Part 9

Σωκράτης. Τότε λοιπόν άκουσε ένα όνειρον εις την θέσιν άλλου ονείρου. Διότι και εγώ πάλιν νομίζω ότι ήκουσα από κάποιον, ότι τα πρώτα στοιχεία από τα οποία αποτελούμεθα και ημείς και τα άλλα πράγματα, δεν έχουν λόγον. Διότι δι' έκαστον από αυτά μόνον το όνομά του είναι δυνατόν να ειπούμεν και τίποτε άλλο ούτε δηλαδή ότι υπάρχει, ούτε ότι δεν υπάρχει. Διότι τότε πλέον προσθέτομεν εις αυτό και την ύπαρξιν, ενώ δεν πρέπει να προσθέσωμεν τίποτε, αφού πρέπει να το ονομάσωμεν μόνον του. Αφού μάλιστα δεν πρέπει να προσθέσωμεν ούτε την λέξιν αυτό, ούτε εκείνο, ούτε έκαστον, ούτε μόνον, ούτε τούτο εδώ, ούτε κανέν άλλο, από τα παρόμοια προσδιοριστικά επίθετα. Διότι αυτά τριγυρίζουν όλα τα άλλα και προσκολλώνται εις αυτά, ενώ είναι διαφορετικά από εκείνα εις τα οποία προστίθενται. Έπρεπε όμως αυτό το στοιχείον, εάν ήτο δυνατόν να λέγεται, και αν είχε ιδιαίτερον ορισμόν, να λέγεται χωριστά από όλα τα άλλα. Τόρα όμως είναι αδύνατον, έν οποιονδήποτε από τα πρώτα στοιχεία να εκφρασθή διά λόγου. Διότι τίποτε άλλο δεν είναι δυνατόν να γίνη δι' αυτό, παρά μόνον να το ονομάσωμεν. Διότι μόνον όνομα έχει. Όσα όμως αποτελούνται από αυτά τα στοιχεία, καθώς συμπλέκονται τα ίδια, ομοίως συμπλέκονται και τα ονόματά των και σχηματίζεται λόγος. Διότι η συμπλοκή των λέξεων είναι η ουσία του λόγου. Λοιπόν κατ' αυτόν τον τρόπον τα μεν στοιχεία είναι απροσδιόριστα με τον λόγον και άγνωστα, και απλώς αισθητά. Αι συλλαβαί όμως είναι γνωσταί και εκφράζονται διά λόγου και κρίνονται με αληθή κρίσιν. Όταν λοιπόν χωρίς λόγον συλλάβη κανείς την αληθινήν κρίσιν ενός πράγματος, κατέχει μεν η ψυχή του την αλήθειαν ως προς αυτό, αλλ' όμως δεν το γνωρίζει. Διότι όστις δεν ημπορεί να δώση και να δεχθή λόγον δεν έχει επιστημονικήν γνώσιν αυτού του πράγματος. Όταν όμως αποκτήση και τον λόγον, τότε γίνεται ικανός εις όλα αυτά, και είναι τέλειος διά την επιστήμην. Έτσι το ήκουσες και συ το όνειρον αυτό ή αλλέως;

Θεαίτητος. Ακριβώς το ίδιον, σε βεβαιώ.

Σωκράτης. Σου αρέσει λοιπόν και είσαι σύμφορος με αυτό, ότι η αληθής κρίσις όταν συνοδεύεται με τον λόγον είναι επιστήμη:

Θεαίτητος. Είμαι εντελώς σύμφωνος.

Σωκράτης. Καλέ Θεαίτητε, είναι δυνατόν άραγε τόσον εύκολα σήμερον να επετύχαμεν εκείνο, το οποίον δεν ημπόρεσαν να εύρουν σοφοί άνθρωποι ερευνώντες αυτό μέχρι του γήρατός των;

Θεαίτητος. Εγώ τουλάχιστον, Σωκράτη μου, φρονώ ότι είναι ορθόν αυτό, το οποίον είπαμεν προ ολίγου.

Σωκράτης. Και είναι λογικόν να είναι ορθόν βεβαίως, διότι αλλέως, ποία επιστήμη ήτο δυνατόν να υπάρξη, χωρίς να συνοδεύεται από τον λόγον και την ορθήν κρίσιν; Ένα όμως ελαφρόν (!) πράγμα δεν μου αρέσει από τα προηγούμενα.

Θεαίτητος. Ποίον δηλαδή;

Σωκράτης. Ακριβώς αυτό το οποίον εφάνη ότι ήτο το ευφυέστερον, ότι δηλαδή τα μεν στοιχεία είναι άγνωστα, ενώ όλαι αι συλλαβαί είναι γνωσταί.

Θεαίτητος. Και μήπως δεν εφάνη ορθώς;

Σωκράτης. Αυτό λοιπόν ας το εύρωμεν. Διότι έχομεν ως άλλους ομήρους τα παραδείγματα του λόγου, τα οποία μετεχειρίσθη, όταν διισχυρίζετο όλα αυτά.

Θεαίτητος. Ποία είναι λοιπόν;

Σωκράτης. Τα στοιχεία των γραμμάτων και αι συλλαβαί. Ή νομίζεις ότι εις άλλα απέβλεπε, όταν είπε αυτά που είπαμεν, όστις τα είπε;

Θεαίτητος. Όχι, αλλά εις αυτά.

Σωκράτης. Λοιπόν ας τα βασανίσωμεν αυτά από την αρχήν, ή μάλλον τον ίδιον εαυτόν μας, άραγε κατ' αυτόν τον τρόπον εμάθαμεν τα γράμματα ή όχι. Και πρώτον: Άραγε μόνον αι συλλαβαί έχουν λόγον, και τα στοιχεία δεν έχουν;

Θεαίτητος. Πιθανόν.

Σωκράτης. Βεβαίως και εις εμέ φαίνεται πιθανόν (!). Και λοιπόν, αν κανείς ερωτήση ποία είναι η πρώτη συλλαβή του Σωκράτους, ως λόγου χάριν: Ειπέ μου, φίλε Θεαίτητε, τι είναι Σω; Τι θα απαντήσης;

Θεαίτητος. Ότι είναι σίγμα και ω μέγα.

Σωκράτης. Λοιπόν δεν είναι αυτό ο λόγος της συλλαβής αυτής;

Θεαίτητος. Βεβαίως.

Σωκράτης. Έλα λοιπόν τόρα ειπέ μας και τον λόγον του σίγμα.

Θεαίτητος. Και πώς είνε δυνατόν να έχωμεν στοιχεία των στοιχείων; Διότι, καλέ Σωκράτη, το σίγμα είναι ένα από τα άφωνα, δηλαδή ένας απλούς ήχος, ωσάν να σφυρίζη η γλώσσα. Και το βήτα πάλιν δεν έχει ούτε ήχον ούτε κρότον, ούτε τα περισσότερα στοιχεία. Ώστε πολύ ορθόν είναι να λέγωνται αυτά ότι δεν έχουν λόγον, αφού από όλα αυτά, τα ζωηρότερα επτά, μόνον φωνήν έχουν, λόγον όμως δεν έχουν ουδέ τον παραμικρόν.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν, καλέ φίλε, καλά τα καταφέραμεν διά την επιστήμην (!);

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Τι λοιπόν; Ορθώς απεδείξαμεν άραγε ότι το στοιχείον δεν είναι δυνατόν να γνωρισθή αλλά μόνον η συλλαβή;

Θεαίτητος. Ορθώς βεβαίως.

Σωκράτης. Ειπέ μου λοιπόν, τι ονομάζομεν συλλαβήν, δηλαδή και τα δύο στοιχεία και μάλιστα, αν είναι περισσότερα από δύο, όλα μαζί, ή ένα σύνολον μορφής, το οποίον απετελέσθη από την σύνθεσιν αυτών;

Θεαίτητος. Νομίζω το όλον μαζί.

Σωκράτης. Πρόσεξε λοιπόν εις τα δύο, δηλαδή εις το σίγμα και το ω μέγα, τα οποία είναι και τα δύο μαζί η πρώτη συλλαβή του ονόματός μου. Δεν είναι αληθές ότι, όστις γνωρίζει αυτήν, γνωρίζει και τα δύο αυτά;

Θεαίτητος. Τι άλλο βεβαίως;

Σωκράτης. Επομένως γνωρίζει το σίγμα και το ω μέγα.

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Και πώς αυτό (!); Είπες ότι το καθέν χωριστά δεν το γνωρίζει, και αφού δεν γνωρίζει κανέν από αυτά, τόρα γνωρίζει και τα δύο;

Θεαίτητος. Βεβαίως, καλέ Σωκράτη, αυτό είναι τρομερός παραλογισμός.

Σωκράτης. Τόρα όμως, αφού κατ' ανάγκην γνωρίζει το καθέν όστις γνωρίζει και τα δύο, έπεται λογικώτατα, ότι γνωρίζει προηγουμένως τα στοιχεία εκείνος, ο οποίος πρόκειται να μάθη την συλλαβήν, και τότε πλέον μας φεύγει εκείνος ο καλός (!) λόγος και τον χάνομεν.

