Part 8

Nagbalík sa Pilipinas upá~g dito ganapín a~g pa~galawá~g bugsô n~g pagáaral at sa «Colegio de San Juan de Letran» tina~ggáp a~g katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat sa Páarala~g-madlâ ni Santo Tomás at dito nagáral n~g «Derecho» at sa ikaapat na taón pa lama~g ay napilitan na namá~g bumalík sa Espanya niyaó~g 1884, at sa «Universidad Central» sa Madrid tinapos a~g nálalabí pa~g pagáaralan upá~g tamuhin a~g katibaya~g «Licenciado en Jurisprudencia» na ilinagdâ niyaó~g buwan n~g Hunyo n~g taó~g 1885.

Pagkalipas n~g isá~g taón at kalahatì, at ala~gala~g sa kanya~g kathá~g «Los efectos Jurídicos de la ignorancia del Derecho» ay tina~ggáp niyá a~g katibaya~g «Doctor». Niyaó~g panahó~g yaón ay kasalukuyan siyá~g kalihim n~g «Ateneo de Madrid» ku~g saan siyá lagi~g nakipagtu~ggalian at nagta~ggól sa ikapagtátamó n~g m~ga kabaguhan tu~go sa paglayà sa kapakinaba~gan n~g Pilipinas, dî lama~g sa salitâ kundî sa pamamagitan man namán n~g m~ga maháhalagá~g tudli~g sa taná~g Páhayagá~g kanyá~g pagláthalaan n~g kanyá~g kurókuró tu~gkól sa bagay na yaón na sa ganá~g kanyá ay lubhá~g kaila~gan.

Tunay ~gâ at na~g m~ga panahó~g yaón, a~g m~ga Rizal natin, Lopez Jaena, Govantes, Aguirre, Regidor, Lorente at ibá pa~g maririlág na m~ga pilipino ay na~gagsísikap na rin n~g ikapagtátagumpay n~g ati~g dakila~g mithî, ~guni't itó'y dî nakababawas sa kanyá~g pamumukôd, sa pa~gyayari~g siyá ay anák n~g amá at iná~g pawa~g m~ga kastilà, kaya't a~g kanyá~g m~ga palagáy sa súliranin n~g baya~g Pilipinas ay lagì na~g nakababaklá sa m~ga may hawak n~g ugit n~g ati~g Pámahalaán.

Nanumbalik na mulî sa ati~g sarili~g lupà niyaó~g 1887 upá~g harapín n~g lúbusan a~g pagkáabogado, at gayon din namán n~g pagkamánunulat at sa «Oceania Española» na pinamatnugutan n~g kanyá~g amá, a~g kanyá~g pinaglathalaan n~g mahahalagá niyá~g tudlí~g na pawa~g nakagimbal din sa m~ga Páhayagá~g kampí sa Pámahalaán.

Na~g tawagin sa sinapupunan ni Bathalà a~g kagala~ggala~g niyá~g amá, si Rafael Del Pan a~g humalili sa pamamatnugot n~g «Oceania Española», at niyaó~g Hulyo n~g 1892, ay naglathalà n~g ku~g ila~g tudlì~g na pinamagatan «Hay que irlo pensando» na ku~g saan niyá ipinagta~ggól a~g pagkakaroón natin n~g m~ga Sugò sa Batasán, na nagi~g sanhî n~g m~ga pasarí~g n~g «Diario de Manila», «La Voz Española», at «El Comercio», m~ga Páhayagá~g kalaban n~g mithî, at walá~g ta~gi~g nákatulo~g sa sigasig na yaón, mata~gi sa «El Resumen» n~g ati~g kababaya~g si G. Pascual H. Poblete.

Na~g a~g ati~g Dakila~g Bayani, si Gat Rizal, ay ipinatapon sa Dapitan, a~g ta~gi~g Páhayagá~g dî nagsuób n~g kamanyá~g sa Pámahalaán, ay a~g «Oceania Española» na nagi~g sanhî n~g m~ga «i~gos» n~g taná~g nagbábanság na tapát sa Espanya, n~g m~ga lalo~g mabibigat na parata~g kay Del Pan na ikinasapa~ganib n~g kanyá~g pagkatao, ~guni't boó~g tigas na tina~ggáp na lahát a~g m~ga upasalà na sa pamamagitan n~g m~ga Páhayagán ay sunódsunód na sa kanyá'y itinudlâ.

Sa kapanahunan di~g yaón binalak a~g pagtatatag n~g «Colegío de abogados», na kináhalalan niyá~g Pa~galawa~g Pa~gulo, at pagkalipas n~g ilá~g panahón ay náhalál siyá~g Pa~gulo, niyaó~g bantóg na kalipunan.

A~g walá~g sasál niyá~g pagbaka sa m~ga mali~g pamalakad n~g m~ga kastilà dito sa atin, ay nakayakag n~g lubhá~g marami~g kaaway n~g kanyá~g mithî, lalo~g lalò na n~g kapisanan n~g m~ga kastilà rito sa atin, anó pa't lagi~g dinaliri si Del Pan at mandin ay ipinaghihintáy lama~g n~g isa~g kátaó~g ikapagbubuntó sa kanyá n~g poót, kayá't niyaó~g bago~g datí~g dito a~g Henerál Primo de Rivera, ay naglayág si Del Pan at tumu~go sa Espanya, at nakipisan doón sa m~ga punyagî n~g ati~g m~ga Arejola, Ilustre, Gabladon, Artigas, at ibá pa~g kababaya~g pawa~g «naglalamay» sa ikapagtátamó n~g m~ga kaluwagan n~g ati~g Iná~g Pilipinas.

Na~g a~g Espanya at Amérika, ay magpáhayagan na n~g digmâ, at sa Espanya ay itatag a~g isá~g Lupon na pinamagata~g «Comité Filipino», siyá a~g nápili~g Pa~gulo n~g násabi~g kapisanan na binúbuô n~g m~ga batiká~g ma~ghihimagsík. Niyaó~g 1899 ay lumipat sa Ho~gkó~g upá~g pumisan sa «Comité Central» at dî nalaunan at isinugò sa Amérika, na kunsaan nagpasikat na lalò n~g pagsasakit sa ikapagtátagumpáy n~g dakila~g mithî n~g bayan.

Nanumbalik sa Pilipinas niyaó~g 1903 upá~g mabuhay n~g tahimik sa panunu~gkula~g abogado, ~guni't hinihi~gi sa kanyá~g muli~g magsulit n~g «Corte Suprema», at a~g gayó'y ginampanán niyá at nakakuha n~g isa~gdaá~g punto, kátaástaasa~g bila~g sa pagsusulit na mátatamó sa gayó~g pagsukat n~g kakayahán. A~g kanyá~g pa~galan sa pagkáabogado ay nagsikíp sa Pilipinas at siyá ay nagi~g kapisan n~g bupete~g lalo~g bansá~g na nákilala sa tawag na «Del Pan, Ortigas, Pischer». Siyá ay isá sa pinagsa~ggunia~g lagi n~g Pámahalaán sa pagbili n~g m~ga lupai~g praile.

Hindî nasiyahán na~g magi~g siyá a~g sanhî n~g pagkakatatag n~g «Colegio de Abogados» at ninais na dagdagán pa n~g isá~g lalo~g malaki~g likhâ, at kanyá~g sinikap na magkaroón tayo n~g «Cámara de Comercio de Filipinas» at a~g gayó,y nagí~g isá~g pa~gyayari.

Bila~g kinatawán n~g Lapia~g «Unión Nacionalista», ay linagdaán niyá niyaó~g iká 12 n~g Marso n~g 1907 a~g katibayan n~g pagiisá n~g m~ga Lapia~g «Unión Nacionalista» at n~g «Independista» upá~g mákilala na lama~g sa tawag na «Partido Nacionalista», at a~g sáligan n~g násabi~g bago~g Lapian ay masásabi~g halos nagbuhay sa kanyá~g bantóg na panitik.

A~g pagkákaisá n~g m~ga kapisanan sa Pilipinas, magí~g sa kalakal, kapamayanan at Polítika, ay siyá~g lagí~g pa~garap ni Del Pan.

Bila~g pagkilala sa m~ga kata~gian ni Del Pan ay ihinalál siyá niyaó~g Septiyembre n~g 1909 upá~g magí~g kasa~ggunì n~g «Comité de Coodificación» na pina~gu~guluhan n~g M~gl. na Manuel Araullo, ~gayó'y kasalukuya~g Pa~gulo n~g Pinakamataás na Húkuman dito sa Pilipinas. Sa Lupon n~g pagsisinóp na itó ay kanyá~g ibinunyág a~g m~ga lalo~g masela~g na pagáaral tu~gkól sa «Derecho Penal» at na~gaila~gan siyá~g maglakbáy sa boó~g daigdig upá~g pagtuladtularin a~g m~ga batás na náuukol sa bagay na yaón. A~g kanyá~g m~ga palagáy at hinuhà tu~gkól sa «Derecho Penal» ay pinapurihan n~g bantóg na Pa~gulo noón n~g Mataás na Húkuman, a~g M~gl. na Cayetano Arellano.

Sa ibabaw n~g lahát n~g tagumpáy na itó ni Del Pan, ay lumasáp din namán n~g m~ga lalo~g masasakláp na upasalà n~g m~ga mai~ggítin, at siyá a~g nagí~g tudláan na~g m~ga may likhâ n~g paghahati~g «Filipino de Cara y Corazón» na puminsalà n~g gayón na lama~g sa mabuti~g lakad n~g ati~g m~ga pagkati~g polítiko.

Náriyán a~g isá~g tao, na bagá ma~g sa kanyá~g m~ga ugát ay malinaw na dugo~g kastilà a~g nanánalaytáy, at bahid ma'y walá~g pagkapilipino mata~gì sa kapalara~g dito makákita n~g una~g liwanag, ay ubos kaya~g nagpunyagî, sa ikaúunlád n~g kanyá~g Baya~g Tinubuan, sa ibabaw n~g m~ga upasalà n~g m~ga karugô, at m~ga kalupaín man.

M~ga tao~g gaya ni Del Pan ay dî dapat mahimbí~g sa limot. Karapatdapat sa pagturi~g n~g m~ga kalupain sa Pilipinas na kanyá~g ipinagmámalakí; nitó~g Tinubua~g Lupà na pinagubusan niyá n~g utak at sikap, upá~g makasapit sa isá~g tunay na pagkakáisá sa pagtuklás n~g m~ga marara~gál na mithî. Magí~g pagturi~g a~g m~ga talata~g itó sa kanyá~g kapuripuri~g halimbawà.

A~g káhulihuliha~g Bantayog na iniwan ni Rafael Del Pan sa Tinubua~g Lupà at a~g «Código Correccional» na kumakali~gà sa m~ga katuwiran n~g m~ga kula~g palad na nagdurusa.

=P. MARIANO GOMEZ=

Hindi maáari~g sulatin a~g kasaysayan n~g Pilipinas na~g dî mábaba~ggít a~g pinagpala~g pa~galan n~g Pari~g Tagalog na itó, yayamá~g sapól pa n~g hímagsikan tu~gkól sa m~ga lupain niyaó~g taó~g 1822, a~g pa~galan niyá ay sinambisambitlâ at nagí~g para~g ugat n~g sasakyá~g nagpápanuto sa mabuti~g landasin.

[Larawan: =Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang pagal at talaisip na kahangahanga.=]

Sa kanyá uta~g a~g pagkalutas n~g hímagsíka~g yaón na kanilá~g linagdaán ni Luis Para~g, at a~g malakí~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog, na kanyá~g ipinagta~ggól n~g ubos kaya at pinaggugulan n~g dî kákauntí~g salapî upá~g ipagtagumpáy sa Espanya, yáyama~g sa m~ga Húkuman dito sa Pilipinas na~g m~ga panahó~g yaón, a~g katuwiran ay isá~g balità lama~g na dî tinatamasa n~g m~ga tubò sa sinawi~g lupaín natin.

Tunay at ipinagta~ggól niyá at ipinagtagumpáy sa Pa~gulo~g baya~g nakasásakop sa atin, a~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog; subalít gaya n~g lahát n~g tagumpáy n~g m~ga baya~g nasásakupan, ay nagí~g tagumpáy na panandalian na dî man lama~g nasamantala, a~g panunumbalik ni Henerál García Camba at ni Matías Vizmanos, sapagká't sa loób lama~g n~g isá~g taón at kalahatì na itinigil dito sa Pilipinas ni Henerál Camba, ay nagawâ na n~g m~ga kaaway n~g «Clero» na yaón ay palitán ni Henerál Ora, na may m~ga símulaí~g tiwalî at dî makapagtútulot na a~g pagunlád ay manatili sa Pilipinas. Buhat noón magí~g si Vizmanos at magí~g si Parî Mariano Gómez, na pinagúukulan namin nitó~g ulat, ay na~gapilita~g manumbalik sa pagpapahi~gá muna, yáyama~g a~g «lupà ay hindî handâ» sa m~ga mithî n~g báyan.

Buhat sa isá~g mariwasá~g a~gkán, si Parî Gómez ay kumita n~g una~g liwanag sa baya~g Sta Cruz, Maynilà, at umanó ay buhatan sa isá~g a~gká~g Hapón na napilita~g pumanaw sa Pilipinas at dito ay naiwan a~g kanilá~g asaasawa at m~ga anák niyaó~g dáana~g taó~g XVII.

Sa pagká Pari, si Gómez ay napabantóg n~g gayón na lama~g sa pagkámabuti~g magpasunód, at aná~g m~ga pinagsa~ggunian namin, umanó ay na~g siyá'y dakpin sa Bakoód at ilulan sa isá~g pala~gkin, ay ninasà n~g kanyá~g m~ga kapanalig na siyá ay agawin sa m~ga kawal, ~guni't nápakalaki a~g kanyá~g kapa~gyarihan sa kanyá~g m~ga tao, kayá't sukat a~g kanyá~g pagkakasu~gaw sa sasakyán at sabihi~g «Babalik akó agád sa inyó~g pili~g» ay mapayapa~g na~gagihimpil a~g talagá~g ma~gagsisiagaw sa kanyá sa kukó niyaó~g m~ga ganid.

Sa imbakan n~g m~ga mu~gkahi sa Katedral, ay naii~gatan pa ha~ggá ~gayón a~g kanyá~g m~ga bu~ga~g isip sa kanyá~g m~ga pasyá, na pinakapuri n~g lubhá~g marami~g dalubhasa~g kapanahón at aná~g ibá, ay sa tatló~g binitay niyaó~g Pebrero n~g 1872, ay si P. Gómez a~g pinaká pahám.

Tu~gkól sa katampalasanan n~g sa kanilá ay pagkakábitay a~g ati~g Kahan~gaha~ga~g Lumpó ay nagukol sa kanilá n~g gayari~g katagâ: «A~g baya~g itó na náhimbi~g na dáana~g taó~g at dî man lama~g nagpapamalay na may buhay, at lubhá~g marami a~g naniwalá~g patáy na ~gâ, ay sinugatan n~g sugat na pampatáy; at sa pagdamdám n~g sugat na itó ay nágula~gtá~g, nágisi~g, at natahó~g siyá ay buháy pa palá ay may karamdaman. Bakit siyá buháy, paanó nabubuhay at sa anó nabubuhay?»

«M~ga súliraní~g hininóg at boó~g kataimtimá~g ginunamgunam na~g dî natiyak na tugunin, ~guni't a~g m~ga bayan ay dî lumulutas n~g m~ga súliranín na~g ágaran, at a~g sandalî n~g paglutas ay sumapit, a~g paghihímagsík ay sumuplí~g; sapagká't a~g binhi~g kanilá~g dinilíg n~g kanilá~g mahalagá~g dugô ay nahulog sa mabuti~g lupà, a~g marubdób na pagsambá sa kalayaan ay mulí~g dinamdam n~g bayan natin».

Bila~g para~gál sa Tatló~g Pare~g binitay niyaó~g 1872 a~g m~ga Katipunan, niyaó~g 1896, sa kanilá~g pagpapákilalanan ay binába~ggît n~g m~ga tagá ikalawá~g hanáy a~g gayari: «Gom-Bur-Za», banal na pálita~g salitâ na nagpápani~gas n~g pusò, na nagbabanság n~g m~ga una~g pantig n~g tatló~g dakila~g pa~galan.

Isá~g Bantayog a~g nitó~g m~ga huli~g kilusán ay itinayô sa bayan n~g Bakoód, bila~g para~gál sa kanyá~g pa~gala~g dî nalilimot n~g kanyá~g m~ga kababayan.

Magì~g diwà nawâ n~g bayan nati~g pinagsusu~gîtán n~g palad a~g tilamsík n~g iyó~g diwá ¡oh dakila~g Martir n~g m~ga usapi~g bayan!

Tátapusin namin a~g ulat na itó sa ilá~g katagâ ni Dr. Rizal sa «Filibusterismo» na anya:

«A~g pananampalataya sa pagta~ggi~g kayó'y dustaín, ay naglagáy sa áli~gla~gan n~g kabuhu~gá~g sa inyo'y ibinubuhat.»

«A~g Pámahalaán sa pa~gsisikap na ligirin n~g himalâ a~g inyó~g usapín, ay nagpápatunay n~g anó ma~g kamalia~g kanilá~g nágawâ sa usapí~g yaon sa mapa~ganib na sandalî, at a~g boó~g bayana~g Pilipinas, sa pagti~gkalâ sa inyó~g alaala at pagtawag sa inyó~g Martir, ay táhasa~g dî naniniwalà na kayo'y may bahid ma~g kasalanan.»

=ANDRES BONIFACIO=

[Larawan: Andres Bonifacio]

Sino~g anák n~g Pilipinas a~g dî nakákikilala kay Bonifacio?

Si Andrés Bonifacio ay anák n~g paggawâ at dî pinalad na makápagliná~g n~g munî na gaya n~g m~ga mapalad na iniwi sa duyan n~g kariwasaan. Anák dukhâ at sa kabataan ay naulila sa m~ga magula~g na nagpapalà kayá't maaga~g nakitalád sa buhay upá~g sa palihán n~g pa~ga~gaila~gàn ay makayarî n~g isá~g kálolwá~g nápákalakí, isá~g diwa~g dî karaniwan, at isá~g pa~ghalina~g katutubò na lininá~g at pinamaibabaw sa kanyá~g pa~gkatao.

Siyá'y tubò sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó, Maynilà, at anák ni G. Santiago Bonifacio at G~g. Catalina Castro. A~g una~g liwanag ay nákita niyá noo~g iká 30 n~g Nobyembre n~g taó~g 1863.

Ulila palibhasà sa gula~g lama~g na labí~gapat na taón at may apat pa~g kapatíd na na~gá~gaila~gan n~g kanyá~g pa~ga~galagà ay napilita~g a~g kabuhayan ay kitain sa alín ma~g paraán at a~g gayón ay kanyá~g tinuklás sa paghahanap buhay sa isá~g bahay kalakal, kina Fressel & Co., na kanyá~g pinaglakuan n~g kanyá~g paglili~gkód.

Sa kahirapa~g kanyá~g tinatawíd ay lalo~g tumi~gkád sa kanyá a~g pagkakátuwás n~g m~ga kalagayan n~g tao, a~g kaibhán n~g baya~g sakop at n~g nakasasakop; a~g kakayahán n~g m~ga pinalad na na~gagsiduno~g sa tulo~g n~g salapî, at a~g kaabaán n~g m~ga sawî na dî makaratí~g sa likmuan ni Minerva sa kakula~gán n~g kaya na makapagliná~g n~g munî; at sa dapat na ikáligáw n~g landás, ay lalo~g nápanuto at magisá~g nagsamantalá n~g kanyá~g m~ga labis na panahón sa paggawâ, at magisá~g ipinagaral; samantala~g nabúbuksán untiuntî a~g kanyá~g baít sa ta~gláw n~g m~ga dakila~g aral na nátataluntón niyá sa malawak na kahârian n~g karunu~gan, ay lalò nama~g tumíti~gkád a~g kanyá~g pagibig sa kula~g palad niyá~g Tinubua~g Lupà.

Isá~g sulat na sumapit sa kamáy ni Gat Bonifacio a~g sa ibá't ibá~g bagay na sinasabí, ay natatapos sa ganitó.

«Tunay na a~g Baya~g itó (A~g Pilipinas) ay apí~g apí at supil n~g isá~g Pámunuá~g tagá iba~g lupà; ~guni't mahirap at mapa~ganib na totoó a~g tayó'y magakalá n~g isá~g pagbaba~gon; baká pa a~g ma~gyari ay lalò tayo~g mápahamak. Bayaan muna nati~g silá ay magtamasa sa kaginhawahan».

Sa ibabâ n~g sulat na itó ay tinitikan ni Gat Bonifacio n~g gayari:

«Ku~g a~g paniniíl ay Trono n~g galák at busabos tayó~g tuntu~ga~g panatag ku~g a~g tunay na Ley, siníra't hinamak, Iguho ang Harî ang siyang marapat[1]»

«Ku~g Baya'i balót n~g sapot na itím a~g buhay ay laa~g inisín sa libí~g sa tabi~g n~g gabí'i, may másisinag di~g liwanag n~g bago~g panahó~g dáratí~g»

Sa pagkamánunulat si Gat Bonifacio ay nápabantóg sa m~ga tudlí~g niyá~g linagdaan n~g «May Pagaasa» at «Agapito Bagumbayan».

Sísipiin namin dito a~g bahagi n~g isá~g tulâ niya na inii~gatan n~g isa~g mapagmahál sa kanyá~g m~ga lathalà.

=Halaw sa mga Tula ni Gat Bonifacio=

PAGIBIG SA BAYAN

Mayroón pa kaya~g pagsinta~g dakilà Lalo pa~g mani~gní~g at kaha~gaha~gà Ta~gî sa pagibig sa sarili~g Lupà? Walâ na marahil. Tunay na walâ ~gâ.

* * * * *

Na~g mapasila~g ka Lupa~g Tinubuan A~g lagi~g nais ko~g pinagsasakitan A~g lahát ko~g awit ó kayá'y tuwâ man Ta~gi~g Bayan ko a~g pinagúukulan.

* * * * *

Walá~g lalo~g sákit sa isá~g Bayani Na dî ihahandóg sa Bayan ko~g kasi Dugô ma't ligaya, duno~g na pamuti Kahit kamataya~g ikaruruhagi.

* * * * *

Bayan ko ay siyá~g nagbigay n~g buhay; Tulad sa Iná ko~g ta~gi~g nagyayaman, Mani~gní~g na sinag tulad n~g sa araw Na nagpapalusóg sa abâ ko~g lagay.

* * * * *

Masawi't mamatáy si~gisá~g liwanag Ku~g danasin itó n~g dahil sa Liyág Ku~g lalo~g malakí a~g tiisi~g hirap Lalò pa~g ligaya. ¡Oh kaysarapsarap!

[1] Sa tiklop ng papel na sinipian namin ng mga talatang nasaitaas ay dî na mabasa ay hinalinhan namin ng malalaking titik P ang K.

Nagbasá n~g m~ga aklát na «La Triste Italia», «Historia de la Revolución Francesa», «Ciencias Políticas» (Karunu~gan sa Pamamahalà) «Derecho Internacional», «Historia Universal» ni Cesar Cantú, at «Las Memorias de un Soldado» (M~ga talâ n~g isá~g sundalo). May isá siyá~g aklatan saganà sa mabubuti~g aklát, ~guni't kinain mandín n~g lahò na~g siyá'y mamatáy.

Si Mabini at si Rizal ay nagí~g lagî niyá~g kasa~ggunî sa m~ga kilusá~g náuukol sa Bayan, at sa pagkákita niyá~g a~g «Liga Filipina» na itinatag ni Gat Rizal, ay lagi~g nabubulabog ay inakalà niyá~g ihalili roón a~g pinagpala~g «K. K. K.» na siyá~g bumigkis na tulad sa iisa~g taó sa tana~g pilipino na nagbago~g buhat sa pagkakahimbi~g upá~g pawiin sa Kapuluan a~g taták n~g kaalipinan.

Una~g bu~ga n~g kanyá~g dî karaniwa~g kisláp n~g diwâ ay a~g pagtatátag n~g dakila~g «K. K. K.» (Kataástaasán, Kagala~ggala~g, Katipunan) n~g m~ga anák n~g Bayan. Katipuna~g una~guna~g nagtaním sa pusò n~g m~ga tagarito n~g isá~g marubdób na pagibig sa Tinubua~g Lupà. Kapisanan n~g m~ga magiliwi~g anák sa Iná~g Bayan palibhasà a~g na~gagsisibuò n~g Katipuna~g yaón na itinatag ni Andrés Bonifacio, ay pawa~g may likás na pagibig sa Tinubua~g Lupà, isá~g kapatira~g kahilihilî; kayá't minamarapat nami~g sipiin a~g kanyá~g dakila~g arál upá~g uliranín n~g atí~g m~ga hulí~g sibol a~g simulâ at binhî n~g m~ga kalayaan nati~g sa ~gayó'y tinatamasà.

M~GA ARAL N~G KATIPUNAN.

«A~g kabuhaya~g hindî ginugugol sa isá~g malakí at banal na kadahilanan ay kahoy na walá~g lilim kundî damó~g makamandág».

«A~g gawá~g magali~g na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hindî sa talagá~g nasa~g gumawâ n~g kagali~gan, ay hindî kabaitan».

«A~g tunay na kabanalan ay a~g pagkakawa~ggawâ; a~g pa~gibig sa kapuwà, ay a~g isukat a~g bawa't kilos, gawâ at pa~gu~gusap sa talaga~g katuwiran».

«Maitím man at maputî a~g kulay n~g balat, a~g lahát n~g tao ay magkakapantáy; ma~gyayari~g a~g isá'y higtán sa duno~g, sa yaman, sa gandá; ~guni't dî mahíhigtán sa nagkatao».

«A~g may mahál na kalooban ay iuuna a~g puri kay sa pagpipita sa sarili; a~g may hamak na kalooban ay iuuna a~g pagpipita sa sarili kay sa puri».

«Sa taó~g may hiyâ a~g salitá ay panunumpâ».

«Huwag mo~g saya~gin a~g panahón: a~g yama~g nawawalà ay ma~gyayari~g magbalik; ~guni't a~g panahó~g nagdaán na ay dî na muli pa~g dadaán».

«Ipagta~ggól mo a~g ináapí at kabakahin a~g umáapí».

«A~g taó~g matalino ay a~g may pagii~gat sa bawa't sásabihin, at mátuto~g ipaglihim a~g dapat na ipaglihim».

«Sa daá~g matiník n~g kabuhayan, a~g lalaki ay siyá~g patnugot n~g m~ga anák; ku~g a~g umaakay ay patu~go sa kasamaán, a~g inaakay ay sa kasamaán din».

«A~g babai ay huwag mo~g tigná~g isá~g líba~gan lama~g kundî isá~g katuwa~g at karamay sa m~ga kahirapan nitó~g kabuhayan; gamitan mo n~g boó~g pagpipitagan a~g kanyá~g kahinaan, at alalahanin a~g iná na pinagbuhatan at nagiwi sa iyó~g kasa~ggulan».

«A~g di mo ibig gawín sa iyó~g asawa, anák at kapatid ay huwag mo~g gágawín sa asawa, anák at kapatid n~g ibá».

«A~g kamahalan n~g tao ay walâ sa pagkáhari, walâ sa pagpapata~gos n~g ilo~g at puti n~g mukhà, walà sa pagkápari na kahalili (raw) n~g Dios, walâ sa mataás na kalagayan sa balat n~g lupà; wagás at tunay na mahál na tao, kahit lakí~g gubat at walá~g nabábatid kundî a~g sarili~g wikà, yaó~g may mágandá~g asal, may isá~g pa~gu~gusap, may da~gal at puri, dî umáapí, yaó~g maruno~g magdamdám at maruno~g lumi~gap sa Baya~g Tinubuan».

Lumaganap n~g gayón na lamá~g a~g m~ga dakila~g aral n~g Katipunan sa lahát halos n~g nasasakupan n~g Walo~g Lalawiga~g Tagalog; at kahit na nakasapit sa kaalamán n~g Mara~gál na henerál n~g Hukbó~g kastilà na si Don Ramón Blanco, palibhasà ay isá~g dalubhasà~g Pámunuán na dî kaayon sa kagahasaan ay dî napadalá sa m~ga buló~g na paghihímagsík n~g kanyá~g m~ga nasasakupan. A~g una~g balita~g itó na boó~g katahimika~g lumaganap sa matataás na kagawaran n~g Pámunuá~g Pá~glahát nitó~g Kapuluaán, ay na~gyari niyaó~g iká 9 n~g Agosto n~g taó~g 1896 sa sumbó~g n~g Kura sa Tundó na Fr. Mariano Gil, at sapagká't dî pinansín at di pinahalagahán n~g Mara~gál na si Henerál Blanco, ay nagkaroón n~g m~ga lihim na kilusán at pakanâ na nagpasapit sa Pámahalaán sa Madrid n~g pa~gagaila~ga~g magpadalá rito n~g isá~g «walá~g paulikulik» na Henerál, upá~g máiligtás a~g kapa~gyarihan n~g Espanya sa isá~g dî maiiwasa~g Hímagsíkan. At si Henerál Polavieja, ay kagyát dumati~g upá~g humalili sa dati~g Henerál Don Ramón Blanco.

Una~g bina~gsakán n~g kalupitán n~g bago~g Henerál ay si G. Pío Valenzuela at Aguedo del Rosario at sa isá~g maigsi~g bugsô n~g kapusukán n~g pikit matá~g panúnupád n~g kaba~gisa~g walá~g kahulilip, ay mahigit sa tatló~g daá~g magitan n~g pagpapadakip n~g walá~g anó ma~g abogabóg sa bawa't mátamaán n~g malas n~g kanilá~g m~ga tiktík na gumágaláw sa lilim n~g kapa~gyarihan n~g m~ga kaaway n~g ati~g paglayà.

Halos araw araw ay may binábaríl na kula~g palad, at kabila~g sa m~ga itó, a~g na~gyari niyaó~g iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1896, a~g lalo~g kálakílakiha~g upasalà sa Baya~g Pilipinas, a~g kálakílakiha~g kabuhu~gán, na sa pa~galan n~g Espanya ay ginanáp n~g banyaga~g Pámunuán dito sa Kapuluan na pagpapabaríl sa lalo~g pinaká dakila~g Tagalog, sa Bayani n~g m~ga Bayani, na si Gat José Rizal at Mercado.

A~g Himagsíkan ay lumaganap na~g gayón na lamá~g sa lahát n~g puso~g may bahagyá~g hinanakít sa Pámahalaá~g nápakabigát na at dî na ibig na talimahin, at buhat sa Hiyáw n~g Layà sa Balintawák niyaó~g iká 20 n~g Agosto n~g taó~g 1896, ha~gga~g Abril n~g taó~g 1897 ay itinaguyód n~g «amá» n~g Katipunan a~g Híma~gsíka~g nápasimulán n~g walâ sa panahón sa kapusukán n~g m~ga masasamá~g Pámunuán n~g kastilà rito sa Pilipinas.

At lumaganap a~g lakás n~g m~ga Katipunan sa lahát n~g dako, subalit sa Kawit, a~g lakás ni Aguinaldo ay kaha~gáha~gà.

Dî kawasà ay kinilala si Aguinaldo na Pa~gulo~g Hukbó, sanhî n~g ipinagkahatî n~g m~ga «katipunan» sa dalawá~g malakí~g pa~gkát, na: Aguinaldista at Bonifacista.

Na~g panahó~g yaón si Bonifacio ay nása Kawit, ~guni't sa pagilag sa m~ga dî maiiwasa~g pagbubu~gguan n~g dalawá~g pa~gkat ay linisan ni Bonifacio a~g Kawit at tutu~go sana sa Batangas, ~guni't sa Limbó~g, isá~g Nayó~g sakop n~g Indá~g, ay kanyá~g násagupà a~g m~ga kawal ni Pawa, at a~g inilaga~g pagbubu~ggô ay sumapit; si Bonifacio ay nasugatan at a~g kanyá~g dalawá~g kapatíd, si Ciriaco at si Procopio ay na~gasawí~g nápatáy.

Binihag si Bonifacio n~g kanyá~g m~ga kaaway at ihinaráp sa Húkuma~g digmâ na naglagdâ sa kanyá n~g hatol na kamatayan, ~guni't hindî isinagawâ ni Aguinaldo, at bagkús pinatawad, ~guni't itinagubili~g siyá'y papanawin.

Dinuyan si Bonifacio upá~g ihatíd sa poók na kanyá~g pagdúrusahan, ~guni't siyá'y ibinulíd n~g na~gaguuso~g, sa isá~g ba~gi~g malalim sa Marigondon, na kanya~g kinálibi~gán n~g buháy. Itó'y na~gyari niyaó~g iká 26 n~g Abril n~g taó~g 1897.

Kalunoslunos na wakás na itinalagá n~g kalupitán sa amá n~g dakila~g kilusá~g tu~go sa paglayà.

A~g araw na itó ay ipinagluluksà ha~ggá ~gayón n~g m~ga tunay na «Katipunan» a~g kai~ggitan ay nagtagumpáy, a~g isá~g pulutó~g na kawal n~g ati~g di~g Hukbó~g naghíhímagsík ay nagpatunay minsan pa n~g isá~g dî na mababawi~g kamálian at a~g buhay ni Gat Andrés Bonifacio ay linapasta~gan n~g walâ sa panahón, tinampalasan n~g isá~g kahatulá~g nápakalupít na ta~gi~g a~g kasaysayan a~g makatúturól n~g táhasan ku~g sino a~g dapat managót n~g gayó~g nakalulunós na wakás. Ani Bonifacio sa kanyá~g m~ga salaysay: «Hindî tayo dapat matakot kan~gino man kundî sa kasaysayan.»

Talagá~g a~g isá~g baya~g bago~g umúunlád sa pagtata~ggól n~g kanyá~g katuwira~g naáapí ay nagháhandóg n~g lalo~g dakila~g buhay. Sa kalupitan ni Polavieja ay pinatigís a~g dugô n~g diwà n~g Hímagsíkan: Si Gat José Rizal y Mercado; at sa kabilisán n~g isá~g hatol na ágaran ay pinadanak a~g mahalagá~g dugô ni Gat Andrés Bonifacio, na siyá~g tunay na bisig n~g Hímagsíkan natin.

Na~g si Gat Andrés Bonifacio ay isakdál sa kasalana~g «Taksíl sa Tinubua~g Lupà» ay boó~g lu~gkót na nagsabi n~g ganitó: