Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit, 27. Band, 1880 Organ des Germanischen Museums
Part 34
~auxilium~ ~caniculi~ Asilum[222] (cum paupertatis nos catuli insequuntur) apud ~in diser totlicher welt~ hunc querimus, qui in hoc fenustum seculum nos progenuit. ~ex hoc~ Inde est, genitor mi charissime, quod presenti meam scripto ~volo~ mentem tibi significare velim. Scis namque qua filiali reverencia ~matrem~ ~huc usque~ te dilectamque genitricem hactenus prosecutus sum; ~misisti~ ~nuper~ quam autem in miseriam me legaveris, forsitan ignoras. Nudius[223] ~certe~ ~a~ ~te~ ~abgehen~ ~ad coream~ cum quippe scolasticatum abs te disgrederer, corisatum (ut ~tu~ opinor) me apud dedicacionem[224] proficisci credebas. Nam grossos michi vix sedecim pro sumptus mei usu dedisti. Pecunia enim hec pro cechula[225] nondum sufficisset: ast me longinquas ~rusticis~ ex ea petere terras oportet. Facis ut omnibus vobis ~innatum~ ~vos layci~ ~paupertatem~ ~longam viam~ acretum est, qui scolaribus miseriam pro palleo, prolixum iter ~interjectio~ pro tunica impenditis, dicentes: Ha vicine, quot filio tuo denariolos ~insuisti~ intricasti? Ego vero terternis grossis natum neum ~aggravavi~ obsarcinavi,[226] dicens: Sufficit scolari sua libertas. Quaslibet ~liberaliter~ ~scolaris~ ~rustici~ ~in villa~ enim edes[227] libere acclamare potest.[228] Nos quidem hic immutabili ~grosso~ ~enutrimus~ ~scolares~ et rustico pane vescimur. Ipsi autem diverse ac herili ~fruuntur~ ~hec verba~ pane pociuntur. O pater, o hoc suspende dictum! Quomodo ~simul cibari~ possunt (precor) azinus molanus ast militaris equus compabulari? ~varii coloris~ ~simul cibari~ ~quam participacionem~ Quomodo passer ast psitacus coescari possunt? Quid participancie ~scolaris alienus~ medus cum domestico habet? Que (reris) sit pauperis ~zusamen~ ~domicellus~ atque domestici scolaris in scolis convencio? nisi quod hic cibo ~erscheint scuto~ ~esurie infirmatur~ ~domicellus et scuto studium~ spumet, alter atque fame langueat. Tamen ambo circa idem ~quasi scire licet~ conversantur, scilicet ut litteras condiscant. Quomodo autem ~scuto studet pauper scolaris~ hic discit, qui nec lecto nec mensa gaudet: qui tota die pro panis particula anxiatur? Cum post lectionem prandendi gracia ~scolipete~ ~mandatum~ ~imperatorium mandatum~ scolares emittuntur, istud inprimis eis tanquam cesarium edictum ~nullus eorum~ ex preceptore suo precipitur, neuter duodecimam horam ~transcendat~ ~quam primum significat congregacio scolarium~ ut transiliat, verum horule in puncto scolis ut insit, vel virgis ~cedatur~ ~rogo frequenter manet~ angatur. Miser autem paniquerulus ubi (queso) mansitat? ~propter deum~ Cum in bursam auf hospicium (quo dei ob intuitum abjectissime colligitur) venerit, prandere cogitat, sed heu mensa (si ~bezaubert~ ~mensam~ affuerit) quodam fantasmate ita obmagicata est, ut ipse eandem nec videat nec persenciat. Olliculas habet quaternas, quarum lota est nulla; binas inter brachia surripit, civitatem indomiti ~ad similitudinem~ bovis instar percurrit: verba bona, sed cibum vix aliquem ~sua~ ~alte~ ~clamat~ comportat. Crura trans genua usque oblutat. Alcius vociferat, ~aliqui~ remissius auditur, quoniam quidem lupini non nulli homunculi, ~serpens~ ~des zeuberes~ sicut aspis ad incantatoris verba, sic ipsi ad scolaris vocem ~verstopfen~ ~multociens~ ~nequam~ aures obdurant. Sepenumero obnequiciatus quispiam (quem ~subula~ ~sticht~ nequicia plus quam pinea pungit) taliter scolarem inclamitat: „Scolaricule, habes ollam?