Θεαίτητος. Και πολύ μάλιστα εξαφνικά.

Σωκράτης. Διότι δεν τον φυλάττομεν καλά. Διότι ίσως έπρεπε να μη θεωρήσωμεν ως συλλαβήν τα στοιχεία, αλλά ως ένα τύπον, ο οποίος παρήχθη από εκείνα, ως μίαν ιδιαιτέραν μορφήν διάφορον από τα στοιχεία.

Θεαίτητος. Βεβαιότατα. Και διόλου παράδοξον να είναι καθώς το λέγεις τόρα, παρά τότε.

Σωκράτης. Πρέπει να εξετάσωμεν και όχι να εγκαταλείψωμεν ανάνδρως τόσον σεβάσμιον λόγον.

Θεαίτητος. Όχι βέβαια.

Σωκράτης. Ας είναι λοιπόν, καθώς είπαμεν προηγουμένως, η συλλαβή είναι μία ιδιαιτέρα μορφή σχηματιζομένη από όλα τα προσαρμοζόμενα στοιχεία, όχι μόνον ως προς τα γράμματα, αλλά και ως προς όλα τα άλλα.

Θεαίτητος. Πολύ καλά.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν δεν πρέπει να υπάρχουν μέρη αυτής.

Θεαίτητος. Διατί άραγε;

Σωκράτης. Διότι παν ότι έχει μέρη, κατ' ανάγκην το όλον του είναι όλα τα μέρη. Ή μήπως εννοείς ότι και το όλον πάλιν αποτελεί ιδιαιτέραν μορφήν, διάφορον από όλα τα μέρη;

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν το όλον και το ολόκληρον άραγε τα θεωρείς το ίδιον ή διαφορετικόν το καθέν;

Θεαίτητος. Δεν έχω σαφή ιδέαν αυτών, επειδή όμως με προτρέπεις να είμαι πρόθυμος εις τας απαντήσεις, ριψοκινδυνεύων σου λέγω ότι είναι διαφορετικόν.

Σωκράτης. Η προθυμία σου, φίλε Θεαίτητε, είναι ορθή, αν όμως είναι ορθή και απάντησις, αυτό πρέπει να το εξετάσωμεν.

Θεαίτητος. Βεβαίως πρέπει.

Σωκράτης. Λοιπόν δεν είπες ότι διαφέρει το ολόκληρον από το όλον;

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Τι φρονείς όμως; το ενικόν όλον έχει καμμίαν διαφοράν από το πληθυντικόν όλα; Λόγου χάριν, όταν αριθμούμεν ένα, δύο, τρία, τέσσαρα, πέντε, έξ, εάν ειπούμεν δύο φοράς τρία ή τρεις φοράς δύο, ή τέσσαρα συν δύο, ή τρία συν δύο συν έν, άραγε εις όλας αυτάς τας περιπτώσεις το ίδιον λέγομεν ή διάφορον:

Θεαίτητος. Το ίδιον.

Σωκράτης. Άραγε άλλο τίποτε παρά έξ;

Θεαίτητος. Όχι άλλο.

Σωκράτης. Επομένως εις όλας τας περιπτώσεις δεν είπαμεν όλα τα έξ.

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Εξ άλλου όμως αφού τα λέγομεν όλα δεν λέγομεν και ένα.

Θεαίτητος. Είναι ανάγκη.

Σωκράτης. Διάφορον άραγε από τα έξ;

Θεαίτητος. Διόλου μάλιστα.

Σωκράτης. Επομένως εις όσα συνίστανται από αριθμόν δεν θεωρούμεν ως το ίδιον το ολόκληρον και όλον;

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Λοιπόν ας το εκφράζωμεν αυτό κατά τον εξής τρόπον: Ο αριθμός ενός στρέμματος και το στρέμμα είναι το ίδιον. Δεν είναι έτσι;

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Και του ενός σταδίου λοιπόν επίσης.

Θεαίτητος. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Αλλά μήπως και ο αριθμός ενός στρατοπέδου δεν είναι το ίδιον με το στρατόπεδον, και όλα τα παρόμοια ομοίως; Διότι ολόκληρος ο αριθμός αποτελεί όλην την ουσίαν εκάστου από αυτά.

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Ο δε αριθμός εκάστου από αυτά, άραγε άλλο τίποτε είναι, παρά τα μέρη του;

Θεαίτητος. Δεν είναι άλλο.

Σωκράτης. Όσα λοιπόν έχουν μέρη δεν αποτελούνται από τα μέρη των;

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Ναι, αλλά όλα τα μέρη είπαμεν ότι είναι το ολόκληρον, αφού και ο ολικός αριθμός είναι το ολόκληρον.

