Part 1

[Paliwanag ng Tagapagsalin: Ang mga bahagi ng teksto na may makakapal na titik (boldface) ay ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=.]

[Larawan: AURELIO TOLENTINO]

MARING

Kung dapat mang busugin ang =SIKMURA=, ay lalo na ang =PUSO= at ang =UTAK=. Ang nobelang =MARING= ay napakasarap na pagkain ng damdamin at ng pag-iisip.

HALAGA 40 CENT.

MARING (DAÑGAL AT LAKAS)

MARING (DANG̃AL AT LAKAS)

ULIRANG BUHAY TAGALOG

SINULAT NI AURELIO TOLENTINO

IKATLONG PAGKALIMBAG

Kung ibig ninyong bumili ng iba’t ibang yaring damit o nobelang Maring at iba pa ay pumarito kayo sa Mercado Yanco 237 Int. Tabora, Maynila.

TAGUBILIN:

Ang aklat na ito ay aring tunay ng tatlong magkakapatid na Tolentino (anak) at wala sino pa mang makapagpapalimbag nito kung wala silang lubos na kapahintulutan.

Ang Tagapangasiwa, N. HILARIO.

PATUNGKOL

Sa inyó, mga kapatid kong bulaklak ng Pilipinas, sinag ng buhay, sibol ng lambing at pagibig, hiwaga ng saganang bait at banal na pagtitiis, mga babaying dangal ng kalinisan sa sangkatauhan, sa inyo ko ipinatutungkol itóng walang kabuluhang aklat. Maliit na lubha, palibhasa’y talagang maliit yaring pag-iisip. Gayon pa man, kung inyong nanamnamin ang pinagdaanang buhay ni Maring si Maring na diwa nitong kasaysayan, ay inaasahan kong kayo’y may kaunting kabutihang pakikinabangan. Sa munting aklat na handog ko, ay inyong makikitang maliwanag, na ang isang babaying marangal at may malakas na kalooban, ay kahalintulad ng araw: sa kabila ng mga makakapal na dilim at maraming bagyo ng ligalig at kahirapan, ay sumisikat na maluningning, ligid ng puri, ligid ng biyaya, ligid ng lualhating di mahulilip.

ANG KUMATHA.

Ang taong walang ibang binubusog kungdi tanging ang sikmura lamang, ay hindi nabubuhay: tumutubo lamang parang damó. Upang magpakatao ay kailangang busugin din ang puso at ang utak, sa pamamagitan ng pagbása sa mga mabubuting aklat.

=Aurelio Tolentino.=

DANGAL AT LAKAS Ó MARING

KABANATANG I.

Napitas Ang Bulaklak

Noong taong 190... ay nanirahan sa nayon ng B., sakop ng Maynila ang mag-asawang Pedro at Julia.

Marálita ang kaniláng pamumuhay palibhasa’y walang ibáng paghahanap kungdi ang mamalakaya sa mga ilog at sa look ng Maynila.

Sila ay may bugtong na anak, uliran ng bait, si Maria na tinagurian ng Maring.

Kung kaaya-aya man ang gandá ng kalooban ni Maring, ay lalo pa namán kaaya-aya ang gandá ng kaniyang anyo, anyo ng bagong bumubukang kampuput, at lalong-lalo pa yaong mukha niyang anaki’y mukhang angel, mukhang pinagkalooban ng langit ng lubhang mapanghalinang dikit na bihirang ipagkaloob sa taong kinapal.

Ang kaniyang mapupungay na mata ay anaki’y salamin ng pag-ibig, anaki’y sibol ng lambing, anaki’y larawan ng bait.

At dahil nga sa gayón, ay pinag-ingatan yatang talagá ng palad, kaya’t pinalamutihan sa dakong noó ng masinsin, nguni’t makitid na kilay na hubog tari, at binakuran ng mayabong at malantik na pilikmatá, akala marahil ng Maykapal ay upang huwag manganib sa puwing man lamang yaong mga matáng kaniyang pinagpalang talaga.

