Part 7

Σωκράτης. Και βεβαίως κάμνεις πολύ καλά, φίλε μου, αν αυτό είναι ορθόν. Διότι είναι περιττόν να φιλονικούμεν τόσον πολύ δι' αυτό. Οπωσδήποτε, αν γίνη και εδώ μία τοιαύτη διανομή, την μεν πρώτην από αυτάς θα την ονομάσωμεν αληθινήν, την δε δευτέραν ψευδή. Και αφού πάλιν τούτο είναι δυνατόν, δηλαδή αφού είναι δυνατόν να μοιράζωμεν τα ονόματα όχι ορθώς, καθώς και να μη αποδίδωμεν εις έκαστον τα αρμόδια, αλλά κάποτε και τα ανάρμοστα, τότε έπεται ότι είναι δυνατόν και διά τα ρήματα πράξωψεν το ίδιον. Αφού δε πάλιν είναι δυνατόν να μεταχειρισθώμεν κατ' αυτόν τον τρόπον τα ρήματα και τα ονόματα, τότε κατ' ανάγκην και τους λόγους, διότι, αν δεν απατώμαι, λόγοι είναι ο συνδυασμός αυτών των δύο. Ει δε μη, συ πώς το εννοείς, καλέ Κρατύλε;

Κρατύλος. Έτσι, διότι μου φαίνεται ότι ομιλείς ορθά.

Σωκράτης. Και τόρα πάλιν αφού παρομοιάζομεν τα πρώτα ονόματα με σκίτσα, άραγε συμβαίνει και εδώ εκείνο το οποίον συμβαίνει εις τα ζωγραφήματα, άλλοτε δηλαδή να αποδίδωμεν όλα τα αρμόδια χρώματα και σχήματα και άλλοτε όχι όλα, αλλά να λείπουν μερικά, μερικά δε να πλεονάζουν και εις αριθμόν και εις μέγεθος; Ή όχι;

Κρατύλος. Συμβαίνει.

Σωκράτης. Παραδέχεσαι λοιπόν ότι εκείνος ο οποίος αποδίδει όλα, κατασκευάζει ωραία σκίτσα και ωραίας εικόνας, ενώ εκείνος ο οποίος προσθέτει ή αφαιρεί κατασκευάζει μεν και αυτός σκίτσα και εικόνας, αλλά αθλίας;

Κρατύλος. Παραδέχομαι.

Σωκράτης. Και λοιπόν τι φρονείς δι' εκείνον ο οποίος απομιμείται με τας συλλαβάς και με τα γράμματα την ουσίαν των πραγμάτων; Άραγε δεν ισχύει και εδώ ο ίδιος λόγος, δηλαδή αν μεν αποδώση όλα τα αρμόδια, θα γίνη ωραία η εικών — τόρα όμως η εικών είναι όνομα — εάν δε παραλείψη ή προσθέση ολίγα κάποτε, θα γίνη μεν εικών, όχι όμως ωραία; Και επομένως δεν θα έχωμεν άλλα μεν ονόματα καλώς κατασκευασμένα, άλλα όμως κακώς;

Κρατύλος. Ίσως.

Σωκράτης. Επομένως ίσως άλλος μεν είναι καλός κατασκευαστής ονομάτων, άλλος δε κακός.

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Και αυτός κατά τα προηγούμενα δεν ονομάζεται νομοθέτης;

Κρατύλος. Ναι.

Σωκράτης. Τότε μα τον Δία ίσως συμβαίνει καθώς και εις τας άλλας τέχνας, δηλαδή και από τους νομοθέτας άλλος μεν είναι καλός, άλλος δε κακός, εάν παραδεχθώμεν όσα είπαμεν προηγουμένως.

Κρατύλος. Έχεις δίκαιον. Αλλ' όμως, καλέ Σωκράτη, όταν αποδίδωμεν εις τα ονόματα αυτά τα γράμματα, δηλαδή το άλφα και το βήτα και τα άλλα στοιχεία συμφώνως με την γραμματικήν, εάν αφαιρέσωμεν ή προσθέσωμεν ή μεταθέσωμεν κανέν από αυτά, τότε δεν θα ειπούμεν ότι εγράφη οπωσδήποτε το όνομα, με την διαφοράν ότι δεν εγράφη ορθώς, αλλ' ότι ουδέ εγράφη διόλου, διότι αμέσως γίνεται διαφορετικόν, μόλις συμβή κανέν τοιούτον λάθος.

Σωκράτης. Ας προσέξωμεν όμως, καλέ Κρατύλε, μήπως δεν είναι ορθός αυτός ο τρόπος της εξετάσεως.

