Part 10

&Πως γίνονται οι νομοθέται&. ― Λοιπόν μήπως τόρα πλέον πρέπει να εξετάσωμεν από πού και πώς ημπορεί κανείς να γίνη νομοθέτης; Ή μήπως θα γίνη από τους πολιτικούς, καθώς συμβαίνει και εις τα άλλα; Διότι είπαμεν ότι η ηθική είναι ένα μέρος της πολιτικής. Ή μήπως δεν υπάρχει ομοιότης μεταξύ της πολιτικής και των άλλων επιστημών και δυνάμεων; Διότι εις μεν τα άλλα έργα φαίνεται ότι οι ίδιοι άνθρωποι παραδίδουν (διδάσκουν) τας δυνάμεις, και οι ίδιοι ενεργούν με αυτάς, καθώς λόγου χάριν οι ιατροί και οι ζωγράφοι. Τα πολιτικά όμως υπόσχονται μεν ότι τα διδάσκουν οι σοφισταί, δεν τα εκτελεί όμως κανείς από αυτούς, αλλά οι πολιτευόμενοι, οι οποίοι φαίνονται ίσως ότι εκτελούν τούτο μάλλον με κάποιαν δύναμιν και πείραν, παρά με νουν. Δηλαδή δεν φαίνεται ούτε να γράφουν ούτε να ομιλούν περί των τοιούτων ― μολονότι ίσως ήτο καλλίτερον αυτά να λέγουν, παρά λόγους δικανικούς και δημηγορικούς. Εξ άλλου δε πάλιν δεν φαίνονται να κατέστησαν πολιτικούς τους υιούς των. Και όμως τούτο ήτο εύλογον, εάν ήσαν ικανοί. Δηλαδή ούτε διά την πατρίδα των θα είχαν να αφήσουν άλλο τίποτε καλλίτερον από αυτό, ούτε οι ίδιοι θα ήθελαν να έχουν άλλο τίποτε παρά αυτήν την δύναμιν, αλλ' ούτε βεβαίως οι προσφιλείς των. Φαίνεται όμως ότι δεν συντελεί ολίγον η εμπειρία. Διότι αλλέως δεν θα ανεδεικνύοντο μάλλον διά της εμπειρίας οι πολιτικοί. Διά τούτο όσοι θέλουν να σπουδάσουν πολιτικήν, φαίνεται ότι έχουν ανάγκην πείρας. Από τους σοφιστάς όμως όσοι ρεκλαμάρονται ως διδάσκαλοι, φαίνεται ότι είναι πολύ μακράν διά να διδάξουν αυτήν. Διότι δεν γνωρίζουν εντελώς ούτε τι είναι ούτε εις ποία περιστρέφεται. Διότι άλλως δεν θα την εθεωρούσαν το ίδιον με την ρητορικήν ούτε χειροτέραν. Ούτε πάλιν θα ενόμιζαν ότι είναι εύκολον να νομοθετήση κανείς, εάν συναθροίση νόμους δοκίμους. Διότι λέγουν ότι πρόκειται να εκλέξη κανείς τους καλλιτέρους, ωσάν να μη είναι ούτε η εκλογή έργον συνέσεως, και ως να μη είναι σπουδαιότατον το να κρίνη κανείς ορθώς, καθώς γίνεται εις την μουσικήν. Δηλαδή οι έμπειροι εις έκαστον πράγμα κρίνουν ορθώς τα έργα, και αντιλαμβάνονται τα μέσα και τον τρόπον της εκτελέσεώς των, και ποία με ποία συμφωνούν. Οι δε πρωτόπειροι είναι αρκετόν να μη απατώνται, αν έγινε καλώς ή κακώς το έργον, καθώς όταν πρόκειται περί ζωγραφικής. Οι δε νόμοι ομοιάζουν με τα πολιτικά έργα. Πώς λοιπόν με αυτούς ημπορεί κανείς να γίνη νομοθέτης ή να κρίνη τους καλλιτέρους; Διότι φαίνεται ότι και οι ιατροί δεν καταρτίζονται με τα συγγράμματα. Και όμως προσπαθούν βεβαίως όχι μόνον να λέγουν τας συνταγάς, αλλά και πώς είναι δυνατόν να θεραπευθή κανείς και πώς πρέπει να νοσηλευθή έκαστος, χωρίζοντες τας κράσεις. Αυτά όμως εις μεν τους εμπείρους φαίνεται ότι είναι ωφέλιμα, εις δε τους αμαθείς είναι άχρηστα. Ίσως λοιπόν και των νόμων και των πολιτευμάτων αι συλλογαί είναι χρήσιμοι εις τους δυναμένους να συλλογισθούν και να κρίνουν τι είναι καλόν ή τι δεν είναι, και ποία με ποία προσαρμόζονται. Εις όσους όμως χωρίς άσκησιν εξετάζουν αυτά, η μεν ορθή κρίσις δεν είναι δυνατόν να υπάρξη, εκτός βεβαίως ως αυτόματος, να γίνουν όμως εις αυτά περισσότερον συνετοί δεν είναι απίθανον. Επειδή λοιπόν {22} οι προκάτοχοι μας παρέλειψαν ανεξερεύνητον το ζήτημα της νομοθεσίας, ίσως είναι καλόν να εξετάσωμεν ημείς αυτό, εν γένει δηλαδή περί πολιτεύματος, διά να τελειοποιηθή όσον είναι δυνατόν η φιλοσοφία η περιστρεφομένη εις τα ανθρώπινα. Και λοιπόν πρώτον μεν εάν μονομερώς ελέχθη τίποτε από τους προγενεστέρους, ας προσπαθήσωμεν να το διέλθωμεν, έπειτα από την συλλογήν των πολιτευμάτων ας προσπαθήσωμεν να εννοήσωμεν ποία σώζουν και καταστρέφουν τας πόλεις, και ποία έκαστον πολίτευμα, και διά ποίας αιτίας άλλαι μεν έχουν πολίτευμα καλόν, άλλαι δε αντιθέτως. Διότι, όταν εννοηθούν αυτά, ίσως εννοήσωμεν και ποίον πολίτευμα είναι το καλλίτερον και ποίαν διάταξιν εκάστη πόλις και ποίους νόμους και έθιμα μεταχειρίζεται. Ας ομιλήσωμεν λοιπόν από την αρχήν.