Ang kaniyang mga ngiti ay ngiting langit: naghahandog sa kaharap ng lugod na di mahulilip at walang hanggang tamis ng maamong kalooban, lalo’t talagáng maririkit yaong kaniyang mga maliliit at masinsing ngiping kinaiinggitan ng tunay na garing, at sinalitan ng isang ngiping gintong ipinasadya ng kaniyang amá, upang malubos mandin ang ganda noong napakatamis na bibig.

Kung lugay ang kaniyang mayabong na buhok, ay uma-abot hangang sakong, malinis, maitim at makinang na anaki’y sarampuli ng mga Lakhang-dalaga sa unang panahon.

Si Maring ay kayumangging maligat na namumula-mulá, at ang kaniyang pangangatawán ay katatágan sa taas at sa bilog. Ang kaniyang mga kilos ay mabining pawa, mahinhin at kalugod-lugod sa lahat ng bagay.

May isáng binata, bagong-taong basal na nagngangalang Gonsalo. Ito ay maralita ring gaya nilá Maring, palibhasa’y gaya rin nilang walang ibang paghahanap kungdi pamamalakaya sa mga ilog at dagat.

Si Gonsalo ay may mga tatlong taón ng nananhik ng ligaw kay Maring, nguni’t hindi pinansin nitó ang kaniyang matapat na pagsuyo, at kadalasang isagot sa kaniya ay ang kaniyang nais na makasuyo muna sa kaniyang mga magulang.

Gayon pa man ay hindi tumatamlay ang pag-ibig ni Gonsalo, at sa tuwing sábado, gaya rin ng dati, ay siya’y nananhik ng ligaw.

Isáng gabi ay nanhik din ng ligaw kay Maring si D. Eduardo Sanchez, bagong-taong may mga dalawang puo’t-limang taóng gulang, makisig at bantog sa bait, sa dunong at sa yaman.

Mga ilang buan pa lamang ang kaniyang panunuyo kay Maring ay sila’y nagkaibigan.

Nahahalata ni Gonsalo ang gayon, kaya siya ay naglubay ng pagdalaw kay Maring. Nguni’t palibhasa’y taimtim ang kaniyang pagsinta, ay along nauuhaw ang kaniyang puso, ngayon hindi nakikita ang hantungan ng kaniyang mga nais.

Isáng sábado si Gonsalo ay muli na namang nanhik ng ligaw kay Maring.

--Maring,--ang kaniyang samong anaki’y hibik.

--May mga tatlong taón nang ikaw ay aking dinadalanginan, saka ngayon...

Hindi naituloy ang kaniyang malumbay na samo, at pagdaka’y biglang namalibis yaong nabubungad na luhang kanina pa gumigilid sa kaniyang mga pilik-mata.

Nai-inis ang kaniyang puso.

Bagá ma’t siya’y hindi sinisinta ni Maring, ay nahabag din ang kaniyang kalooban sa kaawaawang binata.

--Ipagpaumanhin mo na sana sa akin ang hindi ko paglingap sa iyong pag-ibig,--ang tugon ni Maring.--Akó’y hindi na maaring suminta sa iyo.

--¿Bakit?,--ang tanong ni Gonsalo.

--Sapagka’t ako’y may sinisinta na,--ang pakli ni Maring.

--Oo nga,--ang sagot ni Gonsalo.--Si D. Eduardo Sanchez. Siya’y mayaman at marunong, nguni’t ako’y dukha at mangmang.

--Hindi namán sa gayon,--ang amo ni Maring.--Pantay-pantay sa aking balak ang lahat ng tao. Nguni’t ¿ano kaya ang gagawin, kung talagang hindi isinagi ng palad sa puso ko ang sa iyo’y umibig? Kita’y magmahalan na lamang na parang tunay na mag-kapatid.

--Hindi mangyayari,--ani Gonsalo.

--¿Bakit?,--ang tanong ni Maring.