“ Scolaris autem spe magna advolitans: ~dicit~ ~domine~ ~ille obnequiciatus~ „Habeo inquit mi here.“ Respondet nequam: „Inminge ~jus~ ~coleos~ ~ecce~ ut sorbicium, testes[229] inpende ut carnes habeas.“ En abhominabilis ~rebellisare~ vexa! Cui scolaris haud inmerito reboare[230] possit. ~mingit~ ~cacat~ ~arripe~ „Quod vacca meit quodque canis merdat[231] nequam sume autem orique tue incute, qui mollibus insuevisti.“ Porro nona ab hora usque in undecimam scolare sic cursitante, scolastica lectio procedit. Prandia sua indigesta sunt, utrumque autem ~precipue~ pauper scolaris vah[232] neglexit. Si scuto sit (nam panipete ~ad similitudinem~ scolares vocabulum traxerunt) socium domi expectantem habet, qui famelicus scutonis regressum avidius prestolatur. Juvenis ~si aliquis cibus~ ~datum~ si quid reliquiarum esce forinsecus elargitum sibi fuerit, bachanti[233] ~fames~ has apportasset, vel si esuries vel leccacitas sua admisisset, aut si fidus particifer[234] fuerit, aut olidas carnes ~sorbicium~ aut sorbicium hesterni juris (quod scutellario rite comparari ~sorbicium esurie~ ~cogente~ posset) fert; quod si fame urgente invetraverit [sic], aut febres[235] aut capitis etroclisacionem incideret. Eciam si post longa ~acquirant~ ~esuries~ secula valentis aut ...... cibi quippiam sorciantur, esurie ~pellit~ pellente tam subito ingluviant, ut an lepus an ciconia fuerit obliti sint. Quo ex cibulo plus ulterioris dapis concupiscencie quam refectionis subsequitur. Si tandem puteali haustu (sicut rane vive) revocillatus ...... antemeridionales nec domi resumendo repetivit, nec in scolis experiendo recitavit, vespertinos actus (quia diurnos perdidit) tediosus colligit. Quos noctetenus memorie mandare debet, si esuries dormicionisve sollicitudo admiserit. Appositis libris oculis noctue instar illuscat doctrinam ingenio, sicut virgo spinas busino insactat [sic]. Glires quoque muresque impugnat, quia causam in eos habet. Particam enimvero (quam poene bimestrem adito inrisco [sic] residuaverat) obsederant, habitacula infoderant, eamque tamquam arcem incoluerant, cedere arbitrantes nemini. Ipse autem cordatus audacter eos propulsavit. Eis recedentibus animadvertentibus nichil loci ipsis amplius illo fore, habitacula obminxerunt fedaveruntque adeusque [sic] ut bachans super ea prorsus nausearet. Indixit ergo eis succedento nocte bellum. Mures autem (quos poterant) pediculos scilicet ast pulices saccomannos stipendiariosque conduxerunt. Pugil iste singula murum antra obstruxit, et introrsus stramini (quia lecto caruit) sese infodit, nichil adversitatis pertimescens. Verum cum sopori se committeret, mures (quia nichil aditus eis patuit) stipendiarios in eum transmiserunt, qui cor ejus quando ~floge~ dormit furari instabant. Accesserunt autem pulices plus mille, ~generaverunt~ pediculi totidem.[236] At pediculi tam ubere uno prolificaverunt ~schilt knecht~ momento, ut circiter duo milia clipeatorum huicce immiscerent ~huic liti~ conflictui. Corpus suum tanquam turrim conscenderant pediculi [et] (quia bumbardis[237] caruerunt) dentibus beanum momorderunt. Pulices aculeis suis eum pupugerunt. Tam hirta ~pellem~ autem tamque hispida pelle obductus extitit, ut eam penetrare ~non possent~ carnemque suam confodere nequirent. Videntes autem quod labore frustrarentur, abierunt in proximam biconis cujusdam camerulam. Bico autem ille (qui nondum bachantica etate perfectus est) intra quatuordecim