Part 4

Σωκράτης. Η Δημήτηρ μου φαίνεται ότι ωνομάσθη από την δόσιν της τροφής, διότι την &δίδει& ως &μήτηρ&, η δε Ήρα ότι είναι κάπως &ερασμία&, καθώς μάλιστα λέγεται ότι ο Ζευς ηράσθη αυτήν και την έλαβε σύζυγον. Ίσως δε ως μετεωρολόγος ο νομοθέτης ωνόμασε τον &αέρα Ήραν& κατά μετατροπήν, αφού έθεσε το πρώτον γράμμα τελευταίον. Τούτο δε είναι εύκολον να το εννοήσης, αν προφέρης πολλάκις το όνομα της Ήρας. Όσον δε διά την Φερέφατταν, πολλοί φοβούνται και τούτο το όνομα καθώς και τον Απόλλωνα ένεκα αμαθείας περί της ορθότητος των ονομάτων, καθώς φαίνεται. Διότι το μεταβάλλουν και αντικρύζουν την Φερσερόνην(7) και τούτο φαίνεται εις αυτούς τρομερόν. Και όμως τούτο μας πληροφορεί ότι η θεά αυτή είναι σοφή, διότι, αφού τα πράγματα φέρονται, εκείνο το οποίον εφάπτεται με επαφήν και δύναται να παρακολουθή είναι η σοφία. Ώστε ορθώς καλείται η θεά αυτή Φερέπαφα ένεκα της σοφίας και της &επαφής& του &φερομένου& ή διά κάτι τι παρόμοιον. Διά τούτο και ζη με αυτήν ο Άδης, ο οποίος είναι σοφός, διότι είναι τοιαύτη. Τόρα όμως μετατρέπουν το όνομά της φροντίζοντες περισσότερον διά την ευφωνίαν παρά διά την αλήθειαν, και ονομάζουν αυτήν Φερρέφατταν. Επίσης δε και διά τον Απόλλωνα, καθώς είπα, πολλοί τρομάζουν το όνομα αυτού του θεού, ως να σημαίνη κάτι τι τρομερόν. Ή μήπως δεν το αντελήφθης αυτό;

Ερμογένης. Πολύ μάλιστα, και λέγεις την αλήθειαν.

Σωκράτης. Τούτο δε, καθώς μου φαίνεται, είναι τεθειμένον κάλλιστα διά να σημαίνη την δύναμιν αυτού του θεού.

Ερμογένης. Πώς δηλαδή;

Σωκράτης. Εγώ θα προσπαθήσω να σου το εξηγήσω πώς μου φαίνεται. Δηλαδή κανέν άλλο όνομα δεν υπάρχει που να αρμόζη και εις τας τέσσαρας δυνάμεις του θεού, αν και είναι έν, ώστε όλας να τας περιλαμβάνη και να σημαίνη οπωσδήποτε και την μουσικήν και την μαντικήν και την ιατρικήν και την τοξικήν.

Ερμογένης. Λέγε λοιπόν, διότι μου φαίνεται ότι το παρουσιάζεις ως αλλόκοτον αυτό το όνομα.

Σωκράτης. Απ' εναντίας μάλιστα αρμονικόν, αφού είναι και μουσικός ο θεός αυτός. Διότι πρώτον μεν η καθαρειότης και οι καθαρμοί και υπό έποψιν ιατρικήν και υπό έποψιν μαντικήν και τα θειαφίσματα με ιατρικά φάρμακα και μαντικά μέσα και τα λουτρά και οι ραντισμοί εις τοιαύτας περιστάσεις, όλα αυτά μίαν δύναμιν έχουν, δηλαδή να κάμνουν τον άνθρωπον καθαρόν και κατά το σώμα και κατά την ψυχήν. Ή όχι;

Ερμογένης. Πολύ σωστά.

Σωκράτης. Λοιπόν δεν είναι αυτός ο θεός ο οποίος καθαρίζει και &απολούει& και &απολύει& από αυτά τα κακά;

Ερμογένης. Πολύ σωστά.

