Der Teufel und die Hölle in der darstellenden Kunst von den Anfängen bis zum Zeitalter Dante's und Giotto's

Part 6

Chapter 63,530 wordsPublic domain

Natus sum =ALFREDUS KÖPPEN=, Berolini die XIV. mensis Aprilis anni h. s. LXIX. patre Theodore matre Guilelma e gente Hornschu, quibus adhuc superstitibus gaudeo. Fidei addictus sum evangelicae. Berolini primis litterarum elementis in gymnasio, cui nomen est Humboldtii, per undecim annos continuos imbutus sum. Vere anni XC examine maturitatis non superato universitatem Fridericam Guilelmam per unum annum frequentavi. Interea omnibus viribus contendi, ut examen maturitatis absolverem. Quod cum mihi in gymnasio Spandoviae contigisset, per sex semestria in eadem universitate et aestate anni XCV in universitate Jena, studiis cum ad philosophiam, tum ad artis historiam pertinentibus me totum tradidi neque reliquas historiae partes neglexi.

Docuerunt me viri clarissimi: _Dilthey_, _Ebbinghaus_, _Frey_, _Furtwängler_, _Gaedechens_, _Grimm_, _Kekulé_, _Lenz_, _Liebmann_, _Lorenz_, _Schmidt_, _Scheffer-Boichorst_, _v. Treitschke_, _Wattenbach_, _Zeller_. Factum est C. _Frey_ benevolentia, ut per quater sex menses sodalis ordinarius seminario et societati, quae colit historiam artis et benignitate R. _Kekulé_, O. _Lorenz_, ut exercitationibus archaeologicis et historicis interfuerim. Quibus illustrissimis viris cum omnibus tum his _Carolo Frey_, _Reinhardo Kekulé_, _Ottokar Lorenz_ optime de me meritis gratum piumque animum servare non desinam.

Fußnoten:

[Fußnote 1: Wessely: Die Gestalten des Todes und Teufels in der Kunst. v. Blomberg: Der Teufel und seine Gesellen in der bildenden Kunst (in Studien zur Kunstgeschichte und Ästhetik. 1867).]

[Fußnote 2: Schnaase: Geschichte der bildenden Künste; Xaver Kraus, Real-Encyclopädie für christl. Altertümer; Piper: Mythologie und Symbolik.]

[Fußnote 3: wie X. Kraus: Codex Egberti, Codex Epternacensis; Voege: Eine westdeutsche Malerschule um die Wende des ersten Jahrtausends u. s. w.]

[Fußnote 4: Jessen: Das jüngste Gericht; Voss: Das jüngste Gericht; Kraus: Wandgemälde in der Sct. Georgskirche auf der Insel Reichenau.]

[Fußnote 5: »Die Geschichte des Teufels«, wie er in der allgemeinen und besonders in der theologischen Litteratur erscheint, ist von Roskoff (Leipzig 1869, 2 Bd.) geschrieben worden. Rein theologisch sind die Aufsätze in Hertzog: Realencyclopaedie für Kath.-Theologie; Wetzler u. Welte: Kirchenlexicon (Kath.) Schenkel: Bibel-Lexicon. Dorner: Die christliche Glaubenslehre (Anhang: Die Lehre vom Teufel). Die Hölle ist ausser in den bereits citierten Werken nur in einer eigenen Arbeit und zwar vom scholastischen Standpunkte aus behandelt. cf. J. Bautz: Die Hölle (Im Anschluss an die Scholastik dargestellt.) Mainz 1882.]

[Fußnote 6: 2. Sam. 24. 1.]

[Fußnote 7: 1. Chronic. 22. 1.]

[Fußnote 8: Ausser Baruch und Tobias, Sacharja Cap. 3.]

[Fußnote 9: So tötet Asmodaeus die sieben unglücklichen Bräutigame der Tochter Raguels, Tob. 6,17 fg.]

[Fußnote 10: 3. Mos. 17. Bar. 4,35. Tob. 8,3; 3,8; 6,7 fg. Jesaias 34, 14 13, 21, 2. Chron. 11. 15.]