Θεαίτητος. Βεβαίως.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν το ολόκληρον δεν αποτελείται από μέρη, διότι αν ήτο άθροισμα των μερών θα ήτο όλον.

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Αφού δε είναι μέρος, άραγε κανενός άλλου πράγματος είναι μέρος παρά του ολοκλήρου;

Θεαίτητος. Βεβαίως του ολοκλήρου.

Σωκράτης. Παλικαρίστικα πολεμείς, φίλε Θεαίτητε. Το όλον όμως δεν είναι κυριολεκτικώς όλον, όταν δεν του λείπη τίποτε;

Θεαίτητος. Κατ' ανάγκην.

Σωκράτης. Αλλά και το ολόκληρον δεν είναι άραγε ακριβώς τοιούτον όταν πουθενά δεν του λείπη τίποτε; Ενώ όταν λείπη κάτι τι, δεν είναι ούτε ολόκληρον ούτε όλον, και αυτά τα δύο γίνονται με το ίδιον πάθος το ίδιον πράγμα;

Θεαίτητος. Τόρα μου φαίνεται ότι δεν έχει καμμίαν διαφοράν το όλον και το ολόκληρον.

Σωκράτης. Δεν ελέγαμεν λοιπόν ότι εις παν ότι έχει μέρη, το όλον του ή το ολόκληρόν του είναι όλα τα μέρη του;

Θεαίτητος. Βεβαιότατα.

Σωκράτης. Τόρα λοιπόν πάλιν, καθώς προ ολίγου εδοκίμασα να ειπώ, εάν η συλλαβή δεν είναι τα στοιχεία, δεν έπεται ότι δεν τα έχει τα στοιχεία ως μέρη ιδικά της; Άλλως, αν αυτή είναι το ίδιον με αυτά, οφείλει να είναι εξ ίσου με εκείνα γνωστή;

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Λοιπόν, διά να μη γίνη αυτό, δεν παρεδέχθημεν ότι αυτή είναι διάφορος από αυτά;

Θεαίτητος. Βεβαίως;

Σωκράτης. Τόρα όμως; Αφού τα στοιχεία δεν είναι μέρη της συλλαβής, ημπορείς να αναφέρης άλλα, τα οποία είναι μέρη της συλλαβής χωρίς να είναι στοιχεία αυτής (!);

Θεαίτητος. Διόλου μάλιστα. Διότι, καλέ Σωκράτη, εάν παρεδεχόμην μέρη αυτής, θα ήτο κωμικόν να αφήσω τα στοιχεία και να ζητώ άλλα.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν, φίλε Θεαίτητε, σύμφωνα με αυτόν τον διισχυρισμόν, ωρισμένως η συλλαβή είναι μία αδιαίρετος έννοια.

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Ενθυμείσαι λοιπόν, φίλε μου, ότι προ ολίγου προηγουμένως παρεδέχθημεν ως ορθόν, ότι δεν υπάρχει λόγος των στοιχείων από τα οποία σύγκεινται τα άλλα πράγματα, διότι έκαστον από αυτά τα στοιχεία καθ' εαυτό είναι ασύνθετον, και ούτε την ύπαρξιν είναι ορθόν να προσθέσωμεν εις αυτό, ούτε το δεικτικόν τούτο, διότι αυτά είναι διαφορετικά και άσχετα, και αυτή είναι η αιτία η οποία τα καθιστά ανεπίδεκτα ορισμού και άγνωστα.

Θεαίτητος. Το ενθυμούμαι.

Σωκράτης. Άραγε λοιπόν άλλη καμμία είναι η αιτία παρά ότι το αυτό είναι απλόμορφον και αδιαίρετον;

Θεαίτητος. Δεν φαίνεται πραγματικώς να είναι άλλη.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν και η συλλαβή δεν καταντά εις την ιδίαν μορφήν με εκείνο, αφού δεν έχει μέρη και είναι μία έννοια;

Θεαίτητος. Πολύ μάλιστα.

Σωκράτης. Εάν λοιπόν η συλλαβή αποτελήται από πολλά στοιχεία, ως ένα ολόκληρον πράγμα από τα μέρη του, τότε και αι συλλαβαί και τα στοιχεία είναι εξ ίσου γνωστά και επιδέχονται ορισμόν, αφού απεδείχθη ότι όλα τα μέρη είναι ίσα με ολόκληρον το πράγμα.

Θεαίτητος. Βεβαιότατα.

Σωκράτης. Ενώ όταν η συλλαβή είναι έν και αδιαίρετον, τότε είναι και αυτά καθώς και το στοιχείον ανεπίδεκτον ορισμού και άγνωστον. Διότι, η ιδία αιτία θα τα κάμη τοιαύτα.