--Ewan,--ang tugón ni Gonsalo,--nguni’t ikamamatay ko yata ang aking pagkabigo sa iyo.

Maluwat na di nakaimik ang dalawa.

Si Maring ay nakayuko at kaniyang ginuguniguni si Eduardong minumutya ng kaniyang puso; si Gonsalo ay nakayuku rin, at ginuguniguni namán niya ang kaniyang nabigong pagsuyo kay Maring.

Itinalaghay ni Gonsalo ang kaniyang ulo at pinagmasdan ang kaniyang kaharap.

--Maring,--aniya.--Ito’y kahuli-hulihan ko nang pagpanhik dito. Nguni’t isinusumpa ko, na kung hindi rin lamang ikaw ang magiging poon ng aking abang kapalaran, ay hindi na akó mag-aasawa kailang pa man, at paka-asahan mo, na bagá ma’t ako’y malayo sa iyo, ay ikaw at ikaw din ang dadalanginan ko habang buhay.

Si Gonsalo ay nagpaalam, at samantalang siya’y nananaog doon sa hagdanang tatlong taóng pinapanhik niya tuwing sabado, ay matuling namamalisbis sa kaniyang pisngi ang luha ng kaniyang nabigong pag-ibig.

--Kaawa-awa namán--ang buntong hiningá ni Maring.

Sapul noon ay hindi na nga nanhik ng ligaw si Gonsalo kay Maring; nguni’t gabi-gabi ay nagdadaan siya sa tapat ng kaniláng bahay, kungdi tatayo-tayo sa malayo, at kapag natanawan niya si Maring ay saka pa lamang uuwi ng bahay. Siya’y parang nauulol mandín.

Isáng gabí ay dumalaw si D. Eduardo kay Maring at pinagkasunduan niláng ipagtapat sa mga magulang ang kaniláng pagsisintahan, at tuloy isamo ang kanilang kapahintulutan sa kanilang pag-iisang puso sa harapán ng dambana ng Maykapal.

Noon ding gabing yaón ay pinakiharapan ng mag-asawang matanda si D. Eduardo.

--Ipagpapaumanhin po nila,--ang simula nito,--ang aking kapangahasan sa pag-harap sa inyo at pagtatapat ng aking nais.

--¿Anó yaón?,--ang tanong ng matandang Pedro.

--Marahil po,--ang sagot ni Eduardo,--huwag ko mang sabihin ay batid na ninyo ang aking pagsuyo kay Maring, na kung ilán ng buwan ngayong aming inaalagaan at binabakuran ng malinis na pagmamahalan; at dahil sa gayón, ay hindi namin ikinahihiyang ipakiharap, maging sa Maykapal, maging sa inyó po, at maging sa lahat ng tao.

“Akó po ay ulila sa ama’t sa ina. Kapatid ko ma’t kamaganak ay wala ng natitira isá man kaya ako’y sabik na magkaroon ng magulang na sukat suyuan habang buhay. Kung ito pong kaliitan ay inyóng maging dapatin, at tangaping maging parang tunay na anak na kaisang-puso ni Maring, ay pakaasahan po ninyóng wala ng mapalad na lalaking gaya ko sa sang sinukuban”.

Tinawag ni matandang Pedro si Maring.

--Nagtapat si D. Eduardo,--aniya,--at sinabing kayo raw ay nagkakasintahan. ¿Tunay nga baga?

Si Maring ay hindi nakasagot: siya’y dinaig ng alang-alang at kahihiyang sa matandá.

--Sumagot ka,--ang ulit ng amá--¿Tunay nga bang kayo’y nagkakasintahan?

Linakasan ni Maring ang kaniyang kalooban.

--Tunay nga po,--ang kaniyang nahihiyang sagot.

--Isinamo niya,--ang dugtong ng matanda,--ang aming kapahintulutan sa inyóng pag-iisang puso. ¿Anó ang balak mo sa gayong?

--Kayó po ang masusunod,--ang tugon ni Maring.

--Kung kami lamang ang masusunod,--ang dugtong ng matanda,--ay ibig naming ikaw ay makitang dalaga habang buhay sa aming piling, upang huwag kang mawalay ng kahit sandali sa aming mga matá. Gayón pa man ay nababatid naming ang pakikipag-isáng puso ay katutubong talaga ng tao, gaya ng aming pag-iisang puso ng iyong iná, at dahil dito, ay hindi maaring ipagkait sa inyó ang aming kapahintulutan.

¿Sabihin pa kaya ang tuwa ng nagkakasintahang Maring at Eduardo? Para na nilang nakikitang nabubuksán ang pintuan ng langit sa panahong sasapitin.

Naganap ang tatlong sunod-sunod na tawag sa simbahan.

Samangtalang inihahanda ang lahat ng bagay na kailangan sa pagkakasal ni Maring kay D. Eduardo ay parang linalason naman ang puso ni Gonsalo.

Dalawang araw bago sumapit ang takdang araw sa kasal, ay dinalhán ni D. Eduardo si Maring ng mga hiyas na pawang tinampukan ng mga batóng brilyante at isang kabihisang damit na sadyang ipinasukat kay Maring.

Kinagabihan, samangtalang sinisiyasat ang lahat na gagamitin sa malaking piging na ihahanda, si Maring ay biglang nawala. Kinayag ni Gonsalo ang dalawa niyang kaibigang matapat, inabangan nilá si Maring at pagpanaog nitó ay kanilang biglang inagaw at dinala sa bundok ng S. Mateo sa lalawigang Rizal.

¿Sabihin pa kaya ang tangis ng kaawa-awang Maring? Noong nakikita na niyang nagliliwayway ang araw ng kaniyang buhay, ay biglang lumubog at ang humalili ay dilim na tila wari walang katapusán.

Sa loob ng unang buwang pakikisama ni Maring kay Gonsalo sa bundok, ay wala siyang ibang binabalak kungdi ang paghihiganti. Pinakataimtim niya sa kalooban ang nasang patayin ang lalaking kumaladkad sa kaniya sa burak ng kapangayayaan.

Isang gabí, si Gonsalo ay naidlip na nakahilig sa kandungan ni Maring. Nasulyapan nitó ang isáng sundang na malapit sa kaniya, biglang dinampot at anyong tatarakan sa dibdib ang natutulog, nguni’t nangatal ang kaniyang bisig, gaya ng pangangatal ng kaniyang puso at kaluluwa.

--¡Dius ko!,--ang kaniyang buntong hininga.--Masama nga sana si Gonsalo, nguni’t sa lagay na itó ay siya’y akin ng asawa.

Siya’y nagmuni-muni.

--Hindi mangyayari,--aniyang sarili.--Ang lalaking ito ay hindi ko sinintá kailan pa man; ako’y kaniyang inagaw at pinaslang... Ang taksil ay dapat ding pagtaksilán.

Muling itinaas ang kamay at muling ákmang tarakan ng sundang ang dibdib ni Gonsalo. Nguni’t gaya rin ng una, nanginig ang kaniyang kamay at hindi naituloy.

Si Maring ay may malakas na loob sa paggawa ng magaling, nguni’t napakahina kung sa gawang kapaslangan.

Muling ibinaba ang kaniyang kamay.

--¿Ano kaya ang aking gagawin?--ang tanong niya sa sarili.--Kung ako man ay umuwi sa amin ngayon, ¿ay may magsasabi kayang hindi pa nalugso yaong wagas na puring katutubo ng aking pagkatao? Tunay nga at nalalaman kong ako’y hindi sumisinta kay Gonsalo, nguni’t nalalaman ko rin namang siya’y sumisinta ng taimtim sa akin. ¡Kaawa-awa naman!

Naglalabanang mahigpit sa kaniyang balak ang lunos kay Gonsalo at ang nais na maipaghiganti ang kaniyang puring nagibá.

--Ang puri ng tao,--aniya sa huli,--ay katimbang ng buhay. At yayamang inilugso niya ang aking puri, ay kailangang ilugso ko rin namán ang kaniyang buhay.

Muling itinaas ang kaniyang kamay, hawak ang sundang, pinag-ubos ang lakas ng kaniyang loob at anyo na namang tarakan si Gonsalo sa dibdib. Nguni’t katakataká. Hindi sundang ang lumagpak kay Gonsalo, kungdi matuling luhang namalisbis sa mga matá ni Maring at pumatak sa kaliwang pisngi ng nakakatulog.

Si Gonsalo ay nagising. Nakita niya ang sundang na naka-akma sa tapat ng kaniyang dibdib, nguni’t hindi tuminag kaunti man, at bagkos pang ngumiti at nagsalita ng ganitó:

--Maring, ituloy mo ang sundang. Ikaw ay aking pinagtaksilan, kaya kailangang ikaw ay maghiganti. Ituloy mo ang sundang.

--Kailangan nga,--ang sagot ni Maring,--nguni’t ewan kung bakit, makaitlo ko ng iakma ang sundang at hindi ko naituloy: nanginginig ang aking kamáy.

--Nanginginig ang iyong kamay sapagka’t kamay ng anghel;--ang pakli ni Gonsalo;--datapuwa’t ang kamay ko ay kamay ng buhong: makita mo kung hindi magtuloy.

Siya’y maliksing naupo, inagaw ang sundang kay Maring, saka anyong isasaksak sa kaniyang sariling dibdib.

--¡¡¡Gonsalo!!!,--ani Maring, saka hinagkan.

Yaon ay siyang kauna-unahang halik ni Maring kay Gonsalo.

--Maring,--ani Gonsalo,--inagaw kitang hindi ko sinadya. Ako’y binulag na lubos ng masidhing pagsinta ko sa iyo. Nguni’t ngayong ako’y pagsaulan ng dating kalooban at pag-iisip, ay pinagsisisihan kong mataimtim ang kapaslangang ginawa ko sa iyo. Kaya nga, at dahil sa ako’y sumumpang mahigpit sa sarili, magbuhat pa man noong unang araw na ikaw ay aking sintahin, na papatayin ko ang sino mang sa iyo’y tumaksil: at yayamang dili iba’t kungdi ako na rin nga ang sa iyo’y pumaslang, kaya kailangang patayin ko ang aking sariling katawán, upang sa gayón ay matupad ang aking mahigpit na sumpa.

Muling iniakmang isaksak sa kaniyáng dibdib ang sundang, nguni’t muli rin siyáng niyakap ni Maring at tumangis.

--¿Ngayon pa bagang nailugso mo na ang aking puri, saka mo ako lilisanin?--ang kaniyáng hibik.

Si Gonsalo ay tumangis din.

Noon gabing yaon ay hindi silá nakatulog. Magdamag na humihingi ng kapatawaran si Gonsalo sa kapaslangang kaniyáng ginawa.

Palibhasa’y si Maring ay may banal na kalooban kaya pinatawad ang sa kaniya’y nagtaksil.

Sa kaluwatan ng kanilang pagsasama ay unti-unting nagkaroon ng pagmamahal si Maring kay Gonsalo.

Lumipas ang limang taon. Si Maring ay nagkaroon ng dalawang anak.

Isáng araw si Gonsalo ay umuwi ng bayan, at siyá’y nagbili ng kahoy at yantok. Nabalitaan niyang nangamatay na ang ama’t ina ni Maring.

¿Sabihin pa kaya ang tangis nito ng kanyang maalaman ang malumbay na balita?

Gayon pa man, at sapagka’t sila’y wala ng sukat pangilagan sa bayan, silá’y nagbalik sa nayong B. na kanilang pinanggalingan, at sila’y namuhay na tahimik sa bahay na naiwan ng mga nasirang magulang ni Maring.

KABANATANG II.

Simula ng Kahirapan

Si Gonsalo ay kinayag ng isa niyang kaibigan, upang sila raw ay mamili ng kabayo sa Pulong Mindanaw. Alinsunod sa balita ay mura doon ang kabayo at malaking lubha ang kanilang tutubuin. Ang sagot ni Gonsalo ay hindi siya maka-aalis, sapagka’t wala siyang salaping iiwan sa kaniyang asawa’t mga anak, nguni’t siya’y binigyan ng limang piso, at pinangakuan pa siyang sa kanilang pagbabalik, mga ilang araw lamang ay siya’y bibigyan pang muli, at di kailangang hintayin pang mabili ang kanilang kabayong kalakal.

Si Gonsalo ay natuwa ng di gayon lamang.

Ang limang pisong kaniyang tinanggap ay ibinigay kay Maring ng walang bawas kaunti man.

Kinabukasan, pagkatapos niyang hinagkan ang kaniyang dalawang anak, ay niyakap si Maring, nanaog at sumakay sa isang daong.

Si Maring ay tumangis pagtalikod ni Gonsalo: siya’y kinabahan sa pag-alis nito.

Si Gonsalo ay nadaya. Ang daong na kaniyang sinakyan ay hindi napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hongkong, saka nagtuloy sa Hawaii.

May mga dalawang buwan pa lamang ang pag-alis ni Gonsalo, ay naipagbili na’t naisanglang lahat ni Maring ang kaniyang damit, at wala ng natitira kungdi ang kaniyang suot sa katawan at ang isang kabihisang nakababad sa batya.

Araw-araw ay siya’y nakapangalumbaba sa durungawan, at kaniyang hinihintay si Gonsalo, nguni’t ito ay hindi dumarating, at wala man lamang balitang tinatanggap hinggil sa kanya. Bawa’t maghapong lumipas ang damdam ni Maring, ay maluat pa kay sa isang taong pagtitiis.

Ang anak na panganay ni Maring ay may pag-iisip na’t kaya ng alagaan ang kaniyang kapatid na bunso.

Isáng gabi, si Maring ay napatungo sa bahay ng isáng matandang babaing dati niyáng kakilala, at ipinakiusap niyang siyá’y ihanap ng bahay na mananahian.

Noon din ay siya’y ipinagsama ng matanda sa isáng bahay na malaki.

Silang dalawa’y pumasok sa silid.

Doon ay may dinatnan siláng isáng lalaking kastila at balbasan. Ang lalaking itó ay kinausap ng lihim ng matanda, at pagkatapos ay nagpaalam; doon ay iniwan si Maring.

Si Maring ay pinagmasdan ng kastila.

--Ang kinakailangan ko, ay hindi mananahi, kungdi asawa.

Si Maring ay nanginig at namutla ng galit.

Hindi niyá akalaing siyá’y makatagpo ng gayong pagkadulingas.

--Ang hinahanap ko po,--ang matigas niyang tugón;--ay hindi asawa, kundi tahi.

--Mahirap ang tahi,--ang pakli ng kastila;--dapuwa’t mayaman ang asawa: narito ang salapi.

Saka anyong iniabot kay Maring ang isáng bilot na salaping papel.

Si Maring ay parang tinampal sa mukha, at siyá’y napahiya sa kaniya ring sarili. Gayón pa man ay kanyang tiniis yaong mahapding libak, inirapan ang kastila, biglang tinalikdan at anyong lisanin. Nguni’t bago nakalakad ng dalawang hakbang, ay siyá’y hinabol ng kastila; at hinawakan sa kaliwang kamay. Si Maring ay maliksing pumihit, hinarap ang kastila, ubos lakás na tinampal sa mukha, saka sumigaw ng malakás.

--¡Polisya!,--aniya.

Ang kastila’y nagtaanan.

Sa bahay na yaon ay walang tao isá man. Yao’y isáng bahay na talagang pinagpupungalan ó pinagkukulungan ng mga babaying sawing palad. Sa Maynila ay marami ang gayóng bahay, at bihira ang babaing napapanhik doon na di nasisilaw sa kislap ng pilak at ginto.

Isá mang polisya ay walang dumalo sa sigaw ni Maring. Karamihan ng polisya ay talagang gayón: parang nakikipaglaro ng “piko-piko.” Samantalang silá’y “pumipiko” sa inyong palad ay silá’y makikita mo, nguni’t pagkatapos ay hindi na; silá’y lumulubog na parang bula.

Si Maring ay umuwi sa kaniyáng bahay. Dinatnan niyáng umi-iyak ng gutom ang kaniyang mga anak. Siyá’y nanghingi ng kanin sa mga kapit-bahay at nang siya’y mabigyan ng kaunting tutong, ay itó’y siyáng kaniyang ipinakain sa mga bata.

Si Maring ay hindi kumain ng hapunan, hindi dahil sa siyá’y ayaw, kungdi dahil sa talagang walang makain.

Kinabukasan, at bago sumikat ang araw, ay siyá’y naglakad at humanap ng labáhin. Siyá’y umuwing may sunong na maraming damit na marumi, at salaping kulang lamang ng kaunti sa dalawang piso, salaping hiningi niya, upáng may maibili ng sabón at almirol.

Siyá’y bumili ng pananghalian, at pagkatapos niyang kumain saka naglaba.

Ika-apat na araw ay natapos ang damit at kaniyang inihatid.

Ang isá sa kaniyang mga ipinaglalaba ay lalaking balo, may mataas na katungkulan at may malaking sahod na salapi.

--¡Kay ganda mo!--aniya kay Maring.

Si Maring ay kinabahan, tiningnan ang marangal na ginoo, saka yumuko.

--Hindi bagay sa iyo ang maglaba,--ang dugtong ng dakilang lalaki,--bagay lamang sa iyo ang maging poon. Dito ka na tumirá sa bahay, at ikáw ay aking popoonin.

--Ang isáng maralitang gaya ko--ang sagot ni Maring,--ay di dapat maging poon.

--Hindi, hindi ka maralita;--ang sabat ng ginoo,--ikáw ay mayaman, sapagka’t ang lahat kong ari, ay parang ari mo ring tunay.

--Pinasasalamatan ko po ang inyong magandang kalooban,--ang pakli ni Maring,--datapuwa’t hindi ko matatanggap. Ibigay na lamang ninyo sa akin ang kaupahang sukat sa linabhan kong damit. Ito po ay siyáng tunay kong pag-aari, sapagka’t ito’y isáng bungang tunay ng aking pawis.

Siya’y inabutan ng limang pisong salaping papel.

--Ako po’y walang isusukli,--ani Maring.

--Iyo ng lahat iyan,--ang sagot ng ginoo.

--Wala po akong tatanggapin,--ang tutol ni Maring,--kungdi lamang ang tatlong salaping kulang sa aking pinagpaguran.

Siyá’y binigyan ng tatlong salapi.

Si Maring ay umalis at hindi na tumanggap ng labahin sa bahay na yaon.

Siyá’y nagtuloy sa isá pa niyáng ipinaglaba at naghatid din ng damit. Pinangusapan siyá nito ng matatamis na salitang ukol sa pag-ibig.

--Ako po’y naparito,--ani Maring,--upang maghatid ng damit, at di upang makipagsintahan.

Ang kausap ay napahiya, binayarang kay Maring ang inihatid na damit, at gaya rin ng una, ay hindi na tumanggap ng labahin.

Kinabukasan ay siya’y nasok na mananahi sa isáng “sastreria.”

Sumapit ang sabado, at ng kaniyang sinasahod ang kaniyang pinagpaguran, ay siya’y pinangusapan ng may-ari.

--Maring,--aniya,--kung ibig mo sana ay huwag ka ng manahi ng damit na ginagawa dito sa “sastreria”.

--¿Bakit po?--ang tanong ni Maring.

--Naninibugho ang puso ko,--anang may-ari,--kung nakikita kong hinahawakan ng maririkit mong kamay ang damit ng ibá. Ang ibig ko sana, ay damit kong sarili ang iyong hipuin. ¡Mapalad ang lalaking lingapin mo!

--Ako po’y naparito,--ang tugon ni Maring,--upang maghanap-buhay, at di upang makipagligawan.

Si Maring ay umuwi at hindi na muling pumasok pa sa nasabing “sastreria.”

Siya’y pumasok namang tagapagbili sa isang tindahan ng chinelas na ari ng isáng insik. Ikatlong araw ng kaniyang pangangasiwa ay siyá’y tinawag nitó, hinawakan sa kamay at ilinagay sa kaniyang palad ang mga iláng salaping papel.

--¿Anó iyán?--ang tanong ni Maring.

--Iyan ay salapí,--ang sagot ng insik.

--¿At bakit mo ibinibigay sa akin?--ang ulit ni Maring.

--Inihahandog kong talagá sa iyó,--anang insik,--at mamayang gabi ay dadaláw akó sa inyong bahay.

--¡Ah!,--ang bulas ni Maring.--¿Ibig mong bilhin ang aking kahirapan? Nagkamali ka. Ang buhay mo at sampu pa ng iyong boong angkán ay hindi magkakasiyang ibayad sa aking kadalitaan.

Isinauli ni Maring ang salaping papel, at hiningi lamang ang nararapat sa tatlong araw na kaniyang pangangasiwa sa tindahan, at saka umuwi.

--Masama ang maganda,--aniya sa sarili.--Mabuti pa ang pangit.

At sapol pa noon si Maring ay hindi na nagkotso, hindi na nagsinelas, hindi na nagbakya, at hindi na inayos ang kaniyang bihis.

Unti-unti ay naubos ang kaniyang kinitang salapi.

Nang siya’y wala ng sukat na maipakain sa kaniyang mga anák, ay ipinagbili namán, kahit mura, ang kaniyang mga tapayan, kalan, palayok, pingan at ibá pang kasangkapan. Ang pinagbilhan ay pinuhunan sa pagtitinda ng mais. Akala niya’y kung magtubo, ay muling makabibili ng kasangkapan.

Nagtinda nga siyá ng mais sa tapat na kaniyang bahay, nguni’t siyá’y dinakip ng pulis, dahil daw sa siyá’y walang licencia.

Kinabukasan ay siyá’y nahatulang “magmulta” ng limang piso. Sapat na sapat lamang na ibinayad sa multang itó ang lahat na pinagbilhan niyá ng mga tapayan, palayok, kalan, pingan at ibá pang kasangkapan.

Ngayón ay wala na siyáng maipagbiling anó man, at wala rin siyáng kaunti mang salapi.

Ang kaniyáng mga anák ay nag-iiyakan at humihingi ng pagkain. Nangaglalambitin sa kaniyáng liig at nagsisidaing ng gutom. Kulang lamang ay di maulol si Maring. Sinasabunutan ang kaniyáng buhok. Ibig niyáng tumangis, nguni’t napakalaki ang pagtitiis, kaya walang tumulo kapatak mang luha, at malalagot mandin ang kaniyáng hininga.

Biglang napasigaw sa malaking tuwa. Naalaala niyá ang kaniyáng ngiping ginto, yaong ngiping pinakadakilang palamuti ng kaniyáng marikit na bibig. Binunot niya ang nasabing ngipin sa kaniyang gilagid at naipagbili ng dalawang piso.

Ibinili ng pagkain ang kaniyang mga anák, at ang natira ay ipinamili ng isdang sariwa sa Bangkusay, at ipinagbili sa Divisoria.

Lubhang mabili ang kaniyang tindang isda at hindi niya halos malaman ang kaniyang harapin sa maraming tumatawad.

Nabiling lahat ang kaniyáng isda.

¡Anong laki ng tuwa ni Maring!