ebdomedas[238] (pigricia obstante) nec caput nec manus neque pedes lavit nec culum tersit, ~spine~ ~streuch~ nam nisi in lectum minxit, ita quod vebres arbustaque ~swalben~ culum ejus circumcreverant. Exinde primum tot hirundines[239] ~ausflugen~ provolaverunt, quod totum mundum quasi compleverint. Deinde tot vespertiliones eruperunt quod nulla ubivis loci tuta pena ~propter magnam famem~ est Tercia quia [sic] vis bumbarum propter ingentem esuriem ~gignere quirent~ cessavit, ita ut neutrum amplius fetum, quam pulices ex culo, ~wantzen~ pediculos ex capite, cinifices ex testiculis cimicesque ex ramicibus suis gignere quirent. Prefati ergo clipeati[240] biconi huic quinque milia in dorso signatorum et totidem nigrantium obsumpserant. In bachantem reversi eum expugnare corque ~latenter a sub et rapio~ ~sui~ ejus atque pulmonem surripere statuentes ad oris januam venerunt. Stertuit atque bachans[241] haud secus si arbores attrahere ~stipendium sold~ ~estimantes~ vellet. Stipendiarios[242] vero illo pacto absterruit, credentes illic tria milia vigilum esse. Consuluerunt alterutrum qua via ~sy schickten~ aggrediendus sit. Circum cursitaut. Exploratores circumquaque destinant. Circa medium noctis unus exploratorum ad eos reversus ~audite~ inquit: „Auscultate bellatores monstri, bonum nunctium refero. Si dederitis michi tradilionum [sic], vos optime traducam. Inveni namque antrum, tametsi strictum et undique tenebratum sit, ubi spero ingressus nobis (quamquam difficulter) pateat.“ Clamaverunt universi: „Budam non mimicam [sic] ~explorator~ habebis, si rem [ad] experigenciam adduxeris.“ Respondit is: ~certe~ „Quinymmo secundum vallem tenebrarum descendere perque obrupta gradi, tandem quoque fossam quandam subire oportet, ~latrine~ ~ego~ que lacrime [sic] instar fetet. Credo cadavera olim illic excoreata fuisse. An illud abhorretis?“ Cui omnes uno responderunt ~abhorremus~ ore: „Nequaquam! Audacem fortuna juvat: audaci ergo progrediatur processu.“ Subintrant autem atque ante ~zelt geschlagen~ ~bachans~ culum illius fetidi beani castra[243] metati sunt. Porro ille ~excitatus~ ~Postquam~ ex tumultu experrectus subticuit. Ubi autem illi aciem instruxerant procedentes, ipse sonorosum ast insolentissimum[244] excussit bumbum,[245] ita ut merde magnam porcionem magna ~occidit~ vi in facies eorum egereret. Interemit siquidem quatuor milia ~pediculorum~ ~pulices~ sexpedum preter nigrantes, reliquos autem omnes in fugam ~beanus~ ~buchsen~ convertit, dicentes: „Hic bumbardam suam tam potenter nobis ~biconem~ opposuit, ut non solum nos, set eum eciam qui nos genuit obrumperet.“ Qui in tantum dispersi sunt, ut non sit beanus ~a super et sto~ qui eis careat. Sic permiser ille beanus vita superstes vix mansit. Ecce, charissime mi pater, quam superhorrenda miserandus ~passus est~ ille beanus pertulit disturbia. Cuncti enim quotquot sumus tali modo militamus. Set vach! cum per noctis prolongacionem ~taliter, adverbium qualitatis~ ~crastino die~ talismodi defatigabimur, crastino exorto circa quintam horam scolas reingredi et hys, quos lecti tegerunt, correcitare compellimur circulares. Ex immo noctis tediomento [sic] semper quoque in commentancia alter (cum deorsum examinator verterit) inter examinandum dormitat, alter caput ~dy fueß stopfen~ scalpit, quem pediculorum calcanea titillant. Alter vero de hostibus, scilicet de pedicularibus, vindictam sumit. Taliter ergo ex somno fameque obtundimur, ut cum unum ex nobis interrogetur, aliud respondeamus. Et cum sic oberraverimus, examinator nobis dedignans culos evertit caprinasque caules (que offere verge dicuntur) desuper concutit. Qui autem parum ignoraverit, huic in manum plagam dat, quem ceteri denarium appellant. Hujus profecto monete unica hora ad talentum ego solus commentatus sum. Et si habuissemus illius procureo tumulus [sic] pocius quam satur evasissem. Rursum, pater mi, multa sunt que nos deficiunt: vestes, lecti, olla, scutella, discus, coclear, scoba, veru (quo raro indigemus), craticula, sartago, tripes, domus, et populi favor. Qui minus quam lupi salutati sumus. Quascunque edes subingredimur, ceu vippera suscipimur; focum castodiunt, ab eo nos repellunt: neu escarum nos nitor offendat, utensilia exangulant, linceis nos oculis cuncta contueri manuque contrahere opinantes. O deus eterne! O pater mi charissime! quam pregnans scolarium est inopia. Atqui unum adhuc herile hominum restat genus, qui studentes vocitantur: qui nos hemisperico credo influxu tali prosequuntur amore, quali lupus capram; ubi [sic] nos eorundem dederimus conspectui, sicut auca super cactam, sic ipsi insuper nos sibilant, dicentes nos beanos id est bestias equales asino, nullam veritatem observantes. Succensentque nobis, quia etatem nostram perperam conterimus. Pecunia in specu confusientis [sic] cum ea algamata easque sedes (quibus ipsi insident) conscendere probe poterimus. Hys respectibus te, charissimum progenitorem meum, filiali caritate imploro, ut undecim florenis mihi procures, hanc ut azineitatem exuam, aquileitatem induam, ut huic inclito studencium consorcio adjungar. Nec te Ottonis plebani nostri verba (precor) ammoveant, qui tibi dicit: „Quam ob rem nato tuo tantam impendis pecuniam? cum pater meus olim michi scolipetenti septem dumtaxat pro sumptus mei conducencia erogaverit grossos, et non minus sum dominus factus.“ Mi pater, Otto ille tempus in messe interque venandum contrivit, studium habuit [nullum], nullam invisit universitatem, socios nutrit, spurios colligit, litteras non dignoscit. Igitur perdoctus quidam parrochie sue appostolico indultu enim prope diem excuret [sic]. Ne id michi similiter contingat, tu michi adjumento (obsecro) sies, ut ego mala caveam. Valete, charissimi mei parentes, eo successu quo me valere semper velim.
Unserm Samuel ist nun noch eine zweite Weimarer Handschrift gewidmet, Q. 109, in seltsamer Weise zusammengebunden aus zwei Theilen, die blattweise in einander geschoben sind. Der eine, kleinere, ist ein Heft in oct. von nur 8 Blättern; er enthält nur die schon im Anz. XXI, Sp. 212 erwähnte Bearbeitung einer Boccaccischen Novelle, mit Weglassung des ersten einleitenden Satzes, hier aber mit der Ueberschrift: „Epistola Samuelis Karoch lauriati poete de amori cujusdam studentis erga mulierem civaticam etc. incipit feliciter“ Die Fehlerhaftigkeit der Abschrift zeigt sich schon hier; sie ist in weitläufigen Zeilen geschrieben und auch mit Interlinearglossen versehen, also ebenfalls von Samuel als Lehrstück für Vorlesungen benutzt. Sie findet sich ebenso, doch mit abweichenden Schlußworten, in der Wiener Hs. 3502, Univ. 496 (Tabularum Vol. III, p. 1.), ebenfalls mit seinem Namen, doch ohne den Dichterlorber, den ihm vielleicht nur der Abschreiber hier beigelegt hat. Am Schluß findet sich ein Wappen mit drei Hirschhörnern und der Beischrift: „Michael de Zwifalten scripsit a quodam baculario anno domini M. V. VIII.“ Auf der folgenden Seite stehen zwei Räthsel:
Enigma.
