Part 6

Αλλά και εις το τρέξιμον τους γυμνάζομεν, ούτως ώστε και εις τον πολύν δρόμον ν' αντέχουν και εις τον ολίγον να είνε ταχύτατοι και ελαφροί. Και δεν τρέχουν επί στερεού εδάφους, το οποίον να παρέχη αντίστασιν, αλλ' εις άμμον βαθείαν, όπου το πόδι δεν ευρίσκει στερεάν βάσιν, αλλά βυθίζεται, διότι η άμμος φεύγει υπό την πίεσίν του. Τους γυμνάζομεν επίσης να δύνανται να πηδούν τάφρον, εάν παρουσιασθή ανάγκη, ή και άλλο εμπόδιον, και όταν ασκούνται εις τούτο, κρατούν συγχρόνως εις τα χέρια των μολύβδινα βάρη. Έπειτα αμιλλώνται εις το να ρίπτουν κατά μήκος το ακόντιον. Είδες δε εις το γυμναστήριον και ένα άλλο όργανον χάλκινον και στρογγυλόν, ομοιάζον με μικράν ασπίδα, χωρίς λαβήν και λουριά. Εδοκίμασες να το σηκώσης και σου εφάνη βαρύ και δυσκολόπιαστον, ένεκα της λειότητός του. Αυτό το ρίπτουν εις ύψος και εις μήκος, φιλοτιμούμενοι ποίος να το ρίψη μακρύτερα και περάση τους άλλους• ο κόπος δε αυτός δυναμώνει τους ώμους και δίδει τόνον εις τα άκρα των.

Η δε λάσπη και η σκόνη, τα οποία εξ αρχής σου εφάνησαν γελοιωδέστερα, άκουσε, αγαπητέ, εις τι χρησιμεύουν. Πρώτον διά να πίπτουν εις τα μαλακά και όχι εις σκληρόν έδαφος• έπειτα και τα σώματά των γίνονται ολισθηρότερα όπως ιδρώνουν μέσα εις τον πηλόν, διά το οποίον και συ τους παρωμοίασες με χέλια. Δεν είνε δε και τούτο περιττόν και γελοίον, αλλά συντελεί όχι ολίγον εις το να γίνωνται δυνατώτεροι και νευρωδέστεροι, αφού ούτω αναγκάζονται να καταβάλλουν μεγάλην δύναμιν, διά να συλλαμβάνουν ο είς τον άλλον και να συγκρατούνται, όπως είνε τόσον ολισθηροί. Και μη σου φαίνεται ότι είνε μικρόν και εύκολον να σηκώσης ένα εκ του πηλού ιδρωμένον και αλειμμένον με έλαιον, ενώ αυτός καταβάλλει προσπάθειαν να διαφύγη από τα χέρια σου. Όλα δε αυτά, ως είπα προηγουμένως, χρησιμεύουν εις τους πολέμους, όταν παρίσταται ανάγκη είτε φίλον πληγωθέντα να σηκώσουν ή και εχθρόν συλληφθέντα να κρατήσουν και τον μεταφέρουν σηκωτόν. Και διά τούτο τους γυμνάζομεν πολύ εις τα δυσκολώτερα και επιπονώτερα, ώστε να δύνανται ευκολώτερον να υποφέρουν τα μικρότερα.

Όσον δε αφορά την σκόνην, την θεωρούμεν χρήσιμον διά το αντίθετον, διά να μη διολισθαίνουν και διαφεύγουν όταν συμπλέκωνται• όταν δηλαδή γυμνασθώσιν εις τον πηλόν να συγκρατούν το διαφεύγον ένεκα ολισθηρότητας, συνειθίζουν και να διαφεύγουν αυτοί από τα χέρια όταν συλληφθούν και όταν ακόμη συγκρατούνται δυνατά. Αλλά φαίνεται ότι η σκόνη συγκρατεί και τον ιδρώτα ο οποίος τρέχει άφθονος, και συντελεί εις το να διαρκή επί πολύ η δύναμις και εμποδίζει να βλάπτωνται υπό των ρευμάτων του ανέμου τα οποία τους προσβάλλουν καθ' ην ώραν έχουν ανοικτούς και χαλαρούς τους πόρους του δέρματος. Εκτός δε τούτου απορροφά και αποκαθαίρει τον ρύπον και καθιστά το σώμα στιλπνότερον. Θα ήθελα να σου παρουσιάσω πλησίον ενός εκ των λευκών και εις την σκιάν ζώντων ένα οιονδήποτε εκλέξης εκ των γυμναζομένων εις το Λύκειον και, αφού του αποπλύνω την σκόνην και τον πηλόν, να σ' ερωτήσω προς ποίον εκ των δύο θα επεθύμεις να γίνης όμοιος• διότι είμαι βέβαιος ότι αμέσως και με το πρώτον βλέμμα και πριν τους δοκιμάσης και τους συγκρίνης εκ των έργων, θα επροτίμας να είσαι μάλλον όπως ο δεύτερος σκληραγωγημένος και γερός παρά μαλακός, όπως ο πρώτος, πλαδαρός και λευκός ένεκα ελαττώσεων και φυγής προς τα μέσα του αίματος.

Αυτά είνε, Ανάχαρσι, εις τα οποία ημείς γυμνάζομεν τους νέους με την πεποίθησιν ότι κατ' αυτόν τον τρόπον θα γίνουν καλοί φύλακες της πόλεως και ότι εξ αιτίας αυτών θα ζήσωμεν με ελευθερίαν, ότι θα νικώμεν τους εχθρούς εάν επιδράμουν, θα είμεθα δε επίφοβοι εις τους περιοίκους, ώστε να υποτάσσωνται και να έχωμεν υποτελείς τους περισσότερους εξ αυτών. Εν καιρώ δε ειρήνης πάλιν είνε ούτω πολύ χρησιμώτεροι και καλλίτεροι, διότι δεν ρέπουν εις τίποτε κακόν, ούτε ένεκα αργίας γίνονται αυθάδεις, αλλά διέρχονται τον καιρόν των και απασχολούνται εις αυτά. Αυτό δε είναι εκείνο το οποίον ωνόμασα κοινόν αγαθόν και μεγίστην της πόλεως ευτυχίαν, όταν και διά την ειρήνην και διά τον πόλεμον η νεότης είνε παρασκευασμένη να επιδιώκη μόνον τα καλλίτερα.

ΑΝΑΧ. Λοιπόν, Σόλων, εάν έλθουν εναντίον σας εχθροί, αλείφεσθε με έλαιον και πασπαλίζεσθε και έπειτα εξέρχεσθε εναντίον αυτών και επιτίθεσθε με τους γρόνθους, αυτοί δε καταλαμβάνονται υπό πανικού και τρέπονται εις φυγήν, φοβούμενοι μήπως, ενώ έχουν το στόμα ανοικτόν, τους ρίψετε άμμον ή τους τρικλοποδήσετε ή τους ρίψετε κάτω και αφού τους περιπλέξετε εις τα σκέλη σας, προσπαθήτε να τους πνίξετε με το σφίξιμον του τραχήλου. Αυτοί τοξεύουν και ρίπτουν ακόντια, αλλά σεις δεν φοβείσθε να σας τρυπήσουν τα βέλη, διότι είσθε μαυρισμένοι από τον ήλιον και έχετε άφθονον αίμα• δεν είσθε άχυρον και σκόνη του αλωνιού σεις, ώστε να σας καταβάλλουν γρήγορα τα κτυπήματα, αλλά πολύ αργά και μόνον όταν φθάσουν εις πολύ βάθος τα τραύματα θα χύσετε ολίγον αίμα. Αυτά μου φαίνεται ότι λέγεις, εκτός αν δεν ενόησα καλά τους λόγους σου. Ή μήπως θα φορέσετε τότε τας πανοπλίας εκείνας των κωμωδών και των τραγωδών, και, αν παρουσιασθή ανάγκη να εκστρατεύσετε, θα βάλετε εκείνας τας περικεφαλαίας που χάσκουν, διά να είσθε φοβερώτεροι εις τους εχθρούς, ως φαντάσματα, και θα υποδυθήτε τα υψηλά εκείνα υποδήματα; διότι και αν παραστή ανάγκη να φύγετε θα είνε ελαφρά και αν καταδιώκετε, οι εχθροί δεν θα δύνανται να διαφύγουν, καθότι θα τρέχετε κατόπιν αυτών με τόσον μεγάλα βήματα. Αλλά δεν σκέπτεσαι μήπως όλα αυτά τα ωραία λόγια είνε κοροφέξαλα και όλα αυτά τα γυμνάσια είνε παιγνίδια, εις τα οποία χάνουν τον καιρόν των και συνειθίζουν εις την οκνηρίαν τα παιδιά; Εγώ νομίζω ότι, αν θέλετε να είσθε ελεύθεροι και ευτυχείς, έχετε ανάγκην άλλων γυμνασίων και άλλης ασκήσεως πραγματικής, της ασκήσεως εις τα όπλα• και τότε δεν θ' αγωνίζεσθε μεταξύ σας ως να παίζετε, αλλά με τους εχθρούς, και θ' αποκτάτε το θάρρος και την ανδρείαν εις τους κινδύνους• ώστε αφήσετε την σκόνην και το έλαιον και διδάσκετε τους νέους να τοξεύουν και ν' ακοντίζουν και μη τους δίδετε ακόντια ελαφρά, ώστε να τα παρασύρη ο άνεμος, αλλά λόγχην βαρειάν, η οποία να φεύγη με συριγμόν εις τον αέρα, και λιθάρι όσον δύναται να πιάση το χέρι και πέλεκυν και ασπίδα εις την αριστεράν και θώρακα και κράνος. Όπως είσθε τώρα, μου φαίνεται ότι σας σώζει η προστασία κανενός εκ των θεών και δεν σας κατέστρεψαν ακόμη ολίγοι ελαφρώς ωπλισμένοι εχθροί οι οποίοι να επιδράμουν αιφνιδίως εις την χώραν σας. Και διά να σε πείσω δι' αυτά που σου λέγω, δεν έχω παρά να τραβήξω αυτό το μικρόν ξίφος που έχω εδώ εις το πλευρόν μου και μόνος να εφορμήσω εναντίον όλων αυτών των νέων. Εις μίαν στιγμήν θα γίνω κύριος του γυμναστηρίου, διότι όλοι θα τραπούν εις φυγήν και κανείς δεν θα τολμήση να αντικρύση το ξίφος, αλλά θα τρέξουν πίσω από τους ανδριάντας και τους στύλους να κρυφθούν, εγώ δε θα γελώ όπως θα τους βλέπω να δακρύουν οι περισσότεροι και να τρέμουν. Και τότε θα ίδης ότι δεν θα κοκκινίζουν πλέον τα σώματά των όπως τώρα, αλλ' αμέσως θα γίνουν όλοι ωχροί• ο φόβος θ' αλλάξη το χρώμα των. Έχετε πολύν καιρόν ειρήνην, η οποία σας έχει τόσον ξεσυνειθίση εις τον κίνδυνον, ώστε δύσκολα θα δυνηθήτε ν' αντικρύσετε το λοφίον μιας εχθρικής περικεφαλαίας.

ΣΟΛ. Αυτά δεν θα έλεγαν, Ανάχαρσι, οι Θράκες οι οποίοι εξεστράτευσαν εναντίον μας με τον Εύμολπον και αι γυναίκες σας που ήλθαν με την Ιππολύτην εναντίον των Αθηνών, ούτε οι άλλοι όσοι μας εδοκίμασαν εις τον πόλεμον. Επειδή γυμνάζομεν τα σώματά των νέων γυμνά, δεν πρέπει να υποθέτης ότι και γυμνούς τους οδηγούμεν εις τους κινδύνους του πολέμου. Αλλ' όταν τελειοποιηθώσιν εις αυτάς τας ιδιαιτέρας ασκήσεις, εξασκούνται κατόπιν και εις τα όπλα και ούτω είνε εις θέσιν να τα μεταχειρισθούν καλλίτερα.

ΑΝΑΧ. Και πού το έχετε αυτό το γυμναστήριον των όπλων; διότι εγώ αν και εγύρισα όλην την πόλιν δεν είδα πουθενά τοιούτον.

ΣΟΛ. Αν μείνης περισσότερον καιρόν μαζή μας, Ανάχαρσι, θα ίδης ότι καθένας από ημάς έχει πάρα πολλά όπλα, τα οποία μεταχειριζόμεθα όταν παρουσιάζεται ανάγκη. Έχομεν δε και περικεφαλαίας και φάλαρα και ίππους και σχεδόν το τέταρτον των πολιτών είνε ιππείς. Αλλά να οπλοφορούμεν πάντοτε και να έχωμεν εις την οσφύν ξίφος θεωρούμεν περιττόν εν καιρώ ειρήνης. Και πρόστιμον δε επιβάλλεται εις εκείνον όστις οπλοφορεί εντός της πόλεως και κρατεί έξω όπλα χωρίς να υπάρχη ανάγκη. Σεις είσθε δικαιολογημένοι αν ζήτε πάντοτε ένοπλοι• διότι αφού κατοικείτε εις μέρος ατείχιστον, εύκολον είνε να υποστήτε επίθεσιν και οι εχθροί είνε παρά πολλοί και δεν γνωρίζετε πότε θα έλθη κανείς να σας φονεύση την νύκτα ενώ κοιμάσθε επάνω εις τ' αμάξια σας. Επειδή δε ζήτε χωρίς νόμους και όπως έκαστος θέλει, δικαίως δυσπιστείτε ο ένας προς τον άλλον και η ανάγκη των όπλων είνε παντοτεινή, και πρέπει να τα έχετε πρόχειρα, εάν παρουσιασθή κίνδυνος.

ΑΝΑΧ. Λοιπόν, Σόλων, όταν δεν υπάρχη καμμία ανάγκη, θεωρείτε περιττόν να οπλοφορήτε και προσέχετε τα όπλα διά να μη φθείρωνται εις τα χέρια σας, τα έχετε δε φυλαγμένα διά να τα μεταχειρισθήτε όταν παρουσιασθή ανάγκη. Αλλά τότε διατί, χωρίς να υπάρχη καμμία επείγουσα ανάγκη και κίνδυνος, κουράζετε τα σώματα των νέων με κτυπήματα και τα εξαντλείτε με ιδρώτας, και δεν οικονομείτε διά μέλλουσαν ανάγκην τας δυνάμεις των, αλλ' ασκόπως εις την λάσπην και την σκόνην τας δαπανάτε;

ΣΟΛ. Φαίνεται, Ανάχαρσι, ότι έχεις περί της σωματικής δυνάμεως την ιδέαν την οποίαν έχεις περί του οίνου ή του νερού ή άλλου υγρού και φοβείσαι μήπως εξιδρωθή, όπως εξ αγγείου κεραμικού, και εξαντληθή, μας αφήση δε το σώμα κενόν και ξηρόν. Αλλά δεν είνε το αυτό πράγμα• η δύναμις όσον περισσότερον εξαντλείται εις τους κόπους, τόσω περισσότερον αυξάνει. Συμβαίνει εις αυτήν ό,τι και εις τον μύθον της Ύδρας, αν έτυχε ν' ακούσης, ότι αντί της μιας κεφαλής την οποίαν της έκοπταν, εφύτρωναν δύο άλλαι. Εάν όμως μείνη αγύμναστος και άτονος και δεν έχη αποταμίευμα αρκετόν, τότε ευκόλως βλάπτεται και καταμαραίνεται υπό των κόπων, όπως συμβαίνει εις την φωτιάν και εις τον λύχνον• με το φύσημα δύνασαι να αναζωπυρήσης την φωτιάν και να την κάμης να αναδώση φλόγας• αλλ' αν φυσήσης λύχνον όστις δεν έχει αρκετόν έλαιον, το οποίον να δίδη εις την φλόγα δύναμιν αντιστάσεως, ο λύχνος θα σβύση.

ΑΝΑΧ. Αυτά, Σόλων, δεν τα πολυεννοώ, είνε πολύ λεπτά διά το μυαλό μου και χρειάζεται οξεία αντίληψις και σκέψις διά να εννοηθούν. Αλλά θα σε παρακαλέσω να μου εξηγήσης διατί εις τους αγώνας της Ολυμπίας, του Ισθμού, των Δελφών και τους άλλους, όταν, όπως λέγεις, συναθροίζωνται πολλοί διά να βλέπουν τους νέους ν' αγωνίζωνται, δεν συναγωνίζεσθε ποτέ με όπλα, αλλά παρουσιάζονται εις το μέσον οι αγωνισταί γυμνοί και αγωνίζονται με λακτίσματα και κτυπήματα και όσοι νικήσουν λαμβάνουν μήλα και κλάδον αγριελιάς; Είμαι περίεργος να το μάθω.

ΣΟΛ. Διότι νομίζομεν, Ανάχαρσι, ότι η προθυμία των εις τας ασκήσεις θα γίνη μεγαλειτέρα, όταν βλέπουν τους αριστεύοντας να τιμώνται και ν' ανακηρύσσωνται εν τω μέσω όλων των Ελλήνων. Και επειδή θα παρουσιασθούν γυμνοί ενώπιον τόσων ανθρώπων, φροντίζουν περί της ευρωστίας των, ώστε να μη εντρέπωνται όταν γυμνωθούν και έκαστος επιμελείται να γίνεται δυνατός• και όσον το δυνατόν ικανώτερος διά την νίκην. Και τα άθλα, όπως προηγουμένως είπα, δεν είνε μικρά• δεν είνε μικρόν κέρδος να επαινεθούν παρά των θεατών, να γίνουν πασίγνωστοι και να δακτυλοδεικτούνται ως οι άριστοι μεταξύ των συναγωνιστών. Αλλά και πολλοί εκ των θεατών, οι οποίοι έχουν ακόμη ηλικίαν κατάλληλον διά να επιδοθούν εις ασκήσεις, αποκομίζουν εκ των θεαμάτων τούτων όχι μικρόν έρωτα προς την ανδρείαν και τους κόπους. Αλλά τι νομίζεις, Ανάχαρσι; Εάν κανείς αφαιρέση από την ζωήν των ανθρώπων την αγάπην προς την δόξαν, τι άλλο αγαθόν μας μένει; Και ποίος θα επεθύμει πλέον να πράξη τίποτε γενναίον; Τώρα δύνασαι να συμπεράνης από αυτά πώς θα φερθούν εις τον πόλεμον, όταν πρόκειται περί σωτηρίας της πατρίδος, των τέκνων, των γυναικών και της θρησκείας, και θα έχουν όπλα αυτοί οι οποίοι χάριν ενός κλάδου αγριελιάς και μήλων δεικνύουν γυμνοί τόσην προθυμίαν διά να νικήσουν.

Αλλά τι θα πης, εάν ίδης τους αγώνας των ορτικιών και των πετεινών, οι οποίοι γίνονται εδώ, και το ζωηρότατον ενδιαφέρον το οποίον μας κινούν; Θα γελάσης βέβαια και μάλιστα αν μάθης ότι υπάρχει νόμος, ο οποίος κανονίζει αυτά τα θεάματα, και επιβάλλεται εις όλους τους ενηλίκους να παρίστανται και να βλέπουν τα πουλιά εκείνα να διαπληκτίζωνται μέχρις εσχάτης εξαντλήσεως; Αλλ' ουδ' αυτό είνε γελοίον• διότι ολίγον κατ'ολίγον εμπνέει εις τους ανθρώπους το θάρρος διά τους κινδύνους• τους κάνει να φιλοτιμούνται, να μη φαίνωνται ανανδρώτεροι και ατολμώτεροι των πετεινών και να μη δεικνύουν ολιγωτέραν αντοχήν εις τα τραύματα ή τους κόπους ή άλλην δύσκολον επιχείρησιν. Αλλά ν' αγωνίζονται οι νέοι με όπλα και να τους βλέπωμεν να πληγώνωνται δεν το επιτρέπομεν, διότι είναι θηριώδες και καθ' υπερβολήν σκληρόν. Είνε δε προσέτι ανωφελές να φονεύωνται οι ανδρειότεροι, οίτινες περισσότερον δύνανται να χρησιμεύσουν εναντίον των εχθρών.

Επειδή δε λέγεις ότι σκοπεύεις να επισκεφθής και την άλλην Ελλάδα, να ενθυμήσαι, αν καμμιά φορά μεταβής εις την Λακεδαίμονα, να μη εμπαίξης και αυτούς, ούτε να νομίσης ότι αδίκως κοπιάζουν όταν ή διαφιλονικούντες μίαν σφαίραν εις το στάδιον, εφορμούν εναντίον αλλήλων και αλληλοκτυπούνται ή όταν εις ένα χώρον, τον οποίον περιβάλλει τάφρος με νερόν, χωρίζονται εις δύο φάλαγγας και πολεμούν μεταξύ των, γυμνοί και αυτοί, έως ότου η μία φάλαγξ η οποία φέρει το όνομα του Λυκούργου, ή η άλλη η οποία ονομάζεται εκ του Ηρακλέους, κατορθώση να απωθήση και ρίψη τους αντιθέτους εις τον νερόν• διότι μετά το αποτέλεσμα τούτο επέρχεται ειρήνη και ουδείς πλέον κτυπά τον άλλον. Θα τους ίδης δε και ξυλοκοπουμένους επάνω εις βωμόν και να τρέχη το αίμα των υπό τα κτυπήματα, οι δε πατέρες και αι μητέρες, αι οποίαι παρευρίσκονται, να μη λυπούνται, αλλά και ν' απειλούν τα τέκνα των εάν τα βλέπουν να μη αντέχουν εις τα κτυπήματα και να τα παρακαλούν να δείξουν όσον το δυνατόν μεγαλειτέραν αντοχήν εις τους πόνους και τον βασανισμόν. Υπάρχουν και παραδείγματα πολλών οι οποίοι απέθαναν εις αυτήν την άσκησιν, διότι δεν ηθέλησαν να φανούν ότι απέκαμαν ενώπιον των συγγενών των και να δείξουν αδυναμίαν. Αυτών δε τους ανδριάντας θα ίδης τιμωμένους εις δημόσια μέρη της Σπάρτης. Όταν λοιπόν θα βλέπης αυτά, να μη υποθέσης ότι ετρελλάθηκαν, ούτε να είπης ότι χωρίς καμμίαν ανάγκην βασανίζονται, ενώ ούτε τύραννος, ούτε εχθροί τους εξαναγκάζουν διότι και ο ιδικός των νομοθέτης ο Λυκούργος θα σου είπη πολλάς ευλόγους δικαιολογίας διά τας οποίας τους μεταχειρίζεται κατ' αυτόν τον τρόπον• δεν είνε εχθρός, ούτε εκ μίσους τους μεταχειρίζεται ούτω, ούτε καταναλίσκει ασκόπως την νεότητα της πόλεως, αλλά θέλει να είνε καρτερικώτατοι και να δύνανται να υποφέρουν πάσαν δοκιμασίαν οι μέλλοντες να σώζουν την πατρίδα. Αλλά και αν δεν σου δώση αυτάς τας εξηγήσεις ο Λυκούργος, νομίζω ότι και μόνος σου εννοείς ότι και αν συλληφθή ο τοιούτος εις τον πόλεμον, δεν θα μαρτυρήση κανέν εκ των μυστικών της Σπάρτης επειδή θα τον εξαναγκάσουν με βασανιστήρια οι εχθροί, αλλ' ενώ θα τον ξυλοκοπούν, αυτός θα περιγελά τους βασανιστάς του και θ' αμιλλάται προς εκείνον όστις θα τον κτυπά ποίος ν' αποκάμη ταχύτερα.

ΑΝΑΧ. Και δεν μου λες, Σόλων, και ο ίδιος ο Λυκούργος εξυλίζετο κατ' αυτόν τον τρόπον όταν είχε την ηλικίαν εκείνην ή, όταν δεν εφοβείτο πλέον να εφαρμοσθούν και εις αυτόν οι νόμοι του, εκ του ασφαλούς ενομοθέτησε τα τοιαύτα;

ΣΟΛ. Ήτο γέρων όταν έγραψε τους νόμους αυτούς, μετά την επιστροφήν του από την Κρήτην διότι είχε ταξιδεύση εις την νήσον εκείνην, περί της οποίας ήκουεν ότι έχει αρίστους νόμους, τους οποίους έγραψεν ο Μίνως ο υιός του Διός.

ΑΝΑΧ. Διατί λοιπόν και συ, Σόλων, δεν εμιμήθης τον Λυκούργον να μαστιγώνης τους νέους; Διότι και αυτό είνε καλόν και ανάλογον με τα άλλα που κάνετε.

ΣΟΛ. Αι ασκήσεις τας οποίας έχομεν, Ανάχαρσι, μας είνε αρκεταί, διότι ταιριάζουν προς τον χαρακτήρα μας, δεν μας πολυαρέσει δε να μιμούμεθα τα ξένα έθιμα.

ΑΝΑΧ. Όχι, αλλά εννοείς, πιστεύω, πόσον ανόητον είνε να ξυλοκοπήται κανείς γυμνός και να έχη τα χέρια σηκωμένα προς τα επάνω, χωρίς τούτο να προξενή καμμίαν ωφέλειαν εις ένα έκαστον ή εις την πόλιν γενικώς. Εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι, αν επισκεφθώ ποτε την Σπάρτην καθ' όν καιρόν γίνονται αυτά, δεν θα βραδύνουν να με λιθοβολήσουν• διότι θα γελώ όταν θα βλέπω να τους δέρνουν ως να είνε κλέπτες ή λωποδύτες ή να έκαμαν άλλου είδους έγκλημα. Μου φαίνεται ότι μία πόλις, η οποία κάνει τόσον γελοία πράγματα εναντίον της ιδικής της νεολαίας, δεν είνε καλά στα μυαλά της.

ΣΟΛ. Μη κατηγορής ερήμην, φίλε μου, και μη νομίζης ότι μόνον συ σκέπτεσαι ορθώς• διότι θα ευρεθή και εις την Σπάρτην κάποιος ο οποίος θα υποστηρίξη τα έθιμα εκείνα με λογικά επιχειρήματα. Αλλά τέλος πάντων, αφού εγώ σου εξέθηκα τα δικά μας και συ φαίνεσαι ότι δεν τα επιδοκιμάζεις πολύ, νομίζω ότι δεν θα είνε άδικον να ζητήσω να μου διηγηθής τώρα και συ κατά ποίον τρόπον σεις οι Σκύθαι εξασκήτε τους δικούς σας νέους, κατά ποίον τρόπον τους ανατρέφετε και πώς γίνονται καλοί και ανδρείοι πολίται.

ΑΝΑΧ. Πολύ δικαία η απαίτησίς σου, Σόλων, και ευχαρίστως θα σου διηγηθώ και εγώ τα έθιμα των Σκυθών, τα οποία ίσως δεν είνε ευγενή, ούτε όμοια προς τα δικά σας, αφού ούτε απλούν ράπισμα ανεχόμεθα, διότι είμεθα δειλοί• αλλά τέλος πάντων θα τα διηγηθώ όπως είνε. Ας αναβάλλωμεν όμως, αν θέλης, δι' αύριον αυτήν την ομιλίαν, ώστε και εγώ να λάβω καιρόν και με την ησυχίαν μου να συνάξω εις την μνήμην μου όσα πρέπει να είπω. Και τώρα ας πηγαίνωμεν, διότι εβράδυασε.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΠΑΙΔΕΥΤΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΒΙΒΛΙΑ ΑΓΟΡΑΖΟΝΤΑ{42}

Αλλ' αυτό το οποίον πράττεις τώρα είνε εναντίον προς εκείνο το οποίον επιδιώκεις• διότι νομίζεις ότι, επειδή σπεύδεις και αγοράζεις τα καλλίτερα βιβλία, θα συγκαταλεχθής με τους διακρινομένους εις τα γράμματα• αλλά τούτο εξ εναντίας αποδεικνύει και κάνει φανερωτέραν την απαιδευσίαν σου• διότι δεν αγοράζεις τα καλλίτερα, αλλά πιστεύεις εις εκείνους οι οποίοι τα επαινούν όπως τύχη και ακολουθείς τους ψευδομένους περί των βιβλίων και είσαι ασφαλής θησαυρός διά τους βιβλιοκαπήλους. Αλλά πώς είνε δυνατόν να εννοήσης ποία είνε αρχαία και μεγάλης αξίας, ποία δε κακά και αξιοπεριφρόνητα, εκτός μόνον αν συμπεραίνης τούτο εκ του ότι είνε καταφαγωμένα και κατακομμένα και ως συμβούλους εις την εξέτασιν παραλαμβάνης τους σκόρους; Διότι κατά ποίον άλλον τρόπον δύνασαι ασφαλώς και ακριβώς να κρίνης το περιεχόμενον αυτών;

Αλλά παραδέχομαι προς στιγμήν ότι δύνασαι να διακρίνης όσα ο Καλλίνος τόσον καλλιτεχνικώς, ή ο περίφημος Αττικός μετ' επιμελείας αντέγραψαν {43}• τι όφελος θα έχης εκ του αποκτήματος, αφού ούτε το κάλλος των βιβλίων γνωρίζεις, ούτε αν τα μεταχειρισθής δύνασαι να απολαύσης το κάλλος αυτών περισσότερον παρ' όσον ο τυφλός απολαμβάνει το κάλλος της εφηβικής μορφής; Συ δε βλέπεις μεν με ανοικτούς οφθαλμούς τα βιβλία και μάλιστα κατά κόρον και αναγινώσκεις τινά εξ αυτών με τόσην ταχύτητα και τόσας παραλείψεις, ώστε ο οφθαλμός προλαμβάνει το στόμα. Αλλά τούτο δεν είνε αρκετόν έφ' όσον δεν εννοείς τας αρετάς και τα ελαττώματα των περιεχομένων και δεν αντιλαμβάνεσαι την γενικήν έννοιαν και την κατασκευήν της φράσεως, ούτως ώστε να εννοής εις ποία ακολουθεί τον ορθόν κανόνα ο συγγραφεύς και πόσα είνε κίβδηλα και νόθα και παραχαραγμένα. Τι λοιπόν; Θα είπης ότι και αυτά τα γνωρίζεις χωρίς να τα μάθης; Πώς, εκτός αν έλαβες παρά των Μουσών κλάδον δάφνης όπως κάποιος ποιμήν• {44} αλλ' υποθέτω ότι ούτε εξ ονόματος γνωρίζεις τον Ελικώνα όπου λέγεται ότι κατοικούν αυταί αι θεότητες, ούτε κατά τους παιδικούς σου χρόνους κατέγινες εις αυτά τα πράγματα• εκ μέρους σου δε και μόνον ν' αναφέρης το όνομα των Μουσών είνε ασεβές. Διότι εκείναι δεν εθεώρησαν μεν ανάξιον αυτών να εμφανισθούν εις άνδρα σκληραγωγημένος δασύτριχον και ηλιοκαή, αλλά προς άνθρωπον οποίος είσαι συ —και δι' όνομα της Λιβανίτιδος {45} μη με αναγκάσης ν' αναφέρω από τούδε τα πάντα φανερά ούτε να πλησιάσουν θα κατεδέχοντο κατ' ουδένα τρόπον αντί δε να δώσουν δάφνην, με μυρίκην ή και φύλλα ακαλήφης {46} θα εμαστίγωνον και θ' απεδίωκον τον τοιούτον, ώστε να μη μολύνη τον Ολμειόν {47} ή την κρήνην του Ίππου, της οποίας τα νερά επιτρέπεται να πίνουν μόνον τα διψώντα ποίμνια ή ποιμένες έχοντες τα στόματα αγνά.

Αλλ' όσον και αν είσαι αναίσχυντος και θρασύς εις τα τοιαύτα, δεν θα τολμήσης να είπης ότι εσπούδασες ή ότι εκοπίασες ποτέ εις την μελέτην των βιβλίων, ότι υπήρξε διδάσκαλός σου ο δείνα ή ότι με τον τάδε συνεσπούδασες. Ελπίζεις όμως τώρα ότι αρκεί μόνον η απόκτησις πολλών βιβλίων διά να καλύψουν όλας σου αυτάς τας ελλείψεις. Αλλ' υπόθεσε ότι ηγόρασες και έχεις όλους τους λόγους του Δημοσθένους, όπως ιδιοχείρως τους έγραψεν ο ρήτωρ, και τας ιστορίας του Θουκυδίδου, όπως ευρέθησαν οκτάκις αντιγεγραμμέναι και καλλιγραφημέναι παρά του Δημοσθένους και αυταί, προσέτι δε όλα εκείνα τα βιβλία τα οποία ο Σύλλας έστειλεν εξ Αθηνών εις την Ιταλίαν• κατά τι θα είσαι διά ταύτα περισσότερον μορφωμένος, και αν ακόμη τα στρώνης και κοιμάσαι επάνω ή τα συγκολήσης και τα φορής ως ενδύματα και περιφέρεσαι με αυτά; Κατά την παροιμίαν ο πίθηκος είνε πίθηκος και με χρυσά στολίδια. Και συ λοιπόν κρατείς και αναγινώσκεις πάντοτε βιβλία, από δε τα αναγινωσκόμενα ουδέν εννοείς, αλλ' είσαι όνος ο οποίος ακούεις λύραν και κινείς τα ώτα. Αν η απόκτησις βιβλίων ανεδείκνυε και πεπαιδευμένον τον κάτοχον αυτών, το πράγμα αληθώς θα είχε μεγάλην αξίαν και θα το είχατε μόνον σεις οι πλούσιοι, διότι μόνον σεις θα ηδύνασθε να αγοράζετε την παιδείαν, υπερβαίνοντες ημάς τους πτωχούς. Τότε δε ποίος θα ηδύνατο να συναγωνισθή εις τα γράμματα και με τους εμπόρους και τους βιβλιοπώλας, οι οποίοι έχουν και πωλούν τόσα βιβλία; Αλλ' αν θελήσης να τους εξετάσης θα ίδης ότι και αυτοί δεν είνε πολύ καλλίτεροί σου κατά την πνευματικήν μόρφωσιν, αλλά βαρβαρίζουν εις την γλώσσαν, όπως συ, είνε δε ανόητοι κατά την σκέψιν, πράγμα επόμενον δι' εκείνους οίτινες δεν ησκήθησαν να διακρίνουν τα καλά από τα άσχημα. Ενώ δε συ έχεις δύο ή τρία τα οποία ηγόρασες παρ' αυτών, αυτοί και νύκτα και ημέραν τα έχουν εις τα χέρια των. Προς ποίον σκοπόν λοιπόν τα αγοράζεις, εκτός εάν νομίζης ότι και αυταί των βιβλίων αι αποθήκαι είνε σοφαί, αφού περιέχουν τόσων αρχαίων συγγράμματα; Αλλ' εάν θέλης, απάντησέ μου εις μερικά ερωτήματα• ή μάλλον, επειδή τούτο σου είνε αδύνατον, απάντησε διά νευμάτων καταφατικών ή αρνητικών εις τας ερωτήσεις μου. Εάν κανείς χωρίς να γνωρίζη να παίζη αυλόν απέκτα τους αυλούς του Τιμοθέου ή του Ισμηνίου, τους οποίους ο Ισμήνιος ηγόρασεν εις την Κόρινθον επτά τάλαντα, έπεται ότι διά τούτο και θα ηδύνατο να παίζη αυλόν; Ή το απόκτημα θα του ήτο ανωφελές, αφού δεν θα ηδύνατο να το μεταχειρισθή κατά τους κανόνας της τέχνης; Σωστά ένευσες αρνητικώς• διότι και τους αυλούς του Μαρσίου ή του Ολύμπου αν αποκτήση, δεν δύναται να αυλήση εκείνος ο οποίος δεν έμαθε. Νομίζεις δε ότι, εάν κανείς αποκτήση τα τόξα του Ηρακλέους και δεν είνε Φιλοκτήτης, ώστε να δύναται να τα εντείνη και να τοξεύη ευστόχως, θ' αναδειχθή καλός τοξότης; Όχι ένευσες και διά τούτο. Ομοίως και ο μη γνωρίζων ναυτικά και ο μη εξασκηθείς εις την ιππασίαν, εάν ο μεν πρώτος παραλάβη πλοίον τελείως κατασκευασμένον και κατά το κάλλος και κατά την στερεότητα, ο δε δεύτερος αποκτήση ίππον Μηδικόν ή Θεσσαλικόν ή κοππαφόρον {48} μου φαίνεται ότι και οι δύο θα αποδειχθούν μη δυνάμενοι να μεταχειρισθούν ο μεν το πλοίον, ο δε τον ίππον. Συμφωνείς και εις τούτο; Άκουσε τώρα και κάτι άλλο και συμφώνησε και εις αυτό. Εάν κανείς, όπως συ αγράμματος, αγοράζη πολλά βιβλία, δεν δίδει αφορμήν σκωμμάτων εναντίον του δι' αμάθειαν; Διατί διστάζεις να συμφωνήσης και εις τούτο; Μου φαίνεται ότι η απόδειξις είνε σαφής και εκείνοι οι οποίοι τον βλέπουν έχουν ευθύς πρόχειρον την φράσιν: «Ποία σχέσις μεταξύ σκύλου και λουτρού;».