Part 1

Produced by Sophia Canoni. First two corrections by George Canonis

Note: The tonic system has been changed from polytonic to monotonic. A table with spelling mistakes has been taken into account. The spelling of the book has not been changed otherwise. Words in italics have been included in _. Footnotes in the preface have been transferred at its end.

Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό. Ο Πίνακας παροραμάτων έχει ληφθεί υπόψην. Η ορθογραφία του βιβλίου κατά τα άλλα παραμένει ως έχει. Λέξεις με πλάγιους χαρακτήρες έχουν συμπεριληφθεί σε _. Οι υποσημειώσεις στις σελιδες των προλεγομένων μεταφέρθηκαν στο τέλος τους.

ΤΡΑΓΩΔΙΑΙ ΣΑΙΚΣΠΕΙΡΟΥ

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ, ΕΚ ΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ ΤΗΣ ΦΙΛΟΚΑΛΙΑΣ

ΣΑΙΚΣΠΕΙΡΟΥ ΤΡΑΓΩΔΙΑΙ

ΕΚ ΤΟΥ ΑΓΓΛΙΚΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΘΕIΣΑI ΥΠΟ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΒΙΚΕΛΑ.

ΜΕΡΟΣ Α'.

ΡΩΜΑΙΟΣ ΚΑΙ ΙΟΥΛΙΕΤΑ

ΑΔΕΛΦΟΙ ΔΕΠΑΣΤΑ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΑΙ ΚΑΙ ΕΚΔΟΤΑ1 ΕΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΙ

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ, 1876.

ΤΗ ΣΥΖΥΓΩ ΜΟΥ.

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

Ουδενός μετά τον Όμηρον ποιητού, αρχαίου ή νεωτέρου, τα έργα τοσούτον την σήμερον κατέστησαν πάγκοινα, όσον τα του Σαικσπείρου. Τα επί των δύο της γης ημισφαιρίων πολυάριθμα Αγγλοσαξωνικά φύλα ενδιατρίβουσι περί αυτά, όσον σχεδόν και περί τας ιεράς γραφάς· οι δε στίχοι αυτού, εν είδει ρητών ή παροιμιών, κοσμούσι τας αγορεύσεις ή ποικίλουσι την ομιλίαν πάντων των την Αγγλικήν λαλούντων. Οι Γερμανοί, ιδιοποιούμενοι τον μέγαν της Αγγλίας δραματουργόν, θεωρούσιν αυτόν ως τον κατ' εξοχήν δήθεν αντιπρόσωπον και διερμηνέα της Τευτονικής διανοίας. Τα δε λοιπά της Ευρώπης έθνη, και αυτοί έτι οι Ινδοί, επολιτογράφησαν δι’ επανηλημμένων πολλάκις μεταφράσεων τα αριστουργήματα αυτού. Εκτός δε των αλλεπαλλήλων εκδόσεων και μεταφράσεων, πλείστα περί Σαικσπείρου εγράφησαν και οσημέραι γράφονται· σχόλια, ερμηνείαι, μονογραφίαι παντός είδους, έρευναι ιστορικαί, φιλοσοφικαί και αισθητικαί μελέται· ο κατάλογος μόνος της Σαικσπειρείου βιβλιογραφίας αποτελεί πολυσέλιδον βιβλίον (1). Προς δε τούτοις και σύλλογοι φιλολογικοί, εις τα περί Σαικσπείρου αποκλειστικώς ασχολούμενοι, επί μάλλον και μάλλον υπεκκαίουσιν εν Αγγλία τε και εν Γερμανία τον υπέρ του κορυφαίου των νεωτέρων δραματικών ποιητών ζήλον και θαυμασμόν.

Ο τοιούτος όμως του γενικού θαυμασμού φόρος εβράδυνε ν' αποδοθή εις τον Άγγλον ποιητήν. Ναι μεν, και ζων ούτος ετιμήθη εν τη ιδία πατρίδι· αλλ' η μετά τον θάνατον αυτού επελθούσα θρησκευτική και πολιτική εν Αγγλία μεταρρύθμισις, μετέπειτα δε η από της καθόδου των Στουάρδων επίδρασις της Γαλλικής σχολής επί της Αγγλικής φιλολογίας, επεσκίασαν επί μίαν όλην εκατονταετηρίδα την φήμην και την μνήμην του Σαικσπείρου. Εις την αναστήλωσιν της δόξης αυτού συνετέλεσαν τα μάλιστα οι Γερμανοί, ουχί μόνον διά της αισθητικής των έργων αυτού αναλύσεως, αλλά και διά της επί της σκηνής εξακολουθήσεως των δραματικών αυτού παραδόσεων, χάρις εις του Γαίτου και εις του Σχιλλέρου τ' αριστουργήματα. (2) Ούτως η νέα, η ρωμαντική λεγομένη σχολή, παρεδέχθη βαθμηδόν τον Σαικσπείρον ως αρχηγόν και ως πρότυπον, η δε λατρεία αυτού εξετάθη έκτοτε και πέραν των ορίων του Τευτονικού κόσμου. Ούτω δε και οι Γάλλοι αυτοί, λησμονήσαντες του Βολταίρου την καταφοράν, καταθέτουσιν ήδη τον λίθον αυτών, και λίθον συχνάκις πολύτιμον, εις το επί μάλλον και μάλλον ανυψούμενoν οικοδόμημα της δόξης του Άγγλου δραματουργού.(3)

Αλλά προς εξασφάλισιν της μετά θάνατον δόξης ολίγον φαίνεται εργασθείς ο Σαικσπείρος αυτός. Ουδέποτε ζων ησχολήθη περί την συλλογήν και έκδοσιν των έργων αυτού. Διαφιλονεικείται μάλιστα μέχρι της σήμερον η γνησιότης τινών των εις αυτόν αποδιδομένων, ενώ ουδεμία αφ' ετέρου υπάρχει βεβαιότης, ότι πάντα τα υπ' αυτού γραφέντα περιεσώθησαν. (4) Αλλ' ούτε περί του βίου αυτού γνωρίζομεν τι μετά θετικότητος, εκτός ότι εγεννήθη τω 1564 εν Statford επί του ποταμού Avon, ότι ενυμφεύθη το 19ον της ηλικίας έτος άγων, ότι παραιτήσας μετ' ου πολύ την τε πατρώαν στέγην και την κατά επτά έτη πρεσβυτέραν αυτού σύζυγον, μετέβη εις Λονδίνον, ένθα επιδοθείς εις το θεατρικόν στάδιον απετέλεσε μέρος των θιάσων, χάριν των οποίων συνέθετε τα δράματα αυτού, και ότι αφού διά της τοιαύτης εργασίας απέκτησε πλούτον ικανόν προς βίον άνετον, επέστρεψεν εις την γενέθλιον πόλιν, και αγοράσας γαίας, κατά την πατροπαράδοτον παντός Άγγλου φιλοδοξίαν, διεβίωσεν έτη τινά εν αξιοπρεπεί ανεξαρτησία, και απέθανε τω 1616. μ. Χ. (5) Εις τα ολίγα γνωστά προσετέθησαν ακολούθως πολλά περί του βίου αυτού, τα μεν έχοντα το κύρος συγχρόνων μαρτυριών και παραδόσεων, τα δε όλως αδέσποτα. Εκ πάντων δε τούτο κυρίως εξάγεται ότι ο Σαικσπείρος επεδόθη εις το έργον δι’ ου απηθανατίσθη, ουχί εκ προθέσεως ουδ' επί σκοπώ να δοξασθή, αλλ' υπό της φοράς των πραγμάτων ωθούμενος, και υπό της ανάγκης όπως απολαύση ούτω την υλικήν ανεξαρτησίαν και την εν τη πατρίδι αποκατάστασιν. Ο νους αυτού ήτο πρακτικός ως αληθούς Άγγλου· η δε συνένωσις αύτη της υψίστης ποιητικής εμπνεύσεως μετά της βιωτικής πρακτικότητος αποτελεί τον ιδιάζοντα αυτού χαρακτήρα. Γράφων είχεν υπ' όψιν το ακροατήριον αυτού, ουχί δε τας μετέπειτα γενεάς. Δεν εδεσμεύετο υπό προκεχαραγμένων κανόνων, ουδέ προέθετο διά των δραμάτων αυτού ν' αναπτύξη φιλοσοφικάς θεωρίας, αλλ' επαρουσίαζεν επί της σκηνής τον άνθρωπον και τα ποικίλα αυτού πάθη υπό την αληθή, υπό την αιωνίαν της ανθρωπίνης φύσεως μορφήν. Διά τούτο τα έργα αυτού είναι πλήρη ζωής, και θα ζώσι πάντοτε. Διά τούτο δ' έχουσιν εξ ανάγκης και ελλείψεις· ελλείψεις όμως, αίτινες είναι τα σημεία μόνον της εποχής καθ' ην έζη, τα ίχνη της ατμοσφαίρας υφ' ης περιεκυκλούτο, και διά των οποίων ουδόλως αμαυρούται η ενυπάρχουσα εις τα έργα αυτού ταύτα αμάραντος καλλονή.

Ταύτα οφείλει να έχη υπ' όψιν ο αμερόληπτος του Σαικσπείρου θαυμαστής, όπως μη παρασύρηται υπό των υπερβολών, εις τας οποίας άγει μονομερής και ενθουσιώδης λατρεία. Ούτως ενθουσιώδεις ερμηνευταί, υπερεπιτείνοντες συχνάκις την έννοιαν του κειμένου, αποδίδουσιν εις τον ποιητήν προθέσεις και θεωρίας, αίτινες αυτόν πρώτον ήθελον βεβαίως εκπλήξει· ή λεπτολογούντες περί τας αναλύσεις αυτών, υπερασπίζουσι και τα επιλήψιμα, ουδέν παραδεχόμενοι το ημαρτημένον εν τω ειδώλω αυτών· ή παραβάλλοντες προς τους ποιητάς της αρχαίας Ελλάδος θεωρούσι πάντων υπέρτερον τον Άγγλον δραματουργόν, μη αρκούμενοι εις την ανακήρυξιν αυτού ως του μεγίστου των νεωτέρων χρόνων ποιητού, ουδέ εις την αίγλην, διά της οποίας το μέγα αυτού όνομα περιβάλλει την ομιχλώδη Άρκτον.

Αλλά δύναται και υπό των λαών της Μεσημβρίας να εννοηθή και να εκτιμηθή ο Σαικσπείρος; Δύναται να μεταφυτευθή και πέραν των Τευτονικών συνόρων το βόρειον τούτο άνθος; Ήθελε διστάσει τις ν' αποκριθή καταφατικώς εις τοιούτον ερώτημα, εάν περί των κωμωδιών αυτού επρόκειτο· καθότι ως πολλάκις ελέχθη, έκαστον έθνος ευρίσκει συνήθως το γελοίον άλλο αλλαχού. Πάντες όμως οι άνθρωποι επί τοις αυτοίς θρηνούσιν· αι δε του Σαικσπείρου τραγωδίαι κατέστησαν ήδη κοινόν του πεπολιτισμένου κόσμου κτήμα, ουδέ απαιτείται, πιστεύω, απολογία τις διά την απόπειραν της εξελληνίσεως αυτών. Άλλως τε δε τοιαύτη απόπειρα δεν γίνεται πρώτον ήδη παρ' ημίν, ουδ' είναι ξένα εις Ελληνικάς ακοάς τα ονόματα του Ρωμαίου, του Οθέλλου και του Ληρ. (6)

Αι τρεις αύται τραγωδίαι, των οποίων ήδη την μετάφρασην δημοσιεύω, αποτελούσιν, ούτως ειπείν, αληθή του ανθρωπίνου βίου τριλογίαν. Εν τω Ρωμαίω έχομεν της νεότητος τα πάθη, τον δυστυχή δύο νεαρών ψυχών έρωτα. Εν τω Οθέλλω βλέπομεν την οδύνην μιας ανδρικής καρδίας υπό της ζηλοτυπίας σπαρασσομένης. Εν δε τω βασιλεί Ληρ διαδραματίζονται της γεροντικής ηλικίας τα βάσανα και αι συμφοραί. Ηδύνατο ίσως να συμπεριληφθή των τραγωδιών τούτων η ανάλυσις ενταύθα. Αλλά μεθ' όσα περί αυτών και περί Σαικσπείρου εν γένει εγράφησαν, εθεώρησα σκοπιμώτερον να σταχυολογήσω εκ των δοκιμωτέρων Σαικσπειριστών κριτικά τινα και εξηγηματικά αποσπάσματα, άτινα εν μεταφράσει προσήρτηνται εκάστη των προκειμένων τραγωδιών, όπως δι’ αυτών λάβη ο Έλλην αναγνώστης ιδέαν τινά της πληθύος και της ποικιλίας της τοιαύτης ύλης.

Αλλ' εάν η απόπειρα της εξελληνίσεως των αριστουργημάτων τούτων δεν χρήζη δικαιολογήσεως, φοβούμαι όμως, ότι πολλοί των αναγνωστών μου θα προσδοκώσι τοιαύτην υπέρ του ύφους και της γλώσσης της μεταφράσεως.

Τον δρόμον της νέας Ελληνικής εχάραξαν ήδη οι ημέτεροι πεζογράφοι, καίτοι διαφέροντες προς αλλήλους ως προς το τέρμα το οποίον απεκδέχονται, και ερρύθμισαν ύφος τι του πεζού λόγου, κατά το μάλλον και ήττον ακολουθούμενον παρά πάντων των καθ' ημάς γραφόντων. Αλλ' ως προς την ποίησιν μένει εισέτι εκκρεμές το ζήτημα, και δεν φαίνεται ουδαμώς αδικαιολόγητος, ούτε καταδικαστέα η προτίμησις της καθομιλουμένης και η χρήσις αυτής, ως γλώσσης ποιητικής. Και αυτή δε η ανωτάτη παρ' ημίν ακαδημαϊκή αρχή, το Εθνικόν Πανεπιστήμιον, ενώ κατ' αρχάς κατεδίκαζε την κοινήν και εξωστράκιζεν αυτήν από των ποιητικών διαγωνισμών, επισήμως εδήλωσε την αναίρεσιν της τοιαύτης καταδίκης ότε, εθνικής πανηγύρεως τελουμένης, ανέθετε την εξύμνησιν του πρωτομάρτυρος της Ελληνικής αναγεννήσεως εις τον εξοχώτερον των ζώντων αντιπροσώπων της δημοτικής ημών ποιήσεως. (7)

Αλλ' η σήμερον καθομιλουμένη, τροπολογηθείσα ως εκ των νέων του έθνους ημών περιστάσεων, δεν είναι βεβαίως η προ της επαναστάσεως εν χρήσει. Ώστε, καίτοι παραδεχόμενοι την αναπόδραστον επί της ποιητικής της νέας Ελλάδος γλώσσης επιρροήν των εθνικών τραγουδιών, της βάσεως και αφετηρίας ταύτης της νέας ημών ποιήσεως, δεν δυνάμεθα όμως άνευ αναχρονισμού να περιορίσωμεν αυτήν εντός του λεξικού και της φρασεολογίας της δημοτικής ανθολογίας. Όθεν επροσπάθησα μεταφράζων τον Σαικσπείρον να τηρήσω μέσον τινά όρον, γράφων την καθομιλουμένην ως σήμερον κοινώς λαλείται. (8) Άλλοι θα κρίνωσιν εάν, ή κατά πόσον, επέτυχον εις την εφαρμογήν της θεωρίας, ότι διά τοιαύτης γλώσσης δύναται εν μέρει να διατηρηθή η ορμή και το πάθος, η φυσικότης, εν ενί λόγω, του πρωτοτύπου. Άλλοι επίσης θα κρίνωσι μέχρι τίνος επραγματοποιήθη ο διπλούς σκοπός, τον οποίον προεθέμην, του να μεταφράσω όσον ένεστι πιστώς το Αγγλικόν κείμενον, ταυτοχρόνως δε να δώσω μορφήν Ελληνικήν εις την μετάφρασίν μου. Είθε να μη αναφανώσιν αι του έργου μου ατέλειαι τοσαύται, ώστε να ματαιωθή η εις την δημοσίευσιν αυτού ωθήσασά με ελπίς, ότι ηδυνάμην ούτω να συντελέσω εις τε την παρ' ημίν εξάπλωσιν της δόξης του Σαικσπείρου, και εις πλουτισμόν της νέας Ελληνικής σκηνής. (9)

Αλλ' οία δήποτε αποβή της δημοσιεύσεως ταύτης η τύχη, ουδαμώς απαλλάτομαι της οφειλής προς τους βοηθήσαντάς με κατά την μετάφρασίν μου φίλους, ιδίως δε προς τον Κον Σάθαν, όστις εκ του πλησίον παρακολουθών την εργασίαν, παρώτρυνέ με δια των ενθαρρύσεών του εις αποπεράτωσιν αυτής, και προς τον Κον W. Wagner, τον ουχί μόνον δια τας βαθείας περί την Ελληνικήν αρχαίαν τε και νεωτέραν γνώσεις αλλά και δια τας επί Σαικσπείρου μελέτας διακεκριμένον καθηγητήν όστις προθύμως μοι εχορήγησε και μακρόθεν αρωγήν πολύτιμον.

Αλλ' ο κυριώτερός μου βοηθός, ο σταθερός κατά τας ποικίλας του έργου δυσκολίας παραστάτης, ήτο η σεβαστή μου μήτηρ. Εις ταύτην και εις την προς ην το βιβλίον ανατίθεται ανήκει πάσα αυτού επιτυχία· η δ' αποτυχία εις εμέ. Δ. Β.

***

(1) Ίδε την κατά την τριακοσιοστήν της του ποιητού γεννήσεως επετηρίδα δημοσιευθείσαν βιβλιογραφίαν (Bibliotheca Shakespeareana υπό Franz Thimm, Βα έκδοσις, 1872), πληρούσαν σελίδας 118 εις 8ον. Πολλά δ’ έκτοτε περί Σαικσπείρου απανταχού εδημοσιεύθησαν.

2) Οι Άγγλοι ανομολογούσι την περί την μελέτην του εθνικού αυτών ποιητού υπεροχήν των Γερμανών. Ίδε την υπό του θεμελιωτού του νέου εν Λονδίνω Σαικσπειρείου συλλόγου F. I. Furnivall εισαγωγήν εις την Αγγλικήν μετάφρασιν του σπουδαιοτάτου του Γερβίνου συγγράμματος. (Shakespeare Commentaries)

3) Ιδίως άξιον λόγου και μελέτης είναι το έργον του Mezières, Shakspeare, ses Œuvres et ses Critiques.

4) Η κατά το 1623 πρώτη απάντων των του Σαικσπείρου δραμάτων έκδοσις δεν περιλαμβάνει την έκτοτε μετ' αυτών εκδιδομένην τραγωδίαν «Περικλής, πρίγκηψ της Τύρου.» Τα εν τη πρώτη εκείνη εκδόσει τριάκοντα και έξ δράματα καταλέγονται υπό την τριπλήν κατάταξιν των κωμωδιών, ιστοριών και τραγωδιών. Και κωμωδίαι μεν αριθμούνται δέκα και τέσσαρες· ιστορίαι δε (ήτοι ιστορικά δράματα) δέκα, φέρουσαι τα ονόματα επτά εκ των βασιλέων της Αγγλίας· αι δε τραγωδίαι περιλαμβάνουσι δώδεκα δράματα. Εξ αυτών πέντε είναι αι κατ' εξοχήν τραγωδίαι, τ' αριστουργήματα του Σαικσπείρου, αι τρεις δηλονότι εν τη παρούση μεταφράσει δημοσιευόμεναι, ο Μ ά κ β ε θ, και ο Χ ά μ λ ε τ, ή Αμλέτος. Περί των Ελληνικήν ή Ρωμαϊκήν υπόθεσιν εχόντων δραμάτων αυτού εδημοσίευσεν ο Γάλλος Paul Shapfer, (εν τη Revue politique et Littéraire των ετών 1875 και 1876, αξιόλογον πραγματείαν, εις την οποίαν παραπέμπω τον αναγνώστην.

5) Και περί της γραφής του ονόματος αυτού δεν συμφωνούσιν οι Άγγλοι, γράφοντες ποτέ μεν Shakespear και Shakespeare, ή Shakspeare και Shakspear, ποτέ δε Shakespere ή Shakspere. Συγγνωστέα λοιπόν κατά μείζονα λόγον η παρ' ημίν ασυμφωνία ως προς την ελληνικήν ορθογραφίαν αυτού.

6) Ιδού σημείωσις των γνωστών μοι περί Σαικσπείρου καθ' ημάς δημοσιεύσεων.

Η Τ ρ ι κ υ μ ί α, δράμα Ουιλιέλμου Σαικσπήρ, μετάφρασις Ι. Πολυλά, Κερκυραίου. Κέρκυρα, 1855.

Ι ο ύ λ ι ο ς Κ α ί σ α ρ, τραγωδία εις πέντε πράξεις του ποιητού Σαικσπήρου, εκ του Αγγλικού κειμένου εις την Ελληνικήν μεταγλωττισθείσα υπό Νικολάου Κ. Ιωνίδου. Αθήνησι 1858.

Α μ λ έ τ ο ς, βασιλεύς της Δανίας, τραγωδία του Άγγλου Σαιξπήρου, ενστίχως μεταφρασθείσα υπό Ιωάννου Η. Περβάνογλου. Εν Αθήναις 1858.

Ο Μ ά κ β ε θ, τραγωδία εις πράξεις πέντε, μεταφρασθείσα υπό Ν. I. Κ. η προσετέθη και βιογραφία του ποιητού. (Επί κεφαλής του τίτλου: Σαιξπήρου τραγωδίαι). Εν Αθήναις 1862

Σ α ι κ σ π ή ρ ο υ, ο Β α σ ι λ ε ύ ς Λ η ρ, μελέτη Σ. Ν. Βασιλειάδου. Εν Αθήναις 1870.

Ρ ω μ α ί ο ς και Ι ο υ λ ί α, δράμα εις πράξεις πέντε, υπό Σαικσπήρου, μεταφρασθέν υπό Α. Σκαλίδου. Εν Αθήναις 1873.

Ο Ο θ έ λ λ ο ς εξεδόθη εν μεταφράσει, ως πληροφορούμαι, εν επιφυλλίδι του περιοδικού: «Ο Φιλόκαλος Σμυρναίος».

Ο Κ υ μ β ε λ ί ν ο ς, μελέτη επί του δράματος του Σαικσπήρου, υπό Κ. Γ. Ξένου. (Εν φυλλαδίω 9 του περιοδικού ο Βύρων, εν Αθήναις 1874.)

Τ α ά π α ν τ α τ ο υ Σ α κ ε σ π ή ρ ο υ, μετ' εικόνων, υπό Αλεξάνδρου Μέυμαρ. Παράρτημα της εν Παρισίοις εκδιδομένης Εθνικής Επιθεωρήσεως, 1875. Εξεδόθη μέχρι τούδε ο Μάκβεθ, και μέρος του Αμλέτου. Εν τη Βιβλιογραφία αυτού ο Thimm μόνον την υπό του Κου Περβάνογλου μετάφρασιν του Αμλέτου αναφέρει, και εν υποσημειώσει (μετ' αμφιβολίας ως προς την ύπαρξιν αυτής) την της Τρικυμίας.

7) Ίδε τας προσηρτημένας εις τον διθύραμβον του Κου Α. Βαλαωρίτου επιστολάς του Κ. Πρυτάνεως του Πανεπιστημίου, της 1 Φεβρουαρίου και της 25 Μαρτίου 1872.

8) Ούτε τους γραμματικούς τύπους εθεώρησα αναγκαίον να καταπατήσω προς διατήρησιν δήθεν της καθ' ημάς κοινής προφοράς· αφήκα δε το _ν_ και όπου δεν προφέρεται, ως έγραψα υιός και εορτή και Ιουλιέτα και Ιάγος, αντί των γιος και γιορτή και Γιουλιέτα και Γιάγος.

9) Προς ενθάρρυνσιν των (είτε εξ επαγγέλματος, είτε μη) ηθοποιών επισυνάπτω περικοπάς τινας περί του επί Σαικσπείρου Αγγλικού θεάτρου εκ του προμνημονευθέντος συγγράμματος του Γερδίνου. «Τα δημόσια θέατρα ήσαν κακώς εκ ξύλων ωκοδομημένα και αστεγή. Περί μεν την ενδυμασίαν των ηθοποιών μεγάλη κατεβάλλετο φροντίς ήτο δε αύτη μεγαλοπρεπής και συχνάκις πολυδάπανος· αλλά τα της σκηνογραφίας ήσαν πενιχρώτατα. Επί παραστάσεως τραγωδιών μέλανα παραπετάσματα εκρέμαντο επί του θεάτρου. Επιγραφή δέ τις έφερε το όνομα του χώρου, όπου οι θεαταί ώφειλον να φαντασθώσιν ότι παρευρίσκονται· ώστε και πλοία ευκόλως επαρουσιάζοντο τοιουτοτρόπως επί της σκηνής, και αι τοπογραφίαι διά μιας μετεβάλλοντο. Ικρίωμά τι εν μέσω της σκηνής υπελαμβάνετο ως πύργος, ή τείχος ή εξώστης ή παράθυρον.» Αλλ' η τοιαύτη πενιχρότης, ως παρατηρεί ο Γερδίνος, ουδαμώς συνεπάγεται της δραματικής τέχνης την ατέλειαν. «Ούτως εν Γερμανία είδομεν το θέατρον αναβιβαζόμενον από των αχυρώνων εις πενιχρά στεγάσματα, εκείθεν δε εις πολυτελή οικοδομήματα· αλλά κατ' αντίστροφον ίσως λόγον εκπίπτει η διανοητική απόλαυσις, το ενδιαφέρον και η καλαισθησία των θεατών. Όσω ολιγώτερον αποσπάται η προσοχή ως εκ των εξωτερικών τελειοποιήσεων, τοσούτω μάλλον προσκολλάται αύτη εις τους ηθοποιούς, κατά τοσούτον δε και αυτοί ούτοι αφιερούνται εις της τέχνης αυτών την ουσίαν. Συνετέλει δ' εις τούτο και ο των γυναικών αποκλεισμός τότε από της σκηνής. Παίδες εξεπροσώπουν τας γυναίκας. Το τοιούτον δε, ενώ αφ' ενός αφήρει πολλούς πειρασμούς και επί της σκηνής και όπισθεν αυτής, εχρησίμευεν αφ' ετέρου ως σχολείον επιτυχέστατον προς μόρφωσιν αρίστων ηθοποιών.

ΡΩΜΑΙΟΣ ΚΑΙ ΙΟΥΛΙΕΤΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ (1)

ΤΑ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΑ

Ο ΠΡΙΓΚΗΨ της Βερώνας. ΠΑΡΗΣ, νέος άρχων, συγγενής του πρίγκηπος. ΜΟΝΤΕΚΗΣ ) ) αρχηγοί των δύο αντιμαχομένων οικογενειών. ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ ) ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ, συγγενής του προηγουμένου. ΡΩΜΑΙΟΣ, υιός του Μοντέκη. ΜΕΡΚΟΥΤΙΟΣ, συγγενής του πρίγκηπος και φίλος του Ρωμαίου. ΜΠΕΜΒΟΛΙΟΣ, ανεψιός του Μοντέκη, φίλος του Ρωμαίου (2). ΤΥΒΑΛΤΗΣ, ανεψιός της συζύγου του Καπουλέτου. ΠΑΤΕΡ ΛΑΥΡΕΝΤΙΟΣ ) ) καλόγηροι. ΠΑΤΕΡ ΙΩΑΝΝΗΣ ) ΒΑΛΤΑΣΣΑΡ, υπηρέτης του Ρωμαίου. ΣΑΜΨΩΝ ) ΓΡΗΓΟΡΗΣ ) υπηρέται του Καπουλέτου. ΑΒΡΑΑΜ, υπηρέτης του Μοντέκη. ΦΑΡΜΑΚΟΠΩΛΗΣ. ΤΡΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΟΙ. ΠΕΤΡΟΣ. ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΟΣ. ΥΠΗΡΕΤΗΣ του Πάρη. ΥΠΗΡΕΤΗΣ του Καπουλέτου. Η ΣΥΖΥΓΟΣ του Μοντέκη. Η ΣΥΖΥΓΟΣ του Καπουλέτου. ΙΟΥΛΙΕΤΑ, θυγάτηρ του Καπουλέτου. ΠΑΡΑΜΑΝΑ της Ιουλιέτας.

ΠΟΛΙΤΑΙ ΤΗΣ ΒΕΡΩΝΑΣ, ΑΡΧΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΝΤΙΣΣΑΙ, ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΤΩΝ ΔΥΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ, ΠΡΟΣΩΠΙΔΟΦΟΡΟΙ, ΦΡΟΥΡΟΙ, ΝΥΚΤΌΦΥΛΑΚΕΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΤΑΙ

Η σκηνή εις την Βερώναν, άπαξ δε εν τη πέμπτη πράξει εις Μάντουαν.

ΡΩΜΑΙΟΣ ΚΑΙ ΙΟΥΛΙΕΤΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ

ΠΡΑΞΙΣ ΠΡΩΤΗ

ΣΚΗΝΗ ΠΡΩΤΗ (3).

Πλατεία. (Εισέρχονται ο ΣΑΜΨΩΝ και ο ΓΡΗΓΟΡΗΣ φέροντες ξίφη και ασπίδας).

ΣΑΜΨΩΝ Γρηγόρη, μα την πίστιν μου ούτ' εγώ τρώγω άχυρα, ούτε συ! (4)

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Όχι βέβαια! μήπως είμεθα γαϊδούρια;

ΣΑΜΨΩΝ Θέλω να ειπώ, αν μας θυμώσουν να πηδήσωμεν κατ' επάνω των.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Κύτταξε όμως να μη πηδάς πολλά παλούκια.

ΣΑΜΨΩΝ Δεν αργώ να κτυπήσω, αν πάρω φωτιάν!

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Αλλ' αργείς να πάρης φωτιάν, διά να κτυπήσης.

ΣΑΜΨΩΝ Κι' ένα σκυλί από το σπίτι του Μοντέκη με φέρνει άνω κάτω!

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Όποιος είναι άνω κάτω σαλεύει. Και η παλληκαριά είναι να μη σαλεύσης απ' εκεί όπου ευρέθης.

ΣΑΜΨΩΝ Δεν σαλεύω κ' εγώ αν απαντήσω κ' ένα σκυλί απ' εκείνο το σπίτι· ή άνδρα, ή γυναίκα τύχω δεν σαλεύω!

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Λοιπόν είσαι δειλός; Μόνον οι δειλοί κολνούν εις τον τοίχον.

ΣΑΜΨΩΝ Καλά λέγεις· και διά τούτο σπρώχνομεν εις τον τοί- χον τας γυναίκας, οπού είναι αδύνατα αγγεία. Λοιπόν κ' εγώ, αν πιασθώ με τους Μοντέκιδες, θα σπρώξω τους άνδρας από τον τοίχον, και τας γυναίκας εις τον τοί- χον.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Ο πόλεμος είναι μεταξύ των αυθεντών μας και των ανδρών οπού τους δουλεύουν.

ΣΑΜΨΩΝ Τι με μέλει! Εγώ θα κάμω τον τύραννον αφού πια- σθώ με τους άνδρας, θα καταπιασθώ και τας γυναίκας. Δεν θ' αφήσω κορίτζι.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ θα τας κόψης όλας;

ΣΑΜΨΩΝ Θα τας κόψω; ή..., όπως θέλεις πάρε το.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Να το πάρη όποιος το δοκιμάσει.

ΣΑΜΨΩΝ Θα με δοκιμάσουν εμένα, όσον στέκω εις τα πόδια μου. Το ηξεύρει ο κόσμος ότι δεν μου λείπει αίμα.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Τι καλά οπού δεν είσαι ψάρι! — Τράβα το εργαλείον σου, κ' έρχονται δύο άνθρωποι του Μοντέκη (8).

(Εισέρχεται ο ΑΒΡΑΑΜ και έτερος ΥΠΗΡΕΤΗΣ του Μοντέκη).

ΣΑΜΨΩΝ Εγύμνωσα το σπαθί μου. Πιάσου μαζή των. Σου, δίδω χέρι.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Τι; να με αποχαιρετήσης; Θα φύγης;

ΣΑΜΨΩΝ Μη με φοβάσαι.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Εσένα θα φοβηθώ;

ΣΑΜΨΩΝ Άφησε να ήμεθα 'ς το δίκαιόν μας. Ας κάμουν εκείνοι την αρχήν.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Θα σουφρώσω τα φρύδια μου καθώς περνώ, και ας το πάρουν όπως τους αρέσει.

ΣΑΜΨΩΝ Ή όπως τους βαστά. Θα τους δαγκάσω το μεγάλον μου δάχτυλον, να τους σκυλιάσω! Αν το υποφέρουν, εντροπή ιδική των (6).

ΑΒΡΑΑΜ Διατί μας δαγκάνεις το δάχτυλόν σου, Κύριε;

ΣΑΜΨΩΝ Δαγκάνω το δάχτυλον μου, Κύριε.

ΑΒΡΑΑΜ Δι' εμένα το δαγκάνεις, Κύριε;

ΣΑΜΨΩΝ, μυστικώς προς τον Γρηγόρην. Αν του ειπώ ναι, είμεθα εις το δίκαιόν μας;

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Όχι.

ΣΑΜΨΩΝ Όχι, Κύριε· δεν το δαγκάνω δι’ εσένα, αλλά δαγ- κάνω το δάχτυλόν μου, Κύριε.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Πόλεμον θέλεις, Κύριε;

ΑΒΡΑΑΜ Πόλεμον, Κύριε; Όχι, Κύριε.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Είδε μη, εδώ είμαι εγώ, Κύριε! Ο αυθέντης μου εί- ναι όσον καλός είναι και ο ιδικός σου.

ΑΒΡΑΑΜ Δεν είναι καλλίτερος από τον ιδικόν μου.

ΣΑΜΨΩΝ Πολύ καλά, Κύριε.

(Εισέρχεται ο ΜΠΕΝΒΟΛΙΜΟΣ και κατόπιν αυτού ο ΤΥΒΑΛΤΗΣ).

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Ειπέ του ότι είναι καλλίτερος, κ' έρχεται ένας συγ- γενής του αυθέντου μας.

ΣΑΜΨΩΝ Μάλιστα, Κύριε, είναι καλλίτερος από τον ιδικόν σου.

ΑΒΡΑΑΜ Ψεύματα λέγεις!

ΣΑΜΨΩΝ Έξω τα σπαθιά, αν είσθε παλληκάρια! — Γρηγόρη, μη ξεχνάς την σπαθιάν οπού σ' έμαθα.

(Μάχονται).

ΜΠΕΜΒΟΛΙΟΣ, σύρων το ξίφος. Σταθήτε, ανόητοι! Κάτω τα σπαθιά! Δεν ηξεύρετε τι κάμνετε!

(Κτυπά τα ξίφη αυτών).

ΤΥΒΑΛΤΗΣ, εφορμών με τα ξίφος εις την χείρα. Με τούτα τ' άκαρδα σκυλιά τι παίζεις το σπαθί σου; Γύρνα εδώ, Μπεμβόλιε, κι’ αντίκρυσε τον Χάρον.

ΜΠΕΜΒΟΛΙΟΣ Βάλε 'ς την θήκην το σπαθί, κ' εδώ ειρήνην θέλω· ή καν μεταχειρίσου το και συ, να τους χωρίσης.

ΤΥΒΑΛΤΗΣ Κρατείς 'ς το χέρι σου σπαθί, και μου λαλείς ειρήνην! Αυτήν την λέξιν την μισώ, όσον μισώ τον άδην, και όλους τους Μοντέκιδες, και σε! Δειλέ, φυλάξου!

(Μάχονται άπαντες· εισέρχονται εκατέρωθεν οπαδοί των δύο οίκων και συμμετέχουν της μάχης· κατόπιν δε πολίται φέροντες ρόπαλα).

ΕΙΣ ΠΟΛΙΤΗΣ Ξύλα, κοντάρια, ρόπαλα! Κτυπάτε τους, κτυπάτε! 'ς τον άνεμον, Μοντέκιδες! 'ς την ζάλην, Καπουλέτοι!

(Εισέρχεται ο γέρων ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ ενδεδυμένος κοιτωνίτην, και η σύζυγος αυτού).

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ Τί είν' ο θόρυβος αυτός; Δος το μακρύ σπαθί μου.

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ Τι θα το κάμης το σπαθί; Μη θέλης πατερίτζαν;

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ Δος το σπαθί μου! Κύτταξε, ο γέρος ο Μοντέκης καταντικρύ μου στέκεται, και σείει το 'δικόν του.

(Ο ΜΟΝΤΕΚΗΣ εισέρχεται μετά της συζύγου αυτού).

ΜΟΝΤΕΚΗΣ Μη μ' εμποδίζης, άφες με! — Ω παληο-Καπουλέτε!

ΜΟΝΤΕΚΑΙΝΑ Βήμα δεν κάμνεις απ' εδώ να σμίξης τον εχθρόν σου.

(Εισέρχεται ο πρίγκηψ μετά της συνοδείας του).

ΠΡΙΓΚΗΨ Ω άνδρες ανυπόταγοι, εχθροί της ησυχίας, 'ς το αίμα των γειτόνων σας τι βάφετε τα χέρια; Δεν θα μ' ακούσετε; Ω σεις, — ω άνθρωποι, — ω κτήνη, που θέλετε να σβύσετε του πάθους σας την φλόγα εις βρύσιν ολοπόρφυρην, 'ς το αίμα των φλεβών σας! Αν θέλετε 'ς τα σίδερα να μη σας βάλω όλους, απ' τ' άνομα τα χέρια σας πετάξετε 'ς το χώμα αυτά τ' ανόσια σπαθιά, 'ς το έγκλημα βαμμένα, κι' ακούσατε τον ορισμόν και την απόφασίν μου. Τρεις πόλεμοι εμφύλιοι από αέρος λόγια, Μοντέκη εξ αιτίας σου, — κ' εσένα Καπουλέτε, — την ησυχίαν τρεις φοραίς ετάραξαν της χώρας, κ' ηνάγκασαν τους γέροντας κατοίκους της Βερώνας, ν' αφήσουν τα ειρηνικά στολίδια που τους πρέπουν, και με κοντάρια παλαιά κ' ειρηνοσκουριασμένα 'ς τα γηρασμένα χέρια των, να θέλουν να χωρίσουν την σκουριασμένην έχθραν σας! — Εάν συμβή και πάλιν τους δρόμους να ταράξετε με τα μαλώματά σας, της ταραχής η πληρωμή θα είν' η κεφαλή σας! Τώρα πηγαίνετ' απ' εδώ, σεις όλοι, τραβηχθήτε. Συ, Καπουλέτε, μοναχά έλα μαζή μου τώρα· και το απόγευμα και συ να έλθης, ω Μοντέκη(7), τι άλλο απεφάσισα κι' ορίζω να το μάθης. Φύγετ' ευθύς, ή θάνατος θα είναι η ποινή σας!

(Απέρχονται ο ΠΡΙΓΚΗΨ και η συνοδεία του, ο ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ μετά της συζύγου αυτού, ο ΤΥΒΑΛΤΗΣ, οι πολίται, και οι υπηρέται. Μένουσι δε ο ΜΟΝΤΕΚΗΣ, η ΣΥΖΥΓΟΣ αυτού και ο ΜΠΕΜΒΟΛΙΟΣ).

ΜΟΝΤΕΚΗΣ Ποιος ξαναέβαλε φωτιάν 'ς την παλαιάν μας έχθραν; Ήσουν εδώ απ' την αρχήν, ανεψιέ; Ειπέ μου.

ΜΠΕΜΒΟΛΙΟΣ Οπόταν έφθασα εδώ, τους δούλους του εχθρού σου μαζή με τους ανθρώπους σου τους ηύρα εις τα χέρια. Αμέσως εξεσπάθωσα διά να τους χωρίσω· αλλ' ο Τυβάλτης έξαφνα προβάλλει κορωμένος, με το σπαθί ολόγυμνον, και μου τρυπά τ' αυτιά μου με λόγια ερεθιστικά, και σείει το σπαθί του επάν' απ' το κεφάλι του, και κόπτει τον αέρα, και ο αέρας, άκοπος, σφυρίζει περιγέλιον. Ενώ σπαθοκοπήματα ‘περνούσαν μεταξύ μας, ο κόσμος επερίσσευε κι' από τα δύο μέρη, κ' επλήθαινεν ο πόλεμος, ως την στιγμήν 'που ήλθεν ο πρίγκηψ, και μας 'χώρισε.