# Mga Dakilang Pilipino; o ang kaibigan ng mga nagaaral

## Part 5

Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/mga-dakilang-pilipino-o-ang-kaibigan-ng-mga-nagaaral-17786/index.md

Isa~g bantóg na makama~ggagawà at masigasig na mánanagalóg, si G. Felipe G. Calderón na sumila~g sa maliwanag, sa bayan n~g Sta. Cruz de Malabon, Kabite niyaó~g iká 4 n~g Abril n~g 1868. Siyá ay anák ni G. José at ni G~g. Manuela Roca.

Nagsimulâ si G. Felipe G. Calderón n~g pagáaral sa «Ateneo de Manila» ha~ggá~g magtamó n~g katibayan «Bachiller en Artes» ay saká lumipat sa Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g magaral n~g «Derecho.»

Gaya n~g lahát n~g masikap na magpakataás na magisá, ay kasabáy n~g pagáaral niyá~g itó a~g paghahanap buhay, at siyá'y sumulat sa m~ga Páhayagá~g «La Opinión» at «El Resumen». Siyá'y nakatapos n~g boó~g ni~gní~g n~g kanyá~g layon sa pagaáral niyaó~g 1894, at a~g kanyá~g pagsasanay ay ginanáp niyá sa kagawarán n~g nagí~g bantóg at pinagpitagana~g Pa~gulo n~g Kátaastaasa~g Húkuman na si G. Cayetano Arellano.

Nagsigasíg din siyá n~g pagáaral n~g «Ley Constitucional», «Economía Política», «Historia», «Filosofía y Letras» at «Ciencias Físicas», ta~gì pa sa kanyá~g sadyá~g paglalakbáy sa Ho~gkó~g, Singapur at India, na ku~g saan niyá pinagaralan sa sarili~g lupà a~g pamamahalà n~g m~ga Inglés sa kanyá~g m~ga sakop na bayan.

A~g m~ga karunu~ga~g itó na kanyá~g pinágpakata~gian ay lubós niyá~g nágamit sa kapakinaba~gán n~g ati~g Tinubua~g Lupà, sapagká't niyaó~g 1898 ay siyá'y nagbigáy n~g mu~gkahì kay G. Emilio Aguinaldo, na hi~gín nitó kay Almirante Dewey, a~g m~ga katibaya~g buhat sa Congreso n~g EE. UU., upá~g makipagkayarì sa isá~g Lupon n~g m~ga pilipino tu~gkól sa hináharáp n~g Pilipinas, at ku~g a~g gayón ay hindî gawín n~g «Almirante», a~g na~gaghihimagsík na pilipino ay dî dapat tumulo~g sa m~ga amerikano, sa kanyá~g digmaa~g laban sa España.

A~g pani~gin ni G. Felipe G. Calderón ay na~gúguna sa m~ga pa~gyayari, at para niyá~g nahúhulaa~g a~g panahón ay sásapit na a~g lahát n~g pakikipagkasundô at nasà ni Dewey, ay hindî paháhalagahán n~g «Congreso sa Washi~gtón.»

A~g kasaysayan n~g Pilipinas ay siyá~g labis na makapagúulat ku~g a~g mu~gkahi~g itó ni G. Felipe G. Calderón, na hindî tina~ggap ni G. Emilio Aguinaldo, dahil sa malakí~g katiwalà sa kara~galan n~g «Almirante Dewey» at n~g «Congreso» n~g EE. UU., ay may matuwíd ó walâ. A~g m~ga pa~gyayari, ay hindî mababago at dî matátalimwá~g n~g sino man, sapagká't doó'y saksí a~g sambayana~g nagpakasakit magtigís n~g dugô sa pagtata~ggól n~g kanyá~g katuwiran.

Nagí~g Kinatawán sa Congreso sa Malolos, si G. Felipe G. Calderón, na~g lalawika~g Paragwa, at sa kanyá~g pagkakinatawá~g itó ay kanyá~g yinarì at ihinaráp sa Kapulu~gan a~g kanyá~g pinaká dakila~g gawâ, na nápabantóg na Pátakarán n~g Repúblika Pilipina, at pinagtibáy pagkatapos na mapagtalunan n~g m~ga Kinatawán sa dambana~g yaó~g n~g m~ga Batás.

Na~g magharì na a~g kapayapaan ay ikinatiwalà sa kanyá n~g Pámahalaá~g amerikano, a~g Pagtatatag n~g m~ga Pámahalaá~g Bayan at siyá'y sumulat n~g isá~g Palátuntunan ukól sa bagay na itó.

Itinatag din namán niyá a~g pinagpala~g «Protección de la Infancia» a~g «Colegio de Abogados de Manila» at «Escuela de Derecho» na kanyá~g pinagturuan at pinaghandaán n~g m~ga bago~g sibol na m~ga abogado na makapaglili~gkód sa ati~g Tinubua~g Lupà. ¡Gaano~g biyayà a~g náihandog niyá sa Pilipinas, sa m~ga nátukoy na kapisaná~g kanyá~g likhâ!

Nagturo rin namán n~g «Matemáticas» at «Historia Universal» sa Páaralá~g «Instituto de Mujeres» n~g m~ga taó~g 1902-1904, na~g dî tumangáp n~g anó má~g kabayarán sa kanyá~g m~ga pagpapagál, sa paniwala~g a~g Páaralá~g itó ay gumáganáp n~g isá~g dakila~g tu~gkuli~g maghandâ n~g mabubuti at may sapát na kaya~g m~ga mámamayán.

Sa kanyá~g m~ga sinulat na aklát na lubhá~g mapakinaba~g, ay matukoy a~g «A.B.C.» n~g m~ga mamamayá~g pilipino na siyá~g kátututuhan n~g m~ga karapatan n~g m~ga mámamayán.

Ku~g a~g kahoy ay nákikilala sa bu~ga, gaya n~g kasabihán, si Ginoo~g Felipe G. Calderón ay mákikilala sa kanyá~g m~ga ginawá~g pamana sa m~ga náhuhulí.

Siyá'y namatáy niyaó~g iká 6 n~g Hunio n~g 1908, na~g hindî man natapos a~g hulì niyá~g ulat tu~gkól sa «Enciclopedia Filipina».

Karapat dapat uliranin a~g kanyá~g halimbawa.

=CAYETANO ARELLANO=

[Larawan: Cayetano Arellano]

Ku~g sino yaó~g nagsásabi~g a~g karunu~gan at kariwasaan ay kaaway n~g m~ga dukhâ ay nabubulaanan sa halimbawa~g sa kanyá~g sarili~g kabuhayan ay ipinakita n~g Mrgl. na G. Cayetano Arellano.

Buhat sa isá~g muntí~g baya~g nakilala sa tawag na Udyó~g, sakop n~g lalawiga~g Bataan, at nakyát sa kátaastaasa~g likmuan n~g Pinakamataás na Húkuman dito sa Pilipínas. Nakyát na dî sa tagubilin at pagkakali~gà n~g isá~g pagkati~g politiko gaya n~g karaniwa~g ma~gyari sa m~ga tu~gkuli~g Pámahalaan, kundi sa sarili~g karapatán, kakayahán at karunu~gan, palibhasa'y isá~g dalubhasa~g karapatdápat sa alin má~g lalo~g masela~g na tu~gkulin.

Nagsisikíp sa sa~gsinukob a~g pagkilala sa kanyá~g manini~gni~g na m~ga kurókurò sa kanyá~g m~ga hatol, magí~g sa pagsasarili niyá sakali~g a~g pasyá n~g kanyá~g m~ga kasamahán ay dî niyá marapatin, magi~g sa ku~g siyá'y makaayon na magbigay n~g sarili~g ulat. Si Gat Cayetano Arellano ay isá~g tao~g may mabuti~g ugalì, mabuti~g gawî at mabuti~g m~ga gawâ na ipinamana sa kanyá~g m~ga kalahi sa háharapi~g panahón.

May mabuti~g ugali, sapagká't sa kanyá~g diwa~g nagsisikíp sa karunu~gan ay may siwa~g a~g m~ga súliranin n~g lipi~g tumata~gis at tuwî na ay nakátagpô sa kanyá~g m~ga hatol n~g isá~g kasiyaha~g loób, palibhasà ay nábabatáy tuwî na sa malinis na udyók n~g budhî. A~g m~ga ulila ay nakatagpô sa kanyá~g maáwai~g pusò n~g isá~g tapát na tagapagkali~gà at tagasaklolo; at walá~g sukat na paglilimós a~g ginagampanán niyá na~g wala~g sino má~g nakamalay, kahit na n~g tunay na sinasaklolohan.

May mabuti~g gawî sapagká't sa haba~g panahón n~g kanyá~g ikinabuhay ay walá~g una~g nagí~g himali~g kundî a~g tahás na pagúubos kaya upá~g mapagaralan a~g m~ga súlirani~g sanhî n~g m~ga paghihirap n~g sa~gkatauhan, at magawaran n~g tumpák na lunas; pagáaral na walá~g maliw ha~ggá~g sa huli~g sandalî n~g kanyá~g buhay. At hindî sukat a~g pagsisikap sa sarili a~g kanyá~g hinaráp, dî mabila~g na m~ga dukhâ, na walá~g kaya~g ipagpáaral sa kanilá~g m~ga anák, a~g nakatagpô kay Gat Arellano, n~g isá~g ganáp na biyayà. Pinággugulan niyá sa pagáaral a~g lubhá~g marami~g maásahan sa háharapin, sapagká't sa ganitó~g paraán niyá ináakala~g makapagli~gkód n~g táhasan sa minámahál niyá~g Tinubua~g Lupà.

A~g lahát n~g kanyá~g inisip sa paghahandóg n~g ginhawa sa na~gahíhirapan ay kanyá~g isina~gawá~g pawà, at kaypala'y dî iilán sa n~gayón a~g tumátamasa n~g ginhawa at nagpapasasà sa m~ga kaaliwa~g dulot n~g karunu~gan, na pawa~g uta~g sa pagkakawa~g-gawâ n~g Mr~gl. na G. Cayetano Arellano.

Isá~g masaya~g araw n~g Marso, ikalawá sa buwan n~g taó~g 1847, a~g Pilipinas ay nagkapalad magkaroón n~g isá~g anák na kagiliwgiliw, isá~g anák na nagtampók sa kanyá sa isá~g kalagaya~g karapatdapat, at itó ay a~g ati~g pinagúukulan nitó~g m~ga katagá~g ulat.

A~g m~ga pá~gunahí~g pagáaral ay idinaos sa sarili~g táhanan at nagpatuloy sa Páaralá~g «San Juan de Letrán» at sa «Universidad de Sto. Tomás» na tina~ggapán na~g m~ga katibaya~g sumusunod: «Bachiller en Filosofía» (1862) «Bachiller en Teología» (1867) «Bachiller en Derecho Canónico» at «Bachiller en Derecho Civil» (1871), «Licenciado en Jurisprudencia» (1876).

Naghawak n~g tu~gkuli~g abogado n~g «Audiencia Territorial de Manila» at niyaó~g 1879, sa mu~gkahì n~g Pa~gulo n~g «Audiencia» ay náhira~g na Hukóm na may pananahanan sa «Gobierno Político Militar de Tárlac», at na~g makalipas a~g tatló~g taón, niyaó~g 1872, ay náhira~g na «Catedrático» sa Sto. Tomás sa Karunu~ga~g «Derecho Civil» at niyaó~g 1886 ay ginawaran n~g kapa~gyariha~g magí~g «Ma~gistrado suplente» n~g «Audencia» dito sa Maynilà.

Nanu~gkulan n~g pagkakasa~ggunì n~g «Ayuntamiento» niyaó~g 1887; at niyaó~g taó~g 1898 ay ihinalál na Kalihim pa~glabas n~g ati~g Pámahalaá~g sarili sa Malolos.

Pagkatapos magí~g Presidente n~g «Servicio Civil» ay ihinalál na Pa~gulo~g samantala n~g Mataás na Húkuman sa lilim n~g Pámahalaá~g Hukbó dito sa Pilipinas, at niyaó~g Hunyo n~g taó~g 1901, ay náhalál na Pa~gulo~g Pálagian n~g násabi~g Mataás na Húkuman.

Niyaó~g siyá ay maglakbáy sa Amerika niyaó~g 1904, ay pinagkalooban n~g dì karaniwa~g kara~gala~g «Doctor en Derecho» n~g «Yale University», kara~gala~g sa bihira~g tao lama~g ipinagkákaloób.

Náriyán a~g kabuhayan n~g isá~g mani~gní~g na Talà, ba a~g liwanag ay dî magkásiyá sa ati~g lupaín, hina~gaan n~g m~ga banyagà at kinilala~g isá~g pantás na kata~gíta~gì.

A~g maliliit na bayan, magmulâ pa n~g mulâ at mulâ, ay na~gápabantóg dî sa kayamanan n~g kanyá~g m~ga pataním, dî sa kasaganaan at kasipagan n~g kanyá~g m~ga magsasaká, dî sa kabantugan n~g kanyá~g tikmâ, dî sa m~ga naglalakiha~g m~ga gamlayan, pagkápalibhasa ay dî itó a~g na~gi~gibabaw at ikinatata~gì sa ibá, kundî a~g pagkakaroón n~g m~ga anák na dî karaniwan, niyá~g m~ga tao nilá~g sa maliliít na bayan sumisiból upá~g a~g m~ga baya~g násabi ay mápabantóg at ha~gaan n~g m~ga baya~g lalo~g malalaki at maginhawa.

Si Gat Cayetano Arellano ay isá~g tapat na anák n~g Pilipinas, at máituturi~g na isá~g karapat dapat na kawal n~g sandaigdian na kanyá~g pinagli~gkuran n~g malaganap na kisláp n~g kanyá~g diwà.

Pagpalain nawa ni Bathalà a~g kanyá~g mabuti~g aláala at a~g kanyá~g m~ga kata~gian ay ipagpatuloy n~g dî mabila~g niyá~g kinandili.

=SUSANA REVILLA=

[Larawan: Susana Revilla]

Huwag mo~g akalain giliw na mambabasa na a~g sanhî n~g muntí~g ulat na itó sa kara~galan n~g magandá~g dalaga~g tagalog na si Bb. Susana Revilla ay likhâ n~g m~ga karaniwa~g pagha~gà, sa m~ga dî karaniwa~g gandá~g nakáaakit na umawit tuwî na sa puso~g lalakì; hindî makalilibo~g hindî; sapagká't si Bb. Susana Revilla ay kabila~g diyán sa m~ga likhá~g karapatdapat lama~g pintuhuin at igala~g, dahil sa a~g kanyá~g talagháy ay dî katulad n~g sa lubhá~g marami~g gandá~g nakayayakag sa m~ga gawî n~g kalupaán. Isá~g kagandahan na linikhà mandin upá~g magí~g huwaran n~g m~ga babai~g Tagalog. A~g kabiniha~g kayakáp n~g isá~g kabaita~g likás ay nagpapati~gkád n~g kara~galan n~g kanyá~g lipì, at may isá~g dî karaniwa~g talino, palibhasà, kayá't nagagawá~g a~g lahát n~g kanyá~g magí~g kakilala ay huwág magimbót n~g anó má~g halua~g pagmamahál, at lahát ay magí~g maligaya sa kanyá~g pili~g.

Pakingán nati~g sandalì a~g salaysáy ni G. Camilo Sala, tu~gkól sa kanyá~g kata~gian: «Sa labí~g dalawa~g taón pa lamá~g na gulá~g ay nasok na «colegiala» sa Concordia, ~guni't masasaktín palibhasà ay hindî nakapagpatuloy; subali't na~g sumunód na taón sa «Escuela Municipal de Manila», sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga «Madres de Caridad» nások, at dî nalaunan at kanilá~g nákilala a~g kamahalan n~g hiyás na yaó~g nások sa kanilá~g pintuan, sapagká't na~g sumunód na taón ay hinira~g siyá~g magí~g Pa~gulo n~g kalipunan n~g «M~ga Anák ni Maria», at pagkalipás n~g dalawa pa~g taón, si Susana na lalabí~ganimi~g taón pa lamá~g, niyaón 1887, ay tuma~ggáp na n~g Katibaya~g pagká «Maestra Elemental.»

Aní Gina~g ni Alvero, kasalukuya~g Patnugot n~g Páarala~g «Instituto de Mujeres»: «Si Susana ay isá~g likhá~g dî karaniwan; a~g kanyá~g Páaralán niyaó~g taó~g 1900, na balakin ko~g magtatag n~g isá~g Páaralá~g babai na mapagháhandaán n~g mangákakatulo~g n~g m~ga lalaki sa m~ga súlirani~g bayan at pa~ga~gasiwà sa táhanan, ay kasalukuya~g bukás at marami~g aralá~g nakatirá at nagúuwian; ~guni't yaón ay kanyá~g ipininíd upá~g bigyán daán a~g tawag na itó n~g ati~g bayan, at a~g Instituto de Mujeres ay ami~g itinatag.»

Kun saan mapagkikita, na kay Bb. Susana Revilla a~g kapakana~g sarili ay isá~g wala~g kabuluhá~g bagay sa pili~g n~g m~ga kahili~gan n~g bayan at n~g kapanahunan.

Tu~gkól sa kanyá~g kabuhaya~g ta~gi sa loób n~g táhanan ay hindî mapagalinla~gana~g nápapalayô sa kanyá~g buhay na hayág, gaya n~g karaniwa~g ma~gyari sa karamihan na may ugali~g «pa~glabás» at may «panloób»; sa haráp n~g kapisanan at sa sarili ma~g táhanan, si Bb. Susana Revilla ay hindî nagbabago; siyá rin a~g masayá~g anák n~g Pilipinas na sa loób at labas n~g bahay, ay nakátatagpô n~g ligaya sa paggawâ n~g mabuti; a~g kabaitan niyá~g siból ay hina~gaan tuwî na n~g lahát niyá~g nákapili~g at nagkapalad na sa kanyá'y makákilala; at tu~gkól sa bagay na itó ay ani Pari Ulpiano Herrero: «Su via privada era la de una santa».

Sumila~g sa maliwanag si Bb. Susana Revilla, sa mayama~g bayan n~g Sta. Cruz, Maynila niyaó~g iká 24 n~g m~ga Bulaklak palibhasà na~g kanyá~g mákita a~g uná~g liwanag, ay hiniyasán a~g kanyá~g buhay, n~g m~ga «sampaga» n~g kanikaniyá~g kata~gián; a~g kalinisan n~g kampupot ay iginayák sa kanya~g kálolwá, a~g kayumian n~g babaan ng loób, a~g «alejandria» ay nagdulot sa kanyá n~g isá~g kagandaha~g kata~gita~gi, at a~g «ila~g-ila~g» ay nagbigáy n~g samyô sa kanyá, na walá~g pagkapawì.

Siyá'y anák na tunay ni G. Ceferino at ni Gg. Rosenda San José, maririwasá at mapapalad na nakapagdulót sa Iná~g Bayan n~g m~ga anák na karapatdapat; Pinagpalá, sapagká't makapagmamalaki at walá~g anó ma~g ipina~gimbulo sa m~ga ibá~g a~gkán sa haráp n~g kapamayanan. Kapatíd ni Bb. Susana Revilla a~g kamámatáy pa lamá~g na Hukóm sa Uná~g Dulugan, Kgl. na Bartolomé, Revilla.

Tu~gkól sa kanyá~g likás na kabaitan at sanhî n~g kaligayahan n~g kanyá~g na~gákasama sa «Instituto de Mujeres», ay pakingán nati~g sandalì a~g ilá~g katagâ n~g Revista «Cultura Social»: «Toda suavidad en el mandar, no bien previa que alguna carga resultaba pesada para las demás, cuando la tomara en silencio para sí».

Na~g a~g m~ga «Asuncionistas» ay dumaó~g dito sa ati~g Lunsód at magbukás n~g kanilá~g «Colegio» ay nagpatuloy n~g pagáaral si Bb. Susana Revilla, upá~g magkaroón n~g katibaya~g «Maestra Superior» at siyá'y isá sa uná~g labí~g tatló~g Maestra na nagtamó n~g gayó~g katibayan.

Niyaó~g taó~g 1909, ay náhira~g siyá~g Tagapamatnugot n~g «Instituto de Mujeres». Sa panahó~g itó ay dî kakaunti~g sikap a~g ginawâ n~g m~ga mai~ggiti~g Páaralán upá~g siyá máialis doón, at hinandugan siyá n~g malalakí~g sahod, ~guni't sa haráp n~g naghihikahós na «Instituto» noón, ay pinilì niyá a~g manatili sa pili~g n~g kanyá~g minámahál na «Instituto» na kanyá~g pinaghandugan n~g isá~g paglili~gkód na walá~g pasubali, pina~ggugulan niyá n~g lahát n~g pinakamabuti niyá~g panahón sa kanyá~g buhay, at dî miminsá~g kinaila~ga~g a~g kanyá~g m~ga hiyás ay másanlâ, huwag lamá~g máuntól a~g mabutí~g lakad n~g «Instituto» dahil lamá~g sa kasalatán.

May isá~g dakila~g pagti~gin at paghahakà sa kauta~gán si Bb. Susana Revilla, gaya n~g lahát na~g may wagás na pusò, at aní Sor Dolores Velarde, nagí~g Guró n~g «Instituto» at gayón ay «Madre de la Caridad» sa isá niyá~g lathalà tu~gkól sa bagay na itó: «Nuestra Ilorada Directora tenía una idea sublime del deber.......! Cuantas veces la hemos sorprendido en su aposento dando clases a sus alumnas desde su cama!» Ha~gga~g sa kalubhaán na n~g sakit na dî na makatindíg halos ay ginagampanán a~g kanyá~g katu~gkula~g pagtuturò.

Buhat pa niyaó~g iká 28 n~g Disyembre n~g 1916 ay náratay na sa baníg, ~guni't na~g buksan a~g Páaralán niyaó~g Enero, ay dî pa man halos makagulapay ay dumaló rin sa kanyá~g bulwaga~g pinagtuturuan. Si Bb. Susana ay isá~g tunay na alipin n~g kauta~gán. Ihinatíd sa Págamuta~g «San Juan de Dios» niyaó~g iká 24 n~g Marso, a~g lahát n~g sikap n~g m~ga ma~ggagamót na isá rito ay si Dr. Miciano, ay na walá~g lahát n~g halagá, at a~g pinagpitaganan tuwî na n~g kanyá~g m~ga kaibigan, a~g matalino~g Tagapamatnugot n~g «Instituto de Mujeres», a~g dalubasà, mayumì at mabait ha~gga~g sa huli~g sandalî n~g pakikitalad sa buhay, ay binihag n~g wala~g awa~g kamatayan, niyaó~g iká 11 na~g Abril n~g taó~g 1917.

Sumala~git nawâ a~g butihi~g Guró at a~g kayá~g diwà na naghaharì sa Páaralá~g «Insituto de Mujeres» ay magí~g ta~gláw tuwî na n~g kanyá~g m~ga kasamahan.

Lumipat sa kabila~g buhay a~g isá~g marilág na Guró na nátuto~g maglagáy sa isá~g mataás na kalagayan n~g mabuti~g pa~galan n~g kanyá~g pinamatnugutan Páaralan.

Pinagpala~g «Instituto de Mujeres», na makapagmamalakí~g nagkaroón n~g m~ga diwa~g gaya n~g kay Bb. Susana Revilla, pinagpala~g «Instituto de Mujeres» na linabasan n~g m~ga babai~g kata~gíta~gì, salamat sa banal na simulai~g «Pananampalataya at Karunu~gan». Narián a~g Páaralán n~g m~ga Páaralán.

[Larawan: Isang tanawin ng Himagsikan niyaong 1898.]

=TEODORA ALONZO=

[Larawan: Matandang larawan ng Ina ng ating Bayani.]

Sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynilà ay dito nakákita n~g una~g liwanag, a~g isá~g sa~ggól na babai~g tinawag na Teodora, anák ni Kapitá~g Lorenzo at ni Gg. Brígada Quintos. Siyá a~g mapalad na babai~g nakapaghandóg sa Ina~g Bayan n~g Bayani n~g m~ga Bayani, si Gat José Rizal.

Siyá'y buhat sa a~gká~g gisí~g a~g munì, a~g kanyá~g nunò si G. Cipriano Alonzo ay isá sa m~ga máginoó sa bayan n~g Biña~g, Laguna. nagí~g mánunukát n~g lupà at sumusulát at nagsasalitâ n~g Kastilà, Inglés at Pranses, nagî~g Kapitan sa bayan, isá sa matataás na katu~gkula~g ipinagkakatiwalà sa m~ga pilipino n~g m~ga panahó~g yaón.

A~g m~ga ninunò sa iná ni Teodora, ay buhat din sa mabuti~g a~gkán. Si G. Manuel Quintos, a~g amá n~g kanyá~g iná ay isá~g mabuti~g batà sa «Universidad de Sto. Tomás», at mabuti~g amá palibhasà ay nagsikap na a~g kanyá~g anák na si Brigida ay magí~g isá~g babai~g may pinagaralan.

Kahit na a~g kanilá~g a~gkán ay nanínirahan sa Kalambâ, si ali~g Teodora ay ipina~ganak sa Kamaynilaán, gaya rin n~g kanyá~g m~ga kapatid. Sa lahát n~g itó áy matitiyák na si G~g. Teodora ay buhat sa mabutí~g a~gkán, siyá ay sumila~g sa isá~g ának na matalino at a~g lahát n~g kanyá~g m~ga kasambaháy ay pawa~g múlat sa dakila~g gawî.

A~g una niyá~g m~ga pagáaral ay buhat sa sarili~g táhanan, at kahit na lubhá~g mairugín a~g kanyá~g m~ga magula~g ay hindî siyá iminulat sa layaw, dahilá~g kanyá~g ikinágisí~g sa mabutí~g gawî at ipinagsumikap na magí~g isá~g babai~g ta~gì, may likás na baít at may talino namá~g karapatdapat.

Hindî siyá namalagì sa pag-áaral siyá'y ipinasok sa Sta. Rosa sa lilim n~g pamamahalà n~g m~ga «Madres de la Caridad» at doón siyá námulat sa pananampalataya~g binyagan at n~g gawí~g magsimbá at gumanáp n~g m~ga katu~gkulan n~g isá~g mabuti~g tao.

[Larawan: Si G. Francisco Rizal Mercado pinagpalang Ama, na naghandog ng isang dakilang Bayani sa Lupang Tinubuan.]

Niyaó~g 1848 ay nakìpagisá~g pusò si Gg. Teodora Alonzo kay G. Francisco Rizal y Mercado, at kápuwâ nagsumikap sa ikapanánatili n~g kapayapaán sa loób n~g táhanan, gaya n~g isá~g tunay na ulirá~g magasawa; at a~g m~ga anák ay sunódsunód na nagsiratí~g at lalo~g nagí~g maligaya a~g kanilá~g buhay sa pili~g n~g m~ga suplí~g n~g dalisay nilá~g pagibig.

Silá'y na~gágsiunlád sa pamumuhay at sanhî itó na~g pagdami n~g kanilá~g pánauhí~g banyagà at kababayan man ~guni't nápansín sa kanilá n~g labis a~g pantáypantáy na kanilá~g pagta~ggáp sa sino ma~g pánauhín, magí~g pantás man at ha~gál, mayaman at mahirap, banyagà at kalahì man; sa kanilá'y dî nápansin a~g pa~gtata~gì kay ganitó ó kay gayón, n~g dahil sa si gayón ó si ganitó, ay lalo~g dakilà, mayaman ó maruno~g kayâ; a~g likás na kaugaliá~g mapagampon at mapagta~gkilik n~g lahi~g Tagalog ay naghaharì sa kanilá~g táhanan.

Sa pagkainá ni Gg. Teodora, ay nanupád siyá n~g gayón na lamá~g na kasikapan, upá~g a~g kanyá~g m~ga sa~ggól ay mápanuto; lubhá~g mairugin tuwî na at mapa~galagà; lahát n~g walá~g malay na tanó~g ó paguusisà n~g kanyá~g m~ga anák ay tinútugón niyá~g lahát n~g boó~g tamís at liwanag, upá~g masiyahán a~g m~ga anák; ~guni't kailan ma'y dî nagí~g mapagpalayaw. Ginampanan niyá a~g tunay na tu~gkulin n~g isá~g mabuti~g iná, na, mapa~galaga sa m~ga sa~ggól, mapagturò sa kabataan at tapát na kaulayaw at kaibigan n~g ma~gagsilaki na at tumuntó~g sa ganáp na gula~g.

Iminulat niyá sa m~ga anák a~g pagsusumikap na mag-isá, at niyaó~g si Gat. Rizal ay aapatín taón pa lamá~g at nahihirapa~g bumasa n~g kanyá~g Katón ay boó~g tamis niyá~g sinabi a~g gayarí. «Paáno ka ku~g di makapagsisikap na mag-isá. Maáari kayá~g lagi ka~g nakasandál ka~ginó man? Sikapin mo~g mag-isá ka~g magáral at gumawa~g tiwalag sa ibá, sa gayón ay matataya mo a~g sarili~g lakás at masasanay ka~g mag-isá sa m~ga gawain». Nagí~g kasayahá~g loób ni Gg. Teodora a~g manoód sa kanyá~g m~ga anák na bukód bukód n~g paggawâ, tila bagá niyá nákikikita sa gayon a~g malakí~g katamisan n~g isá~g kasarinlan sa paggawâ man lama~g.

Tuwî na'y sinalitâ niyá sa kanyá~g m~ga anák ku~g gabí a~g m~ga buhay n~g m~ga dakila~g tao, ó a~g m~ga buhay kayá~g may lula~g m~ga dakila~g aral, upá~g bago matulog a~g m~ga anák ay mábaon sa pagtulog a~g mabubuti~g hinuhà. Sinikap niyá~g isatagalog a~g m~ga manini~gní~g na buhay n~g kanyá~g nálalaman, upá~g maliliit pa a~g m~ga anák ay makatahô na n~g m~ga dakila~g huwaran. Sinikap niyá~g a~g m~ga anák ay magharap sa kanyá tuwî na n~g násusulat na hinuhà sa kanyá~g m~ga kasaysaya~g ibinubuhay ku~g gabi, at kanyá~g isinasaanyô a~g m~ga kamalian, at sa ganitó~g paraan sa gula~g na siyam na taón, a~g anák niyá~g Pepe, ay nagharáp sa kanyá n~g isá~g Dulá~g Tagalog na kinágiliwa~g labis n~g Kápitan sa bayan n~g panahó~g yaón.

Niyaó~g taó~g 1898, ay nabalo siyá sa ginigiliw na asawa, at náparagdág sa kanyá~g pagta~gis na magdádalawá~g taòn na sa pagkakaputi n~g buhay n~g mahál niyá~g anák na si Dr. Rizal, a~g pagkamatáy ni G. Francisco Rizal at Mercado.

Niyaó~g 1907, sa pasimulá~g Pulo~g n~g una~g Kapulu~ga~g Bayan, ay hinandugan si G~g. Teodora Alonzo n~g m~ga para~gál at inalayan siyá n~g marami~g salapî bila~g tulo~g sa kanyá~g katiisan, ~guni't hindî niyá tina~ggáp at pinati~gkád niyá~g a~g kanilá~g a~gkán ay hindî nagmámahál sa Lupá~g Tinubuan n~g dahil lamá~g sa salapî. At niyaó~g iká 16 n~g Agosto n~g taó~g 1911, a~g banal na Iná n~g dakilá~g Bayani, ay pumisan sa kanyá~g m~ga kapilas n~g buhay at sumapayapà sa kaharian ni Bathalà.

A~g paglilibi~g sa kanyá ay ginanáp niyaó~g iká 19 n~g Agosto, at a~g m~ga matataás na kagawád n~g Pámahalaán ay nakipaglibí~g na pawà, tandâ n~g isá~g pakikidalamhati~g lúbusan sa kanyá~g pagpanaw sa baya~g itó n~g m~ga dalamhatì.

Bila~g aláala sa kanyá~g pa~galan, a~g dati~g daá~g «Aranque» ay pinalitan n~g «Teodora Alonzo».

[Larawan: Ang huling larawan ni Gg. Teodora Alonzo.]

=Melchora Aquino (Tandang Sora)=

A~g pagúukulan ko ~gayón nitó~g maigsí~g ulat, giliw na bumabasa ay isá~g babai~g hindî man lama~g nakasapit n~g m~ga pintuan n~g Páaralán, kaya't tahás na masasabi~g dî lama~g sa m~ga Páaralán nátututuhan a~g pagibig sa Tinubua~g Lupà.

Si ali~g Sora ay isá~g likás na mapagmasakít sa alin ma~g bagay na ukol sa sarili.

Si ali~g Sora, gaya n~g tuwî na'y itinawag sa kanyá n~g m~ga Katipunan ay nagí~g isá~g tunay na iná~g takbuhan niyaó~g na~gaghimagsík at nagtayâ n~g buhay sa ikalalayà natin.

A~g kanyá~g dula~g ay lagi~g may hain, at a~g mahigít na isá~g libo~g Katipunan na naglisaw sa Balintawák na naghíhintáy n~g isá~g hudyát upá~g a~g talibó~g ay ipakipagpi~gkian sa m~ga «remi~gton» at «mauser», upá~g sa pamamagitan noón ay lutasin a~g usapín n~g atí~g baya~g nasusukuban at ináalipin n~g kapuwâ bayan, ay nakatagpô kay ali~g Sora n~g isá~g iná~g mapagkupkóp. Sumilá~g si Tandá~g Sora sa Balintawák niyaó~g taó~g 1812.

A~g ganitó~g gawá~g kapuripuri ay pinarúrusahan noón n~g parusa~g kamatayan, kayá't lubhá~g kagilágilalás na a~g isá~g ha~gál na gaya ni tanda~g Sora, ay huwág sagián n~g takot at bagkús nagibayo a~g tápa~g at pá~gatawanan at walá~g pa~gimi~g winaldás a~g kanyá~g kaunti~g natitipo~g palay sa kanyá~g m~ga ba~gán, gayón din n~g salapí~g patí na sa ikapitó~g buhól halos n~g taguan ay pawa~g tinunaw.

A~g ganitó~g gawâ ni tandá~g Sora ay hindî nálihim sa m~ga tiktík n~g Pámahalaá~g kastilà, kayá't siyá'y ipinadakíp pagdaka at sa bisà n~g isá~g utos ni Henerál Polavieja niyaó~g 1897, siyá ay ipinatapon sa Monjuich. Dî man lama~g iginalá~g a~g kanyá~g katandaán at pagkababai.