Part 6

Pinalad pa rin siyá~g makabalík digmaan at matahimík siyá~g namatáy sa kanyá~g táhanan sa Balintawák, Kalookan, poók na nakásaksí n~g lalo~g pinaká mani~gní~g na dahon n~g ati~g kasaysayan.

Ku~g si Gat Bonifacio ay nabubuhay at makapagsásalitâ n~g náúukol kay tandá~g Sora, disin ay nakábasa tayo n~g isá~g magandá~g halimbawà sa kanyá~g iuulat na dîsapalà ay pawa~g papuri sa babai~g itó na siyá~g tunay na «Iná n~g m~ga Katipunan.»

A~g m~ga salitá~g «kumain ka na ba kapatid» at isá~g ~gití~g namamalayláy sa kanyá~g m~ga labì ay tila nákikinitá ko pa ha~gga~g ~gayón. A~g m~ga salitá~g yaón ay siyá niyá~g bati at panalubo~g sa walá~g patlá~g na m~ga katipuna~g sa maghapon halos at sa loób n~g mahigit na dalawá~g buwán ay kanyá~g kinaila~ga~g para~g m~ga tunay na anák.

Tinawag sa sinapupunan ni Bathalà niyaó~g iká 2 n~g Marzo n~g taó~g 1919, sa gula~g na isá~g daan at pitó~g taón.

A~g kanyá~g bankáy ay iniwi n~g m~ga «Labí n~g Hímagsíkan» na siyá~g na~gasiwà sa paghahatíd sa kanyá~g hulí~g táhanan.

[Larawan: =Ang Libingan ng mga Bayaning Pilipino.=]

=APOLONIO SAMSON (Tinteng Pulonyo)=

Talaga~g kinusá nami~g hiyasán a~g Sa Langit ng Bayang Pilipinas n~g m~ga tao~g walá~g gasino~g talino gaya ni Tanda~g Sora at ni Tininté~g Polonio, na bagá ma~g puklín n~g sandakót na «a» ay dî nilá mákikilala, gayón ma'y makapagmamalakí n~g gayón na lama~g at makapagsasabí~g nakapagli~gkod sa Tinubua~g Lupà.

Si Tininté~g Polonio ay sumila~g sa isá~g tagó~g Nayon na nákikilala sa tawag na Ka~gkó~g, sakop n~g Balintawák, Kalookan, niyaó~g 1851 at isá sa m~ga una~g katipunan na sa tawag ni Andrés Bonifacio ay tumugó~g agád n~g wala~g anó má~g pasubalì.

May kauntî ri~g kaya na náiliblib sa mahirap na pakikipamayani sa buhay, palibhasà ay tahás na mapagimpók, at a~g kanyá~g lahát na~g natitipon, bago pa si tandá~g Sora, ay kanyá~g ginugol n~g walá~g patuma~ggâ sa m~ga káila~ganin n~g m~ga Katipunan. Dahilán itó na ikinamahál sa kanyá n~g gayón na lamá~g n~g «Supremo», na sa pagkilala sa kanyá~g mani~gni~g na paglili~gkód ay inatasan siyá n~g tu~gkuli~g Kapitán n~g m~ga sandatahán.

Si Tininté~g Polonio ay isá~g bayani~g sa tapá~g ay walá~g ipa~gigimbulo sa ibá at a~g gayón ay sinikap niyá~g mamalagì at sanhî n~g ipinagmahál sa kanyá n~g kanyá~g m~ga nákasama.

Isá~g pabulaá~g walá~g kabalíbalì na a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lupà ay dî sa m~ga liná~g na tao lamá~g namamahay, may m~ga likás na kabaita~g talagá~g dináramdám n~g tao, na~g dî sa tulo~g lamá~g n~g duno~g at itó'y a~g likás na pagibig sa sarili at sa m~ga kapatíd sa Iná~g Bayan.

A~g tawag na «kapatid» ku~g sa m~ga labì ni Tininté~g Polonio pumupulás ay kábabakasán n~g tunay na kahulugán noón, at a~g kanyá~g m~ga tao na dî rin kákauntî ay pawa~g nagí~g tapát sa kanyá.

Na~g magkalupitlupit sa dako~g wakás, na a~g ati~g m~ga marurunó~g ay madalá na sa kilusa~g yaón na kinatakutan n~g marami at pinawalá~g saysáy sa m~ga pahayag sa nagsisiakit, ay itiniwalá~g na lahát a~g m~ga ha~gál sa pamiminunò at a~g gayo'y pinagbuhatan n~g mahalagá~g salitâ ni Tininté~g Polonio na gayari: «Patakbuhín ninyó a~g m~ga kastilà sa pamamagitan n~g tintero at pluma.»

Si Tininté~g Polonio, gaya n~g m~ga limót na Bayani ay linapasta~gan n~g isá~g kamáy na pa~gahás niyaó~g 1902 at a~g kanyá~g kamatayan ay kahanáy n~g pagkáwakawak niná Rosendo Simón, Procopio at Ciriaco Bonifacio, Venancio Guevara at iba pa na pawa~g sa dilím n~g gabí na~gaiwan.

Magí~g pambawì a~g m~ga talata~g itó sa kanilá~g m~ga buhay na náwakawak, at harì na~ga~g pagbuó n~g ati~g kasaysayan ay pagukulan silá n~g m~ga daho~g karapatdapat sa kanilá~g walá~g kahulilip na pagibig sa ati~g Iná~g Pilipinas.

[Larawan: Isang tanawin sa Masambong, Balintawak, niyaong Himagsikan, 1898.]

=MIGUEL MALVAR=

[Larawan: Gen.MIGUEL MALVAR]

Anak n~g makasaysaya~g lalawigan n~g Bata~gan, si Malvar ay námulat sa kapanahuna~g a~g pa~gaapí ay naghaharì at a~g katuwiran n~g bayan ay kasalukuya~g tumáta~gis, kayá't a~g kanyá~g diwà ay nahikayat na mag~galit n~g gayón na lamá~g sa pamamalakad na mapaniíl; at a~g gayó~g pagpupuyos n~g kalooban ay nagkaroón n~g pagbúbuntuhán, na~g a~g una~g hiyáw n~g layà ay pasimulán sa Balintawák n~g ati~g Bayani~g si Gat Bonifacio, niyaó~g Agosto n~g taó~g 1896, kilusá~g karakaraka niyá~g inaniban n~g ubos kaya.

Ipinamalas ni Malvar sa Hímagsíkan a~g isá~g kata~gíta~gi~g pakikibaka, at sa ulunán n~g isá~g pulutó~g na m~ga pili~g tagá Bata~gan ay linusob nilá a~g m~ga himpilan n~g m~ga kastilà sa Tanawan, at doó'y nakilala a~g kanyá~g isá sa malalakí~g pahayag at tutol sa lara~gán n~g digmaan, na pinasimulán sa ~ganáp na iká 9 n~g gabí at tumagál ha~ggá~g iká 6 n~g umaga n~g araw na kasunód, panahó~g ikinalipol n~g taná~g nagtata~ggól na kawal na m~ga kastilà sa himpila~g yaón; at sa katapa~gan niyá~g ipinamalas ay minarapat siyá~g gawí~g Punò n~g kanyá~g m~ga kasamahán.

Na~g idaos a~g «Pacto» sa Biyák na Bató, niyaó~g Disyembre n~g taó~g 1897, buhat sa Bulakán ay nanumbalik siyá sa sarilí~g lalawigan upá~g pagmasdán ku~g a~g m~ga dako n~g násabi~g kásunduan ay magáganáp.

Hindî sumama si Malvar sa Lupon n~g Hímagsíkan na lumipat sa Ho~gkó~g; ~guni't naparoón siyá~g kasama a~g tauá~g kaanak at tumulo~g sa m~ga punyagî n~g kanyá~g m~ga kababayan sa ikalulusóg n~g Baya~g Tinubuan. Na~g makaraán a~g ma~gíisá~g taón na ipinanahanán niyá sa Ho~gkó~g, niyaó~g Hunyo iká 15 n~g taó~g 1898, ay bumalík siyá sa Kapuluá~g Pilipinas, at noón na ~gâ siyá ginawá~g Henerál, upá~g pa~gasiwaan niyá a~g m~ga kawal sa m~ga lalawigan n~g Tayabas at Laguna, at sa panahón n~g kanyá~g ipinamunó ay nagkaroón siyá~g lagi n~g mabuti~g palad na magtagumpáy tuwî na at makábihag n~g marami~g kawal n~g m~ga kastilà. Siyá'y isá~g Henerál na lagi~g pinatnubayan n~g Mabuti~g Talà.

Niyaó~g Pebrero, iká 4 n~g taó~g 1899, a~g pagkákaibigan n~g m~ga kawal n~g Pilipinas at n~g m~ga kawal n~g Amerika ay nasira, at si Henerál Malvar ay náatasa~g magí~g Pámunuán n~g m~ga kawal n~g Maynilà at Laguna. A~g Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagta~ggól n~g magkaayaw na Pa~gkát ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, itó~g huli ay isá~g babai~g nagpakita n~g lalo~g malalaki~g kagiti~gan na ikinama~ghâ n~g kanyá~g m~ga nákasama. A~g m~ga baya~g binangít ay ku~g makaila~g lusubin n~g m~ga amerikano, ~guni't tuwî na'y napipilan.

Si Henerál Malvar ay naglamay at nagpunyagî gabi at araw upá~g magtipon n~g tao, magsanay sa m~ga itó sa pakikibaka at magpa siglá n~g m~ga kalooban, upá~g a~g pagdidigmaan at pagtata~ggól n~g ati~g katuwiran at kalayaán ay magtagumpáy.

Sa masamá~g sandali niyaó~g Marso iká 23 n~g 1901, a~g Presidente Aguinaldo ay nahulog sa kamáy n~g m~ga kalaban, sa Palanan, Isabela; gayón man si Henerál Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa kanyá~g m~ga nasásakupan ay nagpadalá siyá n~g gayari~g pahayag: «A~g ati~g sandata ay dapat na magpahayag na dî natin ginagamit upá~g ipuksá sa m~ga kawal na amerikano, sapagká't gaya rin natin, sila ay may m~ga iná, asawa, kapatid at m~ga anák na tumáta~gis ku~g silá'y ma~gápatáy».

«N~guni't tayó'y gumágamit n~g sandata upá~g ipagta~ggól a~g katutubó~g katuwiran, katuwira~g magkaroón n~g sarili~g Pámahalaán, Kalayaan at Kasarinlan.»

Sa bahagi~g itó n~g pamahayag ni Malvar ay mákikilala a~g kanyá~g pagkaliná~g na tao, mairugin sa Tinubua~g Lupà at mataró~g na Puno~g kawal.

Sa pagkilala sa malalaki~g sikap at mahalagá~g gawâ ni Henerál Malvar, a~g Lupon Pambansâ sa Ho~gkó~g, niyaó~g una~g araw n~g Abril n~g taó~g 1901, ay nagpasyá~g iátas sa kanyá a~g Tu~gkuli~g pagká Pa~gulo~g kawal sa Pilipinas, ~guni't sa kanyá~g m~ga pamahayag na ilinagdâ ay ipinamalas niyá~g hindî lamá~g a~g sikap n~g m~ga kawal a~g kanyá~g pinagbatayan, at a~g bulág na pagsunód sa m~ga kautusá~g kawal, kundî lalò na a~g tulo~g n~g m~ga tao~g bayan na siyá~g lalo~g mabisà at mapakinaba~g sa m~ga mithii~g ipinakíkipaglaban.

Samantala~g si Henerál Malvar ay boó~g tapa~g na nagtáta~ggól n~g ati~g Kalayaan, a~g Lupon namán sa Kapayapaán ay kasalukuya~g nagháhandâ n~g isá~g mabutí~g paraán upá~g a~g digmaan ay maihatíd sa isá~g pagkakasundó~g kapuripuri, at niyaó~g Abril n~g taó~g 1901 ay nakipanayám kay Henerál Malvar a~g isá~g Lupon tu~gkól sa bagay na itó, ~gunit nabigô.

Nápansín ni Henerál Cailles, a~g pagkakátuwás n~g atí~g kalagayan, a~g kalakasán at kapa~gyaríhan sa dami n~g m~ga kadigmâ at dahil dito, upá~g maampát a~g dugô na dumadaloy na wala~g tarós ay hini~gî nitó kay Henerál Malvar na sumukò na; a~g kahili~gan n~g kaibigan ay iginala~g, ~guni't nagpatuloy din n~g pakikidigmà sa paniwala~g sa gayó~g paraán lama~g mapatútunayan a~g marubdób na pagnanasà n~g Kasarinlán.

Sa kanyá~g kublihan sa Bawa~g, ay ku~g magkáilá~g lusubin siyá n~g m~ga amerikano, ~guni't tuwî ná'y ipinagta~ggol niyá n~g boó~g tapa~g at kabayanihan, at tuwî na'y napipilan doón a~g kawal na kalaban.

Subali't a~g gutom ay isá~g kaaway na nápakalupit, at sa tulo~g n~g pakikiusap n~g lubhá~g marami~g kaibigan, sa talagá~g kadahupán n~g kaya na magpatuloy pa sa pakikidigmà, ay nakipanayám siyá kay Henerál Bell at bago niyá ginawà itó ay gumawâ muna siyá n~g gayari~g pamahayag:

«Patu~go ako ~gayón upá~g dalawin si Henerál Bell, at anó man a~g kálabasán n~g pakikipanayám sa kanyá, ay hinihi~gî ko sa m~ga kababayan, na huwág lamá~g ako~g lilimutin. Tayó'y pawa~g magkakapatíd. Kahit na nilá akó dalhin sa Estados Unidos ó sa alin má~g dako n~g Daigdigan, ay dî ko malilimutan a~g pinakaiibig ko~g Tinubua~g Lupà».

«Isinasalo~g ko a~g sandata, sapagká't a~g aki~g m~ga kaanak at m~ga kaibiga~g sumasama sa akin ay na~gagkákasakít sa tinitiís na kagutuman. A~g akí~g pitó~g anák at a~g aki~g giliw na asawa ay lagí~g nasa pili~g ko at tiniis nilá a~g lahát n~g kahirapan».

Niyaó~g iká 16 n~g Abril n~g taó~g 1902, ay natapos a~g m~ga panayám ni Henerál Malvar, at dî siyá ipinadalá sa labas n~g Pilipinas. Nanirahan siyá sa Sto. Tomas, Bata~gan, at a~g pagsasaka ay siyá niyá~g hinará~p sa paniwala~g sa ganitó~g paraán lamá~g máitátatag a~g m~ga kaila~gan n~g nasira~g bansâ.

Mataliimik siyá~g namuhay sa bukid ha~ggá~g sa napilita~g lumuwás n~g Maynilà dahilán sa sakit sa atáy na kanyá~g dinanas, at niyaó~g iká 13 n~g Oktubre n~g 1911, n~g kanyá~g hirap sa buhay na itó ay winakasán, upá~g masok sa buhay na walá~g ha~ggán n~g m~ga Bayani na walá~g kamatayan.

Dinalá a~g kanyá~g ba~gkáy sa Sto. Tomas at doón binigyán n~g kanyá~g sarili~g pitak na pamamahi~gahan n~g m~ga labí n~g isá~g buhay na maúulirán sa katapa~gan at katapata~g loób sa Lupa~g Tinubuan:

Sumala~git nawâ.

=EMILIO JACINTO=

[Larawan: EMILIO JACINTO]

Si Emilio Jacinto, a~g kana~g kamay ni Gat Bonifacio ay sumila~g sa maliwanag, niyaó~g 1879, sa bayan n~g Trozo, sakop n~g Maynilà; anák dukhâ at walá~g kara~galan kundî a~g likás na pagkatao, kayá't musmós pa'y nákita na sa kanyá~g paligid a~g pagkakátuwás n~g m~ga palad.

Nagáral na mag-isá sa pamamagitan n~g m~ga magula~g na nagturò sa kanyá~g kumilala n~g m~ga titik at sa pamamagitan n~g katipiran at pagsasakit ay napapag-áral din a~g bata~g si Emilio Jacinto ha~gga~g sa makasapit sa dambanà n~g karunun~gan sa «Universidad de Sto. Tomás».

Gáano~g pagsasakit a~g ginawâ n~g kanyá~g m~ga magula~g upá~g a~g kanyá~g isip ay mámulat sa malawak na tahakin n~g karunun~gan.

Sa «Universidad» ay nagí~g kapanahón ni Emilio si G. Juan Sumulong, isá sa nagí~g mataás na tao at dalubhasa~g nagtagláy n~g lalo~g matataás na katu~gkulan sa Pámahalaán. Kápuwâ silá palibhasà anák dukhâ, kayá't a~g kanilá~g m~ga simulaín ay nagkakátulad, at a~g pagmamalas sa m~ga matataás na a~gká~g kanilá~g nákasama sa pagáaral ay nakakilitî sa kanilá~g dalawá, kayá't pinasikap nilá~g silá'y mápalayô sa kalipunan n~g m~ga yaón, na kanilá~g kinasúsuklamán mandín.

Dahilán sa maaga~g hiyáw n~g Hímagsikan na kanyá~g inaniban pagdaka ay dî nakatapos si Emilio Jacinto n~g kanyá~g pa~gáaral, baga ma~g nagiwan siyá n~g isá~g mabutí~g tálaan n~g kanyá~g pag-áaral sa «Universidad de Santo Tomás».

Lagi siyá~g matigás at dî karakaraka~g nagbabago sa bisà n~g m~ga tagubilin; tuwî na'y ipinagta~ggol niyá n~g ubos kaya a~g ináakalà niyá~g katuwiran. Ganito a~g kanyá~g pamamalakad sa sarili sa boó~g panahó~g siyá'y nabuhay.

Niyaó~g taó~g 1896, si Emilio Jacinto at na~guna sa isá~g lupon na itinatag ni Gat Bonifacio upá~g makipagkita sa Kinalawan n~g Baya~g Hapón dito sa Pilipinas, upá~g pasapitin sa Emperador n~g Hapón a~g isá~g Pahayag. Isá sa m~ga bahagi n~g Pahayag ay itó~g sumúsunód:

«A~g m~ga sinag n~g liwanag na lumaganáp sa Bansá~g Hapón ay nakarati~g din dito sa Pilipnas. Dapat kami~g makinaba~g sa liwanag»:

Na~g taón di~g yaón ay nagsuót insík siyá upá~g makipagkita kay Dr. Rizal at yakagin itó~g makiisá sa kilusán sa paghihimagsík, ~guni't sa pagkakákilala ni Doctor Rizal, na na~g panahó~g yaón ay salát na salát tayo sa paghahandâ at malayò sa pananagumpáy a~g hímagsíkan, ay tinugón siyá~g «a~g gayó'y hindî pa dapat». At na~g simulán na a~g pakikibaka buhat sa Balintawák, at a~g kasarinlan n~g Pilipinas ay ipinahayag na sa pamamagitan n~g sandata, ay ginawa~g Henerál si Emilio Jacinto, at a~g kanyá~g sakop ay a~g ~gayó'y lalawigan n~g Rizal dati~g Moro~g, a~g Laguna, Bulakán at Bago~g Ecija.

Si Emilio Jacinto ay siyá~g una~g kasa~gguni ni Bonifacio, ha~ggá sa itó'y pinatáy n~g isá~g sala~ggapá~g niyaó~g 1897.

Sa isá~g tagpuan sa baya~g Mahayhay, Laguna, sa isá~g malaki~g pulutó~g n~g Hukbó~g kastilà, si Emilio Jacinto ay nasugatan, at nábihag n~g m~ga kaaway; ~guni't hindî naglaón sa kamay n~g m~ga kastilà at niyaó~g Abril n~g 1899 ay binawian n~g buhay a~g dakila~g Henerál.

A~g kanyá~g sagisag na isinatuntunin n~g katipunan ay itó~g m~ga sumusunód:

(Liwanag at Ni~gni~g; Kalayaan; Pagibig; A~g Pámahalaán at bayan; Malí~g Pagsampalataya; Paggawâ;)

«Liwanag at Ningning: A~g ni~gní~g ay nakasisirà n~g matá samantala~g a~g Liwanag ay tumata~glaw».

«Kalayaan: A~g kalayaan ay ipinagkaloób sa lahát n~g tao buhat sa pagkápa~ganák at siyá'y dapat gamitin kailan man, hindî upá~g puminsalà sa kahit sino. A~g kalayaan ay buhat sa la~git at hindî kaloób n~g anó ma~g kapa~gyarihan sa ibabaw n~g lupà».

«Pagibig: Sa m~ga karamdama~g tináta~gláy n~g tao ay walá~g napakadakilà gaya n~g «Pagibig.» Kundî sa pagibig a~g m~ga bayan ay napawi sa ibabaw n~g lupà, a~g m~ga kapisanan n~g m~ga tao ay nátulad disin sa lagás na dahon n~g kahoy na ipinagliliparan n~g isá~g buhawi, ~guni't dahil sa pagibig ay malalakí~g bagay a~g nayayarì».

«Ang Pamahalaan at Bayan: A~g pagkasulo~g n~g m~ga Bayan ay nagbubuhat sa m~ga mámamayán at ito'y isá~g dakila~g kapa~gyarihan».

«Maling Pagsampalataya: Ku~g sino yaó~g nagsasabi~g anák n~g Dios, ay dapat tumulad kay Kristo, marálità, mairugín at masintahin sa kawagasán.

«Paggawa: A~g paggawâ ay hindî Sumpâ n~g Dios na gaya n~g paniwalà n~g ilán».

Sa m~ga banhay na itó n~g m~ga kaisipán, ay makikilala si Emilio Jacinto na isá~g dakila~g tao, may matataás na símulain sa buhay, may matayog na pananampalataya, may paniwala~g hubog sa dakila~g gawî at karapatdapat na pasimunò sa alin ma~g kilusán. Siyá ay isá~g tunay na Bayani, tilansik n~g diwà n~g m~ga wagás na tao buhat sa La~git.

[Larawan: =Balak na Bantayog kay Dr. Rizal na nagtamo ng unang ganting pala at nahirang sa lahat ng ihinarap sa Timpalak.=]

=ANTONIO LUNA y NOVICIO=

[Larawan: Antonio Luna y Novicio]

Isa~g dakila~g Henerál na pilipino gaya n~g nagí~g gawi~g pamagát sa kanyá n~g m~ga nakákilala sa kanyá~g dî matátawara~g katapa~gan. Anák n~g baya~g Maynilà at niyaó~g iká 29 n~g Oktubre ipina~ganák n~g taó~g 1868.

A~g kanyá~g amá ay si G. Joaquin Luna at a~g kanyá~g iná ay si G~g. Laureana Novicio, magasawa~g nagbigáy sa ati~g bayan n~g m~ga anák na lubhá~g ikinarára~gál: Siná Juan Luna, a~g diwa~g lumikhâ n~g «Spollarium»; Joaquin Luna, nagi~g Gobernador sa La Unión, José Luna, bantóg na ma~ggagamot, na pawa~g m~ga kapatid n~g ami~g pinagúukulan nitó~g maigsí~g ulat.

Sa «Ateneo de Manila» siyá sibol, at gaya n~g lahát halos na aral sa m~ga Hesuita ay lumabás siyá~g isá~g mabuti~g batà. Tina~ggáp niyá a~g katibayan n~g pagká «Bachiller en Artes» n~g taó~g 1883 at lumipat siyá sa Santo Tomás, upá~g magáral n~g «Farmacia», pagáaral na kanyá~g ipinagpatuloy sa Barcelona, Espanya, at doón niyá tinamó a~g katibayan n~g pagká «Licenciado». Nagtuloy pa rin n~g pagáaral sa «Universidad Central de Madrid» at doón namán niyá tina~ggáp a~g katibaya~g pagká «Doctor» sa násabi~g karunu~gan.

Si Antonio Luna ay mahilig di~g umawit at a~g kányá~g kudyapî ay nápabantóg din at isá sa rito a~g kanyá~g ihinandóg sa m~ga nagáaral sa «Concordia», Páaralán n~g m~ga babai, na kanyá~g pinamagata~g «M~ga Bituin n~g Aki~g Lahi».

Sa kanyá~g pagkakamanunulat ay nagpakata~gi rin siyá~g lubós gaya n~g ha~ggá ~gayón ay masúsuysóy sa «La Solidaridad» sa Espanya niná Marcelo H. del Pilar, sa lilim n~g pamagát na Taga-Ilog. Naglathala siyá n~g isá~g aklát na kinalalarawanan n~g pagká tiwali n~g pamamalakad n~g m~ga kastilà rito sa atí~g lupaín.

Nagáral din namán si Antonio Luna n~g «Ingeniería Química» sa Bélgika at pagkatapos ay lumipat siyá sa París upá~g magsanay sa «laboratorio» n~g magití~g na si Dr. Latteux.

A~g kanyá~g Las Impresiones ay kinamuhìan n~g gayón na lamá~g n~g m~ga kaaway n~g ati~g pagsasarilí, sanhi~g ipinaghinalà sa kanyá na isá sa m~ga tagapagtaguyód n~g Hímagsíkan at niyaó~g buwan n~g Pebrero n~g 1897 ay ipinadakíp siyá at ipinatapon sa Espanya at sa Carcel Modelo roón ay ipinalasáp sa kanyá a~g lalo~g masasakláp na araw n~g isá~g tao~g malayò sa tinubua~g lupà at tumata~gis sa madilím na bila~gguan, tulad sa isá~g sálarín.

Na~g siyá'y palayain ay lumipat siyá kapagkaraka sa Alemanya at nagpasimulâ na sa kanyá~g pusò a~g táhasa~g pakikialít sa m~ga Pa~ginoón n~g ati~g bayan at kanyá~g pinagsanaya~g basahin a~g m~ga kata~gian sa pagkamandidigmâ ni Napoleón, at sinikáp niyá~g mátuto n~g m~ga mabubuti~g paraan sa digmâ.

Nanumbalik siyá~g agád sa Pilipinas na~g itó'y maghímagsík na ~gâ at samantala~g a~g kanyá~g katalinuhan sa pagkamabuti~g mandidigmâ ay hindî pa niyá naiháhandóg sa kanyá~g bayan ay itinatag muna a~g Pahayaga~g «La Independencia» at a~g kanyá~g panitik ay kinákitaan n~g m~ga tudlí~g n~g pambuhay na loób sa kara~galan n~g kilusá~g yaó~g tu~go sa ganáp na ikalalayà n~g ati~g bayan.

Na~g a~g dati~g magkaibiga~g amerikano at pilipino, na magkatulo~g na nagpasukò sa m~ga kawal n~g kastilà, na dito, na~g m~ga panahó~g yaón ay pa~ginoón at hari; na~g a~g dalawa~g watawat n~g layà na magkasama~g nanagumpáy sa m~ga kaha~gaha~ga~g pagbabaka ay nagkákatitigán at mandí'y dî na magkawatasan; na~g a~g m~ga bayani~g yaón n~g kilusan na~g isá~g bago~g anyô n~g kasaysayan n~g ati~g kalahian ay pinaghaharian n~g pa~gigimbulo at nagkákabawasán na n~g pagtitiwalà a~g isá't at isá, a~g kababayan natí~g si Antonio Luna ay napá sa Kabite agád at pinaghanap a~g Pa~gulo~g Aguinaldo upá~g doó'y ihandóg a~g kanyá~g karunu~gan sa digmâ, at si Antonio Luna ay ihinalál pagdaka~g Henerál n~g m~ga kawal sa katihan, at pagkatapos ay inatasán siyá~g magi~g Tagapatnugot n~g hukbó~g pilipino, kata~gia~g kanyá~g pinaunlakán n~g kagilagilalás na pakikibaka na lubhá~g nagpahirap sa hukbó~g amerikano, magbuhat sa pamimiyapis na simulâ sa Tulyahan na kinalibi~gan halos n~g pinakamalaki~g bahagí n~g ati~g m~ga kawal n~g Batalyó~g Maynilà, at ha~ggá~g sa ilog n~g Kalumpit na ipinagta~ggól n~g ati~g hukbó n~g isá~g pagtata~ggól na gumuhit sa ati~g kasaysayan n~g m~ga tudli~g na gintô sa kabayanihan at katapa~gan.

Niyaó~g taó~g 1899, na~g kasalukuyan siyá~g tumátahak n~g lupa~g Kapampa~gan sa dî mapigilpigila~g paglusob n~g m~ga kaaway, nákikinitá marahil a~g kanyá~g m~ga hulí~g sandalî kayá't kagyát sumulat n~g kanyá~g «Hulí~g Pati», na anyá:

«Ipinagkaloób ko~g lahát a~g aki~g m~ga ariarian sa aki~g pinakaiirog na iná.»

«Sakali~g akó ay mápatáy sa labaná~g itó, ay ninánasà ko~g a~g aki~g ba~gkáy ay balutin n~g isá~g watawat n~g Pilipinas at akó'y ilibí~g sa lupà n~g aki~g sarili~g lupà na sanhî n~g aki~g pagkakasakit».

«Siyá ko~g lagi~g mithî a~g akó'y mamatáy n~g boó~g kasiyahán n~g aki~g bayan, sa pagtata~ggól n~g kanyá~g lúbusa~g kasarinlan».

Kagilágilalás na lubhâ ku~g pagtutularin a~g dalawa~g hukbó~g naglalamas noón sa kanikaniyá~g kakayahán, sandata at katalinuhan sa digmâ, sa kabayanihan n~g pagsásalasaan na animó'y m~ga hukbó~g magkasukát n~g lakás bagá ma~g sa katutohanan ay hindî pa anino n~g hukbó~g amerikano a~g atí~g m~ga baguha~g kawal; gayón mán, sa katalinuhan n~g pamamatnugot n~g bayani~g si Henerál Luna ay nagpapanatili sa ati~g m~ga kawal n~g katapa~gan, at úbos kaya~g panunupád sa m~ga kautusá~g kawal na kanyá~g pinaiiral sa ibabaw n~g m~ga sundalo natí~g pawa~g panandalia~g tatag at dî mán na~gakakákilala n~g m~ga kauta~gán n~g m~ga tunay na kawal n~g isá~g tunay na hukbó.

Sa kaba~gisán n~g kanya~g pagpapairal n~g m~ga kautusá~g digmâ at sa nasa~g a~g baguhan nati~g m~ga pinunò ay mápantáy sa isá~g kalagaya~g hindî mananaghilì sa m~ga kawal na sanáy sa digmaan, ay nakátagpô siyá n~g marami~g «naghinanakit» sa kanyá~g kagahasan, at isá~g araw na ninasà niyá~g makipagkita at makipanayam sa Pa~gulo~g Aguinaldo, na noó'y na sa Kabanatuan, upá~g magmu~gkahì marahil n~g isá~g bago~g paraá~g ináakalà niyá~g isagawâ, ay hinadla~gan n~g isá~g punlô n~g sarili ring Hukbó na niyaó~g iká 5 n~g Hunyo n~g taó~g 1899, at walá~g pa~gimi~g tumudlà sa kanyá at a~g kanyá~g buhay ay tinampalasan.

Sa kanyá~g palad na yaó'y náparamay a~g kanyá~g «ayudante» na si Koronel Francisco Román, at buhat na noón ay nawalán n~g isá~g matalino~g ulo at walá~g pagál na bisig a~g atí~g hukbó~g pinagtamasaha~g itabóy n~g m~ga kaaway han~ggá~g sa napipilan na na~g patuluyan.

Si Antonio Luna, gaya n~g m~ga dakila~g Bayani, ay namatáy n~g walâ sa panahón; ~guni't sa kanyá~g kamatayan ay naìwan niyá a~g aral na lubhá~g mapakinaba~g sa m~ga panahó~g hináharap natin.

A~g kanyá~g kamatayan ay nagí~g sanhî n~g lubhá~g marami~g m~ga kurókurò, na ipinaghihinala~g yaó'y likhâ n~g kalupitan, ~guni't sa anó mán, talagá~g a~g m~ga dakila~g tao ay nakatatagpô n~g isá~g kamataya~g dî karaniwan, upá~g magí~g sanhî n~g isá~g matamá~g paglilimì at magí~g bató~g urian n~g kanyá~g m~ga kaha~gáha~ga~g kata~gian.

M~ga kamatayá~g gaya n~g kay Luna, sa dapat na ikápauwi sa walâ at magí~g sanhî n~g isá~g paglimon na walá~g ha~ggán, ay lalo~g bumubuhay sa m~ga diwà, nagpapatibók n~g pusò at gumígisi~g sa madlâ sa ikakíkilala n~g lubusan sa kanyá~g m~ga paglili~gkód na karapatdapat.

Nagpupugay akó sa libi~gan mo, dakila~g Henerál, at minsan pa'y úulitin dito a~g lúbusa~g pagha~gà sa iyó~g kabayanihan.

[Larawan: =HENERAL ANTONIO LUNA= SINAWI NG KAPALARAN NA PATAYIN NG MGA KAWAL NG SARILING HUKBO.]

=GREGORIO DEL PILAR=

Musmos pa'y namuhî na~g lubhâ sa masasamá~g palakad n~g m~ga kastilà sa kanilá~g bayan; pama~gkí~g buò palibhasà ni Gat Marcelo H. del Pilar, ay nagpasasà rito buhat sa kamusmusan n~g isá~g dalisay na aral n~g pagibig sa baya~g sarili, kaya't na~g kasalukuya~g a~g «Noli» ni Dr. Rizal, ay dî mabasa n~g hindî magí~g isá~g «malakí~g kasalanan» si Gregorio ay isá sa m~ga lalo~g masipag na tagalaganap noón.

Sa gana~g kay Gregorio a~g «Noli» ay siyá~g aklát n~g kaligtasan n~g lahì.

Na~g a~g hiyáw n~g layà ay lumaganap sa walo~g lalawiga~g Tagalog, si Gregorio, ay nahikayat na magsundalo at a~g gayón ay isinagawâ batà pa man siyá~g lubhâ, at buhay noón sa pamamagitan n~g m~ga dî karaniwa~g katapa~ga~g badhâ n~g kanyá~g m~ga kilos, ay hinagdán niyá~g untiuntî a~g kabayanihan ha~ggá~g sa na~g lagdaán a~g «Pacto de Biak na Bato» ay nakaratí~g na siyá sa tu~gkuli~g Koronel.

Námahál siyá~g lubhâ kay Aguinaldo at siyá ay ipinagsama sa Ho~gkó~g na~g malagdaán na a~g kásunduan, at silá'y tumulak niyaó~g iká 27 n~g Disyembe n~g taó~g 1897, gaya n~g nátulukoy sa násabi~g kásunduan.