[Fußnote 11: Jes. 13, 21. 34, 14.]

[Fußnote 12: 1. Kön. 22,21. Jes. 37,36. 2. Sam. 24,16.17.]

[Fußnote 13: Hiob, Cap. 1,2.]

[Fußnote 14: Hiob, 1,9.10.]

[Fußnote 15: Hiob, 1,12.]

[Fußnote 16: 1. Joh. 8,44.]

[Fußnote 17: Apoc. 12,9; 20,10.]

[Fußnote 18: Joh. 8,44.]

[Fußnote 19: Math. 13, 19.]

[Fußnote 20: Joh. 13,27.]

[Fußnote 21: Kol. 1,13.]

[Fußnote 22: Math. 8,28; 11,18; 12,22; 17,15.]

[Fußnote 23: Luc. 11,24. Math. 12,43. Eph. 6,12.]

[Fußnote 24: Apg. 26,18. Eph. 6,12; 2,2.]

[Fußnote 25: Schleiermacher: Christl. Glaube § 44.]

[Fußnote 26: Wetzer u. Welte, Kirchenlexicon, Art. Teufel.]

[Fußnote 27: Joh. 12,31; 16,11. Luc. 10,18. Off. 12,7.]

[Fußnote 28: Off. 20,3. II. Petri 2,4.]

[Fußnote 29: Apoc. 12,3-9.]

[Fußnote 30: Apoc. 13,1.2.]

[Fußnote 31: Apoc. 13,1.2.]

[Fußnote 32: Apoc. 16,13.]

[Fußnote 33: Apoc. 9.]

[Fußnote 34: Hiob 28,14. Ps. 71,20; 69,15.16; 88,5-7.]

[Fußnote 35: Hiob 10,20 fg.]

[Fußnote 36: Marc. 9,43 fg. Math. 18,. Offb. 18,89; 19,20.]

[Fußnote 37: Luc. 16,24. Math. 13,49 f.]

[Fußnote 38: Math. 8, 12.]

[Fußnote 39: Math. 25, 12. 13. 42.]

[Fußnote 40: Math. 25, 30.]

[Fußnote 41: 1. Cor. 6,9. Off. 22,15.]

[Fußnote 42: Math. 25,41.]

[Fußnote 43: Off. 20,1. 2. Petri 2,4.]

[Fußnote 44: Math. Cap. 25,31 fg.]

[Fußnote 45: Jes. XXXIV, 1 fg.]

[Fußnote 46: Ps. 27. Jes. XXXIV, 4.]

[Fußnote 47: Apoc. 20,10 fg. Marc. 8,38; 13,27. Luc. 9,26; 1. Tess. 4,16. 1. Cor. 15,52. Apoc. 20,11-15.]

[Fußnote 48: Wetzer u. Welte a. a. O. Bd. 10, pag. 228.]

[Fußnote 49: Cf. Piper: Myth. I, § 16.]

[Fußnote 50: Abbild. bei Kraus: Roma sotteranea.]

[Fußnote 51: Roskoff: a. a. O. I. pag. 274, 219/20.]

[Fußnote 52: Basilius der Grosse befreite einen Sklaven, welcher ein Bündnis geschlossen hatte, von diesem, und der hlg. Theophilus (a. 538), welcher sich eigenhändig dem Teufel verschrieben hatte, konnte nur mit Hilfe der Jungfrau Maria seine Verschreibung zurückerhalten. (Acta S. S. Boll. 4. Febr.) Roskoff I. 285. cf. Grimm. S. 970.]

[Fußnote 53: An anderer Stelle heisst es: »Daher einige Weiblein glauben und vorgeben, sie versammelten sich des Nachts und ritten mit der heidnischen Göttin Diana oder mit der Herodias und der Minerva und einer unzähligen Menge Weiber durch die Luft und befolgten deren Befehle.« cf. Roskoff. p. 271.]

[Fußnote 54: cf. Wetzler u. Welte. a. a. O.]

[Fußnote 55: a) Perpetua sieht in einer Vision einen Äthiopier, mit dem sie kämpfen soll (et exivit quidam contra me Aegyptius foedus specie cum adiutoribus suis pugnaturus mecum) Act. mart. 1. c. 90 sq.

b) Bei Pseudo Abbias III nahen dem Apostel Andreas zwei Äthiopier (apparuerunt mihi duo viri Aethiopes, qui me flagris caedebant.)

c) In den Akten des Elias (Combefis Lecta trias 173 fg) heisst es: [Greek: Eidon kai tina Mauron aithiopa parastanta moi brugonta kat emou]

d) Weitere Belegstellen cf. X. Kraus: Real Encyclopädie für christl. Altertümer Art.: Teufel.

e) Mit Hörnern wird der Teufel zuerst im Leben des hlg. Paulus geschildert. (Hieron. Vita S. Paul. Erem; Opp. II. ed. Vallarsi cf. Piper I. 394, 404 u. Kraus: a. a. O. cf. Roskoff. Bd. I. 280. 283 fg.)]

[Fußnote 56: cf. Apocryph. Act. des Bartolomaeus (Tischendorf, Acta Apost. apocr. (Leipz.) 51.) cf. Kraus a. a. O.]

[Fußnote 57: Evang. Nicodemi, Cod. Hal.; Anrede des Hades an den Teufel in der Charfreitagsrede des Eusebius von Alexandrien: [Greek: trikephale Beelzeboul] cf. Thilo: über die Schriften des Eusebius v. Alexandrien u. des Eus. v. Emesa, 85; Piper a. a. O. I 403. cf. Kraus a. a. O.]

[Fußnote 58: Augustin }]

[Fußnote 59: Cyrillus v. Alexandrien. } angeführt bei Wessely a. a. O.]

[Fußnote 60: Wetzer u. Welte a. a. O. }

a) So Origenes Homil. IX. 2 in Ezech: Inflatio, superbia, arrogantia percatum Diaboli est et ob haec delicta ad terras migravit de coelo.

b) So Irenaeus (Adv. haeres. IV c. 40) Tertullian (Adv. Marcion II. c. 10) Cyprian (De dono patientiae) cf. Roskoff I. 231. 267.]

[Fußnote 61: Bautz: Die Hölle § 104 fg.]

[Fußnote 62: Bautz: pag 25. Augustin sagt: De inferis magis mihi videor dicere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere, cur sub terris esse credantur. (Retract. l. 2 c. 24.) Bautz: pag 105.]

[Fußnote 63: Thomas v. Aquino nennt es später ebenfalls so in allen seinen Schriften: 4 c gent. c. 89 sq. Quodl. 3 a. 23. -- De anima a. 21 -- Suppl. 9. 70 a. 3; Bautz 107.]

[Fußnote 64: Für die Darstellung findet sich das Material bei Grimm: Deutsche Mythologie; Simrock: Dtsche Mythol.; Panzer: Beiträge; Roskoff: a. a. O. u. and.

Eine zusammenhängende Arbeit, welche auf die Verbindung heidnisch-germanischer und christl. Vorstellungen eingeht, steht, soweit mir bekannt, da auch bei Roskoff wenig behandelt, leider noch aus.]

[Fußnote 65: In den Akten des hlg. Afra (vor 850 a.) wird der Teufel rabenschwarz, nackt, mit Runzeln wie von der Elephantisis bedeckt geschildert. cf. Rettberg, Kirchengeschichte Bd. I. pag. 144. (R. führt diese Erscheinung auf eine Quelle des 6. Jhrhdt. zurück.) Acta S S. B. II. 55.]

[Fußnote 66: Grimm: Myth. p. 946 ff. Simrock: § 80. Roskoff: a. a. O.

Von anderen Tieren gilt der Eber, der Wolf, der Hund als Teufel. Unter den Vögeln gilt der Rabe nicht nur wegen seiner Schwärze, List und Behendigkeit, sondern auch wegen seines Zusammenhanges mit Odhin als teuflisch.]

[Fußnote 67: Grimm: a. a. O. pag. 959.]

[Fußnote 68: Roskoff: a. a. O. pag. 303.]

[Fußnote 69: Heliand nach dem Altsächsischen, hrsg. v. K. Simrock Elb. 1856 S. 197. cf. Vilmar Altertümer pag. 16.]

[Fußnote 70: Muspilli: Hrsg. v. Schmeller, (München) pg. 28 fg. Vers 49-104.]

[Fußnote 71: Interessant sind auch die Abschwörungsformeln. Der Täufling wurde gefragt:

Forsachistu diabolae? Antw. ec forsacho diabolae. Fr. end allum diabol gelde? Antw. end ec forsacho allum diabol gelde. Fr. end allum diabolum unercum?

Antw. end ec forsacho allum diaboles unercum end unordum, Ahunaer, cude unoden, ende sasenote, ende allem dem unholdum the hira genotas sint.

cf. Massmann: Die deutschen Abschwörungs-, Glaubens-, Beicht- und Betformeln vom 8. bis 12. Jahrdt. cf. Roskoff: p. 292.]

[Fußnote 72: Mone a. a. O. p. 296 Vers. 35-40.]

[Fußnote 73: p. 116.]

[Fußnote 74: Lamprecht: Deutsches Geistesleben unter den Ottonen; v. Eicken, Forschungen zu der Gesch. XXIII. 305 fg.]

[Fußnote 75: Columbau. Serm. Bibl. P. P. max. XII, 8; Venant. Fortunat. Opp. p. 1. Libr. IV. c. 25 p. 148 ed. Luchi Rom; Beda Ven. b. Daniel Thes. hymnol I 194. abgedr. b. Kayser: Anthol. Hymn. lat. I. 72.]

[Fußnote 76: Abbild. bei Aringhi: Roma subterranea, Bd. I. 314, Bd. II. 81; 2, 49, 8, 381, 4. 395, 2. 461, 2. Bottari T I, 31, T II, 60, 123, 129. III 144. 148.

cf. Kraus: Real Encycl. für christl. Altertümer, Art. Sündenfall, s. Adam u. Eva. Hier ist das ganze Material zusammengetragen.

cf. Piper: Mythologie und Symbolik: pag. 66.]

[Fußnote 77: Abb. bei Aringhi I 427 auf Gemälden I, 541, 581, II 109, 117, 123. 193, 199.]

[Fußnote 78: So auf einem Relief eines Sarkophages ex coeneteriis Pauli Apostoli in praedio Lucinae, jetzt Lateran. cf. Kraus: Roma sotterranea 35.]

[Fußnote 79: Aringhi: R. s. pag. 194, Tf. 21.]

[Fußnote 80: George Smith: Chaldaeische Genesis, Dtsch v. H. Delitzsch, pag. 87.]

[Fußnote 81: Münter: [Text fehlt im gedruckten Buch]]

[Fußnote 82: Piper Myth. u. Symb. I. 66-67.]

[Fußnote 83: Abb. b. Overbeck: Kunstmythologie.]

[Fußnote 84: Kraus: a. a. O. pag. 286.]

[Fußnote 85: Augustin c Julian lib. II.]

[Fußnote 86: Prudent. Diptych. Opp. ed. Parm. 1788 II 219 ed. Obbar. pag. 300.

'Eva columba fuit tunc candida, nigra deinde facta, per sanguineum malesuada fraude venenum tinxit et innocuum maculis sordentibus Adam: dat nudis ficulnea draco mox tegmina victor.' ]

[Fußnote 87: Ambrosius de paradiso XIII. cf. Kraus: R. 5. pag. 286.]

[Fußnote 88: De Rossi: Bull. 1874, 130-32; Kraus: Real Encyc. Art. Schlangenbild.]

[Fußnote 89: De Rossi: Bull. 1868; 64,77. Kraus: a. a. O.]

[Fußnote 90: De Rossi: Bull. 1874, 132.]

[Fußnote 91: Kraus: R. s. 290. Augustin de quinque haer. c. 1.]

[Fußnote 92: Aringhi I. 54; Bottari Tf. LXIII. cf. Kraus: R. S. 290.]

[Fußnote 93: Greg. Nyss. Hom. III in Cant. Chrysost. Hom. ad Neophyt. Augustin Serm. XC de temp. cf. Kraus 288. Piper, christl. Myth.]

[Fußnote 94: Martigny a. a. O. pag. 400 2 éd. pag. 461 f. Kraus. 288.]

[Fußnote 95: cf. Kraus: R. s. Abbild, u. Beschrbg. pag. 352.]

[Fußnote 96: Jon 4, 5-8. Kraus R. 5. pag. 280. 323-357. Abb. des Gemäldes in der porta Salaria: D'Agincourt III. 7; Aringhi I. 347 Taf. 1; Ar. II. 105.]

[Fußnote 97: Abb. b. Kraus pag. 268; häufig bei Aringhi.]

[Fußnote 98: Buch der Richter XIV 6. 7.]

[Fußnote 99: Augustin. Serm. de tempore CVII.]

[Fußnote 100: Ciampini de duob. emblemat. p. 4. Buonarroti Vetri Tav. I^I.]

[Fußnote 101: Bottari Tav. CLXXXVII^2. cf. Kraus pag. 289.]

[Fußnote 102: In der Litteratur wird diese Auffassung zuerst bei Beda gefunden. Diesem entlehnte sie wohl Vincentius Bellov. (Speculat. nat. 1. XXX. 68) cf. Kraus: Real-Enc. Art. Teufel.]

[Fußnote 103: Abbild. Piperscher Nachlass, Kgl. Kupferstichkabinet, Berlin.]

[Fußnote 104: Eine fernere, etwas spätere Darstellung dieser Scene ist auf dem Verduner Altar zu Kloster Neuburg, welcher 1181 vom Meister Nicolaus v. Verdun gearbeitet ist. (cf. Lübke, Grundriss der Kunstgeschichte pag. 395/96.)]

[Fußnote 105: Didron: Histoire de Dieu, Fig. 46. Hdschr. in Paris, Bibliothèque nationale, ms No. 6.]

[Fußnote 106: Godehard Schäfer: Das Malerbuch vom Berge Athos, pag. 199 Anm. 3.

Das Malerbuch vom Berge Athos, auf das oft Bezug genommen wird, ist die Redaktion eines alten byzantinischen Werkes und wiederholt, was seit Jahrhunderten gebraucht war, woraus man sicher schliessen kann, zumal wenn die noch vorhandenen Werke mit seinen Beschreibungen übereinstimmen, dass letztere für die Zeit der Entstehung jener authentisch sind.]

[Fußnote 107: Math. IV, 1-10. Luc. IV, 1-12. cf. pag. 18. 19.]

[Fußnote 108: Waagen: Künstler und Kunstwerke in Paris pag. 209. n. 21 b. Hdschr. in der Bibliothèque nationale (510); Rohault de Fleury: 1' Evangile. Abbild. I. pl. 36. fig. I.]

[Fußnote 109: St. Beissel: Die Handschrift Kaiser Otto's in Aachen pag. 68. St. VII. Eingehend besprochen bei Voege: Eine deutsche Malerschule um die Wende des ersten Jahrtausends. pag. 45.]

[Fußnote 110: Berlin, Kgl. Kupferstichkabinet. cf. Voss: Das jüngste Gericht pag. 24.]

[Fußnote 111: cf. Dobbert im Jahrbuch für Kgl. Preuss. Kunsts. 1894, Heft II. pag. 1.]

[Fußnote 112: St. Beissel: Das hlg. Bernward Evangelienbuch zu Hildesheim pag. 92.]

[Fußnote 113: Didron: Iconographie chrétienne pag. 259 pl. 70.]

[Fußnote 114: Die B. S. ist 1022 errichtet. E. O. Wiecker: Die B. S. zu H. 1874 Tf. 2 No. 2. Ähnliche Darstellungen sind noch in der Handschrift zu Bremen (Abb. in Mitt. der Central Comm. VII. pg. 62); Münchener Hdschrft. bespr. bei Voege: a. a. O. pag. 45, 46.]

[Fußnote 115: § 221.]

[Fußnote 116: Dobbert: a. a. O. pag. 141.]

[Fußnote 117: Marc. V, 1-19. Luc. VIII, 26-37. Math. VIII, 28-34.]

[Fußnote 118: Abb. b. Rohault de Fleury: l'Evangile I, 167 pl. 42, fig. 3.]

[Fußnote 119: Kraus: Encyclopaedie 857; Rohault de Fleury: a. a. O. pl. 42. Eine dritte Darstellung erwähnt Kraus aus der Syrischen Bibel der Laurentiana. a. a. O. ebd. Abbild.]

[Fußnote 120: St. Beissel: Hdschr. Kais. O. in A. pag. 77.]

[Fußnote 121: Die Wandgemälde in St. Georg zu Oberzell auf der Reichenau ed. v. Kraus. Abb. Tf. VII, pag. 10. -- Ähnliche Darstellungen in der Handschr. Kaiser Otto's in Aachen (cf. Beissel a. a. O.); im Cod. Epternacensis (ed. v. Kraus, Abb. Tf. XXVIII.); im Cod. Egberti (ed. v. Kraus, Tf. XXVII.)]

[Fußnote 122: cf. Malerbuch v. Berge Athos § 236. cf. Kraus Wandgemälde 10.]

[Fußnote 123: St. Beissel: Hdschr. K. O. in A. Bl. 176. Tf. XVI. zu Marc. IX, 13-25. cf. Voege a. a. O. pag. 54.]

[Fußnote 124: D'Agincourt. Pitt. Tav. CIII.]

[Fußnote 125: St. Beissel: Das heilge Bernward Evangelium. Genau ebenso ist die Darstellung in einem Manuscript der fürstl. Wallersteinischen Bibliothek zu Maihingen (cf. Vöge a. a. O. p. 261.)]

[Fußnote 126: Wilhelm Porte: Judas Ischarioth in der bildenden Kunst, pag. 23.]

[Fußnote 127: Zeitschrift für christliche Archäologie von Quast s. Otto I. pag. 98.]

[Fußnote 128: Ciampini II. Tf. 9, No. XXXI.]

[Fußnote 129: Voss: Das jüngste Gericht. pag. 20.]

[Fußnote 130: So in dem dem 9. Jhrdt. angehörend. Chludoff-Psalter z. Moskau in der Miniatur zu Psalm 9. Abbild. in Kondakoffs Beschreibung der Miniaturen dieses Psalters. Moskau 1878, Tf. XIII.]

[Fußnote 131: So in dem griechischen Psalter No. 217 der Barberinischen Bibliothek zu Rom bei der Erweckung des Lazarus auf Blatt 44.]

[Fußnote 132: Didron: Annales archéol. IX. p. 48.]

[Fußnote 133: Piper: Mythol. u. Symbol. II. 114 fg. Ähnlich ist eine Darstellung in einer Hdschr. zu Paris cf. Waagen I. 313.]

[Fußnote 134: Adelung: Die Korsunschen Thüren zu Nowgorod cf. Abb.]

[Fußnote 135: Luc. VI, 19-31.]

[Fußnote 136: St. Beissel a. a. O. pag. 9, Abb. XXIV.]

[Fußnote 137: s. ebenda.]

[Fußnote 138: Evangeliar der Stadtbibliothek zu Bremen-Wiener. Mitt. der Centr. Comm. VII. p. 66.]

[Fußnote 139: Dobbert im Jahrb. für kgl. preuss. Kunstsamml. 1894, Hef. II. pag. 138.]

[Fußnote 140: Straub Pl. XXXII.]

[Fußnote 141: Das Malerbuch vom Berge Athos pag. 226, Anm. 3.]

[Fußnote 142: Die Legende schliesst sich an Eph. 4, 9 u. 1. Petri 3,19.]

[Fußnote 143: Brockhaus: Die Athosklöster pag. 198.]

[Fußnote 144: Abb. im Jahrb. der kgl. pr. Kstsamml. 94. pag. 154.]

[Fußnote 145: Mitteil. d. k. k. Centralkommission VIII. 5301. (Eitelberger).]

[Fußnote 146: Zeitschrift für christl. Kst. No. 11.]

[Fußnote 147: Voege: a. a. O. pag. 148. Hs. der Bev. Bibl. zu Hild.: Cod. mbr. U. I. 19.]

[Fußnote 148: Voege: a. a. O. pag. 148. Hs. der Bibl. Quer. zu Brescia Cod. mbr. 20. Beide Darstellungen verglichen bei Voege pag. 227.]

[Fußnote 149: cf. Voege a. a. O. pag. 207 § 306.]

[Fußnote 150: cf. Richter: Mosaiken v. Rav. S. 45. Garrucci Tav. IV, 248. Kraus: Wandgem. pag. 16.]

[Fußnote 151: Garrucci: in storia dell arte I. 591.]

[Fußnote 152: Xaver Kraus: Die Wandgemälde auf der Reichenau a. a. 19.]

[Fußnote 153: Xaver Kraus: Ebenda.]

[Fußnote 154: [Text fehlt im gedruckten Buch]]

[Fußnote 155: Voege: a. a. O. pag. 239. Daselbst auch Beschreibung.]

[Fußnote 156: cf. Photographie. Jessen: Das jüngste G. pag. 13. Kraus a. a. O.]

[Fußnote 157: cf. Photographie. cf. Jessen: pg. 8., Schnaase IV, 708, Crowe u. Cavalcaselle. I. pag. 56.]

[Fußnote 158: Die Seelenwägung bildet einen Teil des jüngsten Gerichtes. Der Vorgang an sich ist uralt. Er fand schon bei den Ägyptern vor Osiris statt (cf. Lepsius: Das Totenbuch der Ägypter Tf. 2.) Auch in der Ilias wägt Zeus den Trojanern die Totenlose zu. Ein Vasenbild des Herzogs von Luynes stellt die Psychostasie Menon's u. Achillis dar (Monumenta d. Inst. II, 103). Die Vorstellung fand sich auch bei den Juden (Dan. 5,27, Hiob 31,6) und kam so in die christliche Anschauung und Kunst. Hier tritt nun der Erzengel Michael an die Stelle der alten Götter. Diesem gegenüber macht dann der Teufel seine Ansprüche auf die Seele des Verstorbenen geltend. cf. Voss: Das jüngste Gericht: pag. 4. 27.]

[Fußnote 159: Schäfer: Das Malerbuch vom Berge Athos § 387.]

[Fußnote 160: Jessen a. a. O.]

[Fußnote 161: Nachstehende Schilderung folgt der bei Voss a. a. O. pag. 60.]

[Fußnote 162: Apocal. in der Biblioth. roy. 7013 cf. Didron. Iconographie chrètienne pag. 139,40.]

[Fußnote 163: Gottfried v. Viterbo: Weltchronik I. 28. cit. C. Voss: a. a. O. pag.]

[Fußnote 164: C. Guasti: Rime e lettere di Michelangelo.]

[Fußnote 165: cf. Bautz: a. a. O. pag. 23.]

[Fußnote 166: cf. Bautz: pag. 107. wo auch Belegstellen.]

[Fußnote 167: Material für die Vorläufer Dantes: cf. D'Ancona: I precursori di Dante; Gaspary: Geschichte der ital. Litteratur. Hugo Delff: D. u. seine Meister. Philalethes in d. Anmerk. 303 fg. zur D. c. 1871.]

[Fußnote 168: Jessen: Das jüngste Gericht pag. 6.]

[Fußnote 169: Giovanni Villani: VIII. 70. cf. Frey: Anon. Magl. 230.]

[Fußnote 170: Gaspary: a. a. O. pag. 162.]

[Fußnote 171: Dante hrsg. v. Philalethes XI. 80, Anm. 21, 22.]

[Fußnote 172: Wegele: D. Leben u. Werke 1865. pag. 457 ff.]

[Fußnote 173: Scartazzini im Jahrb. d. dtsch. Dante Gesellsch. Bd. 3. Congruenz der Strafen und Sünden.]

[Fußnote 174: Inf. XIV.]

[Fußnote 175: Blanc citiert bei Scartazzini a. a. O.]

[Fußnote 176: Inf. XXI. 76 fg.]

[Fußnote 177: Inf. XXXIV. 38 fg.]

[Fußnote 178: Inf. III. 83 fg.]

[Fußnote 179: Inf. V. 4 fg.]

[Fußnote 180: Inf. VII. 1 fg.]

[Fußnote 181: XII. 12 fg.]

[Fußnote 182: XIII. 10 fg.]

[Fußnote 183: XV. 25.]

[Fußnote 184: XXXIV. 30 fg.]

[Fußnote 185: III. 78.]

[Fußnote 186: VII. 106.]

[Fußnote 187: XIV. 114.]

[Fußnote 188: XIV. 114.]

[Fußnote 189: Crowe u. Cavacaselle: Geschichte der ital. Malerei I. 106.]

[Fußnote 190: cf. Frey: Anon. Magl. pag. 326/27. Beschreib. cf. Jessen, a. a. O. pag 72.]

[Fußnote 191: Crowe u. Cavalcaselle. Bd. I.]

[Fußnote 192: Jessen: a. a. O. pag. 42.]

[Fußnote 193: [Text fehlt im gedruckten Buch]]

[Fußnote 194: Selvatico dag. Frey: Anon. Magl. pag. 230.]

[Fußnote 195: Crowe u. Cavalcaselle, Bd. II. pag. 9.]

[Fußnote 196: cf. Photographie bei Jessen a. a. O. pag. 49.]

[Fußnote 197: Inf. IV. 34 fg.]

[Fußnote 198: Inf. V. 4 fg.]

[Fußnote 199: Inf. V. 12 fg.]

[Fußnote 200: Inf. V. 73 fg. cf. Philalethes Anm. 10. pag. 30. Die Inschrift: [Text fehlt im gedruckten Buch]]

[Fußnote 201: Inf. VI. 13.]

[Fußnote 202: Inf. VI. 6-12.]

[Fußnote 203: Diese Scene findet sich bei Dante nicht und dürfte als Genrebild von Orcagna erfunden sein. Die Inschrift lautet: Qui si punisce il peccato della ghola.]

[Fußnote 204: cf. Inf. VII. 45. Die Inschrift lautet: Qui son puniti li prodighi e avari.]

[Fußnote 205: Inf. VII. 121-24. Qui son puniti gli irricordi e accidiosi.]

[Fußnote 206: Inf. VIII. 39.]

[Fußnote 207: Inf. VIII. 68.]

[Fußnote 208: Inf. IX. 45 fg.]

[Fußnote 209: Inf. XII.]

[Fußnote 210: Inf. XIII. 10-15.]

[Fußnote 211: Diese Scene ist eine wortgetreue Illustration zu Inf. XIII.]

[Fußnote 212: cf. Inf. XVII.]

[Fußnote 213: Inschrift Lenones Inf. XVIII. 35 fg.]

[Fußnote 214: Inschrift: Simoniaci, Inf. XIX. 14 fg.]

[Fußnote 215: Inschrift: Barattieri, Inf. XXI. XXII.]

[Fußnote 216: Inf. XXI. 25.]

[Fußnote 217: Inf. XXVIII. 37.]

[Fußnote 218: Adulatori. Inf. XVIII.]

[Fußnote 219: Indovidi XX. 13 fg.]

[Fußnote 220: Fraudolori Inf. XXII 12 fg.]

[Fußnote 221: XXVI. 47.]

[Fußnote 222: XXXII. 59.]

[Fußnote 223: XXXII. 88.]

[Fußnote 224: XXXIII. 127.]

[Fußnote 225: XXXIV. 12, 117.]

[Anmerkungen zur Transkription: Kleinere Unregelmäßigkeiten in der Rechtschreibung wurden beibehalten. Die Umlaute Ae, Oe und Ue wurden vereinheitlichend durch Ä, Ö, Ü ersetzt. Fehlender Text in den Fußnoten 154 und 199 wurde als solcher gekennzeichnet. Die nachfolgende Tabelle enthält eine Auflistung aller gegenüber dem Originaltext vorgenommenen Korrekturen.