# Mga Dakilang Pilipino; o ang kaibigan ng mga nagaaral

## Part 3

Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/mga-dakilang-pilipino-o-ang-kaibigan-ng-mga-nagaaral-17786/index.md

Si Dr. José A. Burgos ay naulila sa kamusmusán, at sa marubdób na nasà n~g kanyá~g mairugi~g iná na a~g kanyá~g munî ay mámulat sa m~ga dakila~g aral, ay sinikap ni aling Florencia na a~g kanyá~g anák ay máipadalá sa Maynilà, at palibhasa'y anák siyá n~g isá~g Pámunuá~g Hukbó, a~g gayó~g nasà ay nagí~g isá~g pa~gyayari sa tulo~g n~g m~ga makapa~gyarihan n~g panahó~g yaón. Siya'y tina~ggáp n~g waláng gugol sa Páarala~g San Juan de Letrán.

A~g katalinuhan niyá~g dî karaniwan ay nábunyá~g at sa ta~gláw noón ay kanyá~g nápansín batà pa man a~g m~ga kahidwaan n~g pamamalakad sa loób n~g Páaralan. Pan~gulo siyá palibhasà n~g taná~g nagáaral na kanyá~g kapanahón kayá't kanyá~g tinutulan a~g gayó~g dî niyá minabuti~g nápansin, n~guni't sa halíp na dingín a~g kanyá~g tutol, ay siyá'y itinawalag sa Páaralan. A~g una~g binhî n~g kaapihan ay nápapunlâ sa kanyá~g pusò.

Sa gitnâ n~g gayó~g kapinsalaán ay náipagpatuloy din niyá a~g pagaaral sa maruno~g na Pari~g si G. Mariano García ha~ggá~g siyá'y máihandá~g ta~ggapín sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás. Nápata~gì siyá n~g gayón na lama~g at sa kanyá~g m~ga sikap ay napagkilala~g tunay na alagád siyá n~g Kardenal Ceferino Gonzales, sa karunu~gan n~g «Teología». Sa Páarala~g itó niyá tinamó a~g m~ga katibaya~g pagká «Bachiller en Fìlosofia», «Doctor en Derecho Canónico» at «Doctor en Teologia».

Na~g matapos a~g kanyá~g pag-aaral sa Páarala~g-madlâ ni Santo Tomás ay náhira~g siyá~g magí~g Patnugot n~g Páarala~g San Juan de Letrán at guró sa wika~g latín, wika~g ayón sa m~ga mánunulat n~g panahó~g yaón ay ginágamit niyá na~g gaya n~g paggámit n~g sarili~g wika.

Na~g siyá'y yumakap n~g katu~gkula~g pagká Parè at a~g káunaunahan niyá~g «Misa» ay kanyá~g ~ganapín ay napilitan niyá~g bitiwan a~g tu~gkulin niyá sa San Juan de Letrán, ~guni't siyá'y ilinipat na Patnugot n~g m~ga nagaaral sa Sto. Tomás, tu~gkuli~g hindî niyá pinagtagalán at a~g hinarap ay a~g kanyá~g pagká Parè.

Si Dr. José A. Burgos ay nagí~g pa~galawa~g Kura sa Katedral nitó~g Maynilà, nagí~g Mahistrado at Punò sa Katedral, Tagausig n~g Hukuma~g Eklesiastiko at Pa~gulo~g Punò n~g pagdiriwa~g sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás.

Na~g taó~g 1767, na~g a~g m~ga Pari~g Hesuita ay palayasin dito sa Pilipinas, noón, a~g dako n~g Mindanáw ay nása kamay n~g m~ga Rekoletano, at sa kalágitnaan n~g Lusón, ay sa m~ga Pari~g tubò rito sa Kapuluán; ~guni't n~g pabalikín sa Kapuluán a~g m~ga Hesuitas niyaó~g taó~g 1859 ay siyá~g isinugò sa Mindanáw at a~g m~ga Rekoletano ay ilinípat sa gitnâ n~g Lusón na siyá~g nása kapamahálaan n~g m~ga «Clérigo» ó m~ga Parí~g tagarito sa ati~g lupaín, a~g ganitó~g panibago~g pagkawalâ n~g karapatán n~g m~ga Pari~g pilipino ay tina~ggap n~g m~ga itó na para~g isá~g malakí~g paglait ó paglapasta~gan sa kanilá~g karapatán, at a~g gayón ay nagí~g simulâ n~g isá~g pagtutol na pinamatnugutan n~g bantóg na si Dr. José A. Burgos.

Isá~g kasulatan a~g pinasapit sa España na humihi~gî n~g kataru~gan para sa m~ga Pari~g napinsalà, ~guni't gaya n~g m~ga lalo~g dakila~g gawâ na dî tuwî na'y nagtagumpáy a~g kanilá~g kahili~gan ay nalupig n~g kapa~gyarihan n~g kanilá~g m~ga katu~ggalî, at a~g gayó~g pa~gyayari ay nagí~g simulá na n~g isá~g pipi~g paghahamók n~g m~ga Pari~g pilipino at n~g m~ga Pari~g kastilà. Ika 14 n~g Hulyo n~g taó~g 1870 na~g siná Parì Burgos at José Guevarra ay nagpadalá n~g isá~g kasulatan sa Kapitan Heneral G. Carlos Ma. Latorre, sa m~ga parata~g na sa kanilá'y ibinuhat n~g m~ga «regulares» at nagmumu~gkahi~g litisin ku~g mayroon ~gâ ó walá~g «filibusterismo» dito sa Pilipinas.

Sa gitnâ n~g alimpuyó~g itó n~g paglalaban n~g isá't isá, sa kabila~g dako, a~g m~ga Pari~g tubò rito sa atin, at sa kabila~g dako ay a~g m~ga Pari~g banyagà, ay nápataón sa Himagsika~g kawal sa Kabite niyaó~g 1872, pa~gyayari~g nágamit n~g m~ga kaaway ni Dr. José A. Burgos, upá~g a~g násabi~g Parè at sampu ni Pari Mariano Gómez at Jacinto Zamora ay mákasa~gkót sa násabi~g himagsikan.

At gaya n~g lahát n~g pa~gyayari sa m~ga baya~g nasusukuban n~g kapa~gyarihan n~g ibá~g Bansâ, a~g m~ga pakanâ ay nagtagumpay; sa malinaw na sabi a~g tatlo~g dakilá~g Parè, ay umakyát sa bibitayán upá~g diligin n~g kanilá~g dugô, upá~g pagalayan n~g kanilá~g maaga~g pagpanaw a~g kalaitlait na kamataya~g dapat lama~g sa m~ga sálarín. Silá'y binitay niyaó~g iká 17 n~g Pebrero n~g taó~g 1872.

Bago binitay si Dr. José A. Burgos ay nagsabi n~g:

«Ako'y wala~g sala», at tinugón n~g «Verdugo»:

«Amo~g, ako'y patawarin mo at a~g pagbitay ko~g itó sa iyó ay laban sa aki~g kalooban, ~guni't nanúnupád akó n~g isá~g utos.»

A~g gayón ay pinaklihán ni Dr. Burgos n~g gayari:

«Pinatatawad kita, at nasà ko~g a~g utos ay iyó~g tuparin».

Noón ay nagdilim a~g la~git, humagunot a~g kulóg, a~g lintik ay nagsiguhit n~g boó~g tatalím at a~g ulán ay bumuhos.

A~g m~ga tao~g karamiha'y luksâ na dumaló sa Bagumbayan ay para~g ipinagtabuyan n~g m~ga «elemento», at a~g tatlo~g Parì ay binitay.

A~g kamatayan ni Dr. José Apolonio Burgos ay máituturi~g nati~g: «Binhì n~g Himagsikan». At a~g diwà n~g kanyá~g ipinagta~ggól na katuwiran n~g m~ga Parè ay nagtagumpáy sa ati~g pinagpala~g Himagsikan niyaó~g taó~g 1896, na a~g una~g tagumpáy na máituturi~g na ha~ggá gayón ay nanánatili sa ibabaw n~g kasakimán n~g m~ga banyagá ay a~g pagkákilala sa karapatán n~g m~ga Pare~g tubò rito sa atin na karamihan ay na~gagháhawak gayón n~g m~ga katu~gkulan at Kara~gala~g Obispo.

Nagí~g gawî tuwî na, na a~g m~ga Pari~g náhatulan sa m~ga kalaitlait na kasalanan ay hinúhubarán n~g pagká Parè, at a~g gayón ay hinili~g sa M~gl. na Arzobispo n~g Maynilà; ~guni't wala~g mákita~g matuwid a~g násabi~g Arzobispo kaya't dî silá hinubarán n~g pagká Parè sa oras n~g kamátayan.

Si Gat Rizal, sa kanyá~g paglalathalà n~g pa~galawá~g bahagi n~g «Noli», a~g kanyá~g «Filibusterismo» ay ihínandóg sa tatló~g dakila~g Parè bila~g pa~gbawì, sa m~ga upasala~g sa kanilá'y iginawad:

Sa ganá~g amin a~g tatlo~g dakilá~g Parè ay dî nagkâsala kahit bábahagyâ na dapat lapatan n~g gayó~g kalupit na hatol; ~guni't silá'y nagi~g kasa~gkapan n~g m~ga pa~gyayari, upá~g a~g binhî n~g paghihimagsík ay payabu~gin n~g kanilá~g dugô.

Tátapusin namin a~g ulat na itó sa m~ga salitâ ni P. Gómez: «Yaó~g na~gagsisiibig sa Ina~g Bayan ay dî na~gamamatay sa kanilá~g hihiga~g sarili».

[Larawan: Ang liwasan ng Bagumbayan, na pinagpala ng kamahalmahalang dugo ng Bayani ng mga Bayani, na sa isang kapusukan, sa sigabong di mapigilan ng kalupitan ng mga tao, ay ginawa na ang liwasang ito ay maging Golgota ng bayang Pilipinas.]

=JUAN LUNA Y NOVICIO=

[Larawan: Juan Luna]

Sa isá~g maliít na bayan, sa Badók, Ilocos Norte, isá~g baya~g halos dî kilalá dahil sa kaliitan, ay nagí~g bantóg at kapuripuri dahilán sa pinalad na sibulán n~g isá~g tao~g dakilà, na walá~g alinla~gan masásasabi~g siyá~g pinakádakilà at bantóg sa lahát n~g pintor na pilipino, siya ay si Juan Luna.

Ipinaganák siyá niyaó~g ika 23 n~g Octubre n~g taó~g 1857, isá sa m~ga anák ni G. Joaquin Luna at Laureana Novicio, mapalad na magasawa~g naghandóg sa Ináng Pilipinas n~g m~ga anák na bayani. Si Antonio a~g dakila~g Heneral, si Juan, a~g dakila~g Pintor, si Joaquin a~g Gobernador, at si José Luna, a~g bantóg na ma~ggagamot.

A~g kanyá~g pagaaral ay pinasimulán sa sarili~g bayan at kanyá~g ipinagpatuloy sa «Ateneo Municipal», ku~g saán siyá kinagiliwan n~g gayón na lamá~g n~g kanyá~g m~ga guró: a~g una~g nagturò sa kanyá n~g pagguhit ay si G. Agustin Saez. Dito siyá nagpasimulâ n~g pagibig sa sini~g, na kanyá~g ikinápabantóg n~g gayón na lama~g.

Buhat sa Ateneo ay lumipat siyá sa «Academia Naval», at na~g mátamó niyá a~g m~ga katibayan sa pagaaral ay siyá'y sumakay upá~g ipagpatuloy a~g pagsasanay n~g kanyá~g pinagarala~g pagkamandadagat. Lálabí~g anim na taón siyá noón. Tinahak niyá a~g katimugan n~g dagat China at India, dinalaw a~g Singapore at Colombo, m~ga bayan at lunsód na kanyá~g dinalaw, na nakapukaw sa kanyá~g pusò n~g marubdób na nais na dumakilà.

Niyaó~g 1874, na~g siyá'y lalabi~gpitohi~g taón pa lama~g ay tina~ggáp niyá a~g katibaya~g makapaghawak na n~g ugit (piloto) n~g sasakyan sa matataás na dagat. Siyá'y lubhá~g kilalá sa kanyá~g pagkámandaragát, ~guni't hindî itó a~g tunay niyá~g hilig, at baga ma~g siyá'y hina~gaan sa kanyá~g katu~gkula~g yaón na ginágampanán, ay tilá may bumubuló~g sa kanyá~g diwà na hindî yaón a~g kanyá~g dapat na pamalagian.

Samantala~g siyá'y náglalayág, sa Luok n~g Maynilà ay nagaral siyá n~g pintura, at a~g kanyá~g nagí~g Guró ay si G. Guerrero isá~g bantóg na pintor n~g kapanahunan. Iniwan niyá a~g pagkámandaragat at nasok siyá sa «Academia de Bellas Artes» sa Maynilà. Dito niyá nákilala a~g tunay na pagibig sa sini~g, sumiglá na~g sumiglá a~g kanyá~g sigasig at niyaó~g 1877 ay lumayag siyá~g patu~go sa España.

Pagdati~g na pagdati~g niyá sa lupai~g itó n~g m~ga Hari, ay nasok siyá agád sa «Academia de Bellas Artes de San Fernando», sa Madrid, at yáyama~g dî nakasísiyá sa kanyá~g hilig a~g pagtuturò doón ay bumayad siyá n~g isá~g ta~gi~g Guró upá~g siyá'y turuan sa sarili~g tahanan at kanyá~g náhira~g si G. Alejo Vera, isá sa m~ga lalo~g dakilà at bantóg na pintór sa España.

Nagí~g matalik silá~g magkaibigan n~g bago niyá~g Guró at silá ay naglakbáy sa Italia niyaó~g 1878, doón sa pinagpasikatan niná Rafael at Miguel Angel at doó'y magkatulo~g silá~g gumawâ sa dakila~g «Bayan n~g Sini~g». Niyaó~g magbukás n~g Ta~ghalan sa Madrid, na~g taó~g 1881, a~g pa~galan ni Juan Luna at nakapa~ggilalás sa m~ga lalo~g bantóg na pintór na kastilà at italiano. A~g kanyá~g cuadrong «A~g kamatayan ni Cleopatra» ay nagtamó n~g pa~galawa~g ganti~g pala at isá~g medalla~g gintô kalakip n~g isá~g libo~g piso~g salapi~g kastilà. Buhat noón a~g Tagalog ay nagkaroón n~g mabuti~g pa~galan sa Daigdig n~g Sini~g at dî na ipinalagay na m~ga «maninipì».

Na~g lumipas a~g tatló~g taón, niyaó~g 1884 a~g wala~g kamataya~g «Spolarium» ay lumabas sa maliwanag, at a~g gawá~g itó ni Luna ay nagtagumpáy sa daigdigan n~g sini~g, at a~g m~ga papuri ay nagsikip halos sa Sansinukob. Sa kanyá~g kara~galan ay pinigí~g siyá n~g m~ga pilipino~g nanánahanan sa España. Lubha~g marami~g papuri a~g kanyá~g tina~ggáp sa na~gagsipanalumpati at isá rito ay a~g ati~g dakila~g bayani~g Dr. Rizal na nagsabi n~g gayarì: «Paghawì n~g tabi~g at makita natin a~g «Spolarium», ay máriri~gig na natin, a~g ta~gisan n~g m~ga alipin, n~g kakilákilabot na takot sa digmaan, at a~g taghoy n~g m~ga ulila».

«A~g tánawi~g iyán ay siyá~g tunay na damdamin n~g lumikhâ at tagabadhâ n~g ati~g kasalukuyan sa ati~g tinubua~g lupà. Oo, a~g m~ga kuadro~g ganyán ay dî lama~g umaliw sa ati~g m~ga matá, kundî nakikipagusap na banayad sa ati~g puso.»

Lumipat siyá sa Paris at doó'y nakipagisá~g pusò sa isá~g anák n~g kastilà sa pilipina na pina~garapan niyá n~g isá~g kaligayahan sa buhay, at pinaghandugán n~g lahát niyá~g tagumpáy. Hindî siyá naglikát n~g pagliliná~g n~g kanyá~g sini~g at niyaó~g 1887 ay napa sa España siyà~g mulî upá~g ita~ghál sa Madrid a~g kanyá~g «Batalla de Lepanto» at a~g «Rendicion de Granada» na pawa~g nagtagumpáy at nagtamó n~g gantí~g palà sa nasabi~g Ta~ghalan. Isá~g pigí~g na naman n~g m~ga kalahì a~g nasaksihán sa Madrid na idinaos sa kara~galan ni Juan Luna, a~g dakila~g Pintór. Si Lopez Jaena ay isá sa na~gagtalumpatì.

A~g katahimikan sa nagtatagumpáy niyá~g buhay, ay hindî nasiyahán mandin at sa loób n~g táhanan ay nanuluyan a~g ligalig, a~g kanyá~g katahimikan ay nahalinhan n~g isá~g «infierno~g» napakainit, dinará~g a~g kanyá~g pusò at sa haráp n~g dî dapat talimahi~g pagupasalà ay nagkahalagá n~g isá~g buhay, at buhay n~g kanyá~g pinakamamahal pa naman: a~g sa kanyá~g minamahal na kabyák n~g pusò. Isá~g usapin a~g nagi~g buntót n~g sigalót na yaón; ~guni't pinawalá~g sala si Juan Luna n~g Húkuma~g humatol.

Na~g mulí~g bumalik dito sa Pilipinas a~g ati~g kalahi~g itó ay pinaghinalaa~g kinaalám n~g na~gaghíhimagsík at niyaó~g 1896, siyá ay ipinadakíp at ibinila~ggò. A~g m~ga dakila~g diwà ay hindî napipiit kahi't na sa loób n~g piitan, at sa gitnâ n~g gayó~g kalágayan ay gumawâ siyá n~g isá~g mainam na «Exce Homo» na kanyá~g ipinagkaloób kay Parè Rossell na~g siyá'y dalawin sa bila~gguan.

Na~g tamuhin niyá~g pamulî a~g kalayaan, ay nanumbalik siyá~g agád sa Europa, ~guni't a~g pagibig sa sarili~g lupà ay hindî magpatahimik sa kanya roón, kaya't mulî siyá~g na~glayág niyaó~g Disyembre n~g 1899 upá~g bumalík sa sarili~g bayan at siyá'y nadaán sa India, sa Java at sa Sumatra, naglagós n~g China at Hapón, ~guni't na~g siyá'y na sa Ho~gkó~g at papauwî na sa sarili ay nagkasakit siyá at násagupà niyá roón a~g kamatayan.

Namatay si Juan Luna at nalibi~g sa iba~g Lupà, ~guni't a~g m~ga dakila~g tao saan man mamatáy at saan ma~g dako n~g daigdig málibi~g, a~g kara~gala~g kanila~g tinuklás at ikinábantóg sa daigdigan, ay hindî nakukuha n~g alin má~g baya~g hindî nilá sarili, sapagká't itó'y mana~g hindî maáagaw n~g alin ma~g lahì at bayan.

Kara~galan ~gâ n~g Pilipinas a~g siyá'y magkaanák n~g isá~g kaha~gáha~ga~g máninini~g, at kahit hindî siyá nahandugán n~g bahagi~g libi~gan sa sarili~g La~git, ay nagliliwanag din duón a~g kapitapitaga~g pa~galan n~g anák na nagpakata~gì.

Luwalhatì sa iyo, dakila~g maninini~g!

=GRACIANO LOPEZ JAENA=

[Larawan: GRACIANO LOPEZ JAENA]

Sa lalawigan n~g Iloilo ay doón sumila~g a~g isá~g kalahì nati~g nagi~g isá~g dakila~g mánanalumpatì, siyá'y si Graciano Lopez Jaena.

Gayá n~g lahát n~g pilipino, a~g kanyá~g una~g pagaáral ay tina~ggáp niyá sa loób n~g táhanan, pagkatapos ay nagpatuloy siyá sa Páarala~g bayan upá~g a~g m~ga pá~gunahi~g pagaáral ay maganáp at doón na siyá kinákitaan n~g kanyá~g sibol na katalinuhan, at bagá ma~g hindî karaniwan noón a~g pakikipagtalo sa m~ga Guró si Jaena ay hindî nasiyáhan sa alín ma~g bahagi n~g kanyá~g pinagáaralan, ha~gga~g hindî dinídi~gíg a~g m~ga paliwanag n~g m~ga Guró, at sa pagnanasa~g a~g pagáaral ay ipagpatuloy sa ibá~g lupaín ay lumayag siyá~g tu~go sa España, niyaó~g taó~g 1881.

Sa silo~g n~g La~git n~g dati~g «Metropoli» ay nakipagisá siyá sa m~ga kalahi~g doó'y dinatnán na na~gakíkibaka~g kasalukuyan sa m~ga kabaguha~g hinihi~gî n~g bayan natin. Iisá~g taón pa siyá sa España, na~g itatág a~g Kapisana~g «Hispano-Filipino» at siyá ay nagi~g isá~g masugid na kasapí noón.

A~g kapisana~g nába~ggít ay naglálathalà n~g isá~g pahayagan at si Graciano Lopez Jaena, ay isá sa tuma~gkilik noón. A~g kanilá~g m~ga láyunin ay a~g ipakilala sa madlâ a~g kasalukuya~g kalagayan n~g Pilipinas at ma~gagsumakit sa m~ga kabaguha~g dapat na gawin n~g Pámahalaan at Pá~gasiwaan.

A~g kanyá~g m~ga tudlí~g na pawa~g kinábabakasán n~g kanyá~g pagkamabuti~g anák n~g Pilipinas, ay na~gapalathalà sa «Filipinas, ante Europa», «El Progreso», «El Pueblo Soberano», at pagkaraán n~g ilá~g panahón ay itinatag niyá a~g «La Solidaridad», na kanyá~g pinamatnugutan at siyá~g nagí~g tagapamanság n~g m~ga kalahì natin doón. Niyaó~g taó~g 1899, ay nihalinhán siyá ni Marcelo H. del Pilar sa Pamamatnugot n~g nasabi~g Páhayagan.

Sa kanyá~g pagkamananalumpati, ay ipinalálagáy na isá siyá sa lálo~g pinakamabuti sa kanyá~g kapanahunan sa boó~g España, kaya't sa lahát n~g pigi~g tuwi ná'y ináanyayahan siyá upá~g manalumpati. At sa m~ga gayó~g kátaon ay hindî niyá nalimutan minsan man na di samantalahin a~g pagpapakilala n~g m~ga karai~gan n~g kanyá~g bayan.

Niyaó~g 1892 sa Madrid, sa pagdiriwa~g sa ikatatló~g daán at siyam na puó't isá~g taón n~g pagkátuklás sa América ni Cristobal Colón, sa talumpali ni Graciano Lopez Jaena, tu~gkol sa m~ga ibá't ibá~g bagay, ay sinabi niyá a~g gayari:

«Hindî umiiral a~g pa~gaalipin sa Pilipinas, ~guni't makálilibó~g mahirap a~g kaalipiná~g doó'y naghahari at kaalipiná~g tináta~gkilik n~g m~ga batás, kaalipinán n~g kalolwá, kaalipinán n~g diwá, at dahil dito m~ga ~ginoó, a~g ami~g bayan ay bayan n~g baligtaran, sapagká't a~g karunu~gan at katotohanan ay dî napakikita doón.

«Ayáw kami n~g isá~g baya~g kalahati ay malaya at kalahati ay alipin, ninanasá namin a~g kalayaán sa pagsulat ó pamamahayá~g; ninanasà namin a~g kalayaan sa pagagalakal; ninanasà namin a~g ami~g kapa~gyarihan sa paghahalál, (sufragio) n~g ami~g sugò sa m~ga Kapulu~gan, na, ku~g saán namin mapasásapit a~g ami~g m~ga adhikain upá~g di~gin at málaman.»

Sa isá~g pigi~g na idinaos sa Madrid sa kara~galan ni Juan Luna, at Resurrección Hidalgo, dahil sa kanilá~g taggumpáy sa Ta~ghalan n~g Sini~g, si Jaena ay nagsabi n~g gayari: «Pilipinas, binabatì kitá n~g boó~g pítagan. ¡Malasin Siyá! a~g bugháw n~g dagat ay siyá~g bira~g, a~g kulay n~g kanyá~g La~git, a~g pinakamarikít sa sansinukob, na nasasabugan n~g manini~gni~g na bituin, ay siyá niyá~g maganda~g lambo~g. Sino man na dî pa nagkakapalad na magmalas sa kanyá~g m~ga Pulô, ay dî nakákita n~g pinakamagandá~g panig n~g daigdígan».

Sa salaysay na itó ni Lopez Jaena, ay mapagúunawà na a~g kanyá~g pani~gín ay pawa~g kagandahan sa kanyá~g Tinubua~g Lupà, pagmamalas na dî tinátagláy niyaó~g dî tunay na tubò sa Pilipinas, pagká't ta~gi~g a~g pilipino lama~g a~g may kaya~g dumamdam n~g kanyá~g m~ga dináramdám.

Isá sa maiinam niyá~g talumpatì, ay a~g binigkás niyaó~g 1887, n~g ipagtagumpáy ni Juan Luna a~g kanyá~g «Batalla de Lepanto». Ito'y ulit ulit na sinabi, na kami~g m~ga pilipino, ay dî makagágawâ n~g anó man. Tinawag kami~g m~ga umanó, ay wala~g kaya~g gumanáp n~g anoma~g kaunlaran, kamí umanó ay hindî lumalaki at dî umuunlad, ~guni't a~g ami~g; bayan sa linakádlakad n~g panahón ay nagigi~g isá~g baya~g dakilà.»

Ku~g mábabasa ninyó a~g m~ga talumpatì ni Jaena, at maáaninag ninyó na walâ na siyá~g sinikap kundî ipamalas a~g kanyá~g pagmamahál sa Tinubua~g Lupà at sa m~ga kalahi niyá~g maruno~g magmahál sa Baya~g Tinubuan.

Mahigit na labí~glimá~g taón na nanahánan si Jaena, sa España, at lahát n~g kanyá~g sigasig sa loób n~g panahó~g yaon ay iniukol niyá sa ikaúunlád n~g kanyá~g minámahál na baya~g Pilipinas.

Niyaó~g 1890, ay umuwî siyá sa sarili~g bayan upá~g ma~gilak n~g mágugugol doón sa ubod n~g baya~g pa~ginoón n~g ati~g bayan, sa Madrid, at dahil sa nasa~g itó, ay nakipagkita siyá kay Paez, at humi~gî siyá n~g tulo~g. ~guni't sa kawalán, n~g salapî sa kaban yaman n~g samahá~g kanyá~g tinawagan ay pina~gakuan siyá ni Paez, pagkatapos na madi~gíg a~g kanyá~g m~ga balak at siyá'y nanumbalìk sa bayan n~g m~ga Harì, upá~g gumawâ n~g walá~g patlá~g na paggawâ sa ikapagbabago n~g pamamalakad dito sa Kapuluan; at sa kanyá~g kináhimali~ga~g yaón ay nahughóg siyá at namulubi, at niyaó~g ika 20 n~g Enero n~g 1896 ay tinawag siyá sa sinapupunan ni Bathalà, sa baya~g Barcelona España, na siyá~g kinálagakan n~g kanyá~g m~ga labi.

Si Graciano Lopez Jaena ay buháy sa m~ga pusò n~g bawa't pilipino at a~g aláala sa kanyá~g m~ga gawâ ay isá~g dakilá~g aral na karapatdapat uliranín.

Magi~g tibay a~g m~ga talata~g itó n~g kanyá~g pagká walá~g Kamatayan.

=APOLINARIO MABINI=

[Larawan: Apolinario Mabini]

Nakikita mo ba giliw na bumábasa sa m~ga salapí~g papel na pipisuhin, a~g larawan n~g isá~g kababayan natin na sa kanyá~g kagiti~gan ay minapat n~g Pámahalaán na siyá, ay makilala n~g tanán sa paraá~g yaón?

A~g larawa~g yaón ay dilì ibá't a~g kay Apolinario Mabini, a~g «Kaha~gaha~ga~g Lumpó» na siyá~g utak n~g Himagsikan. Anó man a~g ibinu~ga n~g hímagsika~g nagguhò n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Harì dito sa ati~g lupaín ay may kinálaman doón a~g ati~g kababaya~g pinagúukulan ~gayón nitó~g maigsí~g ulat n~g kanyá~g buhay.

Ku~g palarin ka pa~g makatagpô niyaó~g nápabantóg na Pátakaran n~g Himagsikan na niyaó~g ika waló n~g Hulio n~g taó~g 1898, ay ípinasiyá ni Gen. Emilio Aguinaldo, na limbagín at ipagbilí n~g mamiseta, upá~g sumákaalamán n~g lahát n~g mámamayan. A~g mahalagá~g kathá~g yaón, giliw na bumábasa, ay katás n~g mayama~g utak n~g ati~g Mabini. Basahin mo n~g boó~g kataimtiman sa pusò at doó'y mábabakás mo a~g kabanalan n~g ati~g Hímagsikan, niyaó~g pinagpala~g pakikipamiyapis n~g iyó~g m~ga kalahì upá~g ihandâ sa iyó~g pagdatí~g a~g isá~g baya~g karapatdapat sa iyó~g lipì, baya~g malayà, nagsasarili at puspós n~g kará~galan.

Si Apolinario Mabini, ay isá~g anák na máipagmamalakí n~g kanyá~g lalawigan, máipagmamalakí n~g kanyá~g lipì, at matátawag na isá~g Bayani n~g baya~g Pilipinas, bagá ma~g a~g kinámulatan niyá~g bayan ay isá~g maliit na bahagì lama~g n~g makasaysaya~g lalawiga~g Bata~gan.

Tanawan! pinagpala~g baya~g nakapaghandóg sa Ina~g Pilipinas n~g isá~g dakila~g anák, binabatí kitá pinagpalà ka n~g mabuti~g Talà, sapagká't sa siló~g n~g iyó~g La~git nakákita n~g una~g liwanag a~g isá~g kawal n~g sagkatauhan, si Apolinario Mabini.

Si Mabini ay anák niná G. Inocencio at Dionicia Maranan at sumila~g niyaó~g 1864. M~ga tao~g dukhà at walá~g kara~gala~g máipagmamalakí kundì a~g kara~gala~g mabuhay sa tulò n~g pawís.

Salát palibhasà sa m~ga kaila~gan sa buhay, ay hindî nagawá~g itagubilin sa alin ma~g bantóg na guró a~g m~ga una~g pagáaral ni Apolinario, at salamat sa tulo~g n~g isá~g amaín, si G. Juan Maranan, a~g kanyá~g munì ay námulat, at pagkatapos n~g m~ga pa~gunahi~g m~ga pagáaral ay lumipat siyá~g handâ sa lahat n~g hirap, sa pagkakalingà n~g isáng banal na Parè, si G. Valerio Malabanan, na siyá~g humawan sa kanyá~g diwà n~g m~ga tabi~g n~g kadilimán. Nápamahál na lubhâ si Mabini sa kanyá~g bago~g Guró, palibhasà ay may isá~g katalinuha~g hindî karaniwan at kabaita~g kaha~gaha~gà.

Natapos niyá a~g pa~galawá~g bugsô n~g pagáaral sa kali~gà n~g Pari~g nátukoy na; ~guni't uháw palibhasà sa m~ga ibá't ibá~g lawak n~g karunu~gan, kayá't niyaó~g 1881, ay lumwás sa Maynilà at humandóg na magturò sa Páaralán ni Ginoo~g Melchor Very, at samantala ay nagaral namán sa San Juan de Letran. Isá~g pagsusumakit na dî karaniwan a~g kanyá~g ipinamalas at a~g katibáyan n~g pagká «Bachiller en Artes» ay tinamó niyá na kasaliw n~g pagtuklás n~g pa~gagdó~g buhay.

Ninasà niyá~g lumipat sa Universidad de Sto. Tomás, ~guni't a~g kanyá~g kiníkita sa Páaralan ni G. Melchor Very, ay hindî makasasapát sa kanyá~g m~ga kinákaila~gan sa gayó~g pagpapatuloy, kayá't sinikap niyá~g magli~gkód sa Pámahalaán at náta~ggáp siyá~g tagasulat ha~gga~g sa siyá'y nagí~g masugid na kasamahán n~g abogadong si G. Numeriano Adriano, bila~g kawaní roón na nagsásanay.

A~g pipi~g kilusan n~g m~ga apí, ay lumaganap n~g gayón na lamá~g sa walo~g lalawiga~g Tagalog,[1] a~g lihim ay hindî na mai~gatan at untî untí~g náhahayág sa m~ga taga Pámahalaán a~g himagsikan n~g «M~ga Anák n~g Bayan». Sa Balintawák ay napilita~g ihiyáw na~g walà sa panahón n~g Bayani~g Bonifacio a~g m~ga kahili~gan n~g api, ~guni't hiyaw na kasaliw na n~g talibó~g at pakikipamiyapis; a~g banál na kilusán ay nagpani~gas na lubhâ n~g pusò ni Mabini, upá~g ágara~g tumugón sa tawag na baya~g humihi~gi n~g tulo~g sa kanyá~g m~ga anák, upá~g makakalág sa gapos na kaalipinán. Dahil doón ay dinakíp si Mabini at ipinapiit ha~gga~g Hunyo n~g taó~g 1897, salamat sa kanyá~g pagkalumpó ay pinalayà siyá sa paniniwala~g hindî na siyá makapagtátaguyod at dî mapakikisapi sa Hímagsikan.

Natapos a~g una~g bugsô n~g Himagsikan sa Kasundua~g linagdaán sa Biyák na Bató. Si Mabini ay nagpagali~g n~g kanyá~g karamdaman sa Los Baños, ~guni't na~g a~g Pámahalaán n~g Kastilà at a~g sa Estados Unidos ay nagkákatitigan, at dî nalaunan ay nagi~g dulaan n~g digmaan n~g dalawá~g bansâ itó~g Kapulua~g Pilipinas, siyá'y sumulat n~g m~ga mahahalagá~g tudlí~g ukol sa m~ga mabubuti~g balak n~g pakikisa~gkót n~g m~ga Tagalog sa dalawá~g nagdidigmâ, at a~g gayó~g kasulatan ay sumapit sa kamay ni Aguinaldo, na isá~g mabuti~g Kasa~gguni. Inanyayahan ni Aguinaldo na pasá Kawit si Mabini, at sa pagta~ggáp sa anyaya ay nagsabi n~g gayari: «Hindî ako matiwasáy, sapagká't a~g m~ga kababayan ko'y wala~g katiwasayán. A~g kanilá~g m~ga kahili~gan sa pagbabago n~g pamamalakad ay hindî dini~gíg».

Nagí~g una~g kasa~ggunì ni Aguinaldo si Mabini at a~g una~g ginawâ ay a~g pagpapalit sa Gobierno Dictatorial n~g Pámahalaán n~g Hímagsikan.