Σωκράτης. Λοιπόν όσον διά τας απολύσεις και απολούσεις, επειδή είναι ιατρός των τοιούτων πραγμάτων, θα ήτο ορθόν να ονομάζεται &απολούων&· όσον δε διά την μαντικήν και το &αληθές& και το &απλούν& - διότι αυτά τα δύο σημαίνουν το ίδιον — θα ήτο πολύ ορθόν να τον ονομάζωμεν, καθώς τον ονομάζουν οι Θεσσαλοί. Διότι όλοι οι Θεσσαλοί ονομάζουν &Άπλουν& τούτον τον θεόν. Επειδή δε &αείποτε& είναι έμπειρος των &βολών& εις την τοξικήν, πρέπει να θεωρηθή ως &Αεί-βάλλων&. Ως προς την μουσικήν δε πρέπει να υποθέσωμεν ότι το άλφα είναι αθροιστικόν καθώς εις το &ακόλουθος& και &άκοιτις&, οπού σημαίνει το ομού, και ότι και εδώ σημαίνει την &ομού περιπολίαν& εις τον ουρανόν, ο οποίος ακριβώς έχει &πόλους& και εις την αρμονίαν των ασμάτων, η οποία είναι η καθαυτό αρμονία, και ότι όλα αυτά &ομού περιπολεί& με κάποιαν αρμονίαν, καθώς λέγουν οι τελειοποιημένοι εις την μουσικήν και την αστρονομίαν. Καθώς λοιπόν τον &ομοκέλευθον& και &ομόκοιτιν& τον ωνομάσαμεν &ακόλουθον& και &άκοιτιν& διά της μεταβολής του &ομο& εις άλφα, ομοίως ωνομάσαμεν και τον Απόλλωνα, ο οποίος ήτο &ομοπολών&, διά παρεμβολής ενός ακόμη λάβδα, διά να μη γίνη ομόηχον με το κακόν όνομα. Τούτο όμως και τόρα πάλιν το φοβούνται μερικοί, επειδή δεν εννοούν καλά την δύναμιν αυτού του ονόματος και νομίζουν ότι σημαίνει φθοράν. Αλλά, καθώς ελέγαμεν προ ολίγου, αυτό το όνομα περικλείει όλας τας δυνάμεις του θεού, δηλαδή το &απλούν, αειβάλλον, απολούον, ομοπολούν&. Εις δε τας Μούσας και εν γένει εις την μουσικήν, καθώς φαίνεται, έδωκε το όνομα τούτο από το αρχαίον &μώσθαι&, δηλαδή από την έρευναν και την φιλοσοφίαν. Εις δε την Λητώ από την ευσπλαγχνίαν της θεάς, διότι είναι πρόθυμος εις όσα καθείς την καθικετεύει. Ίσως δε ωνομάσθη καθώς την ονομάζουν οι επαρχιώται. Διότι πολλοί την ονομάζουν Ληθώ και φαίνεται ότι συμφωνεί όχι με την τραχύτητα των αισθημάτων αλλά με την ημερότητα και το &λείον& και δι' αυτό ωνομάσθη Ληθώ από εκείνους οι οποίοι την ονομάζουν με αυτό το όνομα. Η δε Άρτεμις φαίνεται ότι σημαίνει το &αρτεμές& (ακεραιότητα) και το αξιοπρεπές, διότι αγαπά την παρθενίαν. Ίσως όμως αυτήν την θεάν ηθέλησε να την παραστήση ο νομοθέτης ως της &αρετής ιστορικήν& και έμπειρον, ή και διότι την &αροτρίασιν μισεί& του ανδρός εις την γυναίκα. Και ή δι' έν από όλα αυτά, ή δι' όλα ομού της έδωκε αυτό το όνομα ο νομοθέτης.

Ερμογένης. Καλά. Αλλά τι σημαίνει Διόνυσος και Αφροδίτη;

Σωκράτης. Μεγάλα πράγματα, καλό παιδί του Ιππονίκου, με ερωτάς. Αλλά τα ονόματα αυτά ετέθησαν κατά δύο τρόπους εις αυτούς τους θεούς και σοβαρώς και παιδικώς. Όσον λοιπόν διά τον σπουδαίον πήγαινε να ερωτήσης άλλον, τον δε παιδικόν τρόπον δεν έχω καμμίαν δυσκολίαν να σου τον εξηγήσω. Είναι δηλαδή και οι θεοί φιλοπαίγμονες. Διότι και ο Διόνυσος φαίνεται ότι είναι ο &δίδων& τον &οίνον& και ονομάζεται με αστειότητα &Διδοίνυσος&, και ο &οίνος& ότι κάμνει πολλούς από τους πίνοντας να νομίζουν ότι έχουν νουν, ενώ δεν έχουν, και πολύ δικαίως έπρεπε να ονομασθή &οιόνους&. Διά δε την Αφροδίτην δεν αρμόζει να αντιτείνωμεν προς τον Ησίοδον, αλλά να συμφωνήσωμεν με την γνώμην του, ότι ωνομάσθη Αφροδίτη, διότι εγεννήθη από τον &αφρόν&.

Ερμογένης. Ναι, αλλά και την Αθηνάν ως Αθηναίος, καλέ Σωκράτη, δεν θα την λησμονήσης βέβαια, ουδέ τον Ήφαιστον και τον Άρην.

Σωκράτης. Ούτε και είναι πρέπον.

Ερμογένης. Όχι βέβαια.

Σωκράτης. Λοιπόν το έν από τα δύο ονόματά της δεν είναι δύσκολον να σου ειπώ διά ποίον λόγον εδόθη.

Ερμογένης. Ποίον από αυτά;

Σωκράτης. Γνωρίζεις ότι την ονομάζομεν Παλλάδα.

Ερμογένης. Και πώς όχι;

Σωκράτης. Λοιπόν είναι ορθόν να υποθέσωμεν ότι τούτο της εδόθη από τον ένοπλον χορόν, καθώς εγώ νομίζω. Διότι, όταν υψώνη κανείς ή τον εαυτόν του ή κανέν άλλο πράγμα ή υπό την γην, ή μέσα εις τας χείρας του, λέγομεν ότι &πάλλει& και &πάλλεται& και το χορεύει ή χορεύει ο ίδιος.

Ερμογένης. Πολύ σωστά.

Σωκράτης. Αι λοιπόν δι' αυτόν τον λόγον την ονομάζομεν Παλλάδα.

Ερμογένης. Και πολύ ορθά. Αλλά τόρα το δεύτερον όνομα πώς το εννοείς;

Ερμογένης. Το όνομα &Αθηνά&;

Ερμογένης. Ναι.

Σωκράτης. Αυτό, αγαπητέ μου, είναι δυσκολώτερον. Εδώ φαίνεται ότι οι παλαιοί εθεώρουν την Αθηνάν, καθώς τόρα την θεωρούν οι εμβριθείς εις τον Όμηρον. Διότι οι περισσότεροι από αυτούς εξηγούντες αυτόν τον ποιητήν λέγουν, ότι αυτός παρέστησε την Αθηνάν ως νουν και διάνοιαν. Και εκείνος λοιπόν, ο οποίος κατεσκεύασε τα ονόματα φαίνεται ότι κάτι τι παρόμοιον εσκέφθη περί αυτής, και την ωνόμασε με περισσότερον μεγαλείον &θεού νόησιν&, ως να έλεγε ότι αυτή είναι &α Θεονόα&, μεταχειριζόμενος επαρχιακώς (δωρικώς) το άλφα αντί του ήτα και αφαιρών το ιώτα και το σίγμα. Ίσως όμως ουδέ δι' αυτόν τον λόγον, αλλά διότι αυτή τα &θεία νοεί&, την ωνόμαζε χωριστά από όλους τους θεούς &Θεονόην&. Δεν είναι δε πολύ διαφορετικόν και το να ήθελε να την ονομάση &των ηθών νόησιν&, και να εννοή ότι αυτή η θεά είναι &Ηθονόη&. Κατόπιν όμως ή ο ίδιος ή άλλοι οποιοιδήποτε το ετροποποίησαν χάριν κομψότητος, καθώς αυτοί ενόμιζαν, και την ονόμασαν Αθηνάαν.

Ερμογένης. Το δε όνομα του Ηφαίστου πώς το εξηγείς;

Σωκράτης. Μήπως ερωτάς διά τον ανδρείον του &φωτός πολυίστορα&.

Ερμογένης. Μάλιστα.

Σωκράτης. Λοιπόν αυτός δεν είναι εις τον καθένα φανερόν, ότι είναι &Φαίστος& και προσέλαβε το ήτα;

Ερμογένης. Σχεδόν είναι, εκτός εάν τυχόν έχης και καμίαν άλλην γνώμην.

Σωκράτης. Αν θέλης να μην έχω άλλην γνώμην, ερώτησέ με διά τον Άρη.

Ερμογένης. Σε ερωτώ.

Σωκράτης. Λοιπόν, αν μεν προτιμάς το πρώτον, θα σου έλεγα ότι ωνομάσθη &Άρης& από το &άρρεν& και το &ανδρείον&. Αν δε πάλιν παραδέχεσαι από το σκληρόν και αμετάτρεπτον, το οποίον ακριβώς λέγεται αρχαϊκώς &άρρατον&, και από όλα αυτά πάλιν αρμόζει εις τον θεόν του πολέμου να λέγεται Άρης.

Ερμογένης. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Και τόρα πλέον ας αφήσωμεν τους θεούς δι' όνομα θεού, διότι εγώ τρομάζω να συζητώ δι' αυτούς. Από τα άλλα ονόματα όμως πρότεινέ μου ό,τι θέλεις, και τότε βλέπεις ποίου είδους είναι το άρμα του Ευθύφρονος εις το οποίον πατώ.

Ερμογένης. Μάλιστα θα κάμω την γνώμην σου, αλλά ένα ακόμη θα σε ερωτήσω περί του Ερμού, και τούτο διότι ο Κρατύλος λέγει ότι εγώ δεν είμαι Ερμογένης. Λοιπόν ας δοκιμάσωμεν να εννοήσωμεν και το όνομα Ερμής τι σημαίνει, διά να γνωρίζωμεν αν ο φίλος απ' εδώ λέγει τίποτε σπουδαίον.