Κρατύλος. Πώς δηλαδή;

Σωκράτης. Δι' όσα η ύπαρξίς των ή η ανυπαρξία των, κατ' ανάγκην εξαρτάται από ένα ορισμένον αριθμόν ίσως να συμβαίνη αυτό το οποίον λέγεις, καθώς και τα ίδια τα δέκα ή άλλος οποιοσδήποτε αριθμός, εάν αφαιρέσης τίποτε ή προσθέσης, αμέσως έγινε διαφορετικός. Όμως διά την ποιότητα ενός μέρους και ολοκλήρου της εικόνος πρόσεξε μήπως δεν είναι ομοία η ορθότης, αλλά απ' εναντίας ουδέ είναι ανάγκη κατ' αρχήν να αποδοθούν όλα, καθώς τα έχει εκείνο το οποίον απεικονίζει, εάν πρόκειται να είναι εικών. Πρόσεξε δε να ιδής, αν λέγω τίποτε. Ας υποθέσωμεν ότι έχομεν δύο πράγματα τα εξής· παραδείγματος χάριν τον Κρατύλον και την εικόνα του Κρατύλου. Αν κανείς θεός απεμιμείτο όχι μόνον το χρώμα και το σχήμα το ιδικόν σου, καθώς οι ζωγράφοι, αλλά και όλα τα εσωτερικά μέρη τα έκαμνε όμοια, καθώς είναι τα ιδικά σου, και αποδώση με ομοιότητα τας μαλακότητας και τας θερμότητας, και θέση εντός κίνησιν και ψυχήν και φρόνησιν, καθώς είναι η ιδική σου, και με μίαν λέξιν όλα όσα συ έχεις, και άλλην μίαν φοράν κατασκευάση όμοια πλησίον σου, τότε τι νομίζεις, αυτά τα πράγματα θα ήσαν πλέον ο Κρατύλος και η εικών του Κρατύλου, ή δύο Κρατύλοι;

Κρατύλος. Μου φαίνεται, καλέ Σωκράτη, ότι θα ήσαν δύο Κρατύλοι.

Σωκράτης. Βλέπεις λοιπόν, φίλε μου, ότι πρέπει να εύρωμεν άλλην ορθότητα διά την εικόνα και δι' όσα ελέγαμεν προηγουμένως και όχι διά της βίας, εάν λείπη ή περισσεύη τίποτε, να λέγωμεν ότι δεν είναι εικών. Ή δεν εννόησες ότι πολύ απέχουν αι εικόνες να έχουν όλα όσα έχουν εκείνα τα οποία εικονίζουν;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Διότι, Κρατύλε μου, θα την επάθαιναν κωμικώτατα από τα ονόματα, εκείνα τα πράγματα εις τα οποία ανήκουν τα ονόματα, εάν εγίνοντο διπλά, και κανέν από τα δύο δεν θα ημπορούσε να λέγη ποίον είναι το ίδιον το πράγμα και ποίον το όνομα.

Κρατύλος. Πολύ ορθά ομιλείς.

Σωκράτης. Με πεποίθησιν λοιπόν, παλλικαρά μου, άφησε και από τα ονόματα άλλο μεν να είναι βαλμένον ορθώς, άλλο δε όχι, και μη απαιτείς να έχει όλα τα γράμματα, διά να γίνη εντελώς όμοιον προς εκείνο το πράγμα, το οποίον ονομάζει, αλλά δέξου να προστεθή και κανέν γράμμα το οποίον δεν αρμόζει εις αυτό. Και αφού δέχεσαι γράμμα, δέξου και όνομα εις ολόκληρον λόγον, και πάλιν αφού δέχεσαι όνομα, δέξου και λόγος να προστεθή εις λόγον, ο οποίος δεν αρμόζει εις τα πράγματα, και μολαταύτα παραδέξου ότι το πράγμα ονομάζεται και λέγεται εφ' όσον ενυπάρχει ο τύπος αυτού του πράγματος περί του οποίου γίνεται λόγος, καθώς εις τα ονόματα των γραμμάτων, αν ενθυμείσαι όσα ελέγαμεν προ ολίγου εγώ και ο Ερμογένης.

