Part 2

Tib:--(Galit din) Sarang, sukat na ang pagsagot! Ayoko n~g sasagot ka sa akin!... ¿Narin~gig mo ba?

Bal:--(Patuya.) Bah, para ka namang kaiser ah.

Tio Bes:--(Kay D. Tib.) Nung makanyan, pinsan aasahan ko na ang iyong pan~gako.

Tib:--Oo, ka Bestre, asahan mo na....

Ang:--(Naririn~gig ang paguusap ni D. Tib. at Tio Bestro: Kay Baltasara.) Nanay, huwag ninyo akong bayaan....Ipinan~gako ako n~g Tatay sa Tio Beatre.

Bal:--Hayaan mo sabi at ako ang bahala, eh.

Mat:--(Kay Tio Bestre) Oh, Tatang, etamu lumbé cine? (Kay Angeling) Pinsan, tukika quekami, ja? Tara na miblas. Nung mipuntaka karin quekami, akit mula ding sesesen kung ayup, babi, manuk ampong ...

Tio Bes:--(Sa lahat) Bueno, itamung lahat lumaue cine pota.

Tib:--Kayo na lamang, ka Bestre.

Tio Bes:--Aba, alí mallari....Itamungan. Itamungan lumbé tamung Cine....

Tib:--Bueno, tayong lahat ay pumasok. (Aparte) Naipan~gako ko pa namang hindi na ako papasok sa Cine.

Bru:--(Kay Tib.) Eh, ako po ba'y hindi ninyo ipagsasama?

Tib:--Hindi. Ikaw ang matitira dito sa bahay.

Bru:--(Takot) Aba, aking pan~ginoon, natatakot po akong magisa dito. Natatakot po ako..!

Tib:--Pasasamahan kita kay Martina, duwag!

Bru:--(Pataka. Galak.) ¿Ho? Aba....kung gayon po'y....masok na kayo n~gayon din. Ang pagpasok po sa Cine, mientras maaga, ay mabute, dahil na, baka hindi na tuloy ninyo matapos.

Tib:--(Sa kaniyang m~ga panauhin) Eh, siya, tayo na humapong maaga at n~g makapasok agad sa Cine.

Tio Bes:--Yaping mabute. Tara na man~gan....

(Lahat ay magsisipasok. Mamasdang mabute ni Beteng si Angeling; pandidilatan naman nito iyon n~g mata, matatakot si Beteng at patakbong papasok.)

TABING.

=¡TAYO NA SA CINE....!=

=IKALAWANG KUWADRO=

Pagaañgat ng Tabing ay makikita ang larawan ng isang kilalang lansañgan sa Maynila, na mangyayaring maging ang daang Azcarraga o alin man ibang daan. Sa gitna, ay makikita ang panglabas (fachada) ng isang mainam na Cine. Maraming tao na magyayaot dito sa naturang daan, na ang ibá'y magsisipasok sa Cine matapos namakakuha sa taquilla ng bilyete. Sa gawing kanan ng Cine, ay makikita ang isang tindahan na may babala na: MONGO CON HIELO Y LECHE-EXTRA. Sa gawing kaliwa, ay makikita naman ang isang babae na nagtitinda ng mga kakanin. Mag-iikawalo't kalahati ng gabi.

Lalabas ang KORO ng BABAE at LALAKE, na nagsisiawit: Gabí.

_Tagpo I._

=Coro ng mga BABAE at LALAKE.=

Coro:--¡Tayo! ... ¡Tayo na sa Cine! Tayo nan~ga magliwaliw! ¡Anong inam! ¡Anong bute! Nang Cineng kawile-wile.

Sa cine'y napapanood maraming kababalaghan Laging sayá ang pangdulot sa madlang nasasakitan.

¡Tayo!...¡Tayo na sa Cine! Tayo na n~ga magliwaliw!

¡Anong inam! ¡Anong bute!

Nang Cineng kawile-wile...!

(Pagkatapos n~g pag-awit, magsisigawa n~g isang "evolución" at saka magsisipasok sa pinto n~g Cine.)

Lalabas ang batang lalake, si PELI, at lalapit sa may tindang m~ga kakanin.

_Tagpo II._.

=Ang TINDERA at si PELI=

Ten:--(Kay Peli) Ano, Peli, ¿Papasok ka na naman sa Cine?

Peli:--(Waring kagagaling pa lamang sa pagiyak.) Hindi po. Wala po akong pera, eh.

Ten:--Bakit hindi ka humin~gi sa iyong Nanay?

Peli:--Humin~gi po ako, n~guni't, ang ibinigay po sa akin, ay palo.

Ten:--¿Ha? ¿At bakit?

Peli:--Mangyari po, n~g ako'y humihin~gi ay nataon naman na sila'y napantoche sa pan~guingue, kaya po,t en vez na kuwalta, ang ibinigay po sa akin ay palo at kurot.

(Lalabas sina LUISITO at MARCOS, buhat sa kaliwa.)

_Tagpo III._

=Sila din, at sina LUISITO at MARCOS=.

Mar:--(Kay Luisito) Luisito, dito ang mabuting paghihintay, n~g makapangaliskis tayong mabute n~g m~ga dalaga.

Lui:--Ikaw naman ang taong wala nang na-aala-ala kundi ang dalaga. At, minsan man, ay hindi ka na nagkasiya sa isang kasintahan. Marahil ang puso mo'y walang iniwan sa repollong china.

Mar:--(Patawa) Nagsermon na naman si Padre Luis. Nalilimutan mo lamang marahil kaibigan ang kasabihang: Pues que la vida es corta, soñemos, alma, soñemos! Hale n~ga, sabihin mo n~ga naman, eh bakit ikaw, hindi ka na nagsawa sa amerikanang de cinturon at sa di pagsusuot n~g sumbalilo?

Lui:--Tao ka n~ga pala. ¿Hindi mo ba natatalos na iyan ang costumbre americana?

Mar:--Naku, maniwala kang kung ang lahat n~g costumbre ang susundin natin, eh hindi malayong, bukas o makalawa, ay maglagay ka na n~g kumot sa ulo.

Lui:--Aba, iyan ang hindi ko magagawa.

Mar:--At, ¿bakit hindi? Eh, kung mamoda?

Lui:--Kahit na.

Mar:--(Pagkatapos na masdan ang bata: si Peli: Kay Luisito.) Luisito, masdan mo ang batang iyan. (Ituturo si Peli na nakaupo.)

Lui:--¿Sino bang bata iyan?

Mar:--Iyan ang isa sa m~ga dakilang amateur n~g Cine. Walang gabi na di nanasok sa Cine ang batang iyan.

Lui:--¿Gayon ba? ¡My God!

Mar:--Oo, maniwala ka. Halika't ating lapitan at kausapin tuloy, samantalang hindi pa dumadating ang ating hinihintay. (Lalapit silang dalawa, at kakausapin ni Marcos si Peli.) ¡Hooy, Peli, narito ka na naman, ha? Tila nawiwili ka sa panonood n~g Cine, ano?

Peli:--(Pakimi) Kaunti po lamang.

Lui:--¿Bakit mo ba naiibigan ang Cine?

Peli:--Mangyari po'y sa Cine ako inpinan~ganak n~g aking nanay.

Mar:--¿Siyan~ga ba?

Peli:--Gayon po ang sabi n~g nanay ko sa akin. Buntis daw po silang kagampan, n~g naisipan nilang masok sa Cine. Nan~gan~gahalati na daw po ang pelikulang kanilang pinanonood, n~g ipinan~ganak nila ako.

Lui:--¿Saan ka inpinan~ganak?

Peli:--Sa Cine po.

Mar:--¡Jesus......!

Lui:--At, ¿ano daw naman ang pelikulang ilinalabas n~g ikaw ay ipan~ganak?

Peli:--Zigomar daw po.

Lui:--(Sa sarile) ¡¡Que barba....ridad!!!....

Mar:--(Sa sarile) ¡¡¡Kay liit namang Zigomar nito....!!!

Lui:--(Kay Peli) Eh, ano naman ang in~ginalan n~g nanay mo sa iyo?

Peli:--Pelicula, po.

Mar:--¡Santa Barbara!.... (Makakarin~gig n~g yabag at sipol n~g auto: kay Luisito.) Luisito, tila sila na ang dumarating. Hayan at sipol n~g auto nina D. Tiburcio ang naririn~gig ko, ah.

Lui:--Sila nan~ga. ¡Salamat sa Dios! Tayo kumanlong.

(Lalabas sina D. TIBURCIO, BALTAZARA, ANGELING, TIO BESTRE, TIA MARTINA, BETENG at MATIA. Ang tatlong nauuna, ay mabute ang gayak, ang apat na huli, ay lalo pang nakatatawa ang m~ga suot.)

Mar:--(Kay Luisito.) Ang mabute. Luisito, ay pumasok muna tayo sa magmomongo.

Lui:--Pakikita muna ako sumandali, at pagkatapos ay tumun~go tayo sa mongo. (Sa sarile) ¡Sinabi ko na, at papagkakagastahin ako, ah....! ¡Ipapalo't ipapalo ang kaniyang kaliskis.....!

_Tagpo IV._

=Sila din, at ang mga bagong dating=.

Bet:--(Hilahila ang kanyang aso.) ¡Tatang, burique ing cacung pinsan.

Tio Bes:--Sinabi ko na sa keka, aku ing bahala.

Mat:--(Kay Angeling) Pinsan, iti wari ing cine? O, itang metun nanu neman ing lagyu na?

Ang:--(Wala sa loob) Mongo con hielo.

Tib:--(Sa lahat) Siya, tayo na pumasok, mientras maaga, at n~g makauwi agad.

Tio Bes:--Yaping mabute. Tarana. (Magkukunwang kukuha n~g kuwalta upang ikuha n~g bilyete, n~guni't uunahan siya ni D. Tiburcio sa taquilla. Si Tio Bestre ay lihim na tatawa. Si Beteng ay magaanyong bibile n~g mani.)

Lalabas ang PULIS.

_Tagpo V._

=Sila din at ang PULIS=.

Pul:--(Pagkakita sa aso na hila-hila ni Beteng.) Se, jombre ¿cosa, esti aso gat licencia? (Tatapikin sa balikat si Beteng, na pagka kita nito, ay man~gan~gatog sa takot.)

Bet:--(Tatakbong lalapit sa ama niya.) Tatang dadakpanaku pu ning pulis.

Tib:--(Sa Pulis) ¿Que es lo que quiere V.?

Pulis:--¡My God!... Mi quiere visto este licencia esti aso.

Tib:--(Kay Tio Bestre) Ka Bestre, dala ba ninyo ang bwis n~g inyong aso?

Tio Bes:--(Patulala) Aba, ali. O bakit, ¿pati ba ing asu magbayad n~g bwis queti sa Manila n~geni?

Tib:--Oo, ka Bestre. Dito sa Maynila, ay ibinubuwis n~gayon ang lahat. Han~gin lamang ang hindi pa. Pag nagkabisala'y ito man ay ipagbabayad na din.

Tio Bes:--(Galit) Bah, milalu na naman iyan.... ¡¡¡Tekalanapu ning ... lintik ...!!

Pul:--(Kay D. Tib.) Cosa, esti aso no gat licencia?

Tib:--No tiene.

Pul:--(Pagkarin~gig sa sagot ni D. Tiburcio, ay pagtatangkaang agawin kay Beteng ang aso.) ¡Ce, jombre, entrega conmigo esti aso.

Bet:--(Hindi ibibigay) Ba, aliku bisa. (Galit) Ing asung ini kanaku ya, ¿bakit kuanan me? ¡¡Salbaje nakang tao....! ¿Anta, ika ing sinese kanine? (Ituturo ang aso) Tabakan daka galang....(Sa ama niya) Oh, tatang, bakit kakuanane nining Pulis ing asu ku?

Tio Bes:--Mallari alang cedula, o queti pala sa Maynila, pati asu mamayad n~g cedula.

Pul:--(Dahil na ayaw ibigay ang aso ni Beteng, ay kukunin ang kaniyang revolver.) Cosa, yu no dale conmigo esti yu aso?

Lahat:--(Maghihiyawan, pagkakitang tan~gan n~g Pulis ang revolver.) Beteng, ibigay mo na ang aso! ¡ibie mune ing asú....!!

Pul:--(Tatagnan ang lubid n~g aso at aagawing pilit. Mabibitawan ni Beteng ang aso.) Ahora, si yu quiere saca esti asu otra vez, puede anda coral y paga diez peso. (Papasok na daladala ang aso.)

Bet:--(Pagpasok n~g Pulis, iiyak at maglulupasay na parang isang bata.) Aruuuy.... kalulune rugú ing kakung asu.... (liyak n~g malakas.) Sinese que pa namang mayap saka eni, quin~guane ning dipaning....!!

Tio Bes:--(Kay Bet.) Beteng, ustuna n~g pag-quiac. Tarana lumbe Cine.

Bet:--(Iiyak n~g malakas pa sa una) Aliku, tatang, aliku bisa; ing asu ku....!

Ang:--(Kay Balt.) Nanay, tignan n~ga ninyo ang naiibigan n~g tatay, masahol pa sa pasusuhin ah....

Balt:--Tunay n~ga, iha.

Tib:--(Kay Tio Best) Ka Bestre, bakit ba naman dinala pa ni Beteng ang aso niya?

Tio Bes:--Bah, mallari, siya ang sumese doon; saka dela niya, bang regalo kanú queka. ¡Naku, taganang mahat sa kanyá ing asung iyon.

Tia: Mart:--(Kay Bet.) O, Beteng, ustuna. (Sa lahat) Tarana, lumub tana qng Cine.

Tib:--(Sa lahat) Siya, tayo na pumasok. (Lahat ay magsisipasok. Matitira si Angeling.)

_Tagpo VI._

=Si ANGELING at si LUISITO.=

Lui:--(Kay Ang.) Angeling, panahon na itong dapat nating samantalahin.

Ang:--Maghintay ka pa n~g ilang saglit.

Lui:--¿Maghintay pa?

Ang:--Oo. Pagka tayo umalis n~gayon din, ang dulo'y abutin tuloy tayo n~g habol.

Lui:--At, ¿paano ang ibig mong gawin ko?