Σωκράτης. Αλλά το όνομα αυτό δεικνύει, ότι ο Ερμής καταγίνεται εις την ρητορείαν, διότι και το ότι είναι διερμηνεύς και άγγελος, και ότι αγαπά την κλοπήν και την απάτην διά λόγου και το εμπορικόν του πνεύμα, όλα αυτά είναι μία ρητορική ικανότης. Καθώς λοιπόν είπαμεν και προηγουμένως το &είρειν& είναι χρήσις του λόγου, το δε ομηρικόν ρήμα &εμήσατο& σημαίνει μηχανώμαι. Από τα δύο λοιπόν αυτά, δηλαδή το &είρειν& και το &εμήσατο&, σχεδόν μας επέβαλεν ο νομοθέτης να ονομάσωμεν αυτόν τον θεόν, ως να μας έλεγε: ω άνθρωποι, εκείνος όστις το &είρειν εμήσατο& είναι ορθόν να ονομάζεται από υμάς Ειρέμης. Αλλά τόρα ημείς, νομίζω, ετορνεύσαμεν αυτό το όνομα και τον ονομάζομεν Ερμήν.

Ερμογένης. Μα τον Δία, τότε λοιπόν καλά λέγει ο Κρατύλος ότι εγώ δεν είμαι Ερμογένης, διότι εγώ δεν είμαι εφευρετικός εις τους λόγους.

Σωκράτης. Και ότι ακόμη ο Παν ο υιός του Ερμού είναι διφυής έχει τον λόγον του, φίλτατέ μου.

Ερμογένης. Πώς δηλαδή;

Σωκράτης. Γνωρίζεις ότι ο λόγος το παν εκφράζει και περιστρέφεται διαρκώς, και είναι δύο ειδών, αληθής και ψευδής.

Ερμογένης. Βεβαιότατα.

Σωκράτης. Λοιπόν το μεν αληθές μέρος του είναι &λείον& και &θείον& και κατοικεί επάνω εις την κατοικίαν των θεών, το δε ψευδές μένει κάτω μεταξύ του πλήθους και είναι τραχύ και τραγοειδές (&τραγικόν&). Διότι εις τούτο το ζήτημα περιστρέφονται οι περισσότεροι μύθοι και τα ψεύδη, δηλαδή εις τον τραγικόν βίον.

Ερμογένης. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Ορθώς λοιπόν ο Παν ο οποίος μηνύει τα πάντα και πάντοτε &περιπολεί&, ονομάζεται &αιπόλος& (αιγοβοσκός), και είναι διφυής υιός του Ερμού, εις μεν τα άνω μέρη λείος (άτριχος), εις δε τα κάτω τριχωτός και τραγοειδής. Και είναι ο Παν ή λόγος, ή αδελφός του λόγου, αφού είναι υιός του Ερμού. Και δεν είναι διόλου παράδοξον ο αδελφός να ομοιάζη τον αδελφόν. Αλλά καθώς σου είπα, ευλογημένε, ας αφήσωμεν πλέον τους θεούς.

Ερμογένης. Αυτού του είδους τους θεούς μάλιστα, ας τους αφήσωμεν Σωκράτη μου, αφού το θέλεις. Όμως τι σε εμποδίζει να ομιλήσωμεν περί του άλλου είδους των θεών, παραδείγματος χάριν περί του ηλίου και της σελήνης και των άστρων και της γης και του αιθέρος και του πυρός και του ύδατος και των ωρών και του ενιαυτού (έτους).

Σωκράτης. Πάρα πολλά μου ζητείς, αλλά, εάν αυτό θα σε ευχαριστήση, είμαι πρόθυμος.

Ερμογένης. Βέβαια θα με ευχαριστήση.

Σωκράτης. Τότε λοιπόν ποιον θέλεις πρώτον; Ή καθώς είπες, θέλεις πρώτον να εξετάσωμεν τον ήλιον;

Ερμογένης. Μάλιστα.

Σωκράτης. Λοιπόν αυτό το όνομα φαίνεται ότι θα γίνη σαφέστερον, αν λάβωμεν τον δωρικόν του τύπον. Διότι οι Δωριείς τον ονομάζουν &άλιον&. Πρέπει λοιπόν να ονομασθή &άλιος&, ή διότι &αλίζει& (συναθροίζει) τους ανθρώπους εις το ίδιον μέρος, όταν ανατείλη, ή διότι, &αεί ειλεί& (πάντοτε περιφέρεται) πέριξ της γης. Ακόμη δε ίσως, διότι ποικίλλει τα παραγόμενα εκ της γης, το δε ποικίλει και το αρχαίον &αιολεί& είναι το ίδιον.

Ερμογένης. Και η σελήνη;

Σωκράτης. Τούτο το όνομα φαίνεται ότι στενοχωρεί τον Αναξαγόραν.

Ερμογένης. Πώς δηλαδή;

Σωκράτης. Φαίνεται ότι σημαίνει κάτι τι αρχαιότερον, το οποίον εκείνος το έλεγε τόρα τελευταίως, ότι δηλαδή η σελήνη έχει το φως της από τον ήλιον.

Ερμογένης. Πώς αυτό;

Σωκράτης. Διότι &σέλας& και &φως& είναι το ίδιον.

Ερμογένης. Μάλιστα.

Σωκράτης. Είναι δε αυτό το φως εις την σελήνην πάντοτε &νέον και ένον& (παλαιόν), αν λέγουν την αλήθειαν οι Αναξαγόρειοι. Διότι ο ήλιος περιστρεφόμενος πέριξ αυτής, της ρίπτει πάντοτε νέον φως, το δε παλαιόν υπάρχει από τον προηγούμενον μήνα.

Ερμογένης. Ορθότατα.

Σωκράτης. &Σελαναίαν& δε ονομάζουν αυτήν πολλοί.

Ερμογένης. Πολύ ορθά.

Σωκράτης. Διότι δε έχει πάντοτε &σέλας& (φως) &νέον& και &ένον&, ήτο κυρίως ορθόν να ονομασθή &σελαενονεοάεια&, ωνομάσθη όμως διά συσφίγξεως &σεληναία& (σελήνη).

Ερμογένης. Αυτό το όνομα φαίνεται ως βακχικόν, καλέ Σωκράτη. Αλλά τον μήνα και τα άστρα πώς τα εξηγείς;

Σωκράτης. Ο μεν μην και αρχαιότερον &μεις& από το &μείον& (ολιγώτερον) έπρεπε να λέγεται μείης, τα δε άστρα φαίνεται ότι παράγονται από την αστραπήν. Η δε αστραπή, επειδή αναστρέφει τα πρόσωπα (&ώπα&), έπρεπε να λέγεται αστρωπή, τόρα όμως ωνομάσθη χάριν κομψότητος αστραπή.

Ερμογένης. Το δε πυρ και το ύδωρ;

Σωκράτης. Διά το πυρ δεν γνωρίζω· και φαίνεται ή ότι η μούσα του Ευθύφρονος με εγκατέλειψε, ή ότι τούτο είναι δυσκολώτατον. Πρόσεξε λοιπόν ποίον μηχάνημα παρουσιάζω δι' όλα αυτά, όσα δεν γνωρίζω.

Ερμογένης. Ποίον δηλαδή;

Σωκράτης. Εγώ θα σου το ειπώ. Και λοιπόν απάντησέ μου, ημπορείς να ειπής πώς εδόθη το όνομα εις το &πυρ&;

Ερμογένης. Όχι. Μα τον Δία.

Σωκράτης. Πρόσεξε λοιπόν εις αυτό το οποίον υποθέτω εγώ. Παρατηρώ δηλαδή ότι πολλά ονόματα οι Έλληνες, και προ πάντων όσοι κατοικούν υπό την εξουσίαν των βαρβάρων, τα έλαβαν από τους βαρβάρους.

Ερμογένης. Και τι με τούτο;

Σωκράτης. Εάν κανείς ερευνήση να εύρη, με ποίαν ορθότητα είναι βαλμένα αυτά κατά την Ελληνικήν γλώσσαν και όχι κατά την γλώσσαν εκείνην, από την οποίαν ελήφθη το όνομα αυτό, γνωρίζεις ότι θα απορή;

Ερμογένης. Φυσικώτατα.

Σωκράτης. Πρόσεξε λοιπόν μήπως και αυτό το όνομα &πυρ& είναι βαρβαρικόν. Διότι αυτό δεν είναι εύκολον να το σχετίσωμεν με την ελληνικήν γλώσσαν, και είναι γνωστόν ότι οι Φρύγες έτσι το ονομάζουν, με μικράν τροποποίησιν. Επίσης δε και το &ύδωρ& και τους &κύνας& και άλλα πολλά.

Ερμογένης. Το παραδέχομαι.

Σωκράτης. Δεν πρέπει λοιπόν να τα παραβιάζωμεν αυτά, διότι τότε βεβαίως θα ημπορούσε να ειπή κανείς περί αυτών. Ώστε το μεν &πυρ& και το &ύδωρ& δι' αυτόν τον λόγον τα αποκρούω. Ο δε αήρ άραγε, καλέ Ερμογένη, ωνομάσθη αήρ, διότι &αίρει& (υψώνει) από την γην τα πράγματα; ή διότι &αεί ρει&(πάντοτε ρέει); ή διότι παράγεται από αυτόν άνεμος, όταν ρέη; Διότι οι ποιηταί, καθώς γνωρίζεις, ονομάζουν τους ανέμους &αήτας&. Ίσως λοιπόν είναι ως να ήθελε να &ειπή ανεμόρους, αητόρρους& και δι' αυτό επροτίμησε να ειπή ότι είναι &αήρ&, Διά δε τον αιθέρα εγώ φρονώ το εξής, ότι, επειδή &αεί θει& (πάντοτε τρέχει) πέριξ του &αέρος&, ήτο δίκαιον να ονομασθή &αειθεήρ&. Η δε γη καλλίτερον εκφράζει εκείνο το οποίον θέλει, εάν την ονομάση κανείς &γαίαν&. Διότι &γαία& πολύ ορθά ωνομάσθη η γενέτειρα κατά την γλώσσαν του Ομήρου, αφού το Ομηρικόν &γεγάασι& σημαίνει εγεννήθησαν.

Ερμογένης. Πολύ καλά.

Σωκράτης. Ποίον λοιπόν έρχεται κατόπιν τούτου;

Ερμογένης. Αι ώραι, Σωκράτη μου, και ο ενιαυτός και το έτος.

Σωκράτης. Λοιπόν το όνομα ώραι πρέπει να το προφέρωμεν με την αρχαίαν αττικήν προφοράν, εάν επιθυμής να μάθης το ορθόν. Είναι δηλαδή όραι, διότι &ορίζουν& τα &όρια& εις τον χειμώνα και εις τους ανέμους και τους καρπούς της γης. Επειδή δε &ορίζουν&, είναι ορθόν να ονομάζωνται όραι. Ο δε ενιαυτός και το έτος σχεδόν είναι το ίδιον πράγμα. Δηλαδή είναι εκείνο, το οποίον τα φυτά και τα προϊόντα τα φέρει εις φως, και &εν εαυτώ& (μέσα του) &ετάζει& (εξετάζει). Και καθώς προηγουμένως το όνομα του Διός εδιχάσθη εις δυο, και άλλοι μεν είδαμεν ότι τον ονομάζουν &Ζήνα&, άλλοι δε &Δία&, ομοίως και αυτό εδώ άλλοι μεν το ονομάζουν &ενιαυτόν&, άλλοι δε &έτος&, διότι &ετάζει& (εξετάζει). Ολόκληρος δε η πρότασις: &το εν εαυτώ ετάζον&, ενώ είναι μία, λαμβάνει δύο ονομασίας, ώστε σχηματίζονται δύο ονόματα, &ενιαυτός& και &έτος& από μίαν πρότασιν.

Ερμογένης. Πραγματικώς, καλέ Σωκράτη, πολύ προώδευσες.

Σωκράτης. Μου φαίνεται πλέον ότι φέρομαι δρομαίως εις τα ύψη της σοφίας.

Ερμογένης. Πολύ μάλιστα.

Σωκράτης. Γλήγορα θα σε κάμω να με θαυμάζης περισσότερον.

Ερμογένης. Κατόπιν όμως των ονομάτων αυτού του είδους, εγώ επεθύμουν πολύ να παρατηρήσω εκείνα τα ωραία ονόματα με ποίαν ορθότητα είναι βαλμένα, δηλαδή τα αναφερόμενα εις την αρετήν, παραδείγματος χάριν η &φρόνησις& και η &σύνεσις& και η &δικαιοσύνη& και τα όμοια.

Σωκράτης. Φέρεις εις το μέσον, αγαπητέ μου, όχι μηδαμινόν είδος ονομάτων. Αφού όμως πλέον εφόρεσα την λεοντήν, δεν οφείλω να αποδειλιάσω, αλλά να εξετάσω, καθώς φαίνεται, την &φρόνησιν& και την &σύνεσιν& και την &γνώμην& (γνώσιν) και την &επιστήμην& και όλα τα άλλα τα ωραία ακριβώς ονόματα, καθώς λέγεις.

Ερμογένης. Και βέβαια ημείς δεν οφείλομεν να αποδειλιάσωμεν πριν τελειώσωμεν.

