα δε, εάν είναι απλούν, πρέπει να παρατηρήσωμεν τίνα δύναμιν έχει εκ φύσεως προς το να ενεργή πρός τι ή τίνα δύναμιν έχει προς το να πάθη υπό τινος, εάν δε περισσότερα είδη έχη, αφ' ού αριθμήσωμεν αυτά, εκείνο το οποίον θα ίδωμεν επί του ενός, τούτο να ίδωμεν επί εκάστου είδους, κατά τι μέρος είναι αυτό προωρισμένον υπό της φύσεως τι να ενεργή, ή κατά τι μέρος τι να πάθη υπό τινος είναι προωρισμένον εκ φύσεως;

Φαίδρος Πλησιάζομεν Σωκράτη, εις το τέλειον.

Σωκράτης Η άνευ τούτων λοιπόν μέθοδος θα ωμοίαζεν ωσάν με τυφλού πορείαν· αλλ' όμως δεν πρέπει να παρομοιάσωμεν τον μετά τέχνης διεξερχόμενον οτιδήποτε θέμα με τυφλόν ούτε με κωφόν, αλλά φανερόν ότι, εάν τις μετά τέχνης λόγους περί τινος προσφέρη, την ουσίαν θα φανερώση ακριβώς της φύσεως τούτου, προς την οποίαν τους λόγους θα πλησιάση· θα είναι δε τούτο η ψυχή.

Φαίδρος Αναμφιβόλως.

Σωκράτης Εις τούτο λοιπόν πάσα η άμιλλα αυτού τείνει· διότι να πείση με τούτο επιχειρεί· δεν είναι αληθινόν;

Φαίδρος Ναι.

Σωκράτης Φανερόν λοιπόν ότι και ο Θρασύμαχος, και οποιοσδήποτε άλλος προσφέρει τέχνην ρητορικήν σοβαρώς, πρώτον μεν μετά πάσης ακριβείας θα περιγράψη την ψυχήν και θα κατορθώση ώστε να ίδη ποία εκ των δύο είναι η φύσις αυτής, μία και ομοία ή καθώς το σώμα πολυσύνθετος· διότι είπομεν ότι τούτο είναι το δεικνύον την φύσιν των πραγμάτων.

Φαίδρος Βεβαιότατα.

Σωκράτης Δεύτερον δε θα περιγράψη τι εις τι ενεργεί ή τι έπαθεν υπό τινος εκ φύσεως.

Φαίδρος Αναμφιβόλως.

Σωκράτης Τρίτον δε, αφ' ου κατατάξη τα γένη των λόγων και της ψυχής και τα παθήματα τούτων, θα ανατρέξη εις τας αιτίας, προσαρμόζων έκαστον γένος εις έκαστον και διδάσκων, οποία ούσα η ψυχή, ποίους λόγους ακούουσα και διά ποίαν αιτίαν κατ' ανάγκην άλλη μεν πείθεται, άλλη δε απειθεί.

Φαίδρος Καλλίστη μέθοδος, βεβαίως θα ήτο η τοιαύτη.

Σωκράτης Δεν θα λεχθή ποτέ λοιπόν, φίλε μου, ή θα γραφή ούτε τι άλλο ούτε τούτο με τέχνην κατ' άλλον τρόπον εάν φανερώνεται ή λέγεται· αλλ' οι σήμερον γράφοντες, τους οποίους συ έχεις ακούσει, είναι πανούργοι και αποκρύπτουσι τας εξαιρέτους γνώσεις των περί ψυχής· κατά τούτον λοιπόν τον τρόπον, πριν ομιλήσουν και γράψουν, ας μη πειθώμεθα εις αυτούς ότι με τέχνην γράφουν.

Φαίδρος Τις είναι αυτός ο τρόπος;

Σωκράτης Αυτούς τους όρους δεν μου είναι εύκολον να είπω· καθ' όσον δε μου είναι δυνατόν, επιθυμώ να λέγω περί του πώς πρέπει να γράφωμεν, εάν μέλλωμεν να έχωμεν τέχνην.

Φαίδρος Λέγε λοιπόν.

Σωκράτης Επειδή συμβαίνει να είναι η δύναμις του λόγου ψυχαγωγία, ο μέλλων να γίνη ρητορικός είναι ανάγκη να γνωρίζη πόσα είδη έχει η ψυχή. Είναι λοιπόν τα μέρη της τόσα και τόσα και τοιαύτα και τοιαύτα· όθεν άλλοι μεν άνθρωποι τοιούτοι γίνονται, άλλοι δε τοιούτοι· αφ' ού δε ταύτα τα της ψυχής είναι διηρημένα, υπάρχουσιν εξ άλλου τόσα και τόσα είδη λόγων, έκαστον τοιούτον· οι μεν λοιπόν τοιούτοι, υπό τοιούτων λόγων διά ταύτην εδώ την αιτίαν εις τα τοιαύτα είναι ευπειθείς, οι δε τοιούτοι εις τα εξής δυσκόλως πείθονται· πρέπει λοιπόν ταύτα ικανώς αφ' ού νοήση τις, να παρατηρή αυτά εις τας πράξεις ευρισκόμενα και χρησιμοποιούμενα και να δύναται δι' οξείας αντιλήψεως να παρακολουθή αυτά, αλλέως ουδέν ακόμη θα έχη αποκτήσει περισσότερον εξ όσων τότε ήκουε συνδιατρίβων εις την σχολήν των λόγων. Όταν δε θα είναι ικανός να είπη οποίοι άνθρωποι από οποίους λόγους πείθονται, και όταν είναι δυνατός διαισθανόμενος την καρδίαν του πλησιάζοντος αγνώστου να δεικνύη εις τον εαυτόν του, ότι αυτός είναι ο άνθρωπος, και αυτός είναι ο χαρακτήρ περί του οποίου άλλοτε εκάμομεν τον λόγον, ο οποίος τώρα παρουσιάζεται πραγματικώς εις τούτον, προς τον οποίον χαρακτήρα πρέπει ν' απευθύνω τούτους εδώ τους λόγους, όπως τον πείσω διά ταύτα εδώ, αυτά δε όλα όταν τα κατέχη πλέον, και όταν προσλάβη την γνώσιν των ευκαιριών, κατά τας οποίας πότε πρέπει να ομιλή και πότε πρέπει να σιωπά, και τας βραχυλογίας εξ άλλου και τας λυπηράς εκφράσεις και τας μεγαλοποιήσεις εις έκαστον των ειδών των λόγων, όσα ήθελε μάθει και αφ' ού διακρίνη τον κατάλληλον καιρόν και το παράκαιρον τούτων, τότε η τέχνη καλώς και τελείως έχει απεργασθή, πρότερον δε όχι· αλλ' όταν τις εις τι από αυτά είναι ελλιπής ή λέγων ή διδάσκων ή γράφων, λέγει δε ότι με τέχνην ομιλεί, τότε έχει δίκαιον όστις δεν τον πιστεύει. Τι λοιπόν; θα είπη ίσως ο συγγραφεύς, Φαίδρε και Σωκράτη, σας φαίνεται τοιουτοτρόπως; ή άλλως πως πρέπει ν' αντιληφθώμεν την λεγομένην τέχνην των λόγων;

Φαίδρος Αδύνατον, Σωκράτη, να έχη κατ' άλλον τινά τρόπον αν και δεν φαίνεται ότι είναι μικρόν το έργον τούτο.

Σωκράτης Αληθινά λέγεις· ένεκα τούτου βεβαίως πρέπει τις πάντας τους λόγους μεταστρέφων άνω και κάτω να τους εξετάζη, μήπως εκεί κάπου φαίνεται κανείς δρόμος προς την τέχνην ευκολώτερος και βραχύτερος, ίνα μη πολύν δρόμον και τραχύν ματαίως λάβη, εν ώ είναι δυνατόν μικρόν και ομαλόν. Αλλ' εάν κάπως δύνασαι να μας βοηθήσης συ, όστις έχεις ακούσει τους λόγους του Λυσίου ή τινος άλλου, προσπάθησε να ενθυμηθής και να λέγης.