Κρατύλος. Μάλιστα ενθυμούμαι.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν έχει καλώς. Διότι όταν ενυπάρχει αυτό, και αν δεν έχει όλα τα αρμόδια πάλιν το πράγμα θα εκφρασθή, αλλά θα εκφρασθή καλώς, όταν τα έχει όλα, κακώς όμως όταν έχει ολίγα. Οπωσδήποτε όμως, αξιομακάριστε φίλε, ας δεχθώμεν ότι εκφράζεται διά να μη πληρώσωμεν πρόστιμον, καθώς εις την Αίγιναν πληρώνουν όσοι περιφέρονται αργά εις τους δρόμους την νύκτα, και ομοίως νομισθώμεν από την ιδίαν την θεάν αλήθειαν ότι και ημείς πολύ αργά εφθάσαμεν εις το συμπέρασμα. Αλλέως ζήτησε να εύρης καμμίαν άλλην ορθότητα του ονόματος και μη παραδέχεσαι ότι είναι έκφρασις του πράγματος με συλλαβάς και με γράμματα. Διότι εάν παραδέχεσαι αυτά και τα δύο, τότε είναι αδύνατον να μείνης σύμφωνος με τον ίδιον εαυτόν σου.

Κρατύλος. Πραγματικώς, καλέ Σωκράτη, μου φαίνεσαι ότι ομιλείς ορθά, και παραδέχομαι αυτό το οποίον λέγεις.

Σωκράτης. Αφού λοιπόν και οι δύο παραδεχόμεθα αυτά, τόρα ας εξετάσωμεν τα εξής· είπαμεν ότι εάν πρόκειται έν όνομα να είναι ορθόν πρέπει να έχει τα αρμόδια γράμματα;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Είναι δε αρμόδια τα όμοια με τα ονόματα;

Κρατύλος. Βεβαιότατα.

Σωκράτης. Επομένως όσα μεν είναι καλά ετέθησαν κατ' αυτόν τον τρόπον. Αν όμως κανέν δεν ετέθη καλώς, ίσως το περισσότερον μέρος του αποτελείται από αρμόδια χρώματα και όμοια, αφού είναι εικών, έχει όμως και κανέν ανάρμοστον, εξ αιτίας του οποίου δεν είναι καλόν ουδέ καλώς κατασκευασμένον το όνομα. Δέχεσαι κατ' αυτόν τον τρόπον ή αλλέως;

Κρατύλος. Νομίζω, Σωκράτη μου, ότι δεν πρέπει να φιλονικούμεν τόσον πολύ. Αλλά, να σου ειπώ, δεν μ' αρέσει να παραδεχθώ ότι είναι μεν όνομα, όμως δεν ετέθη ορθώς.

Σωκράτης. Τι δηλαδή; δεν σου αρέσει αυτό, ότι το όνομα είναι έκφρασις του πράγματος;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Αλλά το ότι άλλα ονόματα είναι σύνθετα από άλλα προηγούμενα, δηλαδή από τα πρώτα, δεν σου φαίνεται ότι λέγεται καλώς;

Κρατύλος. Μου φαίνεται.

Σωκράτης. Εάν όμως αυτά τα πρώτα είναι έκφρασις πραγμάτων, γνωρίζεις συ κανένα άλλον τρόπον καλλίτερον διά να γίνουν αυτά εκφράσεις, παρά να γίνουν τα ίδια όσον το δυνατόν όμοια προς εκείνα τα οποία εκφράζουν; Ή μήπως σου αρέσει περισσότερον ο τρόπος τον οποίον παραδέχεται ο Ερμογένης και άλλοι πολλοί, ότι δηλαδή τα ονόματα είναι συνθήματα και εκφράζουν τα πράγματα μόνον διά εκείνους οι οποίοι τα έθεσαν κατά συνθήκην, οι οποίοι όμως εγνώριζαν προηγουμένως τα πράγματα; Και ότι αυτή η συνθήκη είναι η ορθότης του ονόματος, ώστε δεν υπάρχει καμμία διαφορά είτε κανείς συμφωνήση καθώς είναι καμωμένη η συνθήκη, είτε και αντιθέτως θελήση εκείνο το οποίον τόρα λέγομεν &μικρόν& αυτός να το ονομάση &μέγα&, το δε μέγα να το ονομάζη &μικρόν&; Ποίος τρόπος από τους δύο σου αρέσει;

Κρατύλος. Έχει πολύ μεγάλην διαφοράν, Σωκράτη μου, να εκφράζωμεν παν ότι εκφράζομεν με το ομοίωμά του και όχι με ό,τι τύχη.