Τ Ε Λ Ο Σ

[Τα παροράματα των σελίδων 188-189 έχουν διορθωθεί. Η διόρθωση του κεφαλαίου Θ’ δεν έχει γίνει]

ΠΡΟΣΘΗΚΑΙ και ΠΑΡΟΡΑΜΑΤΑ Σελ. 7 Στ. 2 έννοια (ιδέα) του αγαθού. 7 » 23 να είναι κανέν κοινόν. 76 » 33 να ευχαριστήται, με κανέν 78 » 1 εφαρμογή της ακολασίας. 79 3 &Ελευθεριότης& (φιλελευθερία, γενναιότης, γενναιοδωρία ανδρείου, ευγένεια). » 188 » 21 ούτε η ιδία διάθεσις. » 189 » 3 να ζη ηδονικώς. » 189 » 6 αφού δεν είναι ούτε η ηδονή. » 189 » 19 εις όσας δε υπάρχει. » 240 εις το κεφάλαιον Θ' προσθετέον το περιεχόμενον: Η φιλία της ισότητος δεν είναι ομοία προς το δίκαιον.

Η Σειρά των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων, των Εκδόσεων Φέξη, υπήρξεν ένας σταθμός στα ελληνικά χρονικά. Για πρώτη φορά προσφερόταν συστηματικά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, η αρχαία ελληνική σκέψη (ιστορία, φιλοσοφία, ποίηση, δράμα, δικανικός και πολιτικός λόγος) σε δημιουργικές μεταφορές της, από τους άριστους μεταφραστές του τόπου, στην πιο σύγχρονη μορφή που πήρε εξελισσόμενο το γλωσσικό της όργανο. O Όμηρος, οι Τραγικοί κι ο Αριστοφάνης, ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων, ο Ξενοφών, ο Αριστοτέλης, ο Θεόκριτος, ο Θεόφραστος, ο Επίκτητος, ο Πλούταρχος, ο Λουκιανός κλπ. προσφέρονται και σήμερα, στις κλασικές πια μεταφράσεις των Πολυλά, Ραγκαβή, Μωραϊτίδη, Κονδυλάκη, Ποριώτη, Γρυπάρη, Τανάγρα, Πολέμη, Καμπάνη, Καζαντζάκη, Βάρναλη, Αυγέρη, Βουτιερίδη, Ζερβού, Φιλαδελφέως, Τσοκόπουλου, Σιγούρου, Κ. Χρηστομάνου κλπ, σε μια σύγχρονη σειρά εκδόσεων βιβλίου τσέπης, πράγμα που επίσης γίνεται για πρώτη φορά, συστηματικά, στην Ελλάδα.

Ηθικά Νικομάχεια είναι το νεωτεριστικόν έργον του, εις το οποίον εξετάζονται, αναλύονται και διατυπούνται από θεωρητικής συνάμα και πρακτικής απόψεως αι αρχαί της κοινωνικής και της ατομικής ηθικής.

Η μετάφρασις φιλολογική και σαφής υπό του κ. Κ. Ζάμπα.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΩΛΗΣΙΣ ΛΑΔΙΑΣ ΚΑΙ ΣΙΑ Ο.Ε. ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 22 - ΤΗΛ. 614.686, 634.506

ΤΙΜΑΤΑΙ ΔΡΧ. 10

*** 1} Ιδέ Βιβλίον Κ.

2} O Ηράκλειτος επεκρίνετο εις την αρχαιότητα διά τας δογματικάς του γνώμας, αι οποίαι ήτο αδύνατον να αποδειχθούν επιστημονικώς. O Πλάτων όμως με λεπτότητα παρουσιάζει τα ιδικά του δόγματα υπό μορφήν μύθου.

3} Ο Αριστοτέλης ετυμολογεί το μακάριος από το μάλιστα χαίρειν = μεγαχάριος.

4} Γίνεται υπαινιγμός εις τον γνωστότατον στίχον του Ησιόδου «Έργα» 25 : «κεραμεύς κεραμεί κοτέει»...

5} O αρχαίος λαϊκός στίχος λέγει : Πολλάς δη φιλίας απροσηγορία διέλυσεν.

6} Ούτως ωνομάζετο η δημοκρατία, ως το κατ' εξοχήν πολίτευμα των Αθηνών.

7} Ησιόδ. Έργα 368 : «Μισθός δ' ανδρί φίλω ειρημένος άρκιος έστω».

8} Εις το χωρίον τούτο ο Αριστοτέλης συγχρόνως με την αντίθεσιν της ερμηνείας της λέξεως «ομονοείν» πλατωνικώτατα και κομψώς συνδυάζει, και την αντίθεσιν των ετυμολογιών, και αντιτάσσει την εσφαλμένην ετυμολογίαν αυτής, δηλ. το : «αυτώ ευ νοείν», εις την ορθήν δηλ. το : «εν τω αυτώ νοείν». Προς τούτο όμως έλαβε την ανάγκην να χωρίση το «νοείν» από το μόριον «ευ» διά να εννοήται απλούν και εις την δευτέραν φράσιν. Τούτο δε παρενόησαν οι αντιγραφείς και διά τούτο έχομεν τας γραφάς «ευνοείν» και «εννοείν».

9} Η ιδία παρεξήγησις αλλά μεγαλιτέρα καταστροφή συνέβη εις το χωρίον τούτο, όπου ο Αριστοτέλης ετυμολογεί ακριβέστερον τα ομονοούσιν. (ομο-νο-ούντες), ως τρισύνθετον εκ του «εν τω αυτώ ( ιδέ και σημ. 1 ) νω-όντες». Ότι δε πρόκειται περί ετυμολογικής ερμηνείας, το δεικνύει το «ως ειπείν» (=τρόπον τινά). Τούτο παρανοήσαντες τελείως οι αντιγραφείς κατεσκεύασαν το σολοικοειδέστατον «επί των αυτών όντες».

10} Γίνεται υπαινιγμός εις στίχους αγνώστους του Επιχάρμου.

11} Ευριπίδου Ορέστης στ. 667.

12} Εννοεί τον στίχον : «εσθλών μεν γαρ απ' εσθλά διδάξεαι» (=από τους καλούς θα διδαχθής καλά διδάγματα.

13} Πρόκειται περί του δόγματος, των Πυθαγορείων, ότι το κακόν είναι ιδιότης του απεράντου, το δε αγαθόν του περατωμένου.

14} Δικαίως η φράσις αυτή θεωρείται ως ισοδύναμος προς το του Καρτεσίου : cogito, ergo sum,=νοώ, άρα υπάρχω.

15} Ούτως ερμηνεύομεν το «εν τω αυτώ» ως και εν σελ. 231 [σημ. 9]

16} Αι σημεριναί μεγαλοπόλεις δεν παρέχουν μεν στενήν γνωριμίαν όλων των πολιτών χάριν της τελείας αυτής ενότητος, αλλ' όμως τα μέσα της συγκοινωνίας του σημερινού πολιτισμού αρκετά καλά αναπληρόνουν αυτήν.

17} Σοφ. Οιδ. Τύραννος 1061.

18} Φίληβος 60 c.

19} O Αριστοτέλης γνωρίζει κάλλιστα την πνευματικήν όρεξιν _(ειδέναι ορέγεται)_, εδώ όμως δεν την αναγνωρίζει ως έλλειψιν και λύπην.

20} Φυσική ακρόασις. Βιβλίον 3.

21} Οδύσσεια, Α. 114―115.

22} Ο παρών επίλογος συνδέει τα Ηθικά Νικομάχεια προς τα Πολιτικά ως μέρος πρώτον προς μέρος δεύτερον ενιαίου συγγράμματος.