Part 4

Itinatag ni Mabini a~g m~ga Pámahalaá~g Bayan, Lalawigan, Hukuman at Kawal; at kanyá~g ilinathalà a~g sáligan n~g Pámahalaán n~g Hímagsikan na ikinábantog niyá n~g gayón na lama~g.

Na~g itatag sa Barasoain, a~g káunaunaha~g Kapulu~gan Hímagsikan, si Mabini ay siyá~g Premier ni Aguinaldo, at a~g sáligan n~g Pámahalaán, ay hindî nailagdâ, samantala~g hindî niyá nasusurì, at itó'y sumapit ha~gga~g iká 21 n~g Enero n~g 1898, upá~g a~g kapa~gyarihan n~g Pa~gulo ay huwag mabawasan at siyá niyá~g papa~gibabawin gaya n~g tahas niyá~g paniwalà na yaón ay kinaila~gan n~g kapanahunan.

Sa isá~g dî pagkakáunawaan niyá at ni Aguinaldo sa m~ga panukala~g dapat na isagawá ay tumiwalá~g siyá sa Pámahalaán, at a~g kanyá~g nákahalili, ay si Pedro Paterno; niyaó'y Agosto iká 23 n~g taó~g 1898.

Bagá man siyá'y tumiwalag kay Aguinaldo, sa kanyá~g pagká Una~g Kasa~ggunì, ay dî rin siyá naglikat n~g pagsisigasig sa ikapa~gtátagumpáy n~g m~ga mithiin n~g baya~g Pilipinas. M~ga tudli~g na pambuhay n~g loób a~g kanyá~g ilinathalà sa «La Independencia».

Nábihag si Mabini n~g m~ga kawal na amerikano sa Kuyapô, Bago~g Esija, niyaó~g Disyembre, n~g taó~g 1899, at dinalá siyá sa Maynilà at ibinila~ggô ha~gga~g Setyembre n~g 1900.

Niyaó~g 1901, ay naglathalà siyá n~g isá~g pagtuligsà sa Pámahalaán n~g Estados Unidos dito sa Pilipinas, tuligsà na kanyá~g ihinayág sa «El Liberal» at nagi~g sanhî n~g mulí~g pagpapadakíp sa kanyá at pagpapatapon sa Guam, kasama n~g makabaya~g si G. Pablo Ocampo.

A~g kapayapaan ay nagharì bila~g ha~ggahan niyaó~g kakilákilabot na digmaan, at a~g lahát n~g «tapon» ay pinahintuluta~g makabalik sa sarili, sa pamamagitan n~g pagsumpâ n~g pagtatapát sa Pámahalaán n~g Estados Unidos sa Pilipinas, ~guni't si Mabini ay dî sumumpà, kayá't siyá'y naiwan sa Guam na may m~ga anim na buwan, bago siyá pinapanaw at makapaglibót, ~guni't dî makatátahan sa Pilipinas samantala~g dî siyá sumusumpâ n~g pagtatapát sa Estados Unidos.

Pagkaraán n~g ilá~g panahón na~g pagmumunimunì, ay nákilala niyá~g laló~g malakí n~g kanyá~g máitutulo~g sa kanyá~g bayan ku~g siyá ay bumalik, kay sa magpalaboylaboy, at niyaó~g Pebrero n~g 1903 ay linagdaán niyá a~g pagtatapát sa EE. UU. Hinandugan siyá n~g lalo~g matátaás na katu~gkulan, ~guni't dî niyá tina~ggáp at a~g sabi: «A~g aki~g karamdaman ay nakapipigil sa aki~g makagawâ pa n~g m~ga dapat ko~g gawín, at akó'y inaanyayahan at mapípilita~g mamuhay n~g tahimik, upá~g doón i~gatan a~g kahihiyán, hindî kahihiyán dahil sa akó'y nakágawâ n~g isá~g bagay na kahiyáhiyà, kundî dahilán sa dî ko nagampanán n~g boó~g katumpakan a~g m~ga kauta~gán ko sa aki~g m~ga kababayan at sa aki~g Tinubua~g Lupà.»

A~g kamatayan ay sumapit at binigyá~g ha~ggá a~g kanyá~g mahalagá~g buhay, niyaó~g iká 13 n~g Mayo n~g taó~g 1903. Namatáy a~g isá~g tapát na anák n~g Pilipinas, at gaya n~g m~ga dakila~g tao ay nagiwan n~g m~ga dakila~g bakás na ikapagáaral sa kanyá~g kalakhán.

Sa kara~galan n~g kababaya~g itó ay ipinasyá~g ikintál sa m~ga pipisuhi~g papel a~g kanyá~g larawan, at sa lalawiga~g Batangas ay ibina~gon a~g isá~g Bantayog sa kanyá~g dî malílimot at walá~g kamátaya~g m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupà.

Háha~ggahán namin a~g munti~g kasaysaya~g itó n~g isá~g anák-pawis, iniwi sa karukhaán at namatáy na dukhâ rin, hindî dahil sa hindî nakátuklás n~g mabuti~g panahón at paraan sa ikayayaman, hindî ~ga: kundî dahilán sa a~g lahát niyá~g sikap, duno~g at buhay ay kanyá~g inialay na~g walá~g pa~galawá~g ha~gád sa dambanà n~g Ina~g Bayan.

A~g Decalogo ni Mabini ay itó~g sumúsunód:

«Ibigin mo si Bathalà at a~g iyó~g kapurihán na~g higít sa lahát n~g bagay.»

«Sambahín mo si Bathalà, na~g ukol sa lalo~g minamatuwíd at minamara~gal n~g iyo~g budhî.»

«Palusugín mo a~g m~ga pili~g kayamanan na ipinagkaloób sa iyó ni Bathalà.»

«Ibigin mo a~g iyó~g bayan n~g sunód kay Bathalà, sa iyó~g kapurihán, at higit sa iyó~g sarili.»

«Pagpumilitan mo a~g ikagiginhawa n~g iyó~g bayan bago a~g kaginhawahan mo~g sarili.»

«Pagpilitan mo a~g pagsasarilí n~g iyó~g bayan.»

«Huwag mo~g kilalanin sa iyó~g bayan a~g kapa~gyarihan nino ma~g tao na dî mo pilì at n~g iyó~g m~ga kababayan.»

«Pagpilitan mo na a~g iyó~g bayan ay magí~g isá~g República at huwág mo~g tulutan kailán ma~g magí~g Monarquia.»[2]

«Ibigin mo a~g kapwà na~g gaya n~g pagibig mo sa sarili.»

«Lagi~g titignán mo a~g kababayan n~g higit n~g kauntî sa iyó~g kápuwá.»

Niyaó~g 1921, na pasyahá~g a~g kanyá~g alabók na nása sa libi~gan n~g m~ga intsik ay ilipat sa isá~g líbi~ga~g karapatdapat sa m~ga Bayani, a~g ba~gkay ni G. Apolinario Mabini ay náhukay na buô. Iginala~g at dî tinunaw n~g lupà a~g banál niyá~g katawan; at pagtapos n~g m~ga para~gál na iginawad sa kanya n~g Pámahalaán at bayan na lubha~g humaha~gà, ay ilinipat a~g kanyá~g labí sa Libi~gan n~g m~ga Bayani~g pilipino, na kilalá sa tawag na: «Panteon de los Veteranos de la Revolución.»

Ku~g isá~g araw ay makarati~g ka giliw na bumábasa sa Libi~gan sa Hilagà, a~g «Panteon de los Veteranos de la Revolución» ay maghahandóg sa iyó n~g m~ga pa~gala~g, pawa~g pinagkákauta~gan mo na~g m~ga kabaguhan sa Pámahalaán na tunay na palà n~g kanilá~g mithî. Sa gitnâ noón ay mátatagpuán mo a~g kinálalagakan n~g labí n~g «Dákila~g Lumpô» na sanhî nitó~g maigsi~g ulat.

Idala~gin mo kay Bathalà na a~g pinamuhunanan nilá n~g buhay na ganáp na kalayaan mo at n~g ati~g bayan ay magí~g isá~g ganáp na pa~gyayari.

Nawá'y másaksihán din natin na tayó'y layá na.

[1] Ang walong sinag ng araw ng ating watawat.

[2] Republica ay Pamahalaan ng bayan at ang naghahari ay mga pili ng bayan. Monarquia ay Pamahalaan na ang namamahala ay iisang tao.

[Larawan: Ang bantayog kay APOLINARIO MABINI sa Batangas.]

=JOSE Ma. BASA=

[Larawan: José Ma. Basa]

Sino a~g pilipino~g nakasapit sa Ho~gko~g na dî nakákilala kay G. José Ma. Basa.

Gaya n~g m~ga tunay na Tagalog, niyá~g lipí~g tinátakbuhán sa kanyá~g m~ga ugát n~g malinis na dugô n~g m~ga Solimán, batà pa si G. José Ma. Basa ay nakápansín na n~g m~ga katiwalian n~g pagpapalakad n~g nasira~g Pámahalaán n~g m~ga kastilà dito sa Kapuluán.

At na~g sumapit siyá sa sapát na gula~g, na~g a~g pagwawarì ay lalo na~g maliwanag sa tulo~g n~g pinagaralan ay ipinagta~ggól niyá n~g úbos kaya sa lahát n~g kátaón a~g m~ga karapatan n~g m~ga tubò rito sa atin. A~g ganitó niyá~g m~ga kilos at gawî na kapansinpansín na~g m~ga panahó~g yaón na a~g pagibig sa bayan ay kasalana~g ikinamámatáy, ay nagí~g sanhî n~g boó~g pagii~gat sa kanyá n~g m~ga naghahawak n~g ugit n~g Pámahalaán at dî naglaón at si G. José Ma. Basa, kasama ni G. Antonio Regìdor, Parì Mariano Sevilla at iba pá ay pinagdadakíp at ipinatapon sa Pulô n~g Marianas.

A~g kasalana~g sa kanilá'y ipinarata~g ay kinaalam «daw» sa hímagsika~g kawal na na~gyari sa Kabite niyaó~g 1872, na ikinábitay n~g magigití~g na Parí~g Tagalog na siná Padre Burgos, Gómez at Zamora.

A~g panahón ay lumipas, at sumapit sa pa~gyayari~g a~g noón ay pinaguusig ay nagí~g kara~galan at kabayanihan.

Ila~g buwan di~g nanahanan sa Guam si G. José Ma. Basa at pagkuwa'y lumipat sa Sakop n~g Inglés na bayan n~g Ho~gko~g at doón na ~gâ namuhay n~g may m~ga tatlo~gpuo~g taón. Sa baya~g itó isinagawâ ni G. José Ma. Basa a~g táhasa't walá~g kili~g na pagli~gap sa kanyá~g m~ga kalahì.

Kailan ma't nakabalità si G. José Ma. Basa na may pilipino~g lulan a~g alin ma~g sasakyá~g dádaó~g doón, karakaraka niyá~g ipinasásalubo~g at dî tinútuluta~g tumulóy sa ibá~g bahay ku~g ma~gyayari at a~g kanyá~g táhanan, dula~g at hihi~gán ay handâ sa kanyá~g m~ga kalahì.

Buhat kay Gat José P. Rizal, Graciano López Jaena, Marcelo H. del Pilar at ha~ggá~g sa kahulihuliha~g grumete n~g m~ga sasakyán, ay kanyá~g ginawaran n~g pagkakandili sa lupai~g yaón na napilì niyá~g panahanán, kayá't lagì siyá~g nagí~g sa~ggúnian, kanlu~gan at takbuhan n~g alín ma~g pilipino na na~gaila~gan n~g kanyá~g pagkukupkóp.

Isá~g kaha~gaha~ga~g pagibig sa alin ma~g bagay na may kulay pilipino a~g tinaglay ni G. José Ma. Basa, sa boó niyá~g buhay. A~g kanyá~g m~ga dula~g ó hapág, m~ga likmuan, m~ga palamuti sa bahay, m~ga kasa~gkapan sa paglulutò, palyók, tapayan, lumbó at m~ga iba pa~g kábabakasán n~g tinubua~g lupà, saro, salakót, bilao, bakyâ, papag, ay nasa sa mabuti~g panig na lahát n~g kanyá~g táhanan. Tu~gkól buhat sa sarili~g lupà ay kanyá~g ipinagmamalakí.

Kanyá~g ipinagpápara~galan at kailán má'y hindî ikinahiyá sa m~ga tagaiba~g lupai~g sa kanyá'y tumuloy, a~g m~ga bagay na yarì sa Pilipinas.

A~g m~ga aklát n~g ati~g m~ga kalahì ay inii~gatan niyá~g higít sa gintô sa kanyá~g mayama~g aklatan.

Buhat sa Ho~gkó~g ay sumulat siyá sa m~ga páhayagan sa España at lagì niyá~g pinasapit doón a~g taná~g karai~gan n~g Pilipinas.

Namatáy si G. Ma. José Basa niyaó~g ika 10 n~g Hulyo n~g 1907 na tagláy sa pusò a~g kasiyaha~g loób na makatupad n~g kanyá~g katu~gkulan sa Tinubua~g Lupà at sa tanan niyá~g kalahì, lalo~g lalò na sa na~gakasapit sa lupai~g yaón n~g m~ga Inglés na pinakipamuhayan niyá~g mahigit na tatlo~g puo~g taon.

Isá~g pa~gyayari~g kapansínpansín sa himali~g ni G. José Ma. Basa na dî dapat maligtan bago tapusin a~g bubót na alaala~g itó sa kanyá~g kagiti~gan, ay itó~g sumusunod:

Ku~g siyá'y may nákikita~g kalahì roon na dahil sa kakula~gan n~g mágugugól sa pagbalík sa sarili~g lupà, at walâ namá~g hanap buhay bagá~g pa~ggágali~gan n~g isá~g kabuhaya~g mara~gál, si G. José Ma. Basa ay may bukas na kamáy upá~g sumaklolo sa násabi~g kalahì, mata~gì pa a~g pabaon at kaupahán sa sasakyán ha~ggá~g makabalík sa sarili~g lupà.

Isá~g panahón ay may sumapit doó~g panira~g puri sa atin, na dî ibá't a~g m~ga sipì n~g m~ga hubô at hubád na m~ga igorrote na ipina~ga~galandakan niná Worcerter at m~ga kasamahán na yaón a~g lahi~g nananahanán sa boó~g Kapulua~g Pilipinas at siyá~g naghahagád n~g kalayaan. Sa haráp n~g panira~g puri~g itó ay wala~g minainam si G. José Ma. Basa na panlaban kundî a~g bilhín lahát a~g m~ga sipi~g nákita, na sa mabuti~g palad ay hindî naman káramihan, at a~g lahát ay ini~gatan n~g boó~g pítagan, at ipinakita sa m~ga may aral na banyagà at anyá:

«Itó a~g pina~ggali~gan n~g ami~g lahì. Masdán ninyó a~g pinagdaanán nami~g pagunlád».

A~g sarili~g wiká ay minahál, lininá~g at ipinamana ni G. José Ma. Basa sa kanyá~g m~ga anák na karamiha'y sa Ho~gkó~g na nakákita n~g una~g liwanag.

Kay lakí n~g pagmamahál ni G. José Ma. Basa sa alin ma~g bagay na may kulay Pilipinas.

Nariyán a~g isá~g dakila~g pilipino.

[Larawan: "A~g Tagumpay n~g Kamatayan" lilok ni Dr. José Rizal.]

=PEDRO A. PATERNO=

[Larawan: Pedro A. Paterno]

Inalo sa duyan n~g kariwasaán at tunáy na Máginoó, sa lawak n~g katuturán n~g kara~gala~g itó, magí~g sa sarili~g bahay, at magí~g sa kapamayanán, kayá't lahát n~g sinulat n~g m~ga banyagà tu~gkól sa kara~galan at kata~gian n~g kababaya~g itó, ay nagbábanság n~g walá~g patuma~ggá~g pagpaparilág sa kanyá dahil sa pagwawaldás n~g kanyá~g kayamanan, sa ikátatagpô n~g m~ga kaibiga~g mákakatulo~g, sa minana niyá~g katutubo~g ugalì na mahalin at ipagta~ggól a~g karapatán n~g Bayan Tinubuan.

Aní Retana, a~g Prínsipe~g Tagalog na itó, sa kanyá~g m~ga pigí~g na walá~g katulad, a~g m~ga kasa~gkapa~g pawa~g gintó~g lantáy ay paubayá niyá~g ihináhandóg sa m~ga pánaohín niyá~g nagsasamantalá n~g m~ga gayó~g m~ga pagtitipon, upá~g bila~g «pabalutan» ay matagláy n~g bawa't may ibig a~g kanyá~g m~ga gintó~g gamit.

A~g kanyá~g kagala~ggala~g na amá sa pa~gyayari, niyaó~g 1872 na a~g kabantugan at kara~galan n~g «Tatlo~g Parè», na pawa~g kababayan natin ay nápasa~gkót at nabitay, ay naghandóg n~g dalawang puo't limang libong piso upa~g máligtás lama~g sa bibitayan a~g tatló~g banal na pawá~g walá~g sala.

Na~g m~ga panahó~g yaón a~g libo~g piso ay lubha~g malaki~g bagay, at a~g handó~g na yaón ay sukat upa~g a~g m~ga Gobernador na hindî lubhá~g mai~gat sa kara~galan, ay madalás mapagaláw n~g salapî, ~guni't a~g nagí~g bu~ga n~g gayó~g banál na handóg ay a~g sampuô n~g kanyá~g kalayaan ay sumapa~ganib at mábila~g siyá sa m~ga ipinatapon sa nagí~g mahaba~g buntót n~g himagsika~g kawal na yaón na na~gyari sa Kabite niyaó~g 1872.

Lulan n~g Sasakya~g «Flores de María» ay ipinatapon sa Marianas a~g m~ga Gg. Agustín Mendoza José de Guevarra, Miguel Laza, Felíciano Gómez, Anacleto Desiderio, Vicente del Rosario, Toribio H. del Pilar, Mariano Sevilla, Justo Guazon, Pedro Dandan, Antonio Ma. Regidor, Joaquín Pardo de Tavera, Mauricio de León, José Basa Enriquez, Pedro Carrillo, Gervacio Sánchez, Balbino Mauricio, José Basa, Ramón Maurente, Pio Basa at Máximo Paterno.

Tu~gkól kay G. Pedro Paterno ay sinabi n~g káunaunahá~g Gobernador Civil dito sa Pilipinas na nagí~g Pa~gulo n~g Estados Unidos na si Mr. William H. Taft at kasalukuyan ~gayóng Pa~gulo n~g Pinakamataás na Húkuman sa Amerika, na: «Si G. Pedro A. Paterno, anya, ay isá~g politiko~g pilipino na sa aki~g m~ga nákilala ay bugtó~g sa lahat na hindî ko kinári~ggá~g magsabi na~g anô ma~g masamâ na ukol sa ibá».

Na~g kasalukuyan siyá~g nábibila~ggô sa makasaysaya~g kalle Anda, loób n~g Maynilà, at na~g a~g m~ga pulutó~g n~g m~ga kawal n~g Hímagsika~g ay nagpapahirap n~g gayón na lama~g sa m~ga kawal na amerikano na naglagák na n~g isá~g mahalagá~g buhay n~g isá sa matatapa~g niyá at nápabantóg na Heneral na si Mr. Lawton, sa m~ga lawak n~g San Mateo, Rizal, ay inakalà n~g Heneral McCartur na gamitin a~g kapa~gyarihan ni G. Pedro Paterno, upá~g a~g kapayapaan ay lúbusan na~g magharì, ~guni't a~g gayó~g nasà ay walá~g sinapit, at a~g m~ga pulutó~g n~g naghíhimagsík ay nagpatuloy n~g kápupuksâ sa m~ga kalaban n~g kanyá~g kalayaan.

Si G. Pedro A. Paterno ay sumila~g sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynilà, lipi~g Tagalog n~g m~ga Lakán, na buhat sa kaugatugatan n~g kanyá~g lipì ay likás na mairugín sa ikagagali~g n~g Baya~g Tinubuan.

Isá~g anák nitó~g Maynilà na sumila~g niyaó~g taó~g 1858, iká 27 n~g Abril, a~g ami~g pinagúukulan gayón nitó~g munti~g haláw n~g kanyá~g pagkátao, bila~g puto~g sa kanyá~g m~ga punyagî na a~g lipi~g Tagalog ay málagáy sa isá~g kalagaya~g karapatdapat sa kanyá~g pagkabansâ.

A~g una niyá~g pagáaral ay sinimulán sa «Ateneo Municipal» magbuhat sa gula~g na siyam na taón, at noó~g taó~g 1871 ay natapos a~g kanyá~g pagáaral doón; lumipat siyá sa Páarala~g-madlà sa Salamanca at nagaral n~g «Filosofia», «Teología» at «Leyes Canónicas» at kanyá~g tinapos sa «Universidad Central de Madrid» na kanyá~g tina~ggapán n~g katibaya~g «Doctor».

Sa pagkamánunulat si G. Pedro A. Paterno ay napata~gi rin at dahil doón ay ginawaran siyá n~g «Gran Cruz de Isabel la Católica» isá~g tusón na dî madalí~g tamuhín at nagbúbukás sa may tagláy noón n~g Gusalì n~g dakila~g Harì sa España.

Na~g manumbalik na mulî rito sa baya~g sarili, at sapagka't siyá'y matalik na kaibigan n~g dakila~g Tagalog, niyaó~g bayani~g tagá Kalambà, ay pinágta~gkaán siyá~g isa~gkót sa m~ga kilusa~g tu~go sa pagtiwalag, ~guni't sa mabuti~g sandali ay hindî nagtagumpáy a~g gayó~g nais at a~g kanyá~g kaya ay na~gkapanaho~g máihandóg niyá sa m~ga kapakanán n~g Bayan.

Na~g a~g nagiinapóy na Hímagsikan niyó~g 1896, ay kasalukuya~g lumálaganap, at a~g kapa~gyariha~g tagaganáp n~g Gobernador Heneral na si G. Fernando Primo de Rivera, ay dî makaapulà, si G. Pedro A. Paterno ay inatasan ni Heneral Primo de Rivera, niyaó~g Disyembre iká 15 n~g taón~g 1897, na magí~g sugò n~g Pámahalaá~g kastilà, upá~g makipagkasundô sa na~gaghihimagsik, at a~g «Pacto de Biak na Bato»[1] ay tinamó niyá sa m~ga Pámunuán n~g Hímagsikan niyaó~g iká 9 n~g Agosto n~g taó~g 1897.

Sa gayó~g bu~ga n~g kanyá~g sikap ay nakapagli~gkód siyá sa dalawá~g kapa~gyarihan, sa Iná~g España at sa Iná~g Pilipinas.

A~g kasaysayan ay magtataán sa kanyá n~g m~ga ginintua~g dahon tu~gkól sá bagay na itó.

Niyaó~g iká 15 n~g Septiembre n~g taó~g 1898 a~g Kapulu~ga~g Pilipino ay nagdaos sa Barasoain, Bulakan, n~g isá~g Sa~ggunia~g binúbuô n~g siyám na puo~g kasangunì, pilì sa lahat n~g poók, magì~g sa karunu~gan at kata~gian. Binubuo a~g Sangunia~g yaón n~g apat na puo~g abogado, labi~g anim na médico, lima~g farmaceútico, dalawá~g ingeniero, isá~g parè, m~ga má~ga~galakal at m~ga ta~gi~g hugot sa m~ga tanyag na tao~g bayan; sa kapulu~ga~g yaón ay náhira~g si G. Pedro A. Paterno na Pa~gulo n~g Sangunian.

Na~g a~g m~ga kastilà ay talunin n~g m~ga amerikano sa dagat, at n~g m~ga ma~ghihimagsik sa katihan, sa isá~g dî maiiwasa~g pa~gyayari, a~g magkaluto~g na itó sa pagguguhò n~g kapa~gyariha~g maka hari ay siyá~g nagkálaban. Sa pulo~g na idinaos sa Bago~g Ecija, ay náhira~g, si G. Pedro A. Paterno na sugò n~g Pamahalaa~g Pilipino, upá~g makipulo~g kay General Otis, at doó'y tamuhin a~g «autonomía», ~guni't hindî niyá inabot na mákapulo~g a~g Puno~g Hukbó n~g m~ga amerikano. Ihinalál siyá~g pamuli sa pa~galawá~g Lupon sa gayón di~g layon, at siyá ay nakarati~g rito sa Maynilà na sinalasà a~g hangahan n~g kamatayan; ~guni't di niyá ipinagtagumpáy a~g láyuni~g kanyá~g sinadyâ sa m~ga Pámunuá~g amerikano.

Umuro~g siyá na kasama n~g m~ga naghihimagsik ha~ggá~g Trinidad, Benget, na kinabihagan sa kanyá n~g m~ga kaaway.

Bu~ga n~g walá~g pagál niyá~g panitik a~g m~ga sumusunód: Ang Dating Kabihasnan Ng Mga Pilipino, Ang mga Tagalog Sa Kasaysayan ng Sandaigdigan, Ang mga Salaysay ni Pare Placencia tungkol sa Kapakanakan ng mga Kristiyano, at m~ga ibá pa~g dî mabila~g na m~ga babásahi~g bayan.

Niyaó~g Agosto, ika 16 n~g taó~g 1902, a~g Dulaa~g Tagalog ay dinalaw n~g isá niya~g mainam na «opereta» na pinamagatá~g: «Sandugo~g Panaginip». A~g tugtugin n~g marikít na ta~ghál na itó ay uta~g sa Guró~g si G. Bonus. Kun saan mapagkíkita~g sa gitnâ n~g kanyá~g m~ga tagumpáy ay dî niyá nalimutan a~g sarili~g wikà.

Niyaó~g 1900 na ipahayag ni General Mc. Artur, a~g «amnistia», ay sumailalim siyá noón, at nagi~g masugid na tagapamayapa, matapos tamuhín a~g kanyá~g kalayaan.

Nagi~g Guró si G. Pedro A. Paterno sa Páarala~g «Liceo de Manila» at kanyá~g inihayág a~g kanyá~g Ang Bagong Ayos ng Municipio sa Pilipinas at ang Pamahalaang Bayan.

Si G. Pedro A. Paterno ay nagí~g Sugò sa Una~g Kapulu~ga~g Bayan at nagí~g masugid na katulo~g n~g ati~g m~ga mambabatás. Namatáy siyá niyaó~g Abril n~g tao~g 1911 na~g dî man nápahiwaláy sa pagká Guró sa káunaunaha~g Páaralá~g Pilipino na nakilala sa tawag na «Liceo de Manila».

[1] Ang salaping tinamo niya sa mga kastila dahil sa kasunduang ito, ay siyang ipinamili ng sandatang ginamit sa pangalawang bugso ng Himagsikan niyaong 1898.

=ANTONIO Ma. REGIDOR=

[Larawan: Antonio Ma. Regidor]

Dito sa makasaysaya~g bayan n~g Maynilà ay sumila~g niyaó~g taó~g 1843 a~g isá~g dakila~g pilipino: si G. Antonio Ma. Regidor.

A~g kanyá~g m~ga una~g pagaaral ay ginawâ sa «Colegio» n~g San Juan de Letrán ha~ggá~g sa tinamó a~g katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat sa Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g doón tapusin a~g kanyá~g láyunin sa pagáaral at doón siyá nagtamó n~g katibaya~g sa pagká «Doctor en Derecho Civil».

Naglayág siyá at sa silo~g n~g ibá~g la~git ninasa~g lalo~g sumakláw n~g m~ga ibá~g mátututuhan at mápagáaralan, at sa España, sa dati nati~g pa~gulo~g bansa, ay tinamó niya a~g kara~galan at katibaya~g nauukol sa «Derecho Canónico» sa «Universidad Central», sa Madrid.

Sa kanyá~g panahón n~g ipinagaral ay lagi siyá~g nápata~gi sa kanyá~g m~ga kapanahán at tuwî na ay nagtamó n~g lalo~g matataás na kabukuran at minahál siyá~g lagi n~g kanyá~g m~ga Guró.

A~g kanyá~g m~ga karunu~ga~g ná tuklás ay pawa~g nagi~g hiyás n~g kanyá~g Tinubua~g Lupà, at na~g siyá'y manumbalik dito sa minámahál na Pilipinas ay nanun~gkulan siyá~g Kalihim n~g «Audiencia» na katumbás n~g ~gayó'y ati~g Mataás na Húkuman.

Sa sangunian n~g «Ayuntamiento» ay ginanáp niyá a~g m~ga tu~gkula~g Tagausig n~g Kagawaran n~g m~ga Páaralán n~g «Artillería» at «Inginiería», at nagí~g Kalihim n~g ta~gi~g Lupon n~g Palátuntunan n~g Pagtuturò sa m~ga tagarito sa ati~g lupain. A~g kakayahán n~g Tagalog ay ilinagay niyá sa mataás na kalagayan.

Nagi~g Tagasiyasat at Pa~gulo n~g Kagawarán n~g m~ga Páaralán, at sa panunupád niyá n~g masela~g na tu~gkuli~g itó ay nagawâ niyá~g buhat sa España ay mátamó a~g isá~g pasyá na magkáhaluhalò a~g m~ga nagáaral na m~ga anák n~g mahirap at mayaman na dati ay nagkákabukód at nagpapanaghilian: Isá~g tagumpay n~g «demokracia» sa loób n~g isá~g Pámahalaa~g makahari.

Na~g panahó~g Gobernador Heneral dito sa Pilipinas si G. Carlos Ma. La Torre, na pinausig dahil sa kanyá~g malaya~g pa~ga~gasiwà, dito sa Kapuluan, na nása salu~gát sa dati~g palakad na makahari, si G. Antonio Ma. Regidor a~g nagsa~ggala~g at a~g kanyá~g pagkamabutí~g anák n~g Pilipinas at pagká dalubhasá~g Abogado ay pinatunayan niyá sa haráp n~g madlà.

Siyá ay isá~g tanyág na mánunulat sa wiká~g Kastilà at Inglés noón pa ma~g panaho~g a~g wiká~g Inglés dito sa ati~g tinubua~g bayan ay isá~g wiká~g palamuti lama~g at dî pa panlahát.

A~g m~ga kahirapan sa pagkabila~ggô ay dinanas din namán niyá, sapagká't siyá at siná G. Joaquin Pardo de tavera, José Ma. Basa at ibp., ay pinagdadakip at ibinila~ggô niyaó~g Himagsikan sa Kabite niyaó~g taó~g 1872. Págkaraán n~g ilá~g araw na kanilá~g pagkábila~ggô, silá'y ipinatapon sa Pulô n~g Marianas. Nanahanan siyá sa Guám na may ilán di~g buwán na kayakap a~g kahirapan n~g isá~g «tapon» at tiwalá~g sa m~ga kapilas n~g buhay. Buhat sa Guám ay nakasapit siyá sa Pulô n~g Yap sa pamamagitan n~g isá~g sasakyá~g amerikano, at buhat dito, sa tulo~g n~g isá~g sasakyá~g inglés ay nakasapit siyá sa Pulô n~g Solomón haggá~g sa Palaos.

Buhat sa Pulô n~g Palaos, sa pamamagítan n~g lahát n~g paraán n~g magagawâ n~g isá~g salát sa layà ay sumapit siyá sa Pulò n~g Malakán, buhat dito ay nagtanan siyá ha~ggá~g sa karatig nati~g sakop n~g Inglés na Lunsód n~g Ho~gkó~g, at pagkalipas n~g isá~g bugsò n~g panahón ay lumayag siyá na patu~go sa Pransia, doón sa bayan n~g layà, at Iná n~g bago~g kabihasnán.

Niyaó~g 1876 ay nagharáp siyá n~g isá~g kahili~gan sa Konsul n~g Kastilà sa París upá~g gawaran siyá n~g «indulto» at a~g gayó'y kanyá~g tinamó sa mabuti~g palad.

Lumipat sa Londres, sa makasaysaya~g bayan n~g m~ga dakila~g Pólítiko at m~ga Harì~g demókrata, na~g siyá'y makalagán na niyaó~g kasigalutan n~g isá~g pinaguusig; n~g masama~g Talà, at sa baya~g itó ay nakipagisá~g pusò siyá sa isá~g anák n~g matimtima~g Irlanda.

Niyaó~g 1896, na~g a~g punyagi~g magsarilí n~g boó~g bayana~g Pilipinas ay nagsisikip na sa ati~g Kapuluan, ay tuma~ggáp siyá n~g anyaya nina G. Felipe Agoncillo at Sixto López, upá~g lumipat siyá sa Washi~gton, upá~g buhat doón ay sikapin a~g pagtatamó n~g m~ga kagali~ga~g pambansâ sa Pilipinas; ~guni't isá~g pagkakalayô ó dî pagkakaúnawaán n~g m~ga kaparaanan ni G. Agoncillo, a~g nakapagudyók sa kanyá~g mulí~g bumalik sa Londres at doón ay sinikap niyá~g makatulo~g sa m~ga nagsísilakad sa pakikipagkáyarì sa Pransiya n~g kapakanan n~g palad n~g ati~g mutyá~g Pilipinas.

Na~g a~g ati~g dakila~g Bayani, si Gat Rizal ay lulan n~g isá~g sasakyá~g dagat sa Ho~gko~g upá~g iuwî dito sa Pilipinas, ay sinikap ni G. Antonio Ma. Regidor na si Gat Rizal ay magtamó n~g layà sa pamamagitan n~g «Habeas Corpus», ~guni't pinawalá~g bisà n~g m~ga Hukóm doón a~g ganitó niyá~g punyagî.

Nariyán a~g maigsí~g banháy n~g isá~g labí n~g m~ga pininsalà n~g aklasa~g kawal niyaó~g 1872. Nagí~g tagapagta~ggól tuwina n~g Pilipinas, n~g m~ga mairugin sa Pilipinas, at n~g m~ga pilipino.

A~g kanyá~g palad ay nagí~g kayakap n~g m~ga pá~garapín n~g tatló~g una~g pininsalà n~g kaba~gisan: n~g tatló~g Pare~g Tagalog, na binitay dahil sa kilusá~g yaón.

Sa kanyá~g kabantugan ay nahandugán niyá n~g palà a~g ati~g Ina~g Pilipinas at dahil dito ay dapat tuma~ggap n~g turi~g n~g lahát n~g kalahi~g sumisibol.

Magí~g saksí a~g maigsí~g ulat na itó n~g pagha~gà n~g aki~g m~ga kapanahón sa magandá~g halimbawà na ilinagak sa atin n~g kanyá~g buhay.

Namatáy si G. Antonio Ma. Regidor na nagiwan n~g isá~g mabuti~g bakás bilá~g pamana sa kanyá~g Tinubua~g Lupà.

=FELIPE G. CALDERON=

[Larawan: Felipe G. Calderón]