Es ward nie vnd wirt nimmer mer vnd stat mier in miner hand. Presbiter in ecclesia. Es stat in siner muͤtter vnd hat sin vatter in der hand vnd litt vff der tochter.
Nach jedem Räthsel stehen noch verblaßte Worte, die zu enträthseln mir nicht gelingen wollte. Vielleicht kann das erste Räthsel die Hostie meinen, und für das zweite scheint die Aufschrift die Lösung zu enthalten. Die Tochter könnte darin ihre Erklärung finden, daß der Pfarrhof als dos bezeichnet wird. Auf der letzten Seite stehen ferner noch die mangelhaften Verse:
Anna, dies noctesque meum maceras cor: Desine queso mihi tales infligere penas. Os rubrum prebe, maxillo (sic) porrige rubras, Ad pectus miserum pulcras suppone papillas. Me recrea, refove, languenti fer medicamen. Quid tibi prodesset, si penitus morior? Quid me castigas? quid deffers me peramare? Jamque fere morior, quem dudum pena lacescit. Sis exorata, jamque fere morior.
Von der Quarthandschrift ist das Anfangsblatt das letzte; uns begegnet hier wieder die Geschichte de studente et beano. Dann folgt die bekannte märchenhafte Geschichte von Buridan und seinem Abenteuer mit der Königin von Frankreich, hier Naverra genannt, welche man auch Samuel zuschreiben könnte, wenn nicht ein Aufenthalt desselben in Paris unwahrscheinlich wäre. Der Schluß lautet hier:
Hec de Puridani solercia ex communi fama Parisius accepi, et presertim a quodam centennario qui senio confectus adhuc vivebat a. d. M^o. quadringentesimo sexagesimo. Is dicebat, dum adhuc adolescens esset, se Buridanum matura jam etate vidisse. In ecclesia vero ubi sepultus est Buridanus (ut ferunt Picardi studentes) de predicta peccunia adhuc in hodiernum diem perpetuum censum fecisse narratur pauperibus, ita quod omni die Veneris unus albus francigenus (qui quatuor valet denariis) cuilibet venienti pauperi pro ejus anima in elimosinam traditur. Regina vero Naverre interitus silencio populi obliteratus nichil reliquit aliud, nisi quod in collegio Naverre pro predicto scelere perpetuos census quibusdam studentibus instituerit, qui horas canonicas pro ea in ecclesia decantare astricti sunt. Hec et tanta de Buridani ad posulacionem commendabilis viri bonarumque arcium sectatoris diligentissimi, magistri Petri de Gottingen, ex vago rumore quondam Parisius ventilato in unum colligere conatus sum alme universitati Lipsensi a. d. M^o. cccc. lxx^o, quorum Buridani et regine anime requiscant in pace.
Fol. 15 v. ist noch ein Itinerar nach Rom eingetragen, dessen Anfang, wie auch noch ein anderes Stück, nach Heidelberg weist.
Via ad curiam Romanam.
121 miliaria in toto sunt. De Laudenburg ad Bruchsel iiij mil. Von Bruchsel iij mil gen Veichingen. Von Vechingen iiij gen Eslingen. Von Eslingen v gen Gislingen. Von Gislingen iiij gen Ulm. Von Ulm vj gen Memmigen. Von Memigen iiij gen Kempten. Von Kempten v gen Ruͤtt. Von Ruͤt iiij gen Nazarit. Von Nazarit vj gen Proicz. Von Proicz v gen Malß. Von Mals vj gen Meran. Von Meran vj gen Traminn. Von Traminn iiij gen Trent. Von Trent v gen Burgerit. Von Burgerett v gen Bern. Von Bern vj gen Hostie. Von Hostie v gen Morendel. Von Morendel gen Sant Johannis Kastel iij. Von Sant Johannis Kastel ij gen Bolonien. Von Bolonien ij gen Plinor. Von Plinor v gen Florenczel. Von Florencel iij gen Scarperie. Von Scarperie j gen zuͦ der brucken. Von der brucken iiij gen Florencz. Von Florencz ij gen Sant Cassen. Von Sant Cassen vj gen Senis. Von Senis v gen Sanctum Clericum. Von Sancto Clerico v ad Aquam pendentem. Ab Aqua pendente ad Montem flascon v miliaria. A Monte flascon v mil. ad Sutors. A Sutore ad Romam vj miliaria.
Von dem übrigen Inhalt erwähne ich noch ein Chronodistichon auf Peter Hagenbachs Tod 1474, dessen Jahrbuchstaben aber in der Hs. nicht ausgezeichnet sind.
Nota metra in quibus per litteras numerales anni illius colliguntur scilicet Hagenbach. HagenbaCh petre tV thIro potens Venerande Sepe neCans aLIos VerMIbVs esCa IaCes.
Darunter eine Einladung zum Schachspiel:
Super scacum. Musarum studii lassus relevare laborem Si cupis, appropera: te manet hec tabula.
Daneben ist ein Schachbrett gezeichnet.
+Berlin.+ +Wattenbach.+
Alte Handzeichnungen von Goldschmiedearbeiten im germanischen Museum.
(Mit 2 Tafeln.)
Bei der großen Aufmerksamkeit, welche jetzt nicht nur Alterthumsfreunde und Kunstforscher, sondern auch die Förderer der lebendigen kunstgewerblichen Bewegung den Goldschmiedearbeiten des 15.-17. Jahrh. zuwenden, haben auch die von den alten Goldschmieden gestochenen Vorlagen erhöhte Bedeutung gewonnen und werden da und dort sowohl als kunstgeschichtlich zu verwerthende Beiträge, wie als Vorlagen für die praktische Thätigkeit reproduciert. Noch mehr aber mag deshalb eine Reproduction jener Blätter sich empfehlen, die sich in der Zeichnung erhalten haben, ohne daß Vervielfältigungen derselben bekannt geworden wären. Wir haben deshalb geglaubt, Aehnliches aus der Sammlung von Handzeichnungen des germanischen Museums wiedergeben zu sollen, und bereits auf Sp. 267 und 268 des vorigen Jahrganges, sowie 15 und 16 des laufenden und als Beilage zu Nr. 7 mehrere solcher Goldschmiedegefäße veröffentlicht. Wir setzen heute die Reihe derselben fort und geben, gleich den früheren auf die halbe Größe der Originale reduciert, eine Kanne und einen Deckelpokal wieder, welche, leicht angetuscht und mit gelber Farbe zur Angabe der Vergoldung überzogen, sich als Nr. 35 und 225 in der Sammlung des Museums befinden. Trotz scheinbarer Gleichheit ist die Behandlung beider Zeichnungen eben so verschieden wie die Kompositionsweise. Sie gehören also verschiedenen und zwar unbekannten Meistern an; die Buchstaben F. A. B. am Fuße der Kanne, wenn sie überhaupt das Monogramm des Meisters bilden, haben sich aus den uns vorliegenden Monogrammenlexiken nicht erklären lassen. Beide Zeichnungen dürften nach der Gesammtform sowohl, als nach der Ornamentik etwa der Mitte des 16. Jahrh. angehören. Der Deckelpokal ist gänzlich vergoldet zu denken, da er ganz gelb belegt ist; an der Kanne sind nur der Henkel und die Hauptgliederungen gelb angelegt, ebenso die Kopfbedeckung des Mannes auf der Spitze, Flügel und Haar des Engelchens am Knaufe.
Wir werden noch eine Reihe anderer ähnlicher Blätter in den nächstfolgenden Nummern veröffentlichen, um solchergestalt mindestens die wichtigeren Stücke wiederzugeben. Die Frage wird natürlich eine offene bleiben, ob wir Originalentwürfe in diesen Zeichnungen zu erkennen haben, die etwa vor der Arbeit den Bestellern vorgelegt wurden, ob Studien, die, vielleicht sogar beträchtlich später als die Gefäße entstanden, irgend jemand nach bestehenden Arbeiten gemacht hat.
+Nürnberg.+ A. +Essenwein+.
Corrigenda zu Nr. 7, Sp. 210 ff.
Wegen verspäteter Correctur ersuche ich um nachträgliche Verbesserung der größeren Lesefehler in den vielfach verderbt überlieferten Versen: