Part 7

At nanatili si Gregorio del Pilar sa Ho~gkó~g samantala~g si Aguinaldo ay dóroón at sa para~g tiniyáp na pa~gyayari, a~g m~ga kastilà at amerikano ay nagkaroón n~g sígalutan; at sanhî n~g pagpapadalá rito sa Pilipinas n~g isá~g Hukbó~g dagat sa ilalim n~g pamamahala n~g Almirante Dewey. A~g Lupon Pilipino sa Ho~gkó~g ay inanyayaha~g manumbalik na mulî at magpatuloy n~g paghihimagsík.

A~g m~ga pa~gyayari rito ay lubhá~g maliwanag sa kasaysayan n~g dalawá~g digmaan, subalit hindî kalabisá~g ba~ggitín dito na si del Pilar ay dati~g katulo~g n~g m~ga amerikano sa pagbaka sa m~ga kastilà, sa paniwala~g a~g m~ga kawal na yaón ay katulo~g natin sa pagtuklás n~g kasarinlan.

Si del Pilar ay nagpatuloy n~g pakikibaka sa pili~g n~g atí~g m~ga kawal, laban sa manlulupig, baga ma~g talós na a~g pakikibaka ay tahás na pagpapatiwakál yáyama~g a~g kaaway ay lubhá~g malakás, marami at makapa~gyarihan.

At a~g hukbó natín ay nápatabóy n~g nápataboy ha~ggá~g sa kaitaasan, na~g dî humihiwalay si del Pilar sa pagtata~ggól sa Kuartel Henerál na kinalalagyán ni Aguinaldo.

Si Gregorio del Pilar a~g siyá~g náhira~g na magta~ggól sa Paso~g Tilád na ta~gi~g pagdadaanan n~g sino ma~g magnánasa~g lumusob sa Kuartel Henerál at a~g kanyá~g limampuó't limá~g m~ga pili~g kawal sa katapa~gan at katápata~g loób, ay nagpamalas n~g dî karaniwa~g kabayanihan.

Sa ku~g anó~g pakanâ, ay nátaluntón n~g m~ga amerikano a~g Paso~g Tilád, at silá ay linusob n~g walá~g patuma~ggâ ha~ggá~g sa a~g lahát n~g limampuó't limá~g kawal na doó'y nagbábantáy, gayón din si Henerál Gregorio del Pilar ay pinuksá~g lahát na~g wala~g pítaga~g kalupitán n~g m~ga kawal na lumusob, na binubuô n~g mahigít na 300 katao na kabayuha~g pawà.

Sa lokbotan ni Gregorio del Pilar ay nátagpuán a~g isá~g araw-araw na talâ na kinábabasahan n~g gayari:

«Ku~g isá~g malakí~g hukbó a~g lulusób sa akin at sa aki~g m~ga kawal, ay mapapasukò akó; ~guni't lalo~g magigí~g kanaisnais sa ganá~g akin a~g ako'y mamatáy sa pagtata~ggól sa aki~g pinakaiirog na Iná~g Bayan».

Ganitó namatáy a~g isá~g matapa~g na sundalo na sa katiyagaán at sa walá~g maliw na pakikibaka ay sumapit sa tu~gkuli~g Henerál sa gula~g na dalawampuó't dalawa~g taón lama~g.

Siyá'y anák n~g mabulaklák na Bulakán at ipinagmamalakí siyá n~g taná~g kababayan sa kanyá~g walá~g katulad na kabayanihan.

=MARCELO H. DEL PILAR=

[Larawan: Marcelo H. Del Pilar]

Isa~g dakila~g bayani na sa pagtata~ggól n~g katuwiran n~g bayan ay linisan a~g taná~g kariwasaan at kaginhawahan sa sarili~g lupà at tumiwalá~g sa m~ga kapilas n~g buhay upá~g mahikap sa silo~g n~g iba~g La~git a~g ikatitimawà n~g ati~g Iná~g Pilipinas.

Si Marcelo H. del Pilar ay sumila~g sa maliwanag niyaó~g iká 29 n~g Agosto n~g 1850, sa matikmá~g bayan n~g Bulakán. Bayan n~g magagandá~g diwata~g nakayáyaya~g umawit sa may m~ga hilig sa túlain.

A~g kanyá~g amá ay si G. Juan H. del Pilar at a~g kanyá~g ina ay si G~g. Blasa Gatmaitan. Talagá~g lahì n~g m~ga «Gat» a~g bayani natí~g itó at pagkápalibhasà ay may m~ga kaya rin namán a~g kanyá~g m~ga magula~g at a~g kanyá~g amá ay máginoó sa bayan, kayá't námulat n~g ti~galâ a~g noó may matataás na indayóg at maibigin sa katuwiran.

Pagkapagaral niyá n~g m~ga uná~g titik sa sarìli~g bahay ay nások siyá sa Páaralan n~g San José at pagkatapos dito ay lumipat siyá sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás upá~g dito magtapós, at boó~g ni~gní~g niyá~g ipinakita a~g dî karaniwan niyá~g talino ha~gga~g sa a~g katibayan n~g pagká «Licenciado en Jurisprudencia» ay kanyá~g kamtín, noó~g taó~g 1888.

A~g sigasig niyá sa pagibig sa lupa~g sarili, na noó'y lubhá~g sinísiíl n~g masama~g pamamalakad, ay palagì niyá~g ipinakilala sa kanyá~g m~ga pamamahayag; na a~g pagkahilig niyá sa pagtiwalá~g at paglayà, ay lubós bagá ma~g a~g gayón ay talagá~g kasalana~g pinag-uusig at ikinábibitay n~g panahó~g yaón n~g kalupitan.

At a~g talagá~g maáasaha~g bu~ga~g hinóg n~g gayón gawî ay sumapit at niyaó~g 1888 na rin ay ipinagsakdal siyá sa kasalana~g «Filibusterismo»; na~g kanyá~g mátunugán, kapagkaraka at yáyama~g a~g kanyá~g ulo sa gayó~g kasalanan ay nagáamóy ba~gkáy ay tumakás siyá~g agád at sa Espanya na rin nagtu~go, upá~g doón pasimulán n~g ubos kaya a~g pakikibaka sa m~ga kaaway n~g ati~g pagtiwalá~g sa kapa~gyariha~g kastílà.

Asawa at dalawa~g anák, kaginhawahan at a~gkán ay linisán niyá~g walá~g balino at umasa~g a~g kanyá~g há~garin ay banál sa gayó~g pagyao. Sa Espanya ay itinatag niyá a~g kanyá~g kapisanan n~g «Solidaridad Filipina» sa Barselona niyaó~g 1889. A~g kapisana~g yaón ay magmimithî n~g m~ga kabaguhan n~g pamamalakad dito sa Pilipinas.

Pinamatnugutan niyá a~g kapuripuri~g pahayaga~g «La Solidaridad» na itinatag doón ni G. Graciano López Jaena, at siyá'y kinatulo~g niná Dominador Gómez, Fernando Canon, Antonio Luna, José Rizal, Mariano Ponce at iba pa~g m~ga bayani~g pilipino noón, na sa pamamagitan n~g utak at panitik ay bumuwag niyaó~g matandá~g kapa~gyarihan n~g m~ga harì dito sa Pilipinas.

A~g kalakhán n~g kanyá~g pusò, katapa~ga~g maglahad n~g katuwiran niyá~g ináakala~g apì, at a~g katayugan n~g kanyá~g paláisipán ay nagi~g sanhî n~g lúbusa~g pagha~gà sa kanyá n~g kapanalig at kaaway man sa paghihimagsík na yaón na lubhá~g kasakitsakit.

A~g salapî n~g kanyá~g a~gkán ay nahughóg, a~g kanyá~g m~ga anák ay hindî na mulî pa~g nákita at nagdanas n~g lalo~g kakilákilabot na kahirapan sa silo~g n~g iba~g la~git, upá~g a~g katuwiran n~g bayan ay pátuluyan at walá~g sagwíl na maipagta~ggól.

Sumakabilá~g buhay si G. Marcelo H. del Pilar niyaó~g iká 4 n~g Hunyo n~g taó~g 1896 sa gitnâ n~g isá~g karálitaa~g hindî madalumat.

Bilá~g pagkilala n~g Baya~g Pilipinas sa kanyá~g walá~g kamátaya~g m~ga gawâ, ay ipinasyá na a~g kanyá~g labí ay kunin sa líbi~ga~g kanyá~g pinagpapahi~galayán n~g ganáp, at ~gayón ay nasa líbi~gan na n~g m~ga Bayani dito sa Maynilà, upá~g a~g mabuti~g alala noón ay magi~g isá~g mabutí~g halimbawà sa ati~g m~ga bago~g sibol.

Kapuripuri~g halimbawà na gaya n~g pamana ni Marcelo H. del Pilar ay hindî dapat maparam sa alin ma~g puso~g Tagalog, yáyama~g a~g lahát niyá~g punyagi ay iniukol lama~g sa ikalálayà n~g Bayan at hindî sa kaginhawaha~g sarili.

Talagá~g a~g m~ga tunay na Bayani ay hindî naghíhintáy n~g ganti~gpalà sa kanya~g m~ga gawâ at sikáp, at sukat na yaó~g kasiyahá~g loób na dinadanas n~g taó~g gumágawâ n~g tunay na udyók n~g budhî a~g siyá niyá~g nagi~g katulo~g sa mahaba~g panahón niyá~g ipinakibaka; ~guni't a~g m~ga tao~g bihasa ay nasísiyahán namá~g magáral sa kanilá~g m~ga kadakilaan, sapagká't a~g m~ga diwa~g gaya n~g kanilá ay talagá~g maliwanag na sulô na nagpapanuto sa m~ga lipi~g sumisipót sa isá~g lalo~g maginhawa~g kabuhayan.

Mapalad a~g m~ga bayan na bagá ma~g walá~g gaano~g maipagmalakí sa kanyá~g likás na pagkabayan máta~gì sa kasikapan n~g kanyá~g m~ga anák, ay sibulan n~g bayani n~g katauhan na nakagígimbál at nakapa~gguguhò n~g kalupitán at pa~gaalipi~g nakapipigil sa táhasá~g ikaúunlád n~g m~ga bayan at m~ga tao.

At gaya n~g sabi ni Dr. Dominador Gómez, si Marcelo H. del Pilar--anyá--ay isá~g «mabuti~g tao» at sa kanyá~g diwà ay dî nagkákapuwá~g a~g anó ma~g masamá~g adhikâ, sapagká't sa kanyá~g pusò ay nagsísikíp a~g wagás na pag-ibig sa Tinubua~g Lupà.»

=MARIANO PONCE=

Niyao~g iká 22 n~g Marso n~g taó~g 1863, sa silo~g n~g masayá~g La~git n~g Baliwag, sa bayan n~g magagandá at mabibini~g dalaga na nápabalità n~g gayon na lama~g, ay doón nakákita n~g una~g liwanag a~g kababaya~g Mariano Ponce, isá sa tatló~g tu~gkô n~g mithí~g kalayaan nitó~g lupaí~g pinaggugulan nilá n~g lahát n~g punyagî at pagsasakit.

A~g kabataan niyá ay maaga~g iminulat sa pagaaral sa baya~g sarili at na~g makatapos siyá n~g m~ga pá~gunahí~g pagáaral ay lumipát siyá sa San Juan de Letrán ha~ggá sa niyaó~g 1885, ay kanyá~g tina~ggáp a~g katibayan n~g pagká «Bachiller en Artes»: Nagpatuloy siyá n~g pagáaral n~g pagká Ma~ggagamot sa Páarala~g madlâ ni Sto. Tomás sa loób n~g dalawá~g taón at sa «Universidad Central de Madrid» niyá tinapos a~g násabi~g karunu~gan, kun saán niyá nátamó a~g katibaya~g pagká «Doctor en Medicina».

Nagi~g maginhawa sana a~g kanyá~g buhay ku~g a~g kanya~g pagká Ma~ggagamot ay iniukol niyá sa sarili ~guni't a~g gayón at hindî niyá ginawâ, at a~g hirap at sakít na kasalukuyan n~g bayan na na~gá~gaila~gan n~g lalo~g mabibisa~g lunas ay siyá~g pinagubusan n~g punyagî.

Si Mariano Ponce ay náhilig n~g gayón na lama~g sa pagliliná~g n~g m~ga kabaguha~g hiníhi~gî n~g panahó~g yaón at siyá ay umánib sa m~ga kababaya~g na~ganánahanan sa Madrid; upá~g doón ay himagsikín a~g Pámahalaán sa pusò n~g kanyá~g Pa~gulo~g Bayan, sa loób n~g kapisana~g kanilá~g bininyagá~g «Asociación Hispano-Filipino». Si Mariano Ponce a~g siyá~g nanú~gkulá~g kulá~g kalihim noón ha~ggá~g sa sumapit a~g taó~g 1896, taón n~g malakí~g m~ga pagbabago sa Kapulua~g Pilipinas at simulâ n~g m~ga bago~g tudlí~g n~g kanyá~g kasaysayán sa pagkábansâ.

Nagi~g tagabanság n~g Kapisana~g Hispano-Filipino a~g «La Solidaridad» at si Ponce a~g nagi~g tagapa~gasiwà noón, samantalá~g si Graciano López Jaena a~g siyá~g Namatnugot. A~g pamagát na «Nani~g» kanyá~g m~ga tudlí~g.

Na~g a~g Himagsikan ay mábunyág na sa atí~g Kapuluán, sapagká't si Ponce ay kilalá~g isá~g tanyág na pilipino at mahilig sa m~ga kabaguha~g kanilá~g tuwî na'y lininá~g ay dinakíp siyá pagdaka at ibinila~ggô, ~guni't dî siyá nagtagál at pagkalipas n~g dalawá~g araw ay pinalayà siyá at a~g kanyá~g minainam ay a~g lumayó~g agád at lumipat na ~gâ sa Ho~gkó~g. Pagdati~g niyá roón at ilá~g araw pa lama~g a~g karáraán, ay nagtatag silá roón n~g isá~g Lupon na a~g layunin ay magsumikap n~g ikapagtatagumpáy n~g Hímagsikan; si Ponce ay nagi~g isá~g masugid na kagalawád noón.

Na~g a~g Presidente Aguinaldo ay sumapit sa Ho~gkó~g dahilán sa «Pacto de Biak na Bató» si Ponce ay siyá~g nagi~g Kalihim at a~g tu~gkuli~g itó ay kanyá~g ginampanán ha~ggá~g sa si Aguinaldo ay muli~g manumbalik sa Pilipinas niyaó~g 1898, upá~g ipagpatuloy a~g Paghíhimagsik.

Na~g m~ga panahó~g yaón ay si Ponce rin a~g Kinatawa~g panlabás magsikan sa Pilipinas.

Sa pagnanasa~g mapagaralan a~g m~ga kanugnóg na lupaín ay naglayág si Ponce at dinalaw a~g Indo-China, Cabodhe, Canton, Shanghai, at kanyá~g sinikap na mákilala a~g m~ga kaugalian at a~g m~ga kata~gian n~g na~gásabi~g bayan. Nagi~g kaibigan siyá n~g m~ga litáw na tao roón at n~g m~ga tanyág na kawaní n~g kanikaniyá~g Pámahalaán.

At kahit siyá malayô sa sarili~g lupa ay hindî niyá iwinalay kahit saglít man lama~g a~g marubdób niyá~g pagibig sa sarili~g bayan, kayá't pagkaraán n~g mahigít na dalawampuó't anim na taó~g pagkakáwalay at pakikipamayan sa m~ga ibá't iba~g lîpì at kaugalia~g tao ay mulî siyá~g umuwî sa sarili at sa kanyá~g pagbalik na itó ay nagi~g Patnugot siyá sa Páhayagá~g «El Renacimiento» at buhat sa m~ga tudlí~g n~g násabi~g páhayagán ay kanyá~g ipinagpatuloy a~g kanyá~g nasimulán na~g pagsisikap n~g ikaliligaya n~g kanyá~g iniibig na Pilipinas.

Niyaó~g 1909, a~g kanyá~g m~ga kalalawigan sa Bulukán bilá~g tumbás sa kanyá~g pagsasakit ay tulad pa íisá~g tao~g tina~gkilik a~g kanyá~g pagnánasa~g magli~gkód sa tinubua~g lupà sa loób n~g Kapulu~ga~g Bayan at siyá'y ihinalál na Sugò roón upá~g kumatawan sa Lalawiga~g Bulakán sa Gusalì n~g m~ga Batás.

Nagí~g Kalihim na Pa~gkalahatán si Ponce n~g Pa~gkati~g Nasiyonalista at kasa~ggunì n~g Lupon tagaganáp. Si Ponce ay isá sa m~ga nagtatag n~g Páhayagá~g «El Ideal», na siyá~g tagapamanság n~g Lapian niyá~g kináaaniban.

Sa kabilâ n~g pakikipamiyapis na mahigit na limampuó~g taón at pagkatapos na maipakilala a~g lalo~g malakí~g pagtatapát sa m~ga mahahalagá~g símulain n~g pagkáma~ghíhimagsík, a~g kaibigan at kinatukatulo~g ni Dr. Rizal at ni Gat Marcelo H. del Pilar, niyaó~g Mayo n~g taó~g 1918, ay namatáy sa Ho~gkó~g ~guni't a~g kanyá~g ba~gkáy ay itinawid dito sa Pilipinas at siyá'y ilinibí~g sa Libi~ga~g Hilagà.

Ta~gî sa lubha~g marami niyá~g nasulat sa m~ga Páhayagán ay kumathâ rin naman siyá n~g isá~g aklát na pinamagatá~g «Sun Yat Sen», na kinápapalooban n~g kasaysayan n~g nagtatag n~g Pámahalaá~g Republikano sa Kainsikán. Si Ponce ay isá~g matalik na kaibigan ni Dr. Sun Yat Sen, niyaó~g dakila~g insik na nagguhò n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Harî sa kanilá~g lupain.

Ku~g isá~g araw áy mápasa Baliwag kayó at makáisip magmalas n~g m~ga katagíta~gi~g tikmâ n~g m~ga tagaroón, na nagbabadhâ n~g sipa~g, tiyagâ at punyagî, na tuwî na'y kanilá~g ikinata~gî sa m~ga iba~g lalawigan, ay gunamgunamin ninyó~g sa lupai~g yaón ay doón sumila~g a~g isá sa tatló~g tu~gkô na kinasasaligan n~g lahát n~g biyaya~g ati~g tinátamasa ~gayón.

Si Ponce ay tunay na kabila~g sa m~ga kawal n~g sandaigdigan.

[Larawan: =Isang Tanawin pagpasok n~g Luok n~g Maynila.=]

[Larawan: Pascual H. Poblete ang Ama n~g Pahayagang Tagalog sa Pilipinas.]

=PASCUAL H. POBLETE=

A~g pagúukulan natin ~gayón nitó~g ilá~g katagâ ay anák n~g makasaysaya~g Naic, lalawigan n~g Kabite, niyá~g lalawiga~g nagii~gat n~g m~ga kilusá~g pawa~g tu~go sa ikaúunlád at ikatitimawà n~g bayan natin sa kapa~gyariha~g banyaga~g nakasásakop.

Ipina~ganák si ma~g Pascual, gaya n~g karaniwa~g tawag sa kanyá, niyaó~g iká 17 n~g Mayo n~g taó~g 1857. Buan n~g m~ga bulaklák palibhasà a~g kanyá~g isinila~g, kayá't a~g kanyá~g diwà ay namúmulaklák din namán sa sagana~g m~ga likhâ na pawa~g ~gayó'y pinakíkinaba~gan na n~g kanyá~g m~ga kababayan.

«Walâ n~g tao~g gaya niyá marahil--aná~g Taliba niyaó~g iká 7 n~g Pebrero n~g 1921--sagana~gsaganà sa isip n~g sarisari~g akalà at balak. A~g Monumento kay Rizal sa Luneta, a~g pagtatatag n~g pa~gkati~g independista, a~g pagkakaroón n~g sarili~g Ba~gko, a~g pagpapadalá n~g m~ga pensionado sa América at marami pa~g balak diyá~g ~gayó'y isá na~g katotohanan, patí na nitó~g «Pagdiriwa~g sa ikaapat na raá~g taó~g pagkakátuklás sa Pilipinas» ay pawa~g gali~g sa kanyá~g utak. At walá~g kilusá~g nábabago na~g dî siyá kahalò.»

Isá~g katotohana~g hindî matátawaran na a~g lahát halos n~g malalakí~g kilusán sa pagunlád n~g Pilipinas ay may kinálaman a~g ati~g si ma~g Pascual, magi~g sa m~ga kilusán sa kapamayanán at magí~g sa náuukol sa sarili~g wikà, lalò na sa atí~g Pámahayagán na máituturi~g na si Poblete ay amá nitó sa paglalaganap rito sa ati~g lupían.

A~g kanyá~g una~g tudlí~g na pambukás sa pusò n~g ati~g bayan ay ilinathalà niyá sa «La Oceanià Española» niyaó~g taó~g 1879 na~g kasalukuyan pa lama~g siyá~g tumátahak sa gula~g na 22 taón, at sa Páhayagá~g itó ay nagli~gkód siyá ha~gga~g sumapit a~g taó~g 1889; sampuó~g taó~g sinkád.

Buhat sa Páhayagá~g yaón niyá binukò a~g pagkakaroón dito sa Pilipinas n~g isá~g Páhayagá~g dalawa~g wikà: Kastilà at Tagalog at salamat sa pasisimunò n~g dakila~g Marcelo H. del Pilar ay itinatag a~g Páhayagá~g «Diario~g Tagalog» niyaó~g 1882, iká 2 n~g Mayo, na ku~g saán nagpasimulâ n~g paghahasík n~g m~ga binhí~g mapapakinaba~g na bagá ma~g dî kinálugdán n~g m~ga kastilà n~g panahó~g yaón ay nagtamó namán n~g pagkakaligà n~g m~ga kababayan natin.

A~g «Diario~g Tagalog» ay siyá~g ta~gi~g tagapamanság n~g m~ga mithiin sa isá~g bago~g pá~garapi~g kahilihili at sa Páhayagá~g itó ilinathalà n~g Dakila~g Tagalog, si Gat Rizal, a~g kanyá~g «Amor Patrio», at dito rin namán na~gagsilapì n~g pagtataguyod n~g dakila~g adhikâ, a~g pinakamarami~g mairugin sa sarili~g kalayaan, at sa daho~g Tagalog nitó sumulat at naglaganap n~g m~ga bago~g tánawin sa ati~g bukas noón, na ~gayó'y tinatamasa na, a~g marilág na si Pascual H. Poblete.

Nagí~g tagapa~gasiwà n~g «Revista Popular» at mánunulat din namán dito, na kanyá~g pinaglathalaan n~g lalò niyá~g mapapakinaba~g na m~ga tudlí~g tu~gkól sa m~ga karaniwa~g karunu~gan na daglia~g naisásagawa sa bahay, at sa katotohanan, a~g Páhayagá~g yaón ay munakalà niyá, kayá't a~g ati~g Plaridel ay kinatulo~g din namán niyá rito sa paglalathalà n~g m~ga tudli~g na may kinálaman sa m~ga babae at sa m~ga Páaralá~g bayan.

Nagí~g mánunulat at tagapaghulog sa ibá~g wikà n~g Páhayagá~g «Revista Católica de Filipinas» at n~g «Patnubay n~g Católico» at isá rin sa na~gagtatag nitó at masugid na tagapaglaganap n~g m~ga karunu~gan, siní~g at hanap buhay.

At pinápalad mandín sa anyaya~g yaón n~g mabuti~g Talà, kayá't sa kauntí~g naíimpók na salapî sa kanyá~g m~ga Páhayagán ay panibago na nama~g minunakalà a~g isá~g malaya~g Páhayagán na pinamagata~g «El Resumen», sa Páhayagá~g itó náipakilala ni Poblete a~g kanyá~g katusuha~g manlinlá~g sa m~ga nakaabá~g na talibà n~g «Censura», sapagká't nagawâ niyá~g makapaghandóg n~g m~ga kalugódlugód na tudlí~g na tumátawag sa pintuan n~g diwà n~g kanyá~g m~ga kalahì, na~g dî mán siyá nápansín n~g m~ga kaaway n~g ati~g kasarinlán.

Walá~g alinla~ga~g matítiyák na a~g «El Resumen» ay siyá~g naglagáy n~g matibay na sáligan n~g ati~g paghíhimagsík, gaya n~g pinatútunayan n~g m~ga katagá~g itó na kanyá~g ilinathalà niyó~g iká 12 n~g Hunyo n~g 1892: «Magá~glalapì tayó~g naga~gkakaisá sa usapí~g sarili at bakahin natin a~g m~ga kabalbalán at paghihinalà niyaó~g m~ga nagnánasa~g a~g lalawiga~g kastila~g itó ay «magi~g kuta~g lumà n~g matandá~g kaugalian», at dî man nilá nágugunitâ na a~g dî mapigila~g pagunlád, sa kanyá~g banayad na kilos ay nagbúbukás n~g landás sa lahát n~g dako at ginigipò a~g sino ma~g sa kanyá~g paglakad ay sumagabal.»

Itinatag din namán niyá a~g «El Bello Sexo» niyaó~g Enero n~g 1891, at niyaó~g iká 11 n~g gayón di~g buan n~g 1893 ay lumuwál sa maliwanag a~g isá pa~g Páhayagá~g kanyá ri~g likhâ na pinamagatá~g «El Hogar» at nagí~g katulo~g n~g balita~g «Pliegong Tagalog» na nagbábanság n~g lalo~g maháhalagá~g pagbaka sa ati~g m~ga kaaway.

Na~g siyá ay ipatapon sa Espanya, ay nagí~g mánunulat n~g «El Progreso» nagí~g katulo~g sa «El Pais» at sa Páhayagá~g pilipino roón na may pamagát na «Revista de Ultramar» na ilinathalà sa kakastilaan n~g kilala~g «bibliógrafo» na si G. Manuel Artigas y Cuerva.

Nápakamahimalâ a~g pagunlád n~g ati~g bayan n~g m~ga panahó~g ito na sa isá~g igláp lama~g halos, ay nagipò a~g tatló~g dáana~g taó~g kaalipinán at niyaó~g 1889 na mulí~g magbalík sa lupa~g sarili, si ma~g Pascual, ay naglathalà n~g isá~g bago~g Pahayagá~g pinamagatá~g «El Grito del Pueblo» at «A~g Kapatid n~g Bayan» na tumagál ha~ggá~g taó~g 1907 at sunódsunód na itinatag a~g «Rizal», «Aurora» at «Filipinas» m~ga li~gguha~g nápabanság din, at pagkatapos ay a~g revista «Cervantes».

Sa pagkámandudulá, si ma~g Pascual ay nagi~g isá~g talà na lubhá~g mani~gní~g, siyá a~g may akdâ n~g Dr. Jose Rizal--El Concejo de los Dioses, na kanyá~g ipinalimbág at linagdaán n~g pamagát na López Blás Hucapte (Pascual H. Poblete); at sa pagtata~ghál n~g kanyá~g Ang Pagibig sa Tinubuang Lupa (El amor Patrio) ay sinagasà sa ta~ghalan n~g nasira~g si kapitá~g Lara n~g Policía dito sa Maynilà a~g tagpô na pinagtáta~ghalán n~g ati~g kaakitakit at pinagpala~g watawat, at hinandulo~g a~g máni~gni~g (artista) na may hawak noón, at sinambilat na walá~g patuma~ggâ a~g tatló~g kulay na kumatawán sa atí~g kabansaán, at si ma~g Pascual ay dinakíp na gaya n~g isá~g sálarín dahilán sa kanyá~g «Pagibig sa Tinubua~g Lupà» na itináta~ghál at kinagiliwan n~g madlâ.

Talagá~g a~g magigiti~g ay dî nátatahimik at kayakap na lagì n~g m~ga katiisan; niyaó~g gabí~g yaón ay tinahak na naglálakád a~g m~ga lansa~gan dito sa Maynilà, na naáakibatan n~g m~ga pulís at ihinaráp siyá sa ta~ggapan n~g Henerál Otis.

Kinákaila~gan a~g isá~g katigasán n~g loób na di karaniwan upá~g a~g mabuti~g gawà ay máipatuloy na~g m~ga panahó~g yaón, at si Poblete ay dî nabalino muntík man, lagi~g patuloy na animo ay walá~g pa~ganib.

Hindî pa mandín na~ghihinawà a~g diwa~g yaón na mapaglikhà at niyaó~g iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1913 ay pinaluwál sa maliwanag a~g «Día Filipino» na ku~g saán nápalathalà a~g m~ga walá~g kamataya~g bu~ga n~g panitik n~g ati~g dakila~g Rizal. At dî pa sukat a~g lahát n~g nába~ggít, ay ilinathalà pa rin n~g kanyá~g mayama~g diwà a~g «La Exposición Oriental de Filipinas», a~g «Crédito Agricola» at «El Oriente» m~ga Páhayagá~g kinálulanan n~g kanyá~g m~ga walá~g pagál na pagwawarì ha~ggá~g sa a~g kamatayan na dî man nágugunitâ ay dumalaw sa kanyá~g táhanan upá~g ulilahin a~g labi~gdalawá~g anák at isá~g banyaga~g aliw at kasayahan.

Itó'y na~gyari isá~g ta~ghali~g mainit n~g Pebrero, ikalimá~g araw n~g taó~g 1921, sanhí~g a~g lahát halos n~g Páhayagán ay para~g ginimbál sa dî ináantabayana~g pa~gyayari, na~gagputós n~g luksâ a~g boó~g bayana~g matalino at sampuô n~g m~ga kastila~g dati~g m~ga kaaway ay na~gagsiluhà rin gaya n~g lathalà n~g «El Mercantil» na--anyá: «Era un gran talento y un enorme trabajador, y ha hecho por su Patria obra fecunda con el pensamiento y con la pluma, con la voluntad y con la acción. Si la justicia fuese moneda corriente en el mundo esta desgracia promovería un duelo nacional».

Sa lubhá~g marami~g Páhayagá~g kanyá~g linikhâ, itinatag at pinaglaganapan n~g kanyá~g m~ga kaisipán ay máidaragdág a~g m~ga kathá~g sumusunód:

«Pagsisiyam sa Nuestra Señora de Loreto», «Buhay ni San Vicente de Ferrer» (ha~go sa Flos sanctorum ni P. Rivadeneira) «Uliran n~g Kabaitan» ó Buhay ni Patricio Horacio, «Buhay ni San Isidro Labrador»; tinagalog a~g «Noli Me tangere» at «Filibusterismo» ni Dr. Rizal; sinulat a~g «Patnubay n~g Pagsintá» ... «Lucrecia Triciptino» at ibá pa~g lubhá~g marami~g mátutukoy.

Gaya n~g dapat ma~gyari si Poblete ay hindî tumakwíl sa pagnanasa~g magsarilí a~g ati~g bayan gaya n~g pinatútunayan n~g lahát niyá~g lathalà, kayá't dî rin namán náligtaán n~g m~ga kaaway natin, na~g a~g una~g hiyáw n~g layà ay saliwán na n~g m~ga hagunót n~g pu~glô sa Balintawák, at si Poblete ay kagyát ipinadakíp at ilinulan sa bapor «Manila» upá~g ibila~ggô sa Seuta, ha~ggá~g sa m~ga una~g araw n~g Enero n~g 1897.

Sa kanyá~g pa~garawaraw na talâ ay nábabasa a~g gayari: «Sa loób n~g 37 araw na ami~g ipinaglayág ay natátalian akó n~g abot siko».

Pinagúukulan ~gâ namin n~g munti~g ulat na itó a~g amá n~g Pahayagan sa Pilipinas, a~g walá~g pagál na manlilikhâ at diwa~g walá~g sawà sa pagmumunukalà n~g ágara~g ikatutubós n~g Baya~g Tinubuan.

Náriyan a~g isá~g mani~gní~g na huwaran n~g m~ga nagsísisiból.

Ku~g isá~g araw ay makasapit kayo sa Libi~gan sa Hilagà at a~g bantayog kay Poblete ay inyó~g mákita, ay alalahani~g a~g m~ga labí~g doó'y nálilibí~g ay a~g labí n~g isá~g tapát na anák n~g Tinubua~g Lupà.

Sa kanyá~g alabók nawâ, na mulí~g nanúnumbalik sa pina~ggali~gan, ay sumibol a~g lalo~g kawiliwili~g simoy na makayayakag sa inyó na siyá ay uliranín tuwî na.

Siyá ay isá~g mabuti~g amá, tapát na asawa at mabuti~g anák, at higít sa lahát n~g itó, siyá ay isá~g mámamayá~g kahilihili.

=RAFAEL DEL PAN=

[Larawan: Rafael del Pan]

Iuulat namin ~gayón a~g buhay n~g isá~g anák Pilipinas na kaipalà ay siyá~g lalo~g dapat na ipagmalakí n~g ati~g bayan sapagká't siyá'y buhat sa amá at iná~g m~ga kastilà, at walá~g pina~gháhawakan a~g kanyá~g pagká pilipino kundî a~g siyá ay pinalad na dito sumila~g niyaó~g iká 17 n~g Hunyo n~g taó~g 1863, sa loób n~g Maynilà, Pa~gulo~g bayan nitó~g kapuluán.

A~g una niyá~g pagáaral ay ginanáp sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga Hesuitas, ~guni't sa ilá~g taón pa lama~g n~g pagáaral ay nagkasakít na at sa tagubilin n~g m~ga ma~ggagamot ay napilita~g ilayag sa kabilá~g dagat at sa Barselona na nagtapós n~g m~ga símulai~g pagáaral.

Niyaó'y magwáwaló~g taón pa lama~g a~g gula~g n~g bata~g si Del Pan, at musmós pa ay námulat sa Espanya na ku~g saan nákita a~g m~ga tiwalí~g palagáy sa m~ga, pilipino na kanyá~g kababayan, sapagká't sa Pilipinas siyá nakákita n~g una~g liwanag.

Kailán man ay dî niyá tinulutan a~g sino man na siyá ay tawagi~g kastilà at lubos niyá~g ipinagmalakí a~g baya~g itó n~g m~ga Lakán at bayani~g mairugín tuwî na sa alin ma~g bagay na makabubuti sa kanilá~g bayan at lipì.