Chapter 21

4} Είναι μάλιστα τρομερός κριτικός, γιατί βλέπω και λέει πως μου λείπει «το ασύλληπτον και απροσδιόριστον εκείνο κάτι το οποίον ονομάζουν πνεύμα της γλώσσης ή γλωσσικόν αίσθημα». Παναθήναια, Β', σελ 299. Και δίκιο θάχη ο Ξενόπουλος, επειδή από πού μπορώ να το μάθω το κάτι εκείνο το άπιαστο, όσο δε μας γράψη κανένα βιβλίο στη δημοτική ο Ξενόπουλος ο ίδιος; Μα λέω μήπως είναι και τούτα. . . π ρ ο σ ω π ι κ ά; Στα 1893, θυμούμαι, έλεγε άλλα για μένα ο Ξενόπουλος (κοίτ. Άστυ, 9 του Νοέβρη, 1893, 1, 5-6)· «Η ομιλία του είχεν εις τοιούτον, βαθμόν τον οικείον τόνον» και τέτοια πολλά, που μοιάζει σα να μη μου έλειπε τότες το κάτι. Μα έτυχε θαρρώ κατόπι - στην προκήρυξη του Διαγωνισμού - να δηγηθώ και γω κάτι για τον Ξενόπουλο. Ίσως έτσι πάει κ' η γλώσσα μου και το δικό μου το κάτι. Γιατί αλλιώς πώς να καταλάβω μερικά πράματα που δε θα είχανε το λόγο τους; Ο Α. Γεωργιάδης, στο πρώτο του άρθρο για μένα, σα δεν είταν ακόμη ολότελα φίλος της δημοτικής, έλεγε ίσα ίσα πως απόρησε πολλές φορές, βλέποντας με να ζω «τόσον μακράν του ελληνισμού» κι ωςτόσο διόλου να μη μου λείπη το κάτι εκείνο, και σα με διαβάζει κανείς, να θαρρή πως ακούει κουβέντα ζωντανή (κοίτ. Ρόδα και Μήλα, Β', το άρθρο Μισή γλώσσα)· ο Ξενόπουλος δε θέλει μήτε η γλώσσα μου ζωντανή να είναι (Παν. Β', 300)! Ο κακόμοιρος ο Γεωργιάδης το θέλει - γιατί δεν έχει μαζί μου προσωπικά.

5} Κοίταξε και Byz. Zeitschr. Χ, 690.

6} Ας σημειωθή μάλιστα εδώ πως ο Ιουστινιανός ο ίδιος έτσι τις ήθελε, σφανταχτερές σφανταχτερές και με πολύ μάλαμα, κοίτ. Ch. Diehl, Justinien, Παρίσι, 1901, σελ 657.

7} Revue Critique, Ν. 40, 1889, σελ 196-197.

8} Ζωσ. (Mendelssohn) 8, 2 (Β, 95, 18).

9} Ευσ. Β. Κ. Δ', 19 (Heikel, 125,5): και της ευχής δε τοις στρατιωτικοίς άπασι διδάσκαλος ην αυτός, Ρωμαία γλώττη τους πάντας ώδε λέγειν εγκελευσάμενος· «Σε μόνον οίδαμεν θεόν» κτλ. κτλ.

10} Hertzberg, Gesch. Griech. I, 145 (Noch immer hatte die lateinische Sprache bisher in dem amtlichen Verkehr ihre Herrschaft behauptet; bis gegen Ende des sechsten Jahrhunderts erscheint das Latein noch als die offizielle Sprache bei dem _ Commando _ in der Armee) Κοίτ. και Sitz. b. της Βιέννας, τ. 73, σ. 95.

11} Ευσ. Β. Κ., Γ, 13, 1 (Heickel, 83, 13): Ο μεν δη ταύτα ειπών Ρωμαία γλώττη, υφερμηνεύοντος ετέρου, παρεδίδου τον λόγον τοις της συνόδου προέδροις.

12} Λιβ. 133, 16.

13} Νεαρ, Διάτ. ζ, 1.

14} Προς τους πολεμούντας τοις επί το μονάζειν ενάγουσιν, Migne, 51, III, 1, σελ 357.

15} Θεοφ. Χρονογρ. (de Boor) 24, 20. Αποφθέγμ. των άγ. γερ. 89 Α.

16} Κοίταξε τωραίο άρθρο ε λ λ η ν ι σ μ ό ς, στο Λεξικό του Ερρίκου Στεφάνου.

17} Ch. Diehl, Justinien, Paris 1901, σελ 553. Κοίταξε όλο το κεφάλαιο· Athènes et le paganisme, 547-566.

18} Προκ. Ανέκδ. 134, 2.

19} Κοίτ. Ch. Diehl, 551, και Προκ. Ιστ. (Α', α') π. II. II. 104, 15· 131, 10-11.

20} Κωδ. Α', 11, 10.

21} Κοίτ. Ch. Diehl, σελ 177, σημ.6· Babelon, Mém. de la Soc. des Antiq. de France, τ. 57, σ. 310, 321 (ο λόγος για το Βελισάριο).

22} Revue critique 1901, αρ 36, σελ 195, σημ. 1.

23} Κοίτ. Ch. Diehl, Justinien, Παρίσι, 1901, σελ 666.

24} Κοίτ. De Mytilène en Bretagne, Grande Revue, 1er février 1902, σελ 297, και Krumbacher, Byz. Lit. g., 2 εκδ, σελ 3.

25} Για το «Ρωμαίικο θέατρο» 12-14. Κοίταξε, για τα καθέκαστα, Et. de philol. néo-grecque, τη μελέτη του Lafoscade, 83, 158. Σήμερις τόκαμε σωστό βιβλίο. De epistulis imperatorum magistraluumque romanorum, Insulis, MDCCCCII. Κοίτ. και Ch. Diehl, Justinien, Παρίσι, σελ 566.

26} Κοίτ. τον Αγώνα, Ιούλιο, 1901.

27} Κοίτ. το Άστυ, Ιούλιο, 1901.

28} Δημοσιεφτήκανε πρώτα, με τον τίτλο ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ, στην Εικοσιπενταετηρίδα του Ελληνικού φιλολογικού Συλλόγου της Πόλης, τ. 18, Παράρτημα, 1888, σελ 441-452, 463-496.

29} La Bataille littéraire en Grèce, Revue de Paris, 1er mars 1901, σελ. 109 κι ακόλ.

30} Voyez Revue Critique, loc. cit.

31} C'est ce que j'ai essayé d'établir dans la _ Revue Critique, _ 1887, p. 461-468, No 14.

31a} Voyez Revue Critique, loc cit.

32} Il s' agit ici des œuvres d'imagination, de la littérature proprement dite. En matière de productions scientifiques, on peut dire, au contraire, qu'une œuvre a d'autant plus de valeur qu'elle a un public plus restreint et qu'elle est estimée de moins de monde. Mais cela ne tient nullement a la langue employée : cela ne dépend que de la pensée.

33} Essais de gramm. hist. néo-grecque. Paris, Leroux, 1886, tome I, p. 268-274.

34} Eternel, qui est aujourd'hui un si beau mot, Vient lui-même, non pas du latin classique, mais du latin barbare _ alternalis _ .

35} A _ fortiori _ , cela doit être entendu ainsi de tous les termes scientifiques spéciaux. Il va de soi que le peuple ne comprend pas et n'a pas à comprendre un mot tel que κατάληξη. Mais il ne comprend pas davantage κατάληξις, pas plus qu'en France il ne sait ce que c'est qu'une _ désinence _; personne toutefois ne s'est avisé jusqu'ici de dire en français _ desinentia _; la langue vivante garde toujours son système grammatical. De ce qu'on parle la langue du peuple, il ne s'ensuit nullement qu'on doive être compris du peuple. Il s'agit simplement d'écrire une langue que le peuple _puisse_ apprendre un jour. Pour cela, il est indispensable que le vocabulaire de l'écrivain soit conforme a la morphologie vivante. Tous les Français écrivent en français _ moderne _, quelles que soient les matières dont ils traitent. Toute objection dans ce sens tombe d'elle-même.

36} On prononce aujourd'hui βασιλέφς. La combinaison φς constitue un barbarisme au point de vue ancien.

37} Si la langue littéraire avait suivi dès le début le chemin qu'ont pris toutes les autres langues, le vocabulaire moderne se serait enrichi de plus de nuances qu'il n'en possède. Ολύμπιος, par exemple, serait régulièrement devenu λύμπιος. Le sens spécial d'olympien (dieu de l'Olympe) se serait perdu et, par une gradation de sens facile a supposer, nous aurions eu peut-être dans λύμπιος une nuance semblable à celle qu'exprime le mot _ divin, _ dans des locutions comme _ une grâce divine _ ou _ un divin sourire; divin _ signifie ici quelque chose de plus qu'un sourire _ charmant. _ Mais pour créer des acceptions de ce genre, il eût fallu un Ronsard suivi d'un Racine.

38} Aux personnes désireuses de faire plus ample connaissance avec la langue ancienne, je ne puis mieux faire que de recommander un livre d'une lecture aussi facile qu'agréable : c'est le _Précis de grammaire comparée du grec et du latin_, par M. V. Henry, Paris, Hachette, 1888.

39} Je prépare en ce moment un assez long travail sur les manières de recueillir et d'étudier un dialecte sur place. La question y sera traitée a part. Les jeunes gens qui préparent pour le Syllogue des collections de poésies populaires ne sauraient trop se mettre en garde contre les formes que les paysans eux-mêmes prennent souvent pour des formes vulgaires et courantes.

40}Essais de grammaire historique néo-greque, Paris, E. Leroux, 1886, I, p. 19-136.

41} Πρέπει μάλιστα να παρατηρήσουμε που όταν τύχη στη σειρά του λόγου τετρασύλλαβο, η προπροπαραλήγουσα χάνει τον τόνο, αν είχε τόνο, και τονίζεται η παραλήγουσα μόνη. Παραδείματος χάρη, λέμε ά θ ρ ω π ο ς, μα ά θ ρ ω π ό ς μου, πρόφερε ά θ ρ ο π ό ς μ ο υ· λέμε κ ά μ α ρ α, μα κ ά μ α ρ ά μ ο υ. Φυσικά, όταν η αρχική συλλαβή είναι φωνήεντο, μαζί με τον τόνο χάνεται και το φωνήεντο· π.χ. θα πούμε είκοσι (=ίκοσι), μα κοσιένα (είκοσι ένα). Με τέτοιο τρόπο χάθηκε το ι του ίνα και το ο του όπου. Ίνα π ο λ ε μ ά ς έγινε να π ο λ ε μ ά ς, λέγε να π ο λ ε μ ά ς ό π ο υ θα πη — που θα πη, λέγε πουθαπί. Ο τόνος κ' η αρχική συλλαβή χάνουνται στην ίδια στιγμή.

Έτσι και στα γερμανικά· einen, μα 'nen Bécher. - Αφού γράφηκαν αφτά, διάβασα μια μελέτη του κ. Foy, Griechische Vocaslstudien, Bezz, Beitr. XII, 38 ακόλ. Βλέπω που με κατηγορεί πολύ ο κ. Foy, γιατί είπα κι αλλού τέτοιο πράμα. Ο λόγος του είναι που μια συλλαβή με τόνο δε χάνεται σε καμιά γλώσσα, και που πρέπει για να χαθή, μια άλλη συλλαβή να πάρη τον τόνο της πρώτης και με κάποιο τρόπο, ο τόνος να πηδήξη. Αφτό δεν είναι σωστό, αφού είδαμε που μήτε στους τύπους κ ά μ ε ρ ή μου, μήτε στο ίνα π ο λ ε μ ά ς, πηδά ο τόνος. Η λήγουσα στο π ο λ ε μ ά ς κ' η παραλήγουσα στο κ ά μ ε ρ ή μας είχαν πάντοτες τον ίδιο τόνο. Έτσι και στο κ ο σ ι έ ν α. Τα τετρασύλλαβα στη γλώσσα μας δε θέλουν τονισμό διπλό. Ίσια ίσια το νόμο τούτο δεν είχε παρατηρήσει ο σοφός μας φίλος. - Ίνα κάμω και ίνα π ο λ ε μ ώ είναι το ίδιο παράδειμα. Για του κ. Foy τη μελέτη, διές Revue Critique, 1888, 329 - 333, (αρ. 17).

42} Legrand, Bibliothèque grecque vulgaire, Paris, 1880, Tome I., p. 1-10.

43} Mélanges Rénier, Paris, 1886, 262-283. Le poème à Spaneas.

44} Διέστε το στ. 146.

Όταν σε στήσουν εις αρχήν και πιάσης εξουσίαν

και το στ. 49.

Στρατιώται ήσαν οι όλοι σου και πάπποι και προπάπποι Και όλον το γενολόγιν σου.

45} Ο λόγος μου είναι που αν ο Πλάτωνας ζούσε σήμερα, δε θάγραφε βέβαια την αρχαία. Και στον καιρό του έγραψε γλώσσα κ α ι ν ο ύ ρ ι α, την αττική, όχι την ομηρική.

46} Φιλολογία εννοούμε σήμερα στην κοινή γλώσσα littérature και φιλολογικός θα πη littéraire. Το συνηθισμένο της το νόημα έχει η λέξη και δω.

47} Collection de romans grecs en langue vulgaire et en vers, Paris, 1880, par S. Lambros.

48} Πρώτος ο Crusius. Σήμερα κι άλλοι πολλοί, ο E. Miller, ο G. Meyer, ο G. Miller, ο Γ. Δεστούνης, ο K. Krumbacher. Ο φίλος μου ο Legrand πιώτερα απ' όλους πλούτισε και τη βιβλιοθήκη μας και το νου μας. Θα είταν αδικία να μην αναφέρω τον άξιο και σοφό Α. Μηλιαράκη.

49] [Κατηγορήθηκαν κατόπι πολύ όσα έγραψα εδώ, ήσυχα και χωρίς πάθος, για τον Κοραή. Τάφησα όπως είτανε. Νόστιμο να με κατηγορούν οι καλαμαράδες, που πρώτοι κατηγόρησαν τον Κοραή στα ελληνικά του].

50} [Για τον Grimm, κοίταξε Whitney-jolly, _Αναγνώσματα περί των γενικών αρχών της συγκριτικής γλωσσικής_, μετάφραση του Χατζηδάκη, 1898, σελ 707-709. Ο Grimm είναι ο πατέρας της ιστορικής γραμματικής. Για τα έργα του Bopp, κοίτ. Αναγνώσματα, 699 ακόλ και Β. Delbrück, Einleitung in das Spachstudium, 1884, 1-2, κι ακόλ. Στα 1812, ο Bopp είτανε στο Παρίσι και σπούδαζε.

Στην ίδια την εποχή έγραφε κι ο Wilhelm von Humbold (κοίτ. Αναγνώσματα, 710-711), και τόσοι άλλοι· ο F. A. Wolf, από τα 1795, είχε δημοσιέψει ταθάνατα _Προλεγόμενά_ του, δηλαδή, τότες η επιστήμη έννοιωθε πια τι θα πη δημοτική ποίηση και δημοτική γλώσσα, είτε Όμηρο σπούδαζε, σαν το Wolf, είτε γραμματική, σαν τον Grimm. Μα ο Κοραής, που είδε πολλά πράματα στην Εβρώπη, δε φαίνεται να καλομπήκε στο νόημα· τουλάχιστο τα γράμματά του στο Chardon de la Rochette δε δείχνουνε διόλου πως κατάλαβε τι σημασία είχε η γαλλική επανάσταση, κι ωςτόσο ζούσε στη Γαλλία. Ίσως δεν έβλεπε και τι γινότανε στην Ελλάδα· να μην ξεχνούμε πως σε κείνα τα χρόνια ζούσε κι ο Βηλαράς, πως σε κείνα τα χρόνια (1812, 11 του Μαγιού) έγραφε το γράμμα που δημοσίεψε ο Βλαχογιάννης στο Διόνυσο (τ. Β', 1902, σελ 202-207), και που σαν το διαβάζουμε σήμερις, απορούμε πώς μπόρεσε και τα είπε και τα κατάλαβε και τα προμάντεψε όλα. Μεγάλος άθρωπος αφτό θα πη, να μη βλέπη την εποχή του μονάχα, παρά να προβλέπη και τη μελλούμενη. Όλα τα βιβλία του Κοραή δεν αξίζουνε μια σελίδα μόνο από το γράμμα εκείνο του Βηλαρά. Είναι το βαγγέλιο της δημοτικής. Και λυπάται κανένας σα βλέπει πως ένα έθνος αξιώθηκε νάχη τέτοιους αθρώπους κι ακόμα δεν κατάλαβε την αλήθεια].

51} Ο μόνος τρόπος να κάμη κανείς δουλειά χρήσιμη και πρωτοφανή είναι νακουλουθήση το σύστημα του κ. Βερναρδάκη (Ευριπίδου Φοίνισσαι, 1888) και να συγκρίνη στα σχόλια την αρχαία γλώσσα με τη δημοτική. Τους αρχαίους σήμερα για να τους καταλάβουμε καλά, πρέπει πρώτα να τους μεταφράζουμε. Τέτοια βιβλία τα καμαρώνουν και στην Εβρώπη, γιατί δεν έγιναν ακόμη πουθενά.

52} Για να το πούμε πιο σωστά, σώθηκε στο λατινικό musarum.

53} Η προφορά της περισπωμένης είναι σήμερα μυστήριο για την επιστήμη· ξέρουμε μοναχά που όποιος έλεγε περισπωμένη, έλεγε όλο μαζί οξεία και βαρεία· το πώς μας ξεφέβγει.

54} Essais de gramm. hist. t. II, Εισαγωγή, σελ LVI κι ακόλουθες.

55} Όποιος θέλει μπορεί να πάρη, αν του αρέσει, κανένα άλλο παράδειμα. Μα για το ζήτημα που γίνεται τώρα, δεν έχει να πη τίποτις που η γενική μας είναι γ λ ώ σ σ α ς κι όχι γ λ ώ σ σ η ς. Ο λόγος μας είναι για την κατάληξη, και το η της γενικής μ ο ύ σ η ς δεν έχει να κάμη μήτε πολύ μήτε λίγο με την κατάληξη -ς- Με τον ίδιο τρόπο, η ονομ. π α τ έ ρ α ς βαστά το ς της ονομ. π ο λ ί τ η ς, ν ε α ν ί α ς ή λ ό γ ο ς. Το α της γενικής μας είναι το α της γενικής η μ έ ρ α ς.

56} Για να παραστήσουμε τη διαφορά που λέω, πρέπει να πάρουμε τη μουσική. Ας πούμε το λοιπό [το βιβλίο έχει δυο παραδείγματα το ένα με τρεις νότες λα και το άλλο λα, λα, ντο, λα]

Το ντο (do) σημαίνει οξεία. Τ' άσπρο το λα μας δείχτει τον τόνο το σημερνό (accent d'intensité). Με το ντο η φωνή σηκώνεται, πετά πιο ψηλά. Με το λα δεν ανεβαίνει, στέκεται στην ίδια γραμμή, μα βαστιέται πιώτερο καιρό στη γραμμή της. Οι αρχαίοι, όταν έλεγαν τόνος, ανέβαζαν τη φωνή με το ό· εμείς την κατεβάζουμε , την κάμουνε πιο βαρειά. Ο κανένας ξέρει που η διαφορά αφτή του τονισμού είναι γενική και κοινή σ'όλες τις μεταγενέστερες γλώσσες, στις νεολατινικές και στις άλλες. Ο νέος μας ο τονισμός, το λεγάμενο accent d'intensité, ας πούμε η ε ν τ ο ν ή, έφερε όλες τις άλλες φωνολογικές αλλαγές που παρατηρούμε στη γλώσσα. Ας με συχωρέσουν, αν τη λέω μικρή διαφορά.

57} Γι' αφτό το λόγο μπορεί κανείς να καταλάβη πώς, σε μερικές χώρες, τάτονο ο έγινε ου, πρβλ. κ ό μ π ο ς και κ ο υ μ π ί. Το _μ_ δε σημαίνει· είναι γενικός νόμος, γιατί λεν και ο υ π ό λ ε μ ο υ ς, και ο υ ά θ ρ ο υ π ο υ ς και τ ο ύ ν αντίς τ ό ν. Τέτοιους τύπους έχει κ' η κοινή μας γλώσσα. Η κοινή όμως δεν τους παραδέχεται όλους· θα διούμε την αιτία παρακάτω.

58} Γράφουν πάντα j'aime, tu aimes, il aime, ils aiment, μα h προφορά κατάντησε να είναι σήμερα η ίδια και για τα τέσσερα αφτά τα πρόσωπα· em θα τα πουν και τα τέσσερα. Χωρίς τις αντωνυμίες, je, tu, ils (iz), δε θα μπορούσε κανείς να ξέρη για ποιο πρόσωπο γίνεται λόγος. Εμείς λέμε ακόμη αγαπό, αγαπάς, αγαπά.

59} Αν είχαμε συνήθεια να γράφουμε τις λέξες σαν που τις προφέρουμε, _ ζομός, Αθίνε, κάθιμε, ετίμι, ιμίς, _ θα βλέπαμε αμέσως που δε λέμε διόλου αρχαίους τύπους. Το πιστέβουμε μόνο, γιατί τους γράφουμε _ ζωμός, Αθήναι, κάθημαι, έτοιμη, ημείς _ · νομίζουμε που τόντις έτσι μιλούμε.

60} Οι άλλοι τύποι του ενικού και πληθυντικού βγήκαν από την ονομαστική του ενικού ζω· η κανονική και ταχτική γενική μιας ονομαστικής ζω δεν μπορεί να είναι παρά ζ ο ύ, όχι ζ ώ ο υ, έτσι και τα ζ α. Συναίρεση είναι αδύνατο και περιττό να γυρέβουμε· το ζ ώ ο υ δεν μπορεί να γίνη ζ ο ύ, μήτε το ζ ώ α ζ ά, με κ α ν έ ν α ν τ ρ ό π ο.

61} Έκαμαν κι άλλοι, μα δεν είναι να τους λογαριάσουμε.

62} Ο σοφός μου φίλος Κ. Krumbacher έγραψε μια πολύ σημαντική μελέτη για το γ' Ein irrationaler Spirant im Griechischen, München 1886. Ο κ. Krumbacher γράφει που στην ίδια χώρα κλίνουν α κ ο ύ γ ω, α κ ο ύ μ ε, ά κ ο υ γ α ή α κ ο ύ ω, ά κ ο υ γ α. Τέτοια ανωμαλία δεν μπορεί να υπάρχη παρά στις κοινές ή κεντρικές γλώσσες, κι ο Krumbacher παρατήρησε μόνo τις κεντρικές γλώσσες. Τα κέντρα δε βρίσκουνται μοναχά στις πολιτείες — και τα χωριά μπορεί να είναι κεντρικά. Μάλιστα στα νησιά, κάθε πρωτέβουσα είναι κέντρο κ' η γλώσσα κάθε πρωτέβουσας είναι κοινή. Όπου έχει εμπόριο, λιμένα, καράβια, οι γλώσσες είναι πάντοτες χαλασμένες. Αν πάτε π.χ., στη Χιο, δεν πρέπει να γυρέψετε τα χιώτικα στη χώρα· στη χώρα θα βρήτε δυο τρεις ιδιωτισμούς, σαν το π ά μ ε ν ε, το ί ν τ α κι' άλλα τέτοια πολύ γνωστά· μα η γλώσσα είναι κοινή. Αν πάμε πάλε στα χωριά, και κει θέλει μεγάλο κόπο για να ξεδιαλίση κανείς την αληθινή γλώσσα του χωριού. Πολλά χωριά έχουν εμπόριο αναμεταξύ τους, και τόσο φτάνει για να χαλαστή η ντόπια γλώσσα. Παρατήρησα μάλιστα που, άμα βγη ο χωρικός από το χωριό του, ξεχνά τα χωρικά του και δίχως ο ίδιος να το παρατηρήση, πιάνει και μιλεί κοινή γλώσσα. Χρειάζεται βιβλίο για να πη κανείς όσα έχει να πη για τέτοιο αντικείμενο και να δείξη τη δυσκολία της μελέτης αφτής.

63} Όποιος θέλει να βεβαιωθή που είναι τόντις έτσι το πράμα, φτάνει να προσέξη και θα το καταλάβη. Όταν ένας χωρικός λέει ε ώ, α κ ο ύ ω και α κ ο ύ γ ω, θα πη ή που τ α ξ ί δ ε ψ ε ο ίδιος ή που έζησε μ' άλλους χωρικούς που ταξίδεψαν κ' έφεραν έτσι ξένους τύπους στο χωριό. Άμα ρωτήξη να μάθη, θα διή πάντα που είναι μια τέτοια αιτία στη μέση.

64} Στην Πόλη μάλιστα, όταν είναι πολλά παιδιά σ' ένα σπίτι, λένε μιλώντας για τον πατέρα, ο ί δ ι ο ς. Σύγκρινέ το με τη φράση· Αυτός έφη.

65} Όποιος κάμη τέτοια γραμματική θα γνωρίζη, πιστέβω, τους φωνολογικούς νόμους της κοινής και θα μπορέση να ξεχωρίση και να διακρίνη τους τύπους του λαού από τους τύπους του σχολειού. Όπου βρη στην κοινή δυο τύπους διαφορετικούς για την ίδια λέξη, θα πάρη φυσικά τον τύπο το δημοτικό και θα ξέρη ποιος είναι ο αληθινός ο τύπος. Στην Πόλη, π. χ., θακούσουμε να λεν και μ ά γ ε ι ρ α ς και μ ά γ ε ρ α ς. Πρέπει αμέσως να καταλάβουμε που ο τύπος μ ά γ ε ρ α ς είναι ο μόνος κανονικός και να διούμε για ποιο λόγο· ο λόγος είναι που ι μπροστά σε ρ, όταν είναι άτονο, γίνεται ταχτικά ε (κάθε εξαίρεση θάχη το λόγο της). Ο τύπος μ ά γ ε ι ρ α ς, με ει είναι τύπος χαλασμένος· λεν το ι γιατί γράφει ει. Όταν ξέρει κανείς λίγη γλωσσολογία, έφκολα βλέπει τα τέτοια. — Δεν έχει να πη που η κοινή γλώσσα παραδέχεται δυο διάφορους δημοτικούς τύπους για μια μόνη λέξη, α γ α π ά ω, α γ α π ώ, τ ί π ο τ ις, τ ί π ο τ ε ς κτλ. Οι αρχαίοι και κείνοι έγραφαν και μ ε ί ζ ο ν ε ς και μ ε ί ζ ο υ ς κι άλλα τέτοια χιλιάδες· μάλιστα είχαν και πολλά δυσκολώτερα. Ό τι κι αν πη κανείς για τη γλωσσική ποικιλία που υπάρχει σήμερα, δε θα βρη τύπους που να διαφέρουν περισσότερο από το τ έ σ σ α ρ ε ς και π ί σ υ ρ ε ς. Ποιος μπορεί να καταλάβη, α δεν τόμαθε, που π λ η σ ί ο ς και π λ α τ ί ο ς είναι η ίδια λέξη; Αφτή η ποικιλία είναι πλούτος· δεν ταιριάζει να την κατηγορούμε και πολύ πιο σωστό είναι να τη σπουδάζουμε. Η κοινή γλώσσα δεν έχει τέτοια ποικιλία, όπως κ' η αρχαία η κοινή δεν την είχε. Ακόμη κι όταν παίρνουμε δυο τύπους που διαφέρουν ο ένας από τον άλλο, σαν το μ ε ί ζ ο ν ε ς και μ ε ί ζ ο υ ς, ο σκοπός είναι οι τύποι που συνηθίζουμε να είναι αλήθεια δημοτικοί κι όχι ψεφτοδημοτικοί σαν που είναι ο τύπος μ ά γ ε ι ρ α ς.

66} Essais de grammaire historique néo-grecque, tom I, σελ. 245- 250. Προσπάθησα ναποδείξω που η ονομασία ξένη λέξη είναι όρος γραμματικής, αλλά που για την κοινή χρήση δεν έχει κανένα νόημα· μα βλέπω που ο κ. Χατζηδάκης δεν το κατάλαβε. Θύμωσε, απόρησε, έβαλε επιφωνηματικά σημεία, δεν απόδειξε όμως πως έχω λάθος. Η αλήθεια είναι που ο λαός δεν ξέρει ξένες λέξες· όσες λέξες λέει, τις έχει για δικές του. Ένας λόγιος ή ένας γραμματολόγος να σκαλίζη στα βιβλία και να μας λέη για μια λέξη πώς είναι ξένη, δεν έχει να κάμη· ο λόγιος άξαφνα μας λέει που το σεντούκι είναι ξένο, κι ωςτόσο είναι γραικικό. Διές παρακάτω.

67} Περίεργο που άλλαξε ο τόνος, accumbo. - Οι βυζαντινοί είχαν τον τίτλο π ο ρ τ ά ρ η ς, π ο ρ τ ά ρ ι ο ς· (Μαλ. 184-22) και τη λέξη π ό ρ τ α (πρβλ. και του Σοφοκλή το Γλωσσάριο). Αδύνατο λοιπό να είναι η π ό ρ τ α ιταλική λέξη. Πολλοί παν και το λεν έτσι, μα δε σημαίνει. Όσο αρχαίο είναι τόνομα Ι α ν ο υ ά ρ ι ο ς, τόσο αρχαία είναι κ' η π ό ρ τ α.

68} Ένας πολύ άξιος νέος, ο κ. Gœtzelmann, μαθητής του κ. F. Neumann, είχε σκοπό να κάμη τέτοια μελέτη κ' ήρθε να με βρη είναι τώρα δυο χρόνια. Ο δυστυχισμένος ο νέος πέθανε πριν τελειώση τη δουλειά.

69} Το ίδιο πράμα ο ένας το λέει ντροπή, ο άλλος τόχει τιμή. Όπως το πάρη ο καθένας. Τους ξενισμούς που λέμε, πολλοί τους αγαπούν και κανένας δεν τους αποφέβγει. Τις ξένες λέξες, μάλιστα τις ιταλικές, νομίζουμε αμαρτία να τις έχουμε. Ο Victor Hugo έκρινε διαφορετικά κ' είπε κάπου για τα γραικικά μας·

Langue d'Homère où Dante a jeté quelques mots! (Les Chants du Crépuscule, VIII.)

70} Η καθαρέβουσα ξεναντίας παραδέχεται ξένα κύρια ονόματα χωρίς να τα κλίνη. Πολλοί γράφουν ο Gœthe, του Gœthe και κατάντησε συνήθεια. Ο λαός δε θα μπορέση ποτές να πη έτσι. Δεν έχει κανείς παρά να δοκιμάσει και να μάθη ενός χωρικού τόνομα ο Gœthe· αμέσως ο χωρικός θα το κλίνη ο Γκέτες.

71} Πρβλ. Observations phonétiques sur quelques phénomènes néo- grecs, Paris, 1888, p. 312-315.

72} Κ ό ρ τ ο, αντίς Κ ό ρ ι ν θ ο ς, θα είταν ακόμη καλήτερο παράδειμα, γιατί μόνο όταν προσέξη κανείς καλά στους φωνολογικούς νόμους, μπορεί να καταλάβη που το Κ ό ρ τ ο είναι ο κανονικός τύπος. Τόνομα Κ ό ρ ι ν θ ο ς δεν μπορούσε να γίνη άλλο παρά Κ ό ρ τ ο· τανάφερα τώρα κι αλλού. Revue Critique, 1887, σ. 408.

73} Ταξιόλογο αφτό το βιβλίο είναι τώρα τυπωμένο· De la vie des mots, Paris, 1887.

74} Το ρήμα δ ι α β ι β ά ζ ω έγινε ταχτικά δ ι α β ά ζ ω, πρβλ. Revue Critique, 1887, σελ. 261, σημ. 3.

75} Όχι μόνο ο λαός, μα κι όσοι γράφουν κ' έχουν ανάγκη νέες λέξες για νέες ιδέες· διές De la création actuelle des mots nouveaux dans la langue française, A. Darmesteter, Paris, 1877, σελ. 35-36.

76} Curtius, p 352. Με δίκιο δε βάζει το ρ ι ς μαζί με το ρ έ ω.

77} Στην Πόλη κι αλλού, μ ο ύ τ σ ο υ ν ο σημαίνει όλο το πρόσωπο (τιμή στο μούτσουνό σου.) Δεν ξέρω αν πουθενά σημαίνει μόνο τη μ ύ τ η.

78} Περί της ξενιτείας (Wagner, Carmina, σελ. 205), στ. 67.

79} Βρίσκεται ο στίχος σ' ένα ανέγδοτο χερόγραφο στο Oxford, Bodl. Libr. Auct. Τ. 5, 22, φύλλο 6β. αρ. 4-5. Το χερόγραφο γράφει ανθρωπος· περπατει. Είναι μια παραλλαγή του Σπανέα· πρβλ. Μélanges Rènier, Paris, 1886, 262-283.

80} Έτσι το λέει ο κ. Janssen: l'unité matérielle du monde. Πρέπει να διαβάση κανείς τον ωραίο λόγο του μεγάλου μας αστρονόμου. Séance annuelle des cinq Académies, 25 Octobre, 1887.

81} Τόνομα χ υ δ α ί α ή δ η μ ο τ ι κ ή γλώσσα (grec vulgaire) δεν είναι μήτε επιστημονικό μήτε σωστό. Όλες οι γλώσσες είναι δημοτικές, άμα είναι γλώσσες. Κανείς ακόμη δεν είπε που ο Πλάτωνας, όσο μεγάλος κι αν είταν, έβγαλε μοναχός του κι από το κεφάλι του μέσα ή που γέννησε την κλίση, τα ρήματα, τα ονόματα, τη γραμματική κι όλη τη γλώσσα. Πήρε τη γλώσσα του λαού κ' έβαλε μέσα τις ιδέες του και το νου του· δεν έγραψε καμιά γραμματική. Όταν είναι μάλιστα μια γλώσσα εθνική σαν τα γραικικά, καταντά αδύνατο να την πούμε χυδαία, γιατί τότες λέμε χυδαίο και το έθνος αλάκαιρο. Το έθνος όμως χυδαίο δεν είναι.

82} Auct. Τ. 5, 22, φ. 3β, αρ. 10 — 12. Το χερόγραφο δε βάζει καλά τους στίχους. Με φρόνημον μαχήν πηήσον κε με λουλον (άτονο ο γίνεται ου ταχτικά) αγαπήν. Οτη έναν ημερόνηκτον ένε του φρονημου η μάχη. Του δε ζαβού κε πελελού χρόνον και παλην άρχη. — Θάξιζε να βρη κανείς το πρωτότυπο. Ο κώδικας του Oxford είναι παρακατιανός κώδικας.