Part 1

Produced by Sophia Canoni

Note: The tonic system has been changed from polytonic to monotonic, otherwise the spelling of the book has not been changed. Words in italics have been included in _. Footnotes have been converted to endnotes. References within footnotes to pages of the book or to other footnotes have been changed, so that the reader can locate the reference. Exlanations for page references have been included in square brackets.

Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό. Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. Λέξεις με πλάγιους χαρακτήρες περικλείονται σε _. Οι υποσημειώσεις των σελίδων έχουν μεταφερθεί στο τέλος του βιβλίου. Αναφορές εντός των υποσημειώσεων σε σελίδες του βιβλίου ή σε άλλες υποσημειώσεις, έχουν αλλαχτεί, ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να βρει τα αναφερόμενα σημεία. Επεξηγήσεις για αναφορές σελίδων περικλείονται σε [].

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΑΝΕΙΩΝ

ΥΠΟ ΑΝΔΡ. MIX. ΑΝΔΡΕΑΔΟΥ

Υφηγητού της Πολιτικής Οικονομίας και Δημοσιολογίας εν τω Εθν. Πανεπιστημίω.

Διδάκτορος του Δικαίου. Διδάκτορος των Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών.

Lauréat της εν Παρισίοις Νομικής Σχολής.

ΜΕΡΟΣ Α'

ΤΑ ΔΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ (1824 - 1825) — ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟΝ ΧΡΕΟΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΒΑΥΑΡΙΚΗΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΝ "ΕΣΤΙΑ,, Κ. ΜΑΪΣΝΕΡ ΚΑΙ Ν. ΚΑΡΓΑΔΟΥΡΗ

1904

ΑΝΔΡ. MIX. ΑΝΔΡΕΑΔΟΥ

ΜΕΡΟΣ Α'

ΤΑ ΔΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ (1824 - 1825) ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟΝ ΧΡΕΟΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΒΑΥΑΡΙΚΗΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΝ "ΕΣΤΙΑ,, Κ. ΜΑΪΣΝΕΡ ΚΑΙ Ν. ΚΑΡΓΑΔΟΥΡΗ 1904

A MONSIEUR CHARLES LYON - CAEN MEMBRE DE L’INSTITUT

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

C’est une lamentable histoire que celle de la dette hellénique», διά των λέξεων τούτων ήρχετο, προ πεντήκοντα και επτά ετών, ο Casimir Leconte της μελέτης του δημοσίου χρέους της Ελλάδος (1)

Μετά πάροδον σχεδόν έξ δεκαετηρίδων ο επιχειρών συγγραφήν περί του αυτού θέματος δύναται ν' αναγράψη και αυτός την αυτήν φράσιν πλην τούτο δεν είναι λόγος επαρκής όπως αποστή από του εγχειρήματος. Και πράγματι, εάν είναι αληθές ότι «ο λαός ο μελετών την ιστορίαν αυτού κρίνει ορθότερον και περί των παρόντων πραγμάτων και περί της μελλούσης αυτού τύχης (2)», είναι ανάγκη μετ' ίσης παρρησίας να εξιστορώνται τα ατυχήματα ενός έθνους όσον και αι επιτυχίαι αυτού.

Αφ' ετέρου, των δημοσίων χρεών αποτελούντων σήμερον ένα των σπουδαιοτέρων παραγόντων του οικονομικού βίου των νεωτέρων κρατών, είναι ανάγκη ο επιλαμβανόμενος δημοσιονομικών μελετών να μη παραλείψη τον κυριώτατον τούτον κλάδον της δημοσιολογίας (3).

Προ τοιαύτης λοιπόν ανάγκης, της ερεύνης δηλονότι του δημοσίου χρέους της Ελλάδος, ευρέθημεν και ημείς (4), η ιδέα δ' όμως της παρούσης μελέτης, ως όλου αυτοτελούς, επήγασεν εκ των λυπηρών γεγονότων του θέρους του 1897.

Έκτοτε δε δεν επαύσαμεν συλλέγοντες ύλην, ευτυχήσαντες μάλιστα, κατά την εν Αγγλία διαμονήν, ν' αρυσθώμεν πλείστας πληροφορίας εξ ιδιωτικού αρχείου, όντως μοναδικού διά τε την ταξινόμησιν και την πληθύν των πληροφοριών των αφορωσών εις τα πράγματα της Ανατολής.

Αι δυσκολίαι του θέματος ήσαν προφανείς. Η μεγαλειτέρα δ' αυτών υπήρξεν η έλλειψις προηγουμένων μελετών και επισήμων δημοσιευμάτων, οπωσδήποτε πλήρων και ακριβών.

Άλλη μεγάλη δυσκολία ενέκειτο εν τη εκλογή της ύλης. Εν ώ πράγματι ήτο αδύνατον ν' αποκλεισθώσι τα ιστορικά γεγονότα, άτινα εξηγούσι την συνομολόγησιν, την διάθεσι και την διαρρύθμισιν των εθνικών δανείων, ήτο εξ άλλου κίνδυνος μήπως η ιστορία των ελληνικών δανείων μεταβληθή εις πολιτικήν ιστορίαν της Ελλάδος. Τον σκόπελον τούτον δεν κατωρθώσαμεν να διαφύγωμεν κατ' αρχάς, είχε δε το παρόν έργον λάβη τοιαύτας διαστάσεις, ώστε προ έξ μηνών ηναγκάσθημεν να προβώμεν εις τελείαν αυτού ανασκευήν. Εργασθέντες δε δι' όλου του θέρους κατωρθώσαμεν να επαναφέρωμεν αυτό εις τα παρόντα όρια. Φοβούμενοι δ' όμως πάλιν μήπως νυν φανή υπερμέτρως συνεπτυγμένον, αναγράφομεν ενταύθα, δίκην αιτιολογίας, τας ολίγας ταύτας γραμμάς.

Η ιστορία των ελληνικών δανείων διαιρείται αφ' εαυτής εις τρεις περιόδους:

_Την πρώτην_, ήτις εξικνείται μέχρι της εγκαθιδρύσεως της βασιλείας του Γεωργίου, περιλαμβάνουσα την ιστορίαν των δανείων της επαναστάσεως και του δημοσίου χρέους της Βαυαρικής δυναστείας.

_Την δευτέραν_, ήτις αρχομένη από της μεταπολιτεύσεως περατούται τον Δεκέμβριον του 1893 μετά της αποκοπής των χρεών.

_Την τρίτην_, ήτις περιλαμβάνει τας περί συμβιβασμού διαπραγματεύσεις, την επιβολήν του διεθνούς ελέγχου, και τα μετά το 1897 συμβάντα.

Η δευτέρα περίοδος υποδιαιρείται εις δύο σχεδόν ισόχρονα τμήματα, ων το μεν πρώτον περιορίζεται εις εσωτερικά δάνεια, το δε δεύτερον, χρονολογούμενον αφ' ης εποχής ηνοίχθησαν εις τα Ελληνικά χρεώγραφα αι πύλαι των ευρωπαϊκών χρηματιστηρίων, περιλαμβάνει ποικίλα δημόσια χρέη, εν οις και σχεδόν πάντα τα μεγάλα εξωτερικά.

Η μελέτη της τρίτης περιόδου θ' απαιτήση, εκτός της εκθέσεως των περί συμβιβασμού διαπραγματεύσεων, την μελέτην του θεσμού του διεθνούς ελέγχου και την παραβολήν, υπό την έποψιν ταύτην, της θέσεως της Ελλάδος προς εκείνην άλλων κρατών κατά το μάλλον ή ήττον υπό οικονομικήν κηδεμονίαν διατελούντων.

Εις τας τρεις ταύτας περιόδους αντιστοιχούσι τα τρία μέρη του παρόντος πονήματος.

Αρχόμενοι της δημοσιεύσεως αυτού ευχάριστον καθήκον ηγούμεθα να εκφράσωμεν την ημετέραν ευγνωμοσύνην προς πάντας, όσοι πολυειδώς προσήλθον ημίν επίκουροι. Ιδίως δε προς δυο σεβαστούς φίλους, ων ο μεν κατά την κυοφορίαν ο δε κατά την συγγραφήν του έργου παρέσχον ημίν τοσαύτας πολυτίμους πληροφορίας και συμβουλάς. Επιτραπήτω ημίν τέλος να ευχαριστήσωμεν ονομαστί τον διευθύνοντα την βιβλιοθήκην της Βουλής κ. Π. Καλογερόπουλον και τον βοηθόν αυτού κ. Ραζήν, ων αμφοτέρων την υπομονήν και την προθυμίαν ηθέλομεν έχη εξαντλήση, εάν, ως γνωστόν, δεν ήσαν ανεξάντλητοι.

Αθήναι τη 20 Σεπτεμβρίου 1904.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α' ΕΡΓΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

_Αιών_ (Εφημερίς, ο). — Φύλλα 1ης και 9ης Αυγούστου 1880.

_Βαλαωρίτης (I. Α.)_. — Ιστορία της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος. — Αθήναι, 1901.

_Γενναδίου (I.)_. — Έκθεσις 17/29 Δεκεμβρίου 1875.

_Εισήγησις της επιτροπής της Βουλής_ περί των νομοσχεδίων των στρατιωτικών και ναυτικών συντάξεων (Νόμοι 2ας και 12ης Φεβρουαρίου 1859), 11 Δεκεμβρίου 1858.

_Εθνοφύλαξ_ (Εφημερίς, ο) — Φύλλα 25ης Οκτ. 1863 και 8ης Αυγούστου 1880.

_Έκθεσις της επιτροπής της Γερουσίας_ (Εισηγητής Χατζίσκος) περί του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων, 8 Μαρτίου 1860.

_Έκθεσις λογιστική_ περί του γενικού λογαριασμού των μετατραπέντων δανείων του 1824 και 1825. — Αθήναι 1890.

_Εφημερίς της Κυβερνήσεως_ (Συλλογή του φύλλου).

_Εστία_ (Εφημερίς, η). — Φύλλον 2ας Απριλίου 1904.

_Ημέρα_ (Εφημερίς, η). — Φύλλον 14/26ης Ιουνίου 1872.

_Ιστορικόν Αρχείον Ρώμα_, μετά προλόγου του εκδίδοντος Δ. Γρ. Καμπούρογλου. — Αθήναι 1901.

_Καλλιγάς (Παύλος)_. — Θάνος Βλέκας, μυθιστορία (ανεδημοσιεύθη εκ της _Πανδώρας_ του 1855 εν τη _Εθνική Βιβλιοθήκη_ του Γ. Μπαρτ, ά. η.).

— Λόγος 11ης Δεκεμβρίου 1880 περί Κυρώσεως της συμβάσεως των Βαυαρικών δανείων (ανεδημοσιεύθη εν _Μελέταις και Λόγοις_, τόμ. β').

_Κανάρης (Κωνσταντίνος)_. — Έκθεσις εισηγητική της 26ης Απριλίου 1846 περί του προϋπολογισμού του Υπουργείου των Ναυτικών (εν τω ψηφισθέντι προϋπολογισμώ του 1845).

_Κοντόσταυλος (Α.)_. — Τα περί των εν Αμερική ναυπηγηθεισών φρεγατών. — Αθήναι, 1855 (5)

_Koρεσίου (Ν. Θ.)_. — Υπόμνημα περί Αγγλοελληνικών δανείων. — Αλεξάνδρεια, 1868.

_Κορφιωτάκη_ (τότε Υπουργού Οικον.). — Έκθεσις περί του προϋπολογισμού του 1848.

_Κυριακίδης (Επ.)_. — Ιστορία του Συγχρόνου Ελληνισμού (1832 - 1892). — 2 τόμοι, Αθήναι 1892.

_Λευκή Βίβλος_. — Μετατροπή των δανείων του 1824 και 1825. — Αθήναι, 1879.

_Λεβέντης (Α.)_. — Περί του δημοσίου των Ελλήνων χρέους του 1824 και 1825 και περί νέου δανείου. — Αθήναι, 1865.

_Μάμουκα (Ανδρ. Ζ.)_. — Τα κατά την Αναγέννησιν της Ελλάδος, ήτοι συλλογή των περί την αναγεννωμένην Ελλάδα πολιτευμάτων, νόμων και άλλων επισήμων πράξεων από του 1821 μέχρι τέλους του 1832. — 11 τόμοι, Αθήναι 1839 - 1852.

_Μένδελσων - Βαρθόλδης (Κ)_. — Ιστορία της Ελλάδος, από της εν έτει 1453 αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Τούρκων μέχρι των καθ' ημάς χρόνων. — 2 τόμοι, ελληνική μετάφρασις Αγγέλου Βλάχου, Αθήναι 1873 - 1876.

_Μεταξά (Α.)_. — Γενικοί Λογαριασμοί του Κράτους υπό Ιανουαρίου 1833 μέχρι Δεκεμβρίου 1843 (Έκθεσις λογιστική). — Αθήναι, 1849 ( 6).

_Μήλιος (Σπ.)_. — Αγόρευσις εν τη Γερουσία περί της χρήσεως του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων (23 Μαρτίου, 1860).

_Ορλάνδου (Αν.)_. — Ναυτικά. — 2 τόμοι, Αθήναι 1869.

_Ορλάνδου (Ιω. και Ανδρ. Λουριώτου)_. — Απολογία εις την κατ' αυτών εκδοθείσαν απόφασιν του Ελεγκτικού Συνεδρίου. — 2 τόμοι, Αθήναι 1839 - 1840.

_Παλαμήδης (Ρήγας)_. — Αγόρευσις προ της Γερουσίας περί της Φάλαγγος και της διαλύσεως αυτής (8 Οκτωβρίου 1856).

_Παπαρρηγόπουλος (Κ.)_. — Ιστορία του Ελληνικού έθνους. — 5 τόμοι, γ' έκδοσις, Αθήναι 1896.

_Πρακτικά_ της εν Προνοία κατ' επανάληψιν δ' Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως. — Ναύπλιον. 1832.

_Πρακτικά Βουλής._

_Πρακτικά Γερουσίας._

_Πρακτικά Συνεδριάσεως_ 28ης Οκτωβρίου 1868 (Κύρωσις της μετά των κληρονόμων του Όθωνος συμβάσεως· λόγοι Π. Δηλιγιάννη. Βαλασσοπούλου κτλ.).

_Σπανιολάκης (Γ.)_. — Παρατηρήσεις επί της Απολογίας I. Ορλάνδου και Α. Λουριώτου. — Αθήναι, 1840.

_Τρικούπης (Σπ.)_. — Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως. — 4 τόμοι, α' έκδοσις Λονδίνον, 1853 - 1857, γ' έκδοσις Αθήναι, 1888.

_Χρηστίδης_. — Αγόρευσις προ της Γερουσίας περί του κανονισμού του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων (22 Μαρτίου 1860).

Β' ΕΡΓΑ ΞΕΝΑ

_About (Edmond)_. — La Grèce Contemporaine. — δ' έκδοσις· Παρίσιοι, 1860.

_Bayard (William)_. — An exposition of the conduct of the two houses of G. G. and S. Howland and Le Roy, Bayard and Cο, in relation to the two frigates _Liberator_ and _Hope_. In answer to a Narrative on that subject by Mr. Alexander Contostavlos. — Νέα Υόρκη, 1826.

_Blaquière_ (Edward). — The Greek Revolution, its Origin and Progress together with some remarks on the religion, national character etc. in Greece. — Λονδίνον, 1824.

— Narrative of a Second Visit to Greece, including facts connected with the last days of Lord Byron, extracts from correspondance, official documents etc. — Λονδίνον, 1825.

_Broglie (Duc de)_. — Discours du 8 Mai sur le projet de loi relatif à l'emprunt grec (ανετυπώθη εν τοις Écrits et discours τόμ. β').

_Bulwer (H. Lytton)_. — An Autumn in Greece, comprising sketches of the character, customs and scenery of the Country. In letters addressed to C. B. Sheridan. — Λονδίνον, 1826.

_Circular of the committee of Greek Bondholders (a)_. — 7 Νοεμβρίου 1862. Λονδίνον.

_Contostavlos (Α.)_. — A narrative of the material facts in relation with the building of the two frigates — α' έκδ. Νέα Υόρκη. 1826· β' έκδ. with a postcriptum by R. Sedgwick, αυτό έτος.

_Correspondance_ respecting the failure of the Greek Government to provide for the payment of the interest and sinking fund of the Greek Loan. — Λονδίνον, 1846.

_Daily News_. (Εφημερίς, the). — Φύλλον της llης Οκτωβρίου 1878.

_Discussion à la Chambre des Députés d'Athènes (Une)_. — Αθήναι, 1845.

_Drucker (Louis)_. — An appeal to the governments and monarchs of Europe.

— Quelques documents relatifs aux emprunts helléniques contractés à l' étranger (Χάγη. 1874). — 2e série (Λούγδουνον των Βαταβών, 1877).

_Duer (J. και R. Sedgwick)_. — An examination of the controversies between the Greek Deputies and two mercantile houses of New - York — Νέα Υόρκη, 1826.

_Economicus_. — A letter to _the Times_ on the Greek Debt (10 Νοεμβρίου 1875).

_Economist_ (Εφημερίς, the). — Φύλλον 12ης Οκτ. 1878.

_Fabre (Auguste)_. — Histoire du Siège de Missolonghi, avec des pièces justificatives. — Παρίσιοι, 1827.

_Financier_ (Εφημερίς, the). — Φύλλον της 18 Ιουνίου 1877.

_Finlay (G.)_ — History of the Greek Revolution. 2 τόμοι (τόμοι V και VI α' εκδόσεως 1861, τόμοι VI και VII β' εκδόσεως, Oxford 1877, της History of Greece under foreign domination).

_General Report of the Commission appointed in Athens to examine into the financial condition of Greece_. — Λονδίνον, 1860.

_Gervinus_. — Insurrection et Régénération de la Grèce. — Μετάφραση γαλλική Minssen και Σγούτα. 2 τόμοι· Παρίσιοι 1863.

_Gèorgiades_. — La Grèce Economique et Financière en 1893 (Réponse à M. Law) — Παρίσιοι 1893.

_Gladstone (Edward)_. — Δήλωσις εις την Βουλήν των Κοινοτήτων περί του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων (22 Μαρτίου 1869).

_Gordon_. — History of the Greek Revolution — β' έκδοσις, 2 τόμοι, Λονδίνον, 1844.

_Goussios (P.)_ — Étude sur l'état financier de la Grèce, accompagnée d'une traduction du rapport de M. Jannopoulos, ministre des finances, à S. M. le roi Georges. — Παρίσιοι 1864.

_Greek Loans of 1824 - 1825 (The)._ — How they were handled and what the world thougt of. — Λονδίνον. 1878. Εξεδόθη επιμελεία I. Γενναδίου.

_Guerin_ ποτέ προξένου της Γαλλίας εν Αθήναις . — Note sur l'armée grecque (Παρά Leconte σ. 155 - 164).

_Haleswood (Edward)_. — A letter to his Excellency A. Coumoundouros, Minister of finance in Greece 27 Αυγούστου 1858.

_Jannopoulos_ (βλ. _Goussios_).

_Jourdain_. — Mémoires Historiques et Militaires sur les événements de Grèce depuis 1822 jusqu'au combat de Navarin. — 2 τόμοι, Παρίσιοι, 1828.

_Law (Ε. F. G.)_. — Report on the present economical and financial position in Greece Annual Series no 1169) — Λονδίνον. 1893.

_Leconte (Casimir)_. — Étude Economique de la Grèce. — Παρίσιοι, 1847.

_Leroy - Beaulieu (P.)_. — Traité de la Science des Finances. — ς' έκδοσις, Παρίσιοι 1899.

_Livre Jaune_ 1866. — Παρίσιοι, 1866.

_Livre Jaune_. — (Arrangement financier avec la Grèce). — Παρίσιοι 1898.

_Monicault (G. de)_. — Le traité de Paris et ses Suites (1856 - 1871). — Παρίσιοι 1898.

_Odysseus_. — Turkey in Europe. — Λονδίνον, 1900.

_Oriental Herald_. — No 37. (Λονδίνον, Ιανουάριος 1826).

_Palma (Alerino)_. — Greece Vindicated in Two Letters; to which are added by the same author critical remarks on the works recently published on the same subject by Bulwer, Emerson, Pecchio etc. — Λονδίνον 1826.

— Report on the building of the two frigates. (Εν τω Times της 12ης Σεπτεμβρίου 1826).

_Palmerston (Lord)_. — Αγόρευσις προ της Βουλής των Κοινοτήτων. (1 Αυγούστου 1845).

_Papers relating to the third instalment of the Greek Loan_, 1835 - 1836. — Presented to the House of Commons by Command of His Majesty, July 1836.

_Additional papers on the third instalment of the Greek Loan,_ 1835 - 1836. — Presented to both Houses of Parliament, August 1836.

_Papers relating to the Arrangemement concluded in Athens in June 1860, respecting the Greek Loan_. — Presented to the House of Commons in pursuance of their Address dated April 29, 1864.

_Parish (Henry Headley)_. — The Diplomatic History of the Greek Monarchy from the Year 1830; showing the transfer to Russia of the mortgage held by British capitalists over its properties and revenues. — Λονδίνον 1838.

_Parliamentary Debates (Έκδοσις Hansard)_. — 1845 τόμος στ'. Λονδίνον 1846.

_Peel (Sir Robert)_. — Αγόρευσις προ της Βουλής των Κοινοτήτων (1η Αυγούστου 1845).

_Politis (Ν. Ε.)_. — Les emprunts d'états en droit international.— Παρίσιοι, 1894.

_Punch_ (Εφημερίς σατυρική, the). — Φύλλον της 3ης Δεκεμβρίου 1863.

_Renseignements sur la Grèce et l' administration du Cte Capodistrias_, par un témoin occulaire des faits qu'il rapporte (7). — Παρίσιοι, 1832.

_Report of the evidence and reasons of the award between J. Orlandos and A. Louriottis, Greek deputies on one part and G. G. and S. Howland on the other part_. — By the Arbitrators. — Νέα Υόρκη, 1826.

_Sarrut_. — Εισήγησις εις το Γαλλικόν Ακυρωτικόν περί της υποθέσεως Balmacéda (Journal de droit international privé, 1891).

_Sedgwick (Henry D.)_. — A vindication of the conduct and character of Henry D. Sedgwick against certain charges made by the honourable Jonas Pratt. — 2α έκδ. Νέα Υόρκη 1826.

— Refutation of the reasons assigned by the arbitrators for their award in the case of the two Greek Frigates. — Νέα Υόρκη, 1826.

_Sicherer_ (Prof. _Hermann von_). — Das Bayerisch - Griechische Anlehen aus den Jahren 1835, 1836, 1837 (Ein Rechtsgutachten). — Μόναχον, 1880.

_Stourm (Réné)_. — Le Budget, γ' έκδοσις.

_Times_ (Η εφημερίς the). — Φύλλ. 5, 12, 20, 27 Σεπτεμβρίου, 23, 24, 26, 27, 28, 30, 31 Οκτωβρίου. 1, 3, 4, 9, 13 Νοεμβρίου 1826. — 3 Δεκ. 1863. — 23 Μαρτίου 1869. — 10 Νοεμβρίου 1875.

_Thouvenel (Μ.)_. — La Grèce du Roi Othon (Correspondance de M. T. avec sa famille et ses amis, receuillie et publiée par L. Thouvenel). — Παρίσιοι, 1890.

ΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ

ΤΑ ΔΑΝΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ (1824 - 1825) (8)

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α' Έκδοσις και Χρήσις α' δανείου.

Επανειλημμένως παρετηρήθη ότι, εν ώ η στρατιωτική, η διπλωματική, νυν δε και η πολιτική ιστορία ευρίσκουσι πολυαρίθμους ερευνητάς και θιασώτας, η οικονομική ιστορία, άνευ της οποίας πάσα άλλη ενέργεια λαού τινος μένει ανεξήγητος. μέχρι των υστέρων παρημελείτο εντελώς.

Ουδαμού δ' η παρατήρησις αύτη ελέγχεται ορθότερα ή εν τω προχείρω παραδείγματι της ημετέρας παλιγγενεσίας, εν τω οποίω τα πολύτομα συγγράμματα περί της στρατιωτικής, πολιτικής και διπλωματικής ιστορίας της επαναστάσεως δεν αντισταθμίζονται ουδέ καν υφ' ενός κεφαλαίου εξετάζοντος το ζήτημα υπό την οικονομικήν αυτού άποψιν.

Ακόμη και σήμερον, μετά τοσαύτας μελέτας (9) γνωρίζομεν μεν κάλλιστα τας μάχας, τον αριθμόν των στρατιωτών και των πλοίων, τα ονόματα και τας πράξεις των στρατηγών, των ναυάρχων, των διπλωματών και των πολιτικών ανδρών, αγνοούμεν δ' όμως εντελώς τίνι τρόπω οι στρατιώται ετρέφοντο, τα πλοία ωπλίζοντο και πώς συνετηρείτο η κεντρική διοίκησις και ο στοιχειώδης μεν αλλ' όχι ανύπαρκτος διοικητικός οργανισμός.

Το ιστορικόν τούτο χάσμα εξηγείται, ίσως, πρώτον μεν εκ των δυσκολιών ας γεννά τω συγγράφοντι η έλλειψις τακτικών προϋπολογισμών και απολογισμών (10), δεύτερον δε διότι, ως εκ της απιστεύτου ποικιλίας και γραφικότητος ας παρουσιάζει ο Αγών, ήτο φυσικόν να παραμεληθώσι τα ήττον επαγωγά και κατ' επίφασιν επουσιωδέστερα (11).

Οπωσδήποτε άλλως τε και αν έχη τούτο, είναι βέβαιον ότι εξ όλων των γραψάντων περί της Επαναστάσεως μόνον ο Finlay, ορμώμενος εκ του πρακτικού πνεύματος της φυλής του, εφρόντισε να διερευνήση ποίοι ήσαν οι προς διεξαγωγήν του αγώνος πόροι, αφιερώσας ολίγας σελίδας εις το αντικείμενον τούτο (12). Πλην δυστυχώς ουδ' εις τας σελίδας εκείνας δύναται να δοθή πλήρης πίστις, καθ' ότι ο συγγραφεύς, όστις δεν γράφει αναληθή, εκ προθέσεως και συστήματος μέρος μόνον λέγει της αληθείας (13).

Το καθ' ημάς δεν προτιθέμεθα προς το παρόν τουλάχιστον, να επιχειρήσωμεν εγχείρημα, προ του οποίου τόσοι μεγάλοι ιστορικοί εδειλίασαν, οφείλομεν δ' όμως να διευκρινήσωμεν έν εκ των μάλλον ενδιαφερόντων μερών της οικονομικής ιστορίας της επαναστάσεως, το αφορών εις δύο δάνεια συνομολογηθέντα τω 1824 και 1825 εν Αγγλία και γνωστά υπό το όνομα _δάνεια της ανεξαρτησίας_ (Independence loans).

Άλλως τε το περιωρισμένον τούτο θέμα έχει ουχί κοινήν σπουδαιότητα. Πρώτον, καθ' ότι ως εκ των πολλών συναφών ζητημάτων, εν οις καί τινων διεθνούς δικαίου, είνε καθ' εαυτό άξιον πολλής μελέτης· δεύτερον, διότι η συνομολόγησις των εν λόγω δανείων σημειοί σπουδαίον στάδιον της ημετέρας ιστορίας ούσα, συν τη αναγνωρίσει υπό του Κάνιγγος των Ελλήνων ως εμπολέμων, το προοίμιον της εθνικής ημών αποκαταστάσεως (14), και τρίτον, τέλος, διότι η μη αναγνώρισις των δανείων της ανεξαρτησίας επί πεντήκοντα όλα έτη μεγάλην ήσκησεν επίδρασιν επί της όλης δημοσιονομικής πολιτικής του ελευθερωθέντος βασιλείου.

Αλλ' έλθωμεν νυν εις τα καθ' έκαστα. Πλείονα των δύο ετών είχον παρέλθη αφ' ης στιγμής, υψωθείσης εν Αγία Λαύρα της σημαίας της ελευθερίας, διεξήγετο υφ' ημών κατά γην και κατά θάλασσαν πεισματώδης και ως επί το πολύ νικηφόρος αγών.

Επί μακρόν ο αγών ούτος ετρέφετο δια των γλίσχρων δημοσίων προσόδων (15), της λαφυραγωγίας και γενναίων ιδιωτικών συνεισφορών ( 16). Ήτο δ' όμως προφανές ότι τοιούτον σύστημα δεν ηδύνατο να επικρατήση επί πολύ, διότι αι δημόσιαι πρόσοδοι ήσαν εις άκρον περιωρισμέναι, οι λαφυραγωγούμενοι Τούρκοι ταχέως εξέλιπον (17) και οι ημέτεροι εξηντλούντο οσημέραι. Προς τούτοις το ιδιόρρυθμον εκείνο δημοσιονομικόν σύστημα, εάν οπωσδήποτε επήρκει εις ολιγοδάπανα τοπικά στρατεύματα και εις βραχείας και αυτοσχεδίους εκστρατείας, δεν ήτο δυνατόν ν' ανταποκριθή εις τας ανάγκας κραταιού στόλου (18) ή εις προμεμελετημένην και οπωσούν μακράν στρατιωτικήν επιχείρησιν. Η ανάγκη δανείου εξωτερικού εγίνετο συνεπώς καθ' ημέραν επιτακτικωτέρα, συνάμα δε η εξεύρεσις αυτού καθίστατο πιθανή ως εκ της ευτυχούς τροπής ην είχε λάβη ο αγών.

Ήρξαντο λοιπόν να γίνωνται αμφοτέρωθεν δοκιμαί, αποστελλομένων Ελλήνων προς εξεύρεσιν ευρωπαίων δανειστών και κατερχομένων εις Ελλάδα αυτεπαγγέλτων μεσιτών.

Ούτως ο Άρειος Πάγος της Χέρσου Ελλάδος εψήφισε τη 23 Νοεμβρίου 1821 την σύναψιν δανείου 150,000 φλωρινίων, αποσβεστέου εντός πέντε ετών, ανέθηκε δε την διαπραγμάτευση αυτού εις τον Βαρώνον Θεοχάρην, τον Χ. Δροσινόν και τον Κεφαλάν Ολύμπιον, πέμψας τον τελευταίον τούτων εις Ευρώπην (19).