Θεαίτητος. Δεν ημπορώ να ειπώ διαφορετικήν γνώμην.

Σωκράτης. Λοιπόν ας μη παραδεχθώμεν, όταν μας ειπή κανείς ότι η συλλαβή είναι γνωστή και επιδέχεται ορισμόν, ενώ το στοιχείον αντιθέτως είναι άγνωστον και ανεπίδεκτον ορισμού.

Θεαίτητος. Βεβαίως ας μη το παραδεχθώμεν, εάν πρόκειται να υποταχθώμεν εις τον λόγον που είπαμεν.

Σωκράτης. Τόρα όμως; Αν αυτός μας ειπή το αντίθετον, συ άραγε δεν θα το παραδεχθής, από όσα γνωρίζεις ότι σου συνέβησαν, όταν εμάνθανες τα γράμματα;

Θεαίτητος. Ποίον είναι αυτό;

Σωκράτης. Ότι όλον τον καιρόν σου, που εσπούδαζες, δεν εμάνθανες άλλο τίποτε παρά τα στοιχεία, δοκιμάζων να διακρίνης το καθέν χωριστά, όχι μόνον με το βλέμμα αλλά και με την ακοήν, διά να μη συγχύζη η αλλαγή της θέσεως των, όταν προφέρωνται και όταν γράφωνται.

Θεαίτητος. Πολύ αληθινά το λέγεις.

Σωκράτης. Αλλά άραγε εις το μάθημα του κιθαριστού, διά να γίνης τέλειος, άλλο τίποτε εχρειάζετο, παρά να ημπορής να αποδίδης έκαστον τόνον, και να γνωρίζης το όνομά του, από την χορδήν η οποία τον παράγει; Πράγματα τα οποία έκαστος θα ομολογήση ότι είναι τα στοιχεία της μουσικής.

Θεαίτητος. Όχι άλλο τίποτε.

Σωκράτης. Εξ όσων λοιπόν όλοι εκ πείρας γνωρίζομεν περί των στοιχείων και των συλλαβών, εάν πρόκειται από αυτά να συμπεράνωμεν και διά τα άλλα, θα δεχθώμεν ότι η τάξις των στοιχείων μανθάνεται πολύ σαφέστερον και αποτελεσματικώτερον παρά η συλλαβή, και αν κανείς διισχυρισθή ότι η συλλαβή είναι γνωστή, το στοιχείον όμως ότι είναι εκ φύσεως άγνωστον, θα είπωμεν ότι αυτός αστειεύεται είτε εν γνώσει του είτε ανεπιγνώστως.

Θεαίτητος. Είμαι συμφωνότατος.

Σωκράτης. Αλλά όσον δι' αυτό, είναι δυνατόν να ευρεθούν και άλλαι αποδείξεις, καθώς μου φαίνεται. Ας μη λησμονήσωμεν όμως δι' αυτά να προσέξωμεν εις το προκείμενον. Δηλαδή τι εννοούν λέγοντες ότι η τελειοτάτη επιστήμη είναι η αληθής κρίσις, όταν συνοδεύεται και από τον λόγον.

Θεαίτητος. Βεβαίως πρέπει να το προσέξωμεν αυτό.

Σωκράτης. Εμπρός λοιπόν, τι άραγε εννοεί ότι είναι αυτός ο λόγος; Διότι εγώ νομίζω ότι είναι έν από τα εξής τρία.

Θεαίτητος. Ποία δηλαδή;

Σωκράτης. Το πρώτον μου φαίνεται ότι είναι το να εκφράζη την σκέψιν του διά της φωνής του με ρήματα και ονόματα, αποτυπόνων την κρίσιν του εις το ρεύμα που διέρχεται από το στόμα του ως να είναι κάτοπτρον ή νερά. Ή μήπως συ δεν φρονείς ότι ένα τοιούτον πράγμα είναι ο λόγος;

Θεαίτητος. Αυτό φρονώ. Τουλάχιστον όστις κάμνει ένα τοιούτον πράγμα λέγομεν ότι λέγει λόγον.

Σωκράτης. Αυτό όμως ο καθείς είναι ικανός να το κάμη, άλλος ταχύτερα και άλλος με αργοπορίαν, δηλαδή να δηλώση ποίαν γνώμην έχει να ειπή δι' έκαστον πράγμα, αρκεί να μην είναι κωφάλαλος. Κατ' αυτόν τον τρόπον όσοι έχουν μίαν ορθήν κρίσιν όλοι την συνοδεύουν με λόγον, και τότε πλέον εις κανέν μέρος δεν θα υπάρχη ορθή κρίσις άνευ λόγου.

