Part 12
13) Η λέξις επί της εννοίας των εξ εκάστης Ελληνικής χώρας Ελλήνων (Αρκάδων, Ηλείων κ.λ.π.).
14) Ή: «δυνάμεθα δε να τους περιποιούμεθα (να τους θεραπεύομεν) ευκόλως, όταν θέλωμεν».
15) Δηλαδή οι Ηρακλεώται και Σινωπείς.
16) Ή: κατά μήνα
17) Νόμισμα χρυσούν της πόλεως Κυζίκου, ίσης αξίας προς τον δαρεικόν.
18) Ή: αφ' ενός μεν διότι κατάγομαι εκείθεν, αφ' ετέρου δε, διότι υπηρέτησα εν αυτή ποτε (υπό τον Φαρνάβαζον) με τον Κλέαρχον και τον Δερκυλίδαν.
19) Δηλαδή εξαιρετικά και χρήσιμα.
19α) Τα επί των σπλάγχνων των σφαγίων σημεία.
20) Ο αιώνιος και εν ειρήνη και εν εκστρατεία και εν πολέμω τυχοδιωκτισμός του Έλληνος! Το φοβερόν σαράκι, εις το οποίον είναι απολύτως αδύνατον να συμπηχθή ποτε &μεθοδικώς& εις Κράτος η φυλή μας.
21) Περίπου ό,τι παρ' ημίν συλλαλητήριον.
22) Ή — κατά τον Πανταζίδην — διότι ενόμιζεν (ο Κλεάρετος) ότι ήτο φιλικόν «το χωρίον»
23) Η κατά νεοελληνικήν αντίληψιν μετάφρασις του «αισθόμενοι δε τους βαρβάρους όποι ίοιεν» = &μας έγειναν κι' αυτοί κουνούπι!&
24) Αυτό το «μα τον Δία» δι' Έλληνας φοβηθέντας είναι αμίμητον. Ήτον αδύνατον να πιστεύση ο Ξενοφών ότι υπάρχουν «Έλληνες φοβούμενοι». Απείθαρχοι, αναρχούμενοι, αυθαίρετοι, δολοφόνοι — μάλιστα. Αλλά με φόβον Έλληνες!;
25) Σκήπτρον κρατούμενον υπό του κήρυκος ως σημείον του επαγγέλματός του, με το οποίον δε πάντοτε παρίσταται ο Ερμής ως προστάτης Θεός των κηρύκων.
26) Είδος πρέσβεως, ον μετεχειρίζοντο μόνον εν καιρώ πολέμου, ενώ τον καθ' αυτό «πρέσβυν» μετεχειρίζοντο και εν ειρήνη και εν πολέμω.
27) «Τα ερυμνά (έχειν τινά) υπερδέξια» είναι η αρχαία έκφρασις.
28) Το παρόν κεφάλαιον δεν είναι βέβαια και το μόνον, εις ό τόσον εξόχως δοκιμάζεται το σκωπτικόν και πικρόχολον και ειρωνικόν του Ξενοφώντος πνεύμα. Δι' όλης της Καταβάσεως αυτής πολλάκις δίδονται αφορμαί εις τον Ξενοφώντα ν' αποδείξη ότι μία οιαδήποτε μεγαλοφυία, έστω και στρατηγική, δεν είναι και πολύ μακράν του μεγαλοειρωνικού πνεύματος των εγκοσμίων, οιουδήποτε κύκλου της Ζωής, έχοντος πάντοτε ως κέντρον του τον τρανταχτικώτερον του σαρκασμού σπασμόν, ακόμη και αν υπό τας σοβαρωτέρας εμφανίζεται συνθήκας.
29) Ή: να γείνη αφορμή παρανομιών.
30) Ίδε Βιβλ. Ε', Κεφ. Α', Παραγρ. 16 — ένθα οι φρουρήσαντες ενόμισαν Ελληνοπρεπέστατον να ποιήσωντι και κάποια ρεμούλα στα φορτία, ων φρουροί ετάχθησαν!
31) Νόμισμα 100 δρ. Αττικών.
32) Ομολογεί δηλ. ότι, εάν υπό τας, ας αναφέρει περιστάσεις ήτον απαθής, θα ωμοίαζεν ου μόνον κατά την υπομονήν, αλλά και κατά την αντοχήν εις τους κόπους με τον γάδαρον, ουδένα αισθανόμενον κόπον, όταν ασελγαίνη.
33) Ή: παρουσιασθείς έξαφνα μπροστά σου,
34) Κατά λέξιν: «Τι λοιπόν; απήντησεν, απέθανε κατά τι ολιγώτερον, αφού εγώ σου τον παρέδωκα;». Δηλ. τι σημαίνει, αφού και κατόπιν, άμα σου τον παρέδωκα, απέθανεν!!
35) Κατά την υπό του Μ. Ναπολέοντος του 1799 εκστρατείαν της Συρίας χολέρα ενέσκηψεν εις τον Γαλλικόν στρατόν. Ζήτημα ηγέρθη τότε μεταξύ του Αυτοκράτορος και των ιατρών του ως προς τους προσβαλλομένους και βασανιζομένους από την νόσον στρατιώτας του. Το ζήτημα: αν οι άπαξ προσβαλλόμενοι επετρέπετο ή όχι από την φιλανθρωπίαν να «προϊαφθούν εις Άδην» διά δηλητηριάσεως. Και τούτο, διά να μη βασανίζωνται, χωρίς καμμίαν καν ελπίδα σωτηρίας. Οι ιατροί απεφάνθησαν ότι η τοιαύτη δηλητηρίασις ήτον έργον φιλανθρωπίας. Αμέσως δε και ετέθη εις ενέργειαν. — Αλλά το ζήτημα αυτό κάποτε τίθεται επί τάπητος και σήμερον ακόμη εν Ευρώπη. Πάντοτε όμως νικά η ψήφος εκείνων οίτινες νομίζουν, ότι ούτε επί ενός λεπτού ζωής έχει δικαίωμα ο ιατρός ή οι συγγενείς του αρρώστου, υπό το πρόσχημα της απαλλαγής αυτού από τους πόνους. Η κοινωνιολογική φιλοσοφία ούτω απεφάνθη. Και η ζωή των εξ οιασδήποτε νόσου νοσούντων είναι σεβαστή σήμερον υφ' όλων. Το πόρισμα, λοιπόν, του συγχρόνου πολιτισμού αυτό προ χιλιάδων ετών ο Ξενοφών αισθάνεται ως πόρισμα του ανθρωπισμού του υπέρτατον, ως υποχρέωσιν, ως καθήκον, ως τιμήν και ευλάβειαν επιβαλλομένην προς την ευγενεστέραν εκδήλωσιν της επί γης ζωής, &προς την ζωήν του ανθρώπου&.
36) Ή: να επιδιώκουν δι' οιουδήποτε τρόπου παν θεμιτόν και αθέμιτον
37) Η λέξις εγράφη επίτηδες, χάριν της μετ' αυτήν ερχομένης ποιητικής μεταφοράς.
38) Ίδε τα εν τω Γ' βιβλ. 2, 31 αποφασισθέντα.
39) Ή: όσους ενόμιζαν ότι ήτον ορθόν και δίκαιον (να τους προσκαλέσουν)
40) Έως εδώ ο χορός ομοιάζει με τον σημερινόν Αρναούτικον (Αρβανίτικον, υπό την γενικωτέραν του μορφήν), αναπηδήμασι και μαχαίραις χορευόμενον. Κατόπιν δε με τον υπό των Αραβοφώνων κατοίκων του Λιβάνου, ον είδα εγώ αυτός εν Παλαιστίνη, των κύκλω θεωμένων εκεί αναβοώντων ευχάς υπέρ του Πατισάχ, του Πατριάρχου και του Μοναστηρίου των Ρωμαίων.
41) Ολόκληρος ηθοποιία εδώ λαμβάνει χώραν. Εν γένει πρόκειται περί ωραιοτάτων ηθογραφικών σκηνών, τας οποίας η εν τω φιλολογικώ τούτω είδει αδύνατος του Ξενοφώντος πέννα αδυνατεί να περιγράψη με όλον των τα χρώμα και το κάλλος. Σήμερα τοιαύται ηθογραφικαί σκηναί έχουν πολύ ζωηροτέρους, ευχρωμοτέρους και παραστατικωτέρους συγγραφείς προς περιγραφήν αυτών και εξεικόνισιν.
42) Σαν να προφυλάσση δήθεν ούτω με το σώμα του τα βώδια του από την αρπαγήν.
43) Τοιούτος χορός με γονατίσματα είναι και ο εν τη βορειοδυτική Ελλάδι, Ηπείρω και κάτω Αλβανία, όπου και οι Τσάμηδες, ορχούμενος Τσάμικος χορός.
44) Ο προς το σύγχρονον ύφος και το σύγχρονον χρώμα και την σύγχρονον ζωήν και έκφρασιν και γραφικότητα προσανατολισμός της ηθογραφικής αυτής σκηνής, όπως και τόσων άλλων, οφείλεται εις τον μεταφραστήν. Εις τον Ξενοφώντα η περιγραφή αυτής και άτονος είναι και ανωμαλωτάτη.
45) Έκαστος μέδιμνος = 52 1/2 λίτρας περίπου.
46) Έκαστος αμφορεύς = 39 περίπου λίτρας.
47) Ή: . . . ανάγκην διαβιβαζομένων προς αλλήλους διαταγών
48) Ως είναι συντεταγμένον το σχετικόν χωρίον, είναι δυσερμήνευτον.
49) Ή: του σήκωσαν το κεφάλι
50) Ίδε βιβλίον Γ'. Κεφάλ. Α', 11.
51) Ή .... και πριν ή γείνουν (εις κάθε των διάβημα) οδηγοί των.
52) Επί του χωρίου τούτου ο ουχί άπαξ σφαλλόμενος εις τας ερμηνείας του Πανταζίδης φορτώνει τρεις αλληλοσυγκρουομένας ερμηνείας, παρουσιάζων τον Ξενοφώντα εδώ μεν θέλοντα να συνάρχη με τον Τιμασίωνα, εκεί δε όχι, πάρα κάτω δε και θέλοντα και μη θέλοντα. — Ίδε Πανταζίδου έκδοσιν Κύρου Αναβάσεως σελ. 407, § 32 σημ.
53) Περί τους 700 μόνον οπλίτας. Και εννοεί τον Χειρίσοφον.
54) Των πολιορκουμένων
55) Ή: αφού τόσους Έλληνας από άφευκτον θα σώσωμεν καταστροφήν.
56) Ή: με τ' όνομα του Θεού αρχίζομεν κάθε έργον μας.
57) Η διά των πυρών φοβέρα αυτή του Ξενοφώντος αποτελεί βεβαίως τον μεγαλοφυέστερον τύπον του δόλου και της πανουργίας, υπό την αρχαίαν αυτών έννοιαν.
58) Έκαστον πλέθρον ως μέτρον εκτάσεως ισοδυναμεί με το 1/6 του σταδίου.
59) Ή: έφθασεν η τελευταία
60) Είναι πολύ περίεργον ότι ουδ' ελαχίστων καν επιθανατίων λέξεων ??? ο Ξενοφών την μνήμην στρατηγού, οίος ο Χειρίσοφος, και μάλιστα Λακεδαιμονίου.
61) Περί του εάν δηλ. και πώς θα προμηθευθώμεν τα προς συντήρησίν μας
62) Η του Πανταζίδου ερμηνεία μου φαίνεται ανάρμοστος εις την ευσέβειαν του Ξενοφώντος, θέλοντος — κατ' αυτόν — να ίδη «αν βγαίνη τίποτε» από την, ην απαιτεί, ο στρατός θυσίαν!
63) Δηλ. την ουράν του όλου στρατεύματος, όπως ο Πανταζίδης ερμηνεύει λέγων ότι κέρας ενταύθα = άπαν το εν πορεία στράτευμα.
64) Εννοεί ουχί «τους πρώτους, φανέντας», αλλά τους πρώτους πάντων των νεκρών.
65) Εις την οποίαν κατέληγον όλαι αι εξ εκάστης των κωμών άγουσαι ατραποί.
66) Το χωρίον αυτό, ως και το ανωτέρω, ως και πλείστα άλλα, όπως αυτά, στρυφνότατα, ων ελάχιστα μόνον ανεγράψαμεν ώδε υπό τοιαύτην ή τοιαύτην ερμηνείαν, είναι τεκμήρια ολοφάνερα αναιρούντα την ασυδότως κρατούσαν ως προς τον Ξενοφώντα γνώμην των ημιμαθών ή των επιπολαίων: ότι ο Ξενοφών είναι — καλέ — «εύκολος»! Ό,τι λέγεται δηλ. απάνου-κάτω περί της Ιταλικής γλώσσης από τους περιορίζοντας την Ιταλικήν εις τα «μακαρόνια» της ή εις το «come state». Ότι τάχα είναι η ευκολωτέρα των γλωσσών, ενώ — ως γλώσσα του Αριόστου ή του Δάντου — είναι μία από τας δυσκολωτέρας, ποιητικώς δε ανωμαλωτέρας της Ευρώπης.
67) Επίσης και τα δύο ερωτήματα αυτά είναι από τα θαλασσωδέστερα χωρία του συγγραφέως, Δηλίου χρήζοντα κολυμβητού. Βεβαίως και αυτών και των ανωτέρω και οιουδήποτε άλλου χορίου ή διάστρυφνος σύνταξις αυτή — η κατά τινας προερχομένη και από συντακτικήν και γραμματικήν αμάθειαν του γράφοντος — γνώμη ουχί πολύ απίθανος — βεβαίως οφείλεται, αν μη καθ' ολοκληρίαν, τουλάχιστον κατά το πλείστον, εις τας διά μέσου των αιώνων φρικώδεις των χειρογράφων Οδυσσείας και εις τας μωράς πολλάκις υπό τούτου ή εκείνου διορθώσεις των αμφισβητουμένων χορίων του κειμένου. Είναι δε περίεργον πώς ο εν τοις πλείστοις του Ξενοφώντος σωφρονών και ευκρινώς διορθών αυτόν μακαρίτης Πανταζίδης δεν αντελήφθη ή δεν είδε το θαλασσόδαρμα των χωρίων τούτων. Αλλ' ούτε και κανείς εκ της χορείας των Γερμανών κριτικών, ους εις την έκδοσίν του παρατάσσει, έλαβεν αυτά υπ' όψει του, ει και ησχολήθησαν πολλάκις περί παρωνυχίδος.
68) Δεινολογικός χαριεντισμός του Ξενοφώντος παρομοιάζοντος με φάραγγα τον Πόντον.
69) Άνθρωπος με τόσον στερεάν λογικήν ως ο Ξενοφών, με οξύτατον το πνεύμα, με ευπερίστροφον και σοφιστικήν πολλάκις την διάνοιαν, όπως εδώ, δυνάμενος να παρουσιάζη και αυτόν ακόμη τον κίνδυνον ως μέλι και ως ζάχαρη και ως κάντιο, δύναμις πειστική τεραστία, με την αντίληψιν των πραγμάτων υφ' όλας τας γωνίας των — ερωτάται: πώς πιστεύει εις τας επιδοκιμασίας των Θεών και τας εγκρίσεις με τόσην απλότητα ψυχής; Τοιούτο πνεύμα πας τις βλέπει ότι έχει &σύγχρονον& την διπλωματικήν και πολιτικήν αντίληψιν των ζητημάτων. Παρά την απλότητα, η ταχύτης του εις το εμφρόνως σκέπτεσθαι και κρίνειν φθάνει εις θαυμασμόν. Καταναλίσκεται πειθώ και δύναμις διανοητική, ήτις, μετηνεγμένη εις τα καθ' ημάς, θα ηδύνατο ίσως να χρησιμεύση προς λύσιν του . . . Ανατολικού ζητήματος! Και όμως &πιστεύει& εις τα σφάγια! Και όμως &πιστεύει& εις τα όρνεα! Θα εσυμβιβάζετό ποτε εις την ψυχήν του Μέτερνιχ πίστις εις τον Θεόν τοιαύτη με οίαν ούτος είχε διπλωματικήν περίνοιαν; — Είναι βεβαίως και αυτό ένα από τα αινίγματα — τα άλυτα εις αιώνα αινίγματα — του Αρχαίου Πνεύματος.
70) Συμφώνως προς την οποίαν: όταν εξήρχετο προς αρπαγήν όλος ο στρατός, παν ό,τι ήθελεν αρπάση έκαστος, να μην ανήκη εις αυτόν, αλλά να ήναι κοινόν κτήμα όλου του στρατεύματος. — Ίδε ανωτέρω, σελ. 85.
71) Ή: να παραδοθή εις τον Κλέανδρον, διά να δικασθή.
72) Επροτίμησε,
73) Επιθυμεί.
74) Να μας ακολουθούν.
75) Τον Δέξιππον.
76) Τα εντός γωνιωδών αγκυλών τιθέμενα χωρία κρίνονται ως αμφισβητησίμου γνησιότητος υπό των κριτικών.
77) Ή: αν και νομίζεις ότι πρέπει να εισαχθώ εις δίκην ως αδικήσας.
78) Ή: είναι πεπρωμένον
79) Μία υποχώρησις του Άρχοντος γεννά δέκα υποχωρήσεις του Λαού. Όταν ο Λαός αυτός ήναι βέβαια ο Ελληνικός. Ουδέν του κολακεύει το εγώ περισσότερον, όσον η ταπείνωσις, η συγκατάβασις, η υποχώρησις, η συγγνώμη, η συντριβή. Επί τη βάσει της ψυχολογικής του αυτής γραμμής, της και κυριωτάτης εις την κοινωνικήν και πολιτικήν ζωήν του, ποία τάχα θαύματα — και σήμερον ακόμη — τάξεως και ευνομίας και πειθαρχίας και ρυθμού δεν θα ηδύναντο να συντελεσθούν εις την Ελλάδα;
80) Όλη η αθηναϊκή υπερηφάνεια φανερώνεται εις την άρνησιν αυτήν του Ξενοφώντος. Είναι υπερήφανος και ευφιλοτίμητος ανέκαθεν ο Αθηναίος. Δύναται να περιφρονήση όλων των παντός είδους ηγεμόνων Σεύθηδων τας προσφοράς. Να ορθωθή σαν στήλη άκαμπτος. Τας οφρύς του να επάρη υψηλοφρόνως. Και σαν ευπατρίδης, που είναι φύσει, να βάλη εις την θέσιν του κάθε θέλοντα να εξαγοράση την ψυχήν του, ή να θίξη την φιλοτιμίαν του, ή να ταπεινώση το εγώ του χρυσοκάνθαρον. Ιδανικόν τοιαύτης υπερηφανείας τέλειον δεν ήτο δυνατόν ή να ήναι ο Ξενοφών ο Αθηναίος ούτος.
81) Αθάνατον Βυζάντιον! Προ δυόμισυ χιλιάδων ετών ο Ελληνισμός έβραζε στα στήθη σου . . . Τετρακόσια χρόνια προ Χριστού υπάρχει ισχύς Ελληνική εκεί παρά τας πύλας της Ασίας και Ευρώπης. Από Ελληνικόν που είσαι εκρωμαΐζεσαι. Και από Ρωμαϊκόν που είσαι εξελληνίζεσαι . . . Στέφανος αιωνίου Ελληνισμού ακάνθινος είναι λοιπόν η εξέλιξίς σου. Ο τρόμος δε, υφ' ον τραντάζεσαι εις το θέαμα της ορμής εκείνης των Μυρίων, είναι έκτοτε το σύμβολον των αδιακόπων και αιωνίων τρόμων σου εις κάθε υπέρ της Ελληνικής ιδέας αναπαλμόν σου . . . Τι ειρωνεία τραγική υπάρχει των τυχών σου εις τον εξ Ελλήνων προς Έλληνας εμποιηθέντα απρόοπτον εκείνον φόβον! Εις πανικόν σ' έρριψαν τότε Έλληνες πεινώντες! Οι Σπαρτιάται πτήσσουν προ αυτών. Οι ναύαρχοι και οι αρμοσταί σου φεύγουν. Και μόνον ένας Αθηναίος έπρεπε να ήναι εκεί υπό τα τείχη σου, διά να σε ησυχάση, διά να σε γλυκάνη και πάλιν . . . — αθάνατον Βυζάντιον!
82) Κατά λέξιν: Αλλ' εάν, παραδιδόμενοι εις την οργήν μας.
83) Αναφέρεται εις την προ τεσσάρων μόλις ετών γενομένην πτώσιν των Αθηνών, κατόπιν της εν Αιγός Ποταμοίς καταστροφής.
84) Ο Ξενοφών
85) Ή: θα κατορθώση να έλθη εις το Βυζάντιον.
86) Τέλειον ξεχαρβάλωμα! Και εξευτελισμός Ελλήνων καθ' Ελλήνων. Είναι η εποχή της ακμής της Βισμαρκείου Σπάρτης τότε, και οι αρμοσταί της και οι ναύαρχοί της έχουν κηρύξη, 400 έτη π. Χ., προνειτσισταί αυτοί, το ευαγγέλιον του Νειτσισμού κατά παντός ανθισταμένου την εποχήν εκείνην εις τον τύφον των.
87) Και αυτή και άλλαι τινές παραμένουν ως εν τω κειμένω προς αποφυγήν της δι' ωρισμένας φράσεις, όπως το «ως τάχιστα», το «τα επιτήδεια», το «ως αν δύνηται» και άλλαι τινές ακόμη, συνήθους εις τον Ξενοφώντα ταυτολογίας.
88) Δηλ. εις τας περί το Βυζάντιον κώμας.
89) «Ενδίφριος ικέτης» κατά το κείμενον.
90) Δηλαδή εις τας περί το Βυζάντιον κώμας
91) Αν δηλ. θα δεχθώμεν μάλλον τας προτάσεις του Αριστάρχου ή του Σεύθου.
92) Ή, κατά λέξιν: θα πιστεύσωμεν τότε ότι μας ξενίζεις.
93) Εκ Μαρωνείας της Θράκης καταγόμενος.
94) Κατοίκους του Παρίου.
95) Κατά το κείμενον: «Εύνους δε σοι (τω Ξενοφώντι), ων (ο Σεύθης), παραινώ (εγώ). — Δηλ. ονομαστική απόλυτος! Δεν είναι δε η πρώτη παρά τω Ξενοφώντι. Αλλ' είναι άρα γε «σφάλμα» η ονομαστική απόλυτος; Η Δημοτική μας, υπό τύπον συντακτικόν και γραμματικόν 'δικόν της, την έχει καθιερώση ως θεσμόν. Ζη εις την ζωντανήν γλώσσαν του λαού, χωρίς να φαίνεται και χωρίς να προσβάλη κανένα «όρον τέχνης» εις την φράσιν.
96) Μέτρον διά τα σιτηρά, διατηρηθέν κατ' όνομα παρά τοις Τούρκοις (schinik).
97) Κατ' αρχαίον Θρακικόν έθιμον.
98) Μουσικόν όργανον με 20 χορδάς, ομοιάζον με άρπαν.
99) Μεταξύ των μη Ελλήνων Θρακών και των Ελλήνων ουδεμία πραγματική συγγένεια υπήρχε. Κάποιο μύθευμα περί συγγενείας του εν Δαυλεία της Φωκίδος βασιλέως των Θρακών Τηρέως προς τον πρόγονον του Σεύθου Τήρην αναιρείται υπ' αυτού του αναφέροντος τούτο (Θουκυδίδου Β', 29). Εάν εν τούτοις ήναι πεπρωμένον ν' αντλώμεν ακόμη δικαιώματα επί ταύτης ή εκείνης της χώρας, ουχί εκ της δυνάμεώς μας, αλλ' εκ της προγονικής ευκλείας μας, βεβαίως τα επί της Θράκης οιαδήποτε δικαιώματά μας δεν θα στηρίξωμεν επί τοιούτων μυθικών συγγενειών, διά ν' αποδείξωμεν ότι οι Θράκες ήσαν Έλληνες ανέκαθεν, ή τουλάχιστον ότι εσυγγένευαν προς Έλληνας, αλλά κυρίως επί του εξ αποίκων Μεγαρέων Ελληνισμού του Βυζαντίου και των περιχώρων του — &της μόνης προ Χριστού ιστορικώς πραγματικής αποδείξεως& ότι η κατόπιν ένδοξος εκείνη «Βασιλεύουσα» δεν δύναται να ήναι ξένη των ονείρων μας.
100) Ή: κατεσκήνωσαν αυτού.
101) Ή: Και τα μεν λάφυρα απέστειλε τον Ηρακλείδην εις την Πέρινθον να τα πωλήση.
102) Εννοεί τας σήμερον καλουμένας _βράκας_, ένδυμα ούτινος εστερούντο οι αρχαίοι, διά τούτο δε και ονομάζει ο Ξενοφών, όπως τα περί τα στέρνα, και τα περί τους μηρούς καλύμματα «χιτώνας».
103) Αυτό το: «Ο παις» αντί του: «Το παιδί» και τόσα άλλα ζώντα μόνα των εις την μετάφρασιν αυτήν την ζωήν της μούμιας θ' απεστέλλοντο όλα ες κόρακας, εάν η καθ' όλα τα άλλα τιμιοτάτη αύτη εργασία δεν επεβάλλετο εκ διαφόρων λόγων, εν οίς οι «Εθνικοί» δεν είναι οι ολιγώτερον πράγματι σπουδαίοι, να περιενδυθή την καθαρεύουσαν, το αιώνιον αυτό «αντιλεγόμενον σημείον» των λογίων μας, υπό την οποίαν η μόνη ήτις διετηρήθη εκ του πρωτοτύπου αρετή — η και πρωτίστη — είναι η θεία του Ξενοφώντος αφέλεια και απλότης. Τις οίδεν όμως πάλιν, αν η απλότης και η αφέλεια αύτη θα διετηρείτο ούτω υπό ένδυμα άλλο — ύφους, τόνου, κινήσεως, ζωής, χρώματος ένδυμα συγχρόνου; Τις οίδε δηλ. εάν δεν έπρεπε, πέραν κάθε τραγικής αράς κατά της καθαρευούσης, να μεταφρασθή ως μετεφράσθη η «Ανάβασις», διά να διατηρηθή όλη η απλότης εκείνη και αφέλεια;
104) Λόγχη = η σιδηρά τριγωνοειδής άκρα του δόρατος.
105) Εν τω κειμένω: «ζεύγη ημιονικά τρία».
106) Εν τω κειμένω: «βοεικά ζεύγη»
107) Πρόκειται περί εμπορίου βιβλίων χειρογράφων, αποστελλομένων εξ Ελλάδος χάριν των περί τον Πόντον πολυπληθών Ελλήνων.
108) Η κατωτέρω αγόρευσις αποτελεί, όπως και η πάρα κάτω προς τον Σεύθην, ένα τέλειον αποδείξεως και πειθούς και σκέψεως και ευστροφίας και συνθέσεως αριστούργημα. Εις την μετάφρασιν χάνει τα δύο τρίτα του τιμιωτάτου και υπερόχου ύψους της. Ο αναγνώστης όμως θα ηδύνατο και εις αυτήν ακόμη να διίδη — αρκεί ολίγον να προσέξη — όλην την δύναμιν της Ξενοφωντείου λογικής και σκέψεως.
109) Εννοεί κατά την ισχύν και το αξίωμα. Τοιούτοι δε ήσαν οι Λακεδαιμόνιοι.
110) Η κατ' έννοιαν ερμηνεία του χωρίου αυτού ανήκει ακεραία εις τον Πανταζίδην. Η συμφώνως προς το κείμενον, ην ημείς κατά το μάλλον ή ήττον ακριβώς ακολουθούμεν, ήτο, διά την στρυφνότητά του, _εντελώς αδύνατος._
111) Ο Πανταζίδης λέγει Βιβλ. Ζ', Κεφ. στ', § 41) ότι οι νεώτεροι εκδόται, αντί της έκ τινων χειρογράφων γραφής: «είπεν αινετώς υπέρ Ξενοφώντος» = είπε κατά τρόπον άξιον επαίνου υπέρ του Ξενοφώντος, επροτίμησαν την γραφήν άλλων χειρογράφων: «είπεν ενετός υπό Ξενοφώντος» = είπεν εγκάθετος υπό του Ξενοφώντος! Την γραφήν δε ταύτην και την υιοθετεί εν τη εκδόσει του. Παραδέχεται δηλαδή ότι &ένας Ξενοφών& έβαλε τον Αθηναίον Πολυκράτην να ομιλήση υπέρ αυτού! Χωρίς να σκεφθή ουδέ καν το στοιχειώδες τούτο: ότι θα ήτο η μεγαλητέρα εκδήλωσις της συγγραφικής απρονοησίας και κουφότητος το να &ομολογήση αυτός ούτος ο Ξενοφών εις το έργον του& ότι έβαζεν ως συνηγόρους του, εγκαθέτους. Ότι επομένως και μικράνθρωπον θα τον παρουσίαζεν ούτω και δειλόν.
112) Εννοεί τους κατοίκους των δωρηθεισών εις τον Μηδοσάδην κωμών, ας οι περί τον Ξενοφώντα ελεηλάτουν.
113) Δι' όντινα θα ήθελε να λάβη ιδέαν τινά ου μόνον περί του εν γένει χαρακτήρος των Σπαρτιατών, αλλά και της ως έκ τινος &ηθικής Νίτσε& εμπνεομένης ψυχικής αυτών δυνάμεως, θα ήρκει και μόνη η απάντησις αύτη των Λακώνων.
114) Υπό την καθολικότητα της γνώμης ταύτης του Ξενοφώντος υπονοείται ο κατακρατών τα χρήματα των Ελλήνων Σεύθης.
115) Ως εκ της κατακρατήσεως του μισθού.
116) Εννοεί τους νεωστί γενομένους, διά της βοηθείας των Ελληνικών όπλων, υπηκόους του.
117) Ένα από τα ανωμαλώτερα χωρία του Ξενοφώντος, ων την ανωμαλίαν ουδέ καν σημειοί ο Πανταζίδης, μεταφρασθέν κατ' έννοιαν μάλλον και ελευθέρως, ληφθεισών υπ' όψει καί τινων εις αρχαιότερα κείμενα παραλλαγών αυτού.
118) Ή: πολύ ανώτερα πάσης της, ην είχες, κτηματικής περιουσίας.
119) Κατά λέξιν: = είναι μεν πλούσιος, υπαρχόντων πολλών φίλων, είναι δε πλούσιος, και άλλων ακόμη επιθυμούντων να (του) γείνουν.
120) Ή: ότι εκείνον μόνον πρέπει να περιβάλη τις διά της ευνοίας του.
121) Ταύτα έρχονται εις αντίθεσην προς τ' ανωτέρω λεχθέντα: ότι «υπολείπονται μάλιστα τον Ξενοφώντα οι στρατιώται»
122) Ότι δηλ. «ηδέως αν ίδοιεν, αυτόν (οι στρατιώται) καταλευσθέντα». Ίδε βιβλ. Ζ', κεφαλ. 6 §9.
123) Δηλαδή: γίνεσαι εμπόδιον — Το κείμενον έχει: «αν μηδέν άλλο, συ σαυτώ».
124) Ή: κ' ευθύς μόλις έγεινε το πρώτον εις τον τοίχον όρυγμα.
125) Παρ' αρχαίοις «χρήματα» λέγονται συν τοις άλλοις, και τα βοσκήματα και ανδράποδα, σήμερον δε υπό των ποιμένων μας «πράμματα» ή, «πράτα» τα πρόβατα, τα βώδια και τα γίδια.