Ούτως επίσης ο Μεταξάς και ο Jourdain ήρξαντο διαπραγματευόμενοι δάνειον τεσσάρων εκατομμυρίων φράγκων μετά των ιπποτών της Ρόδου. Αι παράδοξοι περί του δανείου τούτου διαπραγματεύσεις, περί ων εύρηνται εκτενείς πληροφορίαι εν τω γνωστώ έργω του Jourdain: _Mémoires historiques et militaires sur les événements de la Grèce depuis 1822, jus qu' au combat de Navarin_ (τόμ. α', σελ. 187 - 250 και 269 - 300) συνήφθησαν ως εξής:

Ο Jourdain είχε σταλή υπό του Μεταξά εξ' Αγκώνης εις Παρισίους δια να διαπραγματευθή δάνειον. Εκεί εγνωρίσθη μετά του Raoul, δικηγόρου του Τάγματος του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ, όπερ από της απωλείας της Μελίτης προσεπάθει παντί σθένει ν' ανακτήση χώρας τινάς, ίνα ανασυσταθή ως πολιτεία. Οι ιππόται εδείχθησαν πρόθυμοι να δανείσωσι 4 εκατομμύρια, απαιτήσαντες ως αντάλλαγμα την κυριαρχίαν την άλλοτε εν τη κατοχή του τάγματος νήσων Ρόδου, Σκαρπάθου και Αστυπαλαίας, μέχρι δε της κυριεύσεως και παραχωρήσεως αυτών την προσωρινήν κατοχήν της Σύρου καί τινων των επί της μεσημβρινοδυτικής πλευράς της Πελοποννήσου ερημονήσων.

Aλλ' επειδή το τάγμα ούτε δύναμιν στρατιωτικήν είχεν ούτε δάνεια εύρισκεν, συνήνεσεν ο Jourdain όχι μόνον να συναφθή το δάνειον των 4 εκατομμυρίων εν ονόματι της Ελληνικής κυβερνήσεως, αλλά και να δανεισθή αύτη άλλα 6 εκατομμύρια προς χρήσιν αυτού του τάγματος (βλ. το κείμενον της συμβάσεως της υπογραφείσης υπό του Jourdain τη 18η Ιουλίου 1823, αυτόθι σελ. 190 - 199). Ένα μήνα μετά την υπογραφήν της συμβάσεως έστειλαν οι ιππόται και πρέσβυν εις Ελλάδα τον Μαρκήσιον de Saint - Croix Molay. Αλλ' οι Έλληνες, λέγει ο Τρικούπης (τόμ. γ', σελ. 100) χλευάζοντες τα γενόμενα και την συνθήκην απέρριψαν και τον πρέσβυν απέπεμψαν (20).

Αφ' ετέρου, και παραλλήλως προς τους εν Ευρώπη πεμπομένους πρέσβεις, η Κυβέρνησις, τη μαρτυρία του Μαυροκορδάτου (21) έλαβεν επανειλημμένως προτάσεις δανείου: α') παρά τινος Roupenthal, όστις εφημίζετο ως έχων σχέσεις μετά του Laffite· β') παρά του Ποερίου, υπασπιστού του στρατηγού Πέπε, όστις υπέβαλεν όχι έν, αλλά τρία σχέδια δανείου, το του Πέπε, το του Gregory, εμπόρου εν Λονδίνω, και το του Άγγλου χιλιάρχου John Dogle· γ') παρά τινος Robert Peacock, όστις ήλθεν εις Τριπολιτζάν, συνοδευόμενος υπό του Σπυρίδωνος Κοργιαλενίου (22) και φέρων προτάσεις του κόμητος de Wuitz, _πρώην στρατηγού εις την δούλευσιν της Ρωσίας και σχετικού της εταιρείας των Ινδιών_.

Και είναι μεν αληθές ότι αι πλείσται των προτάσεων τούτων δεν ήσαν σοβαραί (23), αυτός όμως ο αριθμός των δεικνύει πόσον η ιδέα ελληνικού δανείου είχεν ωριμάση εν Ευρώπη. Δεν έλειπε πλέον ή να παρουσιασθή η κατάλληλος ευκαιρία, ανεφάνη δ' αύτη ως εξής:

Μεταξύ των Ελλήνων των ασχολουμένων εις εξεύρεσιν δανείου ήτο και ο Ανδρέας Λουριώτης, όστις, αφ' ου επεσκέφθη την Ισπανίαν και Πορτογαλλίαν, μετέβη εις Αγγλίαν, όπου εγνώρισε τον Blaquière. Ο Blaquière παρουσίασε τον Λουριώτην εις τους κυριωτέρους εν Λονδίνω φιλέλληνας, οίτινες βολιδοσκοπηθέντες περί δανείου δεν απέρριψαν μεν την ιδέαν κατ' αρχήν, αλλ' απεφάσισαν, κατόπιν συμβουλίου γενομένου τη 3η Μαρτίου 1823 να πέμψωσιν εις την Ελλάδα τον Blaquière και τον Λουριώτην, όπως λάβωσιν ακριβεστέραν ιδέαν της εκεί καταστάσεως.