Σωκράτης. Και πραγματικώς, μα τον κέρβερον, μου φαίνεται ότι δεν μαντεύω κακώς αυτό το οποίον ενόησα, ότι δηλαδή οι πολύ παλαιοί άνθρωποι, προ πάντων όσοι έθεταν τα ονόματα, καθώς σήμερον οι περισσότεροι από τους σοφούς, επειδή πολύ περιστρέφουν τον νουν των διά να ερευνήσουν πώς είναι πλασμένα τα όντα, πάντοτε παθαίνουν ίλιγγον (ζάλην) και τότε πλέον τα πράγματα φαίνονται εις αυτούς ότι περιφέρονται, και πραγματικώς περιφέρονται. Προφασίζονται λοιπόν ότι δεν είναι αιτία αυτής της δοξασίας το εσωτερικόν των πάθος, αλλά ότι τα ίδια τα πράγματα επλάσθησαν κατ' αυτόν τον τρόπον, να μην είναι δηλαδή κανέν από αυτά μόνιμον ουδέ σταθερόν, αλλά να ρέουν και να μεταφέρωνται και να είναι πάντοτε πλήρη μεταφοράς και ανασχηματισμού. Αυτήν δε την σκέψιν μου την εφαρμόζω εις όλα αυτά τα ονόματα, περί των οποίων τόρα ομιλούμεν.

Ερμογένης. Πώς το εννοείς αυτό, καλέ Σωκράτη;

Σωκράτης. Ίσως δεν ενόησες καλά από όσα προ ολίγου είπαμεν, ότι τα ονόματά των εφαρμόζονται ως εις πράγματα μεταφερόμενα και ρέοντα και αναγεννώμενα.

Ερμογένης. Ναι δεν το εσκέφθην τόσον καλά.

Σωκράτης. Και όμως πρώτον αυτό το οποίον είπαμεν εις την αρχήν, ετέθη εντελώς, διότι τα πράγματα είναι τοιαύτα.

Ερμογένης. Ποίον από αυτά;

Σωκράτης. Η φρόνησις, διότι είναι της &φοράς& (μεταφοράς) και του &ρου&(ρεύματος) &νόησις&. Είναι όμως δυνατόν να την θεωρήσωμεν &όνησιν& (ωφέλειαν) της &φοράς&, πάντοτε όμως αναφέρεται εις την μεταφοράν. Και αν αγαπάς, η &γνώμη& σημαίνει της &γεννήσεως νώμησιν&, δηλαδή σκέψιν, διότι το &νωμώ& και το &σκέπτομαι& είναι το ίδιον. Και πάλιν το ίδιον όνομα &νόησις& είναι του &νέου έσις& (έφεσις και επιθυμία). Το δε να είναι νέα τα όντα, σημαίνει ότι διαρκώς αναγεννώνται. Εκείνος λοιπόν ο οποίος έθεσε το όνομα &νεόεσιν& μας λέγει ότι αυτό ζητεί η ψυχή. Διότι τον παλαιόν καιρόν δεν ωνομάζετο &νόησις& αλλά αντί του _η_ έπρεπε να προφέρωμεν δύο _ε_, δηλαδή &νεόεσις&. Η δε &σωφροσύνη& είναι σωτηρία αυτού, το οποίον εξητάσαμεν προηγουμένως, δηλαδή της &φρονήσεως&. Και η &επιστήμη& βεβαίως σημαίνει ότι, ενώ μεταφέρονται τα πράγματα, τα ακολουθεί η ψυχή, η οποία έχει αξίαν, και ούτε οπίσω μένει, ούτε προτρέχει, διά τούτο πρέπει να αφαιρέσωμεν το &ε& και να την ονομάζωμεν &πιστήμην& (πιστήν). Η δε &σύνεσις& είναι δυνατόν να θεωρηθή ως είδος &συλλογισμού&, και το &συνιέναι& λέγεται εντελώς με την σημασίαν του &επίσταμαι& (γνωρίζω), διότι και το &συνιέναι& σημαίνει ότι μαζί με τα πράγματα συμβαδίζει και η ψυχή. Έπειτα η &σοφία& σημαίνει ότι εφάπτεται (εγγίζει) την &φοράν& (την μετακίνησιν). Αυτό όμως το όνομα είναι ολίγον σκοτεινόν και ξενικόν. Και πρέπει να ενθυμηθή κανείς τους ποιητάς, οι οποίοι λέγουν συχνά &εσύθη&, περί εκείνου ο οποίος αρχίζει να προχωρή ταχέως. Ένας Λάκων μάλιστα από τους γνωστοτέρους έφερε το όνομα &Σους&, και τούτο εις την γλώσσαν των Λακεδαιμονίων σημαίνει την ταχείαν κίνησιν. Αυτής λοιπόν της κινήσεως &επαφήν& σημαίνει η &σοφία&, επειδή μεταφέρονται τα όντα. Και πάλιν όσον διά το &αγαθόν&, το όνομα τούτο ισοδυναμεί με το &αγαστόν& καθ' όλα. Διότι, αφού κινούνται τα όντα, έχουν και ταχύτητα και βραδύτητα. Όμως δεν είναι &αγαστόν& παν ό,τι είναι ταχύ, αλλά μερικά ταχέα μόνον. Λοιπόν εις το &αγαστόν& από τα &θοά& (ταχέα) ανήκει το όνομα αυτό, δηλαδή το &αγαθόν&.

Όσον δε διά την &δικαιοσύνην&, ότι αυτό το όνομα ετέθη διά την &σύνεσιν& του &δικαίου&, είναι εύκολον να το εύρη κανείς. Το ίδιον όμως το δίκαιον είναι δύσκολον, διότι εις ολίγα μεν σημεία συμφωνούν οι περισσότεροι, εις τα άλλα όμως διαφωνούν. Όσοι δηλαδή νομίζουν ότι το παν ευρίσκεται εις κίνησιν, το περισσότερον μέρος αυτού νομίζουν ότι δεν κάμνει άλλο τίποτε, παρά να προχωρή. Υπάρχει όμως κάτι τι το οποίον διαπερά ολόκληρον τούτο, και δι' αυτού γίνονται όλα τα γινόμενα, και αυτό είναι ταχύτατον και λεπτότατον. Διότι δεν θα ήτο δυνατόν να το διαπερά ολοτελώς το κινούμενον, εάν δεν ήτο λεπτότατον, ώστε κανέν άλλο να μη το εμποδίζη, και ταχύτατον, ώστε να μεταχειρίζεται τα άλλα ως ακίνητα. Επειδή λοιπόν διευθύνει όλα τα άλλα ως &διαϊόν& (διερχόμενον), ορθώς έλαβε το όνομα &δίκαιον&, και χάριν ευστομίας προσετέθη και η δύναμις του κάππα. Και έως εδώ μεν όλοι συμφωνούν, ότι αυτό είναι το δίκαιον. Εγώ όμως, καλέ Ερμογένη, επειδή είμαι απαιτητικός ως προς αυτό, εζήτησα μυστικά πληροφορίας δι' όλα αυτά, και έμαθα ότι αυτό το δίκαιον είναι και το αίτιον — αίτιον δε σημαίνει εκείνο το οποίον κάμνει να γίνωνται τα όντα — και είπε κάποιος, ότι είναι ορθόν να το ονομάζη κανείς Δία δι' αυτόν τον λόγον. Όταν όμως τους ερωτήσω πάλιν απαθώς, αν και ήκουσα όλα αυτά, τι είναι λοιπόν τέλος πάντων δίκαιον, καλέ μου φίλε, αφού αυτό είναι ορθόν; νομίζουν τότε πλέον ότι κάμνω υπερβολικάς ερωτήσεις και ότι παρά πολύ εξέρχομαι από τα όρια. Διότι λέγουν ότι αρκετάς πληροφορίας έλαβα, και διά να με χορτάσουν εντελώς, αρχίζουν να λέγουν ο καθείς τα ιδικά του και δεν συμφωνούν πλέον. Διότι ο ένας λέγει ότι δίκαιον είναι... ο ήλιος, διότι μόνον αυτός διαπερά &καίων& και διευθύνει τα όντα. Εάν δε πάλιν αυτό το ειπώ εις κανένα με χαράν, ως να είναι καμμία σπουδαία απάντησις, αυτός με περιγελά και με ερωτά, μήπως νομίζω ότι δεν μένει δίκαιον εις τους ανθρώπους, όταν πλέον δύση ο ήλιος. Και επειδή εγώ επιμόνως τον ερωτώ ποίαν γνώμην έχει ο ίδιος, μου λέγει το ίδιον το πυρ, τούτο όμως λέγει ότι δεν είναι εύκολον να το εννοήση κανείς. Άλλος πάλιν λέγει ότι δεν είναι το ίδιον το πυρ, αλλά μόνον η θερμότης η οποία υπάρχει μέσα εις το πυρ. Και άλλος πάλιν λέγει ότι όλα αυτά τα περιγελά, και ότι το δίκαιον είναι καθώς το λέγει ο Ανεξαγόρας, ότι δηλαδή είναι νους. Διότι λέγει ότι αυτός είναι κυρίαρχος και χωρίς να αναμιχθή με κανέν πράγμα, τακτοποιεί όλα τα πράγματα διαπερών αυτά. Τότε πλέον εγώ, φίλε μου, έρχομαι εις πολύ μεγαλητέραν απορίαν από ό,τι ήμην, πριν αρχίσω να μανθάνω περί του δικαίου, τι πράγμα είναι. Τέλος πάντων όσον δι' αυτό που εξετάζαμεν, το όνομα αυτό φαίνεται ότι δι' αυτούς τους λόγους είναι βαλμένον.

Ερμογένης. Μου φαίνεται, καλέ Σωκράτη, ότι αυτά σου τα είπε άλλος κανείς και δεν τα λέγεις εκ του προχείρου.