Σωκράτης. Καλά λέγεις. Λοιπόν αφού το όνομα πρέπει να είναι όμοιον με το πράγμα δεν χρειάζεται να είναι εκ φύσεως πλασμένα όμοια με τα πράγματα τα στοιχεία, από τα οποία θα αποτελέση κανείς τα πρώτα ονόματα; Εννοώ δε το εξής· Άραγε ήτο δυνατόν ποτέ κανείς να κατασκευάση αυτό, το οποίον τόρα ονομάζομεν ζωγράφημα όμοιον με κανέν από τα όντα, εάν αι βαφαί από τας οποίας αποτελούνται τα ζωγραφιζόμενα, δεν είχαν πλασθή εκ φύσεως όμοιαι προς εκείνα τα όντα, τα οποία μιμείται η ζωγραφική; Ή ήτο αδύνατον;

Κρατύλος. Αδύνατον.

Σωκράτης. Λοιπόν το ίδιον δεν συμβαίνει και διά τα ονόματα, ότι δηλαδή ποτέ δεν ήτο δυνατόν να γίνουν όμοια με κανέν πράγμα, εάν προηγουμένως εκείνα από τα οποία αποτελούνται τα ονόματα, δεν είχαν κάποιαν ομοιότητα προς τα πράγματα εκείνα, των οποίων μιμήματα είναι τα ονόματα; Και αυτά από τα οποία αποτελούνται τα ονόματα δεν είναι τα στοιχεία;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Τόρα λοιπόν και συ λάβε μέρος εις τον λόγον εις τον οποίον έλαβε προηγουμένως ο Ερμογένης. Ειπέ μου, φρονείς ότι ορθώς λέγομεν ότι το _ρ_ ομοιάζει με την &φοράν& και την κίνησιν και την σκληρότητα, ή όχι ορθώς;

Κρατύλος. Ορθώς βεβαίως.

Σωκράτης. Το δε λάβδα ότι ομοιάζει με το λείον και μαλακόν και με τα άλλα, τα οποία ελέγαμεν προ ολίγου;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Γνωρίζεις όμως ότι διά το ίδιον πράγμα ημείς μεν λέγομεν &σκληρότης&, ενώ οι Ερετριείς λέγουν &σκληρότηρ&;

Κρατύλος. Βεβαιότατα.

Σωκράτης. Πώς λοιπόν; Το ρω και το σίγμα, και τα δύο μαζί ομοιάζουν με το ίδιον πράγμα, και επομένως το ίδιον όνομα εκφράζει το ίδιον πράγμα εις εκείνους μεν (τους Ερετριείς) με καταληκτικόν γράμμα το ρω, εις ημάς δε με καταληκτικόν γράμμα το σίγμα, ή εις το ένα μέρος από τα δύο δεν το εκφράζει;

Κρατύλος. Βεβαίως και εις τα δύο μέρη το εκφράζει.

Σωκράτης. Πώς άραγε, καθ' όσον είναι όμοια το ρω και το σίγμα, ή καθ' όσον δεν είναι όμοια;

Κρατύλος. Καθ' όσον είναι όμοια.

Σωκράτης. Και λοιπόν είναι όμοια καθ' όλα;

Κρατύλος. Τουλάχιστον όσον διά να εκφράζουν εξ ίσου την &φοράν& (ορμήν).

Σωκράτης. Ε και το λάβδα το οποίον έχει παρεμβληθή; Αυτό δεν εκφράζει το αντίθετον από την σκληρότητα.

Κρατύλος. Πραγματικώς ίσως δεν έχει παρεμβληθή ορθώς, καλέ Σωκράτη. Καθώς και προηγουμένως εξηγούσες εις τον Ερμογένη αφαιρών και παρεμβάλλων γράμματα όπου έπρεπε, και εγώ το εύρισκα ορθόν. Και τόρα πάλιν ίσως αντί του λάβδα πρέπει να προφέρωμεν ρω.

Σωκράτης. Πολύ ορθά. Και λοιπόν; Τόρα καθώς το προφέρομεν, δεν εννοούμεν ο είς το άλλον, όταν λέγη &σκληρόν&, ουδέ συ τόρα εννοείς τι λέγω εγώ;

Κρατύλος. Σε εννοώ βέβαια ως εκ της συνηθείας, αγαπητέ μου.

Σωκράτης. Όταν δε λέγης συνήθεια νομίζεις ότι λέγεις τίποτε διάφορον από την συνθήκην; Ή μήπως άλλο εννοείς λέγων συνήθειαν, παρά ότι εγώ όταν προφέρω τούτο εννοώ εκείνο, και συ εννοείς ότι εγώ εννοώ εκείνο; Δεν λέγεις αυτό;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Λοιπόν αφού το εννοείς, όταν εγώ ομιλώ δεν έρχεται εις εσέ μία έκφρασις από εμέ;

Κρατύλος. Βεβαίως.

Σωκράτης. Διά μέσου όμως του ανομοίου από εκείνο το οποίον σκέπτομαι όταν ομιλώ, αφού βεβαίως το λάβδα είναι ανόμοιον προς την σκληρότητα καθώς το ομολόγησες. Αφού δε τούτο συμβαίνει κατ' αυτόν τον τρόπον, τι άλλο θα παραδεχθώμεν παρά ότι ο ίδιος συνεφώνησες με τον εαυτόν σου και διά σε η ορθότης του ονόματος καταντά συνθήκη, αφού λέγουν έν πράγμα και τα όμοια και τα ανόμοια γράμματα, αν καθιερωθούν από την συνήθειαν και την συνθήκην; Και το κάτω κάτω, αν δεν είναι η συνήθεια συνθήκη, πάλιν δεν είναι ορθόν να λέγωμεν ότι η ομοιότης είναι έκφρασις αλλά η συνήθεια, διότι, καθώς φαίνεται, η συνήθεια εκφράζει και με τα όμοια και με τα ανόμοια. Και επειδή τα παραδεχόμεθα αυτά, Κρατύλε μου — διότι εγώ θεωρώ την σιωπήν σου ως συγκατάθεσιν — έπεται κατ' ανάγκην ότι και η συνθήκη και η συνήθεια συντελεί προς έκφρασιν εκείνων τα οποία διανοούμεθα όταν ομιλούμεν. Καθ' όσον, αγαπητέ μου φίλε, αν θέλης να εξετάσωμεν τον αριθμόν, από πού νομίζεις ότι θα έχης να θέσης χωριστά ονόματα δι' έκαστον αριθμόν, εάν δεν δεχθής ότι έχει κάποιον κύρος η ιδική σου συγκατάθεσις και συμφωνία ως προς την ορθότητα των ονομάτων; Όσον λοιπόν δι' εμέ επίσης μου αρέσει να είναι όσον το δυνατόν όμοια τα ονόματα με τα πράγματα, αλλά φοβούμαι πραγματικώς μήπως, καθώς λέγει ο Ερμογένης, είναι πολύ μηδαμινή η επέκτασις αυτής της ομοιότητος, και είναι ανάγκη να μεταχειριζόμεθα και αυτήν την ανυπόφορον συνθήκην, εις την ορθότητα των ονομάτων. Άλλως όμως ίσως ήτο το καλλίτερον να λέγωνται ή με όλα όμοια ή με τα περισσότερα, με τούτο δε εννοώ τα αρμόδια, ασχημότερον δε είναι με τα αντίθετα. Αλλά ειπέ μου ακόμη το εξής ύστερα από αυτά, ποίαν δύναμη έχουν δι' ημάς τα ονόματα και τι καλόν θα παραδεχθώμεν ότι εκτελούν.

Ερμογένης. Μου φαίνεται ότι μας διδάσκουν, καλέ Σωκράτη, και ότι είναι πολύ ευνόητον, ότι όποιος γνωρίζει τα ονόματα, αυτός γνωρίζει και τα πράγματα.

Σωκράτης. Ίσως δηλαδή, καλέ Κρατύλε, εννοείς το εξής, ότι όταν κανείς μάθη οποίου είδους είναι το όνομα — τούτο δε είναι όμοιον με το πράγμα — θα γνωρίζη και το πράγμα, αφού είναι όμοιον με το όνομα, επομένως ότι μία και η αυτή είναι η τέχνη δι' όλα όσα ομοιάζουν μεταξύ των. Υπό αυτήν λοιπόν την έποψιν νομίζω ότι λέγεις ότι όποιος μάθη τα ονόματα θα γνωρίζη και τα πράγματα.

Κρατύλος. Πολύ ορθά ομιλείς.

Σωκράτης. Εμπρός λοιπόν ας εξετάσωμεν τι είδους είναι αυτός ο τρόπος της διδασκαλίας των πραγμάτων, περί του οποίου τόρα ομιλείς, και μήπως υπάρχει μεν και άλλος, αυτός όμως είναι καλλίτερος, ή δεν υπάρχει άλλος αλλά μόνος αυτός. Ποίον από τα δύο παραδέχεσαι;

Κρατύλος. Εγώ παραδέχομαι ότι σχεδόν δεν υπάρχει άλλος, αλλά αυτός είναι ο μόνος και ο καλλίτερος.

Σωκράτης. Αλλ' άραγε αυτό το ίδιον είναι και εύρεσις των όντων, δηλαδή οποιοσδήποτες εύρε τα ονόματα εύρε και εκείνα, εις τα οποία ανήκουν τα ονόματα; Ή μήπως άλλος είναι ο τρόπος της ερεύνης και ευρέσεως, μόνον δε της μαθήσεως είναι αυτός ο τρόπος;

Κρατύλος. Βεβαιότατα και της ερεύνης και της ευρέσεως ο τρόπος είναι ο ίδιος με την μάθησιν.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν ας σκεφθώμεν το εξής, καλέ Κρατύλε· όταν κανείς, ενώ ερευνά τα πράγματα, παρακολουθή τα ονόματα και εξετάζη έκαστον από αυτά τι θέλει να ειπή, άραγε φαντάζεσαι ότι δεν είναι μικρός ο κίνδυνος μήπως απατηθή;

Κρατύλος. Πώς;

Σωκράτης. Είναι βέβαιον ότι εκείνος ο οποίος έθεσε τα ονόματα, οποίου είδους ενόμιζε ότι είναι τα πράγματα, τοιούτου είδους και ονόματα έθετε, καθώς παρεδέχθημεν. Δεν είναι έτσι;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Εάν λοιπόν εκείνος δεν είχε ορθήν γνώμην και όμως έθετε τα ονόματα κατά την γνώμην του, τι νομίζεις ότι θα πάθουν όσοι ακολουθούν αυτόν; άλλο τίποτε παρά ότι θα εξαπατηθούν;

Κρατύλος. Πρόσεξε όμως Σωκράτη μου, μήπως δεν συμβαίνει καθώς το λέγεις, αλλ' ότι κατ' ανάγκην γνωρίζει τα πράγματα εκείνος ο οποίος θέτει τα ονόματα. Άλλως, καθώς εγώ προ πολλού επέμενα, αυτά ουδέ είναι καν ονόματα. Η καλλιτέρα δε απόδειξις ότι δεν επλανήθη από την αλήθειαν εκείνος ο οποίος έθεσε τα ονόματα, είναι η εξής· ότι δηλαδή δεν ήτο δυνατόν ποτέ να τα επιτύχη τόσον αρμονικά όλα. Ή μήπως δεν εννοούσες και συ αυτό, όταν έλεγες ότι όλα τα ονόματα έγιναν κατά τον ίδιον τρόπον και με τον ίδιον σκοπόν;

Σωκράτης. Αλλ' αυτό, καλέ μου Κρατύλε, δεν είναι καλή απάντησις. Διότι εάν έσφαλε εις το πρώτον εκείνος, ο οποίος το έθεσε και κατόπιν συμφώνως με αυτό παρεβίαζε τα άλλα και τα ηνάγκαζε να είναι σύμφωνα με εκείνο, διόλου παράδοξον να συμβή, καθώς εις τα γεωμετρικά σχήματα, όπου όταν εις την αρχήν γίνη ένα μικρόν και ασήμαντον λάθος, όλα τα άλλα κατόπιν, τα οποία είναι πλείστα όσα, εξακολουθούν να συμφωνούν μεταξύ των. Δι' αυτό λοιπόν πας άνθρωπος πρέπει εις κάθε πράγμα την αρχήν του να συζητή και να σκέπτεται πολύ, ετέθη αυτή η βάσις ορθώς ή όχι. Όταν δε εκείνη εξετασθή καλώς, όλα τα άλλα είναι συνέπεια εκείνης. Ουχ ήττον όμως εγώ πάλιν ευρίσκομαι εις απορίαν, αν πραγματικώς τα ονόματα είναι σύμφωνα μεταξύ των. Δηλαδή ας εξετάσωμεν και πάλιν εκείνο το οποίον είπαμεν προηγουμένως. Είπαμεν ότι τα ονόματα εκφράζουν εις ημάς την ουσίαν των πραγμάτων επί τη υποθέσει ότι το παν μετακινείται και μεταφέρεται και ρέει. Δεν φρονείς ότι κατ' αυτόν τον τρόπον τα εκφράζουν;

Κρατύλος. Βεβαιότατα και ορθώς μάλιστα τα εκφράζουν.

Σωκράτης. Ας λάβωμεν λοιπόν πάλιν από όλα αυτά το όνομα &επιστήμη& και ας προσέξωμεν πόσον είναι αμφίβολον και μάλλον φαίνεται να σημαίνη, ότι σταματά την ψυχήν μας εις τα πράγματα παρά ότι κινείται μαζί με αυτά, και είναι ορθότερον να προφέρωμεν την αρχήν του καθώς προφέρομεν τόρα, παρά να αποβάλωμεν το έψιλον και να λέγωμεν &πιστήμην&. Απ' εναντίας μάλιστα αντί να αφαιρέσωμεν το έψιλον, να παρεμβάλωμεν ένα ιώτα (&επιιστήμην&). Έπειτα να προσέξωμεν ότι το &βέβαιον& είναι απομίμησις μιας βάσεως και στάσεως, όχι όμως κινήσεως. Έπειτα η &ιστορία& ακριβώς αυτό εκφράζει, ότι δηλαδή σταματά (&ίστησι&) τον ρoυν. Κατόπιν η μνήμη και εις τον τυχόντα φανερόνει ότι είναι &μονή& (στάσις) με την ψυχήν και όχι κίνησις. Και αν θέλης, η &αμαρτία& και η &συμφορά&, εάν τα προσέξη κανείς ως προς το όνομα, θα αποδειχθούν ότι σημαίνουν το ίδιον με αυτήν την &σύνεσιν& και &επιστήμην& και με όλα τα άλλα ονόματα τα οποία ανήκουν εις τα σπουδαία πράγματα. Ακόμη δε και η &αμάθεια& και η &ακολασία& θα φανούν ότι είναι όμοια προς αυτά. Διότι η μεν πρώτη, η αμάθεια θα αποδειχθή ότι είναι πορεία του κινουμένου ομού με τον θεόν (&άμα θεώ&), η δε &ακολασία& φαίνεται ότι είναι εντελώς &ακολουθία& εις τα πράγματα. Και κατ' αυτόν τον τρόπον όσα ονόματα νομίζομεν ότι εκφράζουν τα χειρότερα πράγματα, θα απεδεικνύοντο εντελώς όμοια, προς όσα εκφράζουν τα καλλίτερα πράγματα. Νομίζω δε ότι και άλλα πολλά ήτο δυνατόν να εύρη κανείς, εάν ασχοληθή να εξετάση την αντίθετον γνώμην, ότι δηλαδή ο νομοθέτης των ονομάτων δεν εκφράζει ότι κινούνται και μεταφέρονται τα πράγματα, αλλ' ότι μένουν.

Κρατύλος. Ναι, αλλά βλέπεις, καλέ Σωκράτη, ότι τα περισσότερα εκφράζει με εκείνον τον τρόπον.

Σωκράτης. Και τι με τούτο καλέ Κρατύλε; ωσάν τους ψήφους θα ξεκαθαρίσωμεν τα ονόματα, και εις τούτο θα συνίσταται η ορθότης; δηλαδή ό,τι αποδειχθή ότι εκφράζουν τα περισσότερα ονόματα τούτο θα είναι αληθές;

Κρατύλος. Βέβαια δεν είναι λογικόν αυτό.

Σωκράτης. Διόλου φίλε μου. Και τόρα ας αφήσωμεν αυτά και ας επανέλθωμεν πάλιν εις το μέρος από το οποίον ήλθαμεν εδώ. Δηλαδή, αν ενθυμείσαι, προ ολίγου είπες ότι εκείνος ο οποίος έθεσε τα ονόματα κατ' ανάγκην εγνώριζε τα πράγματα εις τα οποία έθετε τα ονόματα. Ειπέ μου λοιπόν ακόμη και τόρα έχεις αυτήν την γνώμην, ή όχι;

Κρατύλος. Και τόρα.

Σωκράτης. Άραγε και εκείνος ο οποίος έθεσε τα πρώτα ονόματα φρονείς ότι εγνώριζε τα πράγματα εις τα οποία τα έθεσε;

Κρατύλος. Εγνώριζε.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν από ποία ονόματα έμαθε ή εύρε τα πράγματα, αφού ακόμη δεν ήσαν τεθειμένα τα πρώτα, και αφού εξ άλλου είπαμεν ότι είναι αδύνατον να μάθωμεν και να εύρωμεν τα πράγματα κατ' άλλον τρόπον παρά αφού μάθωμεν τα ονόματα, ή ημείς οι ίδιοι ανακαλύψωμεν τι σημαίνουν;

Κρατύλος. Μου φαίνεται, Σωκράτη μου, ότι λέγεις κάτι τι σπουδαίον.

Σωκράτης. Λοιπόν πώς θα παραδεχθώμεν ότι αυτοί εν γνώσει των πραγμάτων τα έθεσαν, ή ότι ήσαν νομοθέται, πριν να είναι τεθειμένον κανέν όνομα και να το γνωρίζουν εκείνοι, αφού δεν είναι δυνατόν να μάθη κανείς τα πράγματα αλλέως παρά μόνον με τα ονόματα;

Κρατύλος. Εγώ φρονώ, καλέ Σωκράτη, η καλλίτερα εξήγησις ως προς αυτά είναι, ότι κάποια ανωτέρα δύναμις από την ανθρωπίνην έθεσε τα πρώτα ονόματα εις τα πράγματα, και επομένως κατ' ανάγκην αυτά είναι ορθά.