Θεαίτητος. Αυτό είναι αληθές.

Σωκράτης. Και όμως ας μη κατακρίνωμεν τόσον ευκόλως εκείνον, ο οποίος είπε αυτό που εξετάζομεν τόρα. Διότι ίσως αυτός δεν εννοούσε τούτο, αλλά το να είναι κανείς ικανός, όταν τον ερωτήσουν τι είναι έκαστον πράγμα, να δώση την απάντησιν με τα στοιχεία.

Θεαίτητος. Ειπέ μου ένα παράδειγμα, καλέ Σωκράτη.

Σωκράτης. Καθώς λόγου χάριν ο Ησίοδος (Έργ, 454) λέγει περί της αμάξης, ότι έχει εκατόν ξύλα. Αυτά εγώ δεν θα ημπορούσα να τα μετρήσω, καθώς νομίζω, ούτε συ. Και απλώς, όταν μας ερωτήσουν τι είναι άμαξα, θα είμεθα ευχαριστημένοι αν ημπορέσωμεν να απαντήσωμεν ότι είναι τροχοί, άξων, πάτωμα, κανάτια, ζυγός.

Θεαίτητος. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Εκείνος όμως ίσως μας νομίζει γελοίους, όταν μας ερωτήσουν διά το όνομά σου και απαντήσωμεν με συλλαβισμόν αυτού, διότι ναι μεν κρίνομεν και λέγομεν ορθώς όσα λέγομεν, νομίζομεν όμως ότι τάχα είμεθα γραμματικοί και κατέχομεν και λέγομεν γραμματικώς τον ορισμόν του ονόματος του Θεαιτήτου. Αλλά τούτο δεν είναι επιστημονικός ορισμός, πριν να εξακριβώσωμεν έκαστον πράγμα εις τα στοιχεία του με αληθή κρίσιν, το οποίον το είπαμεν και προηγουμένως.

Θεαίτητος. Το είπαμεν βεβαίως.

Σωκράτης. Το ίδιον λοιπόν και διά την άμαξαν, ναι μεν έχομεν ημείς ορθήν κρίσιν, εκείνος όμως όστις ημπορεί να εξακριβώση την ουσίαν αυτής διά μέσου των εκατόν εκείνων μερών, όταν το προσθέση και τούτο, προσθέτει και τον λόγον εις την αληθινήν κρίσιν, και από απλήν κρίσιν τον κάμνει ορισμόν τεχνικόν και επιστημονικόν περί της ουσίας της αμάξης, λεπτολογών το σύνολον με τα στοιχεία.

Θεαίτητος. Λοιπόν σου φαίνεται ορθόν αυτό, καλέ Σωκράτη;

Σωκράτης. Εάν, φίλε μου, συ εγκρίνης και παραδέχεσαι, ότι η εξακρίβωσις με τα στοιχεία είναι δι' έκαστον πράγμα ο ορισμός, ενώ με τας συλλαβάς και με άλλα μεγαλήτερα τμήματα είναι αοριστία, να μου το ειπής διά να το εξετάσωμεν.

Θεαίτητος. Εγώ το παραδέχομαι ευχαρίστως.

Σωκράτης. Άραγε νομίζεις ότι επιστήμων είναι οποιοςδήποτε εις οποιονδήποτε πράγμα, όταν νομίζη ότι έν και το αυτό μέρος άλλοτε μεν είναι μέρος του ιδίου πράγματος, άλλοτε δε άλλου, ή και όταν διά τα ίδιον πράγμα άλλοτε κάμνει άλλην κρίσιν και άλλοτε άλλην;

Θεαίτητος. Όχι μα τον Δία.

Σωκράτης. Και λησμονείς λοιπόν όταν εμάνθανες τα γράμματα, πόσον τα επάθαινες αυτά εις τας αρχάς και συ και οι άλλοι;

Θεαίτητος. Μήπως εννοείς ότι εις την ιδίαν συλλαβήν άλλοτε ενόμιζα άλλο γράμμα της και άλλοτε άλλο, και το ίδιον γράμμα, άλλοτε το εθέταμεν εις την ιδικήν του συλλαβήν, άλλοτε όμως εις ξένην;

Σωκράτης. Αυτό εννοώ.

Θεαίτητος. Τότε λοιπόν μα τον Δία δεν λησμονώ, ούτε θεωρώ ακόμη επιστήμονας αυτούς που παθαίνουν αυτά.

Σωκράτης. Και λοιπόν; Εάν κανείς εις εκείνην την εποχήν γράφη το όνομα Θεαίτητος και νομίζη ότι πρέπει να γράψη θήτα και έψιλον, και πάλιν εάν αρχίση να γράψη το όνομα του Θεοδώρου και γράψη ταυ και έψιλον, διότι αυτό ενόμισε ότι πρέπει να γράψη, άραγε θα ειπούμεν ότι αυτός γνωρίζει την πρώτην συλλαβήν των ονομάτων των δύο σας.

Θεαίτητος. Προ ολίγου παρεδέχθημεν ότι όστις παθαίνει αυτά δεν τα γνωρίζει ακόμη.

Σωκράτης. Υπάρχει λοιπόν κανέν εμπόδιον να μην κάμη αυτός τα ίδια και διά την δευτέραν συλλαβήν και την τρίτην και την τετάρτην;

Θεαίτητος. Δεν υπάρχει.

Σωκράτης. Επομένως, όταν γράψη κατά σειράν ορθώς το όνομα Θεαίτητος, δεν κατέχει την ακριβή χρήσιν των στοιχείων με ορθήν κρίσιν;

Θεαίτητος. Είναι φανερόν.

Σωκράτης. Δεν είναι όμως ακόμη ανεπιστήμων, αν και έχει ορθήν κρίσιν, καθώς είπαμεν;

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Διότι δίδει λόγον με ορθήν κρίσιν. Διότι ηκολούθησε τον δρόμον εκάστου στοιχείου, όταν έγραφε, και τούτο το παρεδέχθημεν ότι είναι λόγος.

Θεαίτητος. Έχεις δίκαιον.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν, φίλε μου, υπάρχει και ορθή κρίσις συνοδευομένη από λόγον χωρίς ακόμη να ημπορή να ονομασθή επιστήμη.

Θεαίτητος. Σχεδόν.

Σωκράτης. Καθώς φαίνεται λοιπόν, με όνειρα εγίναμεν πλούσιοι, όταν ενομίσαμεν ότι κατέχομεν τον αληθέστερον ορισμόν της επιστήμης. Ή θέλεις να μη τον κατακρίνωμεν ακόμη; Διότι ίσως κανείς ειπή ότι δεν είναι αυτός ο ορισμός αυτού, αλλά έν άλλο από τα τρία είδη, από τα οποία, καθώς είπαμεν, έν ήτο να ορίσωμεν την επιστήμην ως ορθήν κρίσιν μετά λόγου.

Θεαίτητος. Καλά μου το ενθύμισες. Διότι μας μένει ακόμη έν. Διότι το πρώτον ήτο ωσάν εικών της σκέψεως διά της φωνής, το δε άλλο που είπαμεν προ ολίγου ήτο η μέθοδος της αναλύσεως από τα στοιχεία εις το όλον. Το τρίτον όμως πώς το λέγεις;

Σωκράτης. Αυτό το οποίον ο καθείς θα το έλεγε, δηλαδή το να ημπορέσης να εύρης ένα ιδιαίτερον γνώρισμα, με το οποίον διακρίνεται από όλα τα άλλα, εκείνο το οποίον σε ερώτησαν.

Θεαίτητος. Ημπορείς να μου ειπής ως παράδειγμα ένα ορισμόν ενός πράγματος;

Σωκράτης. Καθώς λόγου χάριν περί του ηλίου θα σου ήτο αρκετόν να παραδεχθής ότι είναι το λαμπρότερον των ουρανίων σωμάτων όσα κινούνται πέριξ της γης.

Θεαίτητος. Πολύ μάλιστα.

Σωκράτης. Πρόσεξε όμως διά ποίον σκοπόν το είπα. Και είναι αυτό που ελέγαμεν προ ολίγου, ότι δηλαδή εάν ευρίσκης την διαφοράν εκάστου πράγματος από όλα τα άλλα, τότε θα έχης εκείνο το οποίον πολλοί ονομάζουν ορισμόν, εν όσω όμως συλλαμβάνεις κανέν κοινόν γνώρισμα, ο ορισμός θα ανήκη εις όλα εκείνα, όσα έχουν κοινόν το γνώρισμα.

Θεαίτητος. Σε ενόησα. Και φρονώ ότι είναι ορθόν να λέγεται ορισμός ο τοιούτος λόγος.

Σωκράτης. Και όστις κατορθώση να εύρη δι' οποιονδήποτε πράγμα με ορθήν κρίσιν την διαφοράν του από όλα τα άλλα, θα είναι επιστήμων αυτού του πράγματος, ενώ προηγουμένως ήτο κριτής.

Θεαίτητος. Βεβαίως το παρεδέχθημεν αυτό.

Σωκράτης. Τόρα όμως, καλέ Θεαίτητε, που επλησιάσαμεν πολύ εις το ζήτημά μας, καθώς όταν πλησιάζωμεν πολύ εις μίαν εικόνα, εγώ πλέον δεν εννοώ τίποτε απολύτως. Ενώ, ενόσω ήτο μακράν, ενόμιζα ότι ήτο ορθόν.

Θεαίτητος. Πώς; τι εννοείς με αυτό:

Σωκράτης. Θα σου το εξηγήσω, εάν ημπορέσω. Εγώ ο οποίος έχω ορθήν κρίσιν διά σε, εάν μεν προσθέσω και τον ορισμόν σου τότε είπαμεν ότι σε γνωρίζω, ει δε μη, μόνον σε κρίνω.

Θεαίτητος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Ορισμός δε είπαμεν ότι είναι η διατύπωσις της διακρινούσης σε διαφοράς.

Θεαίτητος. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Επομένως, όταν είχα μόνον κρίσιν διά σε, δεν είναι αληθές ότι κανέν πράγμα, από όσα σε διακρίνουν από όλους τους άλλους, δεν είχα συλλάβη εγώ με την σκέψιν μου;

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν κάτι τι από τα κοινά γνωρίσματα εσκεπτόμην, το οποίον συ δεν το έχεις περισσότερον από οποιονδήποτε άλλον.

Θεαίτητος. Είναι επόμενον.

Σωκράτης. Εμπρός λοιπόν μα τον Δία. Πώς άραγε με αυτήν την σκέψιν περισσότερον έκρινα σε παρά οποιονδήποτε άλλον; Υπόθεσε δηλαδή ότι εγώ σκέπτομαι, ότι εκείνος είναι ο Θεαίτητος, ο οποίος έχει μύτην και μάτια και στόμα και ούτω καθεξής όλα τα άλλα μέλη. Αυτή λοιπόν η σκέψις υπάρχει λόγος να με κάμη να σκέπτομαι περισσότερον τον Θεαίτητον, παρά τον Θεόδωρον, ή τον τελευταίον των Μυσών, καθώς λέγει η παροιμία;

Θεαίτητος. Βεβαίως όχι.

Σωκράτης. Τόρα όμως, εάν δεν σκεφθώ μόνον εκείνον, ο οποίος έχει μύτην και μάτια αλλά και τον σιμόν και τον εξόφθαλμον, τάχα τόρα πάλιν περισσότερον θα κρίνω σε παρά τον εαυτόν μου ή κανένα άλλον από όσους είναι παρόμοιοι;

Θεαίτητος. Διόλου.

Σωκράτης. Επομένως, νομίζω, δεν θα κάμω κρίσιν διά τον Θεαίτητον προηγουμένως, πριν αυτή εδώ η σιμότης αφήση εις την ψυχήν μου κανέν ενθύμιον διάφορον από όλας τας σιμότητας όσας εγώ είδα έως τόρα. και το ίδιον δι' όλα τα άλλα μέλη από τα οποία αποτελείσαι συ. Η οποία και αν σε ανταμώσω αύριον θα μου υπενθυμίση την εικόνα σου, και θα με κάμη να έχω ορθήν κρίσιν διά σε.

Θεαίτητος. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν εις την διακρίνουσαν διαφοράν φαίνεται ότι συνίσταται και η ορθή κρίσις περί εκάστου.

Θεαίτητος. Έτσι φαίνεται.

Σωκράτης. Αλλά τότε ποίαν σημασίαν έχει το να προστεθή ορισμός εις την ορθήν κρίσιν; Διότι, εάν σημαίνη ότι πρέπει να κρίνωμεν περιπλέον, κατά τι διαφέρει ένα πράγμα από τα άλλα, τότε είναι πολύ γελοία η συμβουλή.

Θεαίτητος. Πώς;

Σωκράτης. Δι' όσα έχομεν ορθήν κρίσιν, κατά τι αυτά διαφέρουν από όλα τα άλλα, μας λέγει και πάλιν να προσθέσωμεν ορθήν κρίσιν, κατά τι διαφέρουν από τα άλλα. Και κατ' αυτόν τον τρόπον τύφλα νάχη το αναποδογύρισμα της σκυτάλης ή του γουδοχεριού απέναντι αυτής της συμβουλής, και πολύ δικαιότερον θα ήτο να ονομασθή οδηγία τυφλού. Διότι το να μας λέγη ότι πρέπει να προσλάβωμεν εκείνα τα οποία κρατούμεν, διά να μάθωμεν καλώς όσα κρίνομεν, μου φαίνεται ότι είναι συμβουλαί ανθρώπου πολύ γενναία (!) σκοτισμένου.