Φαίδρος Ένεκα δοκιμής ηδυνάμην να έχω κάτι, αλλά τώρα τουλάχιστον διά τοιούτον σκοπόν τίποτε δεν έχω.

Σωκράτης Θέλεις λοιπόν εγώ να είπω λόγον τινά, τον οποίον έχω ακούσει από τινας ασχολουμένους περί ταύτα;

Φαίδρος Πώς όχι;

Σωκράτης Λέγεται λοιπόν, Φαίδρε, ότι είναι δίκαιον να είπωμεν και το λόγιον του λύκου (71).

Φαίδρος Και συ βεβαίως έτσι κάμνε.

Σωκράτης Λέγουσι λοιπόν [οι επαγγελλόμενοι την ρητορικήν τέχνην] ότι δεν πρέπει καθόλου να καυχώμεθα διά την διαλεκτικήν μας, ουδέ να την εξυψώνωμεν πολύ απομακρυνόμενοι, επειδή περιβαλλόμεθα διά των μεθόδων της· διότι [ως προσθέτουν] είναι παντελώς ορθόν, ό,τι και εις τας αρχάς του λόγου είπομεν, πως δεν είναι καμμία ανάγκη ο μέλλων να γίνη ρήτωρ να έχη γνώσιν της αληθείας περί των δικαίων ή αγαθών πραγμάτων, ή και περί των ανθρώπων εάν είναι τοιούτοι εκ φύσεως ή εκ μαθήσεως. Διότι εις τα δικαστήρια ουδέ το ελάχιστον περί της αληθείας τούτων φροντίζει κανείς, αλλά περί του πιθανού. Τούτο δε είναι το &αληθοφανές&, εις το οποίον πρέπει να προσέχη ο μέλλων μετά τέχνης να λέγη. Ουδέ εξ άλλου πρέπει τα πραχθέντα να λέγωμεν ενίοτε, εάν δεν έχουν πραχθή αληθοφανώς, αλλά μόνον τα αληθοφανή και εις την κατηγορίαν και εις την απολογίαν και εν γένει, όταν λέγωμεν ότι ο ρήτωρ πρέπει να επιδιώκη πλέον το φαινόμενον, παραιτά τελείως την πραγματικήν αλήθειαν· τούτο βεβαίως, όταν γίνεται καθ' όλον τον λόγον, όλην την τέχνην παρέχει.

Φαίδρος Έχεις διεξέλθει, Σωκράτη, αυτά ακριβώς που λέγουν οι προσποιούμενοι ότι είναι τεχνίται εις τους λόγους. Πράγματι ενεθυμήθην ότι εις τα προηγούμενα δι' ολίγων ηγγίσαμεν το τοιούτον, μου φαίνεται δε ότι τούτο είναι πάρα πολύ μέγα επιχείρημα εις τους ασχολουμένους περί την τοιαύτην ρητορικήν.

Σωκράτης Αλλά τον Τισίαν βεβαίως αυτόν τον έχεις σπουδάσει επιμελώς· ας μας είπη λοιπόν και το εξής ο Τισίας, μήπως είναι άλλο τι το αληθοφανές και άλλο αι δοξασίαι του πλήθους;

Φαίδρος Είναι δηλαδή άλλο τι;

Σωκράτης Τούτο λοιπόν, ως φαίνεται, ευρών ότι είναι συγχρόνως σοφόν και τεχνικόν έγραψεν ο Τισίας, ότι εάν τις ασθενής, αλλ' ανδρικόν έχων χαρακτήρα, άλλον ισχυρόν και δειλόν κατακτυπήσας και αφαιρέσας το ιμάτιον αυτού, ή τι άλλο, φέρεται εις το δικαστήριον, ούτε αυτός ούτε ο άλλος πρέπει να λέγη την αλήθειαν· αλλ' ο μεν δειλός θα λέγη ότι δεν εκτυπήθη από μόνον τον ανδρικόν, αυτός δε θα ελέγχη τούτο λέγων ότι μόνοι ήσαν και θα κάμη κατάχρησιν αυτής της δικαιολογίας, ότι πώς ήτο δυνατόν εγώ έτσι ασθενής να προσβάλω αυτόν τόσον ισχυρόν. Εκείνος βεβαίως δεν θα ομολογήση την δειλίαν του, αλλά προσπαθών να παρουσιάση άλλο τι ψεύδος ήθελε δώσει ίσως εις τον αντίδικον επιχειρήματα ίνα τον εξελέγξη· και άλλα τινά παρόμοια λοιπόν είναι τα μετά τέχνης λεγόμενα. Δεν είναι αληθές, Φαίδρε;

Φαίδρος Είναι βεβαίως.

Σωκράτης Ω, υπερβολικά φαντάζεται ότι τέχνην τινά μυστηριώδη ανεύρεν ο Τισίας ή άλλος οστισδήποτε και αν είναι και από οιανδήποτε πατρίδα και αν ονομάζεται χαίρων. Αλλά, φίλε μου, εις τούτον ημείς τι εκ των δύο να λέγωμεν παρά τούτο;

Φαίδρος Το ποίον;

Σωκράτης Ότι, ω Τισία, προ πολλού ημείς, πριν και συ να λάβης τον λόγον, συνέπεσε να λέγωμεν ότι τούτο το αληθοφανές κατά τύχην γίνεται ασπαστόν από το πλήθος, επειδή ομοιάζει προς το αληθές. Τώρα μόλις εξηγήσαμεν ότι ο γνωρίζων την αλήθειαν κάλλιστα γνωρίζει να ευρίσκη τας ομοιότητας. Ώστε θα σε ηκούομεν, εάν άλλο τι νέον περί της τέχνης των λόγων λέγης, ει δε μη θα πεισθώμεν εις εκείνα τα οποία εξηγήσαμεν, ότι εάν κανείς δεν εξακριβώση τας φύσεις των μελλόντων ακροατών του, και δεν είναι ικανός να διαιρή τα όντα εις τα είδη των και να περιλαμβάνη τα καθ' έκαστα υπό μίαν ιδέαν, ουδέποτε θα γίνη τεχνικός εις την ρητορικήν, καθόσον είναι τούτο εφικτόν εις τον άνθρωπον. Ταύτα δε δεν θ' αποκτήση ποτέ χωρίς βαθείαν μελέτην· διά την οποίαν πρέπει να καταβάλλη μακρούς κόπους ο σώφρων όχι διά να λέγη και να ενεργή απευθυνόμενος προς ανθρώπους, αλλά διά να δύναται να λέγη και να πράττη πάντα με τρόπον αρεστόν εις τους θεούς κατά το μέτρον των δυνάμεών του. Όχι άρα, Τισία, δεν πρέπει, καθώς λέγουν οι σοφώτεροί μας, ο φρόνιμος άνθρωπος να καταγίνεται διά ν' αρέσκη εις τους ομοδούλους του, εάν τούτο δεν είναι πάρεργον, αλλ' εις δεσπότας αγαθούς και καταγομένους εξ αγαθών· ώστε μην απορήσης, εάν είναι μακρά η περίοδος, την οποίαν πρέπει να διατρέξωμεν προς επιτυχίαν μεγάλων σκοπών και όχι όπως συ φαντάζεσαι. Θα έχωμεν δε, όπως η λογική μας λέγει, εάν τις θελήση να επιδιώξη τους σκοπούς εκείνους, λαμπρότατα αποτελέσματα εξ εκείνων.

Φαίδρος Εξόχως ωραία μου φαίνεται ότι άγονται αυτά, Σωκράτη, εάν κανείς δύναται να τα λέγη.

Σωκράτης Αλλά και να επιχειρή τις βεβαίως τα καλά είναι καλόν και αν πρόκειται να πάθη ότι θα του συνέβαινε.

Φαίδρος Βεβαίως.

Σωκράτης Λοιπόν αρκετά είπομεν ως προς το ζήτημά μας περί τέχνης και ατεχνίας λόγων.

Φαίδρος Έστω.

Σωκράτης Μας μένει δε να εξετάσωμεν το περί ευπρεπείας και απρεπείας εις το γράφειν, κατά ποίον τρόπον το γραφόμενον θα εγίνετο καλόν και κατά ποίον τρόπον απρεπές. Δεν έχει ούτως;

Φαίδρος Ναι.

Σωκράτης Γνωρίζεις πώς θα φανής τα μάλιστα ευχάριστος εις τους θεούς, διά λόγου προφορικού ή γραπτού;

Φαίδρος Καθόλου δεν γνωρίζω. Συ δε;

Σωκράτης Γνωρίζω να σου αναφέρω παράδοσιν των παλαιών, την δε αλήθειαν αυτοί εγνώριζον. Εάν δυνηθώμεν να εύρωμεν μόνοι μας την αλήθειαν, αρά γε θα μας έμελε πλέον διά καμμίαν των ανθρωπίνων δοξασιών των παλαιών;

Φαίδρος Αστείον πράγμα μ' ερώτησες· αλλά λέγε εκείνα τα οποία διατείνεσαι ότι ήκουσες.

Σωκράτης Ήκουσα λοιπόν ότι περί την Ναύκρατιν (72) της Αιγύπτου εγεννήθη τις εκ των εκεί παλαιών θεών, του οποίου είναι ιερόν το όρνεον, όπερ καλούσιν ίβιν· το όνομα δε του θεού τούτου είναι Θευθ. Αυτός πρώτος εύρε και τον αριθμόν και τον λογαριασμόν και την γεωμετρίαν και την αστρονομίαν, προσέτι δε τα διά πεσσών και κύβων παιγνίδια και τέλος και την γραφήν· της Αιγύπτου δε όλης ότε ήτο βασιλεύς ο Θαμούν, κατοικών εις την μεγάλην πόλιν του άνω τόπου, την οποίαν οι Έλληνες καλούσιν Αιγυπτίας Θήβας και τον θεόν αυτής Άμμωνα (73), εις τούτον ελθών ο Θευθ τας τέχνας του εξέθηκε και υπεστήριξεν ότι έπρεπε να διαδοθώσιν εις τους άλλους Αιγυπτίους. Ο δε Θαμούν τον ηρώτησε ποίαν ωφέλειαν παρέχει εκάστη τέχνη, εν ώ δε ο Θευθ ανέπτυσσε τας εφευρέσεις του, εκείνος άλλας μεν έψεγεν, άλλας δ' επήνει. Αλλά μακρός λόγος θα εχρειάζετο διά να διεξέλθωμεν όσα πολλά επιχειρήματα υπέρ ή κατά εκάστης τέχνης λέγεται ότι απεφάνθη ο Θαμούν εις τον Θευθ· όταν δε εις την γραφήν έφθασεν, είπεν ο Θευθ· τούτο δε, ω βασιλεύ, το μάθημα θα κάμη τους Αιγυπτίους σοφωτέρους και μνημονικωτέρους· διότι ευρέθη της μνήμης και της σοφίας το φάρμακον. Ο δε Θαμούν απεκρίθη· εφευρετικώτατε Θευθ, άλλος μεν έχει την δύναμιν να επινοή την τέχνην, άλλος δε να κρίνη ποίον μέρος ωφελείας βλάβης θα λάβουν οι μέλλοντες να εφαρμόσουν την τέχνην· και τώρα συ, επειδή είσαι πατήρ των γραμμάτων και διάκεισαι ευνοϊκός προς το έργον σου, είπες εναντίαν κρίσιν προς την πραγματικήν δύναμίν του. Διότι τούτο θα παρέχη λησμοσύνην εις τας ψυχάς των μαθόντων, επειδή θα παραμεληθή η εξάσκησις του μνημονικού, διότι έχοντες πεποίθησιν εις την γραφήν ενθυμούνται τα πράγματα εκ των έξωθεν διά ξένων στοιχείων και όχι εκ του εσωτερικού των αυτοί αφ' εαυτών· λοιπόν δεν εύρες φάρμακον μνήμης, αλλ' υπομνήσεως. Εις δε τους μαθητάς παρέχεις φανταστικήν σοφίαν και όχι αλήθειαν· διότι αναγνώσαντες πολλά χωρίς διδασκαλίαν θα φαντασθούν ότι είναι πολυμαθείς, εν ώ ως επί το πλείστον είναι αμαθείς και ανυπόφοροι εις τας σχέσεις των, επειδή θα έχωσι γίνει αντί σοφών δοκησίσοφοι.

Φαίδρος Συ, Σωκράτη, αν θέλης, ευκόλως κάμνεις και Αιγυπτιακούς λόγους και από κάθε άλλο μέρος λόγους.

Σωκράτης Άλλοι είπον, φίλε μου, ότι οι πρώτοι μαντικοί λόγοι προήλθον εκ δρυός εις το ιερόν του Δωδωναίου Διός. Εις εκείνους λοιπόν τους παλαιούς, επειδή δεν ήσαν σοφοί καθώς ημείς οι νέοι (74), εγένετο αποδεκτόν εξ αιτίας της απλοϊκότητός των ν' ακούωσι τους μαντικούς λόγους από δρυς και πέτρας, ήρκει μόνον να τους έλεγον αληθινά πράγματα· αλλά σε ίσως ενδιαφέρει ποίος είναι ο λέγων και από ποίαν πατρίδα. Διότι εκείνο μόνον δεν προσέχεις είτε έτσι είτε αλλέως έχει το ζήτημα;

Φαίδρος Ορθώς με επέπληξες, και εις εμέ φαίνεται ότι το ζήτημα των γραμμάτων έχει όπως το έθεσεν ο Θηβαίος βασιλεύς.

Σωκράτης Λοιπόν ο νομίζων ότι μεταδίδει τέχνην σημειώνων αυτήν διά γραμμάτων, και ο παραδεχόμενος ότι καθαρόν τι και ασφαλές αποτέλεσμα προέρχεται εκ των γραμμάτων είναι γεμάτος από πολλήν απλοϊκότητα και ωρισμένως αγνοεί τον χρησμόν του Άμμωνος, φανταζόμενος ότι οι γεγραμμένοι λόγοι είναι κάτι περισσότερον από μίαν υπόμνησιν εις τον ειδήμονα περί εκείνων, περί ων πραγματεύονται τα γεγραμμένα.

Φαίδρος Ορθότατα.

Σωκράτης Διότι, Φαίδρε, ταύτην την έλλειψιν έχει η γραφή, την ομοίαν αληθώς με εκείνην της ζωγραφικής. Και τα δημιουργήματα της ζωγραφικής ίστανται ως ζωντανά, εάν δε τα ερωτήση τις κάτι, σοβαρώς σιωπώσι. Το ίδιον και οι γραπτοί λόγοι· θα ενόμιζέ τις μεν ότι λέγουσιν ως φρονούντες κάτι, εάν δε ερωτήσης τι εκ των λεγομένων, θέλων να μάθης, αποκρίνονται μόνον το έν ίδιον πάντοτε. Όταν δε άπαξ γραφή κάθε λόγος, κυλίεται πανταχού ομοίως και εις τους επιστήμονας, ομοίως και εις εκείνους εις τους οποίους καθόλου δεν αρμόζει, και δεν γνωρίζει ο λόγος εις ποίους πρέπει να ομιλή και εις ποίους να σιωπά· κακώς πάσχων δε και ουχί δικαίως περιπαιχθείς πάντοτε έχει ανάγκην της βοηθείας του πατρός· διότι αυτός τον εαυτόν του ούτε να βοηθήση, ούτε να υπερασπίση δύναται.

Φαίδρος Και ταύτα ορθώς έχουσι λεχθή από σε.

Σωκράτης Τι δε; Βλέπομεν άλλον λόγον, γνήσιον αδελφόν του γραπτού κατά ποίον τρόπον γεννάται και κατά πόσον είναι εκ φύσεως καλύτερος και δυνατώτερος τούτου;

Φαίδρος Ποίον λόγον λέγεις, και πώς γεννάται;

Σωκράτης O λόγος ο οποίος γράφεται μετ' επιστήμης εις την ψυχήν του μανθάνοντος και είναι δυνατόν να βοηθήση τον εαυτόν του, και ο οποίος γνωρίζει καλώς προς ποίους πρέπει να λέγη και προς ποίους να σιωπά.

Φαίδρος Λέγεις τον λόγον του επιστήμονος τον ζώντα και τον έμψυχον, του οποίου ομοίωμα ηδύνατο δικαίως να κληθή ο γραπτός.

Σωκράτης Εντελώς αυτόν λέγω. Αλλά τούτο λοιπόν συ ειπέ μου· ο φρόνιμος γεωργός, δι' όσα σπαρτά φροντίζει και θέλει να καρποφορήσωσι, τι εκ των δύο, θα τα έσπερνε σοβαρώς εις ώραν θέρους εις τους Αδώνιδος κήπους (75) και θα έχαιρε παρατηρών ότι εις οκτώ ημέρας έγιναν ωραία φυτά; ή εάν τούτο έκαμνε, θα το έκαμνε χάριν διασκεδάσεως ή εις ευκαιρίαν εορτής; δι' εκείνα δε τα σπαρτά εις τα οποία είχεν ασχοληθή σπουδαίως μεταχειριζόμενος την γεωργικήν τέχνην και σπείρας εις κατάλληλον έδαφος, θα ηυχαριστείτο κατά τον όγδοον μήνα ν' αυξηθώσι;

Φαίδρος Ούτω πως, καλά λέγεις Σωκράτη, θα έκαμνε διά τα μεν σοβαρώς, διά τα άλλα αλλέως.

Σωκράτης Ο δε ασχολούμενος εις τας επιστήμας των δικαίων, των ωραίων ή των αγαθών θα είπομεν ότι είναι ολιγώτερον σοφός του γεωργού εις τα ιδικά του σπέρματα;

Φαίδρος Καθολοκληρίαν όχι βεβαίως.

Σωκράτης Όχι λοιπόν σπουδάζων θα γράψη τα σπέρματα των ιδεών του εις ύδωρ μέλαν, σπείρων αυτά διά καλάμου μετά λόγων αδυνάτων μεν να βοηθώσι τους εαυτούς των, αδυνάτων δε ικανώς να διδάξωσι τ' αληθή.

Φαίδρος Τούτο δεν είναι το πιθανόν.

Σωκράτης Όχι βεβαίως· αλλ' όταν συγγράφη, τους μεν κήπους των γραμμάτων, ως φαίνεται, χάριν διασκεδάσεως και θα σπείρη και θα γράψη θησαυρίζων υπομνήματα και διά τον εαυτόν του, εάν φθάση εις το γήρας το εξασθενίζον την μνήμην, και διά πάντα όστις ακολουθεί τα αυτά ίχνη, και θα ευχαριστηθή θεωρών τους κήπους τούτους των γραμμάτων να φυτρώνουν απαλοί, όταν δε οι άλλοι διασκεδάσεις άλλας απολαμβάνουσιν εντρυφώντες εις συμπόσια και εις άλλας ηδονάς, αδελφάς τούτων, τότε εκείνος, ως φαίνεται, αντί τούτων των ηδονών, παίζων με τας συγγραφάς, τας οποίας λέγω, θα περνά τον καιρόν του.

Φαίδρος Η παιδιά, την οποίαν λέγεις, Σωκράτη, είναι ευγενεστάτη και όχι φαύλη, το να δύναται κανείς δηλαδή να παίζη με τους λόγους και να πλάττη αλληγορίας περί δικαιοσύνης και περί άλλων τα οποία ανέφερες.

Σωκράτης Το πράγμα τοιουτοτρόπως βέβαια έχει, φίλε Φαίδρε· αλλά κατά πολύ, νομίζω, καλυτέρα σπουδή τούτων γίνεται, όταν κανείς μεταχειριζόμενος την διαλεκτικήν τέχνην παραλάβη ψυχήν γόνιμον και φυτεύη και σπείρη εις αυτήν επιστημονικούς λόγους, οι οποίοι είναι ικανοί και τον εαυτόν των και τον φυτεύσαντα να βοηθώσι, αλλ' έχοντες σπέρμα, εξ ου άλλοι λόγοι εις άλλας καρδίας φυτρώνουν, συντελούν ώστε αιωνίως ν' απαθανατίζεται τούτο το πρώτον σπέρμα, και τον έχοντα αυτό κάμνουσιν ευδαίμονα εις τον ανώτατον βαθμόν τον δυνατόν εις άνθρωπον.