Σωκράτης. Και έπειτα νομίζεις ότι θα τα έθετε με τόσην αντίφασιν προς τον ίδιον εαυτόν του εκείνος ο οποίος τα έθεσε, αν ήτο κανείς &δαίμων& ή θεός; Ή μήπως φρονείς ότι προ ολίγου δεν ελέγαμεν τίποτε;

Κρατύλος. Ναι, αλλά μήπως η μία μερίς από αυτά δεν είναι ονόματα.

Σωκράτης. Ποία από τα δύο, αξιοθαύμαστε φίλε, όσα σημαίνουν στάσιν, ή όσα σημαίνουν κίνησιν; Διότι καθώς είπαμεν προ ολίγου δεν κρίνομεν από το πλήθος.

Κρατύλος. Βεβαίως δεν είναι δίκαιον, καλέ Σωκράτη.

Σωκράτης. Ας υποθέσωμεν λοιπόν ότι συμβαίνει διαίρεσις μεταξύ των ονομάτων, και το έν μέρος από αυτά λέγει ότι αυτά είναι που ομοιάζουν την αλήθειαν, το δε άλλο μέρος λέγει τον εαυτόν του, τότε πλέον με ποίον μέσον θα τα χωρίσωμεν από την φιλονικίαν, ή εις τι θα καταφύγωμεν; Βεβαίως όχι ως άλλα ονόματα διαφορετικά από αυτά, διότι δεν υπάρχουν, αλλά ασφαλώς πρέπει να ζητήσωμεν άλλα πράγματα έξω από τα ονόματα, τα οποία θα μας φανερώσουν χωρίς ονόματα, ποία από αυτά είναι αληθή, αφού μας δείξουν την αλήθειαν των όντων.

Κρατύλος. Αυτή είναι η γνώμη μου.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν είναι δυνατόν, καθώς φαίνεται Κρατύλε μου, να μάθωμεν τα όντα χωρίς ονόματα, αν αυτά είναι ορθά.

Κρατύλος. Φαίνεται.

Σωκράτης. Λοιπόν με ποίον άλλο μέσον πλέον περιμένεις να τα μάθης; Άραγε με άλλο μέσον παρά με το λογικόν και δικαιότατον μέσον, δηλαδή το έν διά μέσου του άλλου, αν έχουν κάποιαν συγγένειαν, και διά μέσου αυτών των ιδίων; Διότι παν άλλο πράγμα και διαφορετικόν, θα έχει άλλην και διαφορετικήν σημασίαν, και δεν θα εκφράζει εκείνα.

Κρατύλος. Μου φαίνεται ότι λέγεις αληθή.

Σωκράτης. Πρόσεχε λοιπόν, δι' όνομα θεού. Δεν ωμολογήσαμεν πολλάκις ότι τα ονόματα, τα οποία είναι τεθειμένα ορθώς, ομοιάζουν με τα πράγματα τα οποία ονομάζουν, και ότι είναι εικόνες αυτών των πραγμάτων;

Κρατύλος. Μάλιστα.

Σωκράτης. Εάν λοιπόν είναι δυνατόν οπωσδήποτε να μάθωμεν τα πράγματα και διά μέσου των ονομάτων και διά μέσου αυτών των ιδίων, ποία από τας δύο είναι καλλιτέρα και σαφεστέρα μάθησις; Να μάθωμεν από την εικόνα και αυτήν την ιδίαν εικόνα, αν κατεσκευάσθη καλά, και την αλήθειαν την οποίαν εικονίζει, ή από την αλήθειαν να μάθωμεν και την ιδίαν αλήθειαν και την εικόνα της, εάν κατεσκευάσθη καθώς πρέπει;

Κρατύλος. Μου φαίνεται κατ' ανάγκην από την αλήθειαν ότι πρέπει να μάθωμεν.

Σωκράτης. Και λοιπόν με ποίον τρόπον πρέπει να μάθωμεν ή να εύρωμεν τα όντα, ίσως είναι ζήτημα ανώτερον από τας ιδικάς μου και τας ιδικάς σου δυνάμεις. Είναι όμως αρκετόν και το να συμφωνήσωμεν εις αυτό, ότι δηλαδή όχι από τα ονόματα, αλλά πολύ περισσότερον από τον ίδιον εαυτόν των πρέπει να μάθωμεν και να ζητήσωμεν τα όντα.

Κρατύλος. Έτσι φαίνεται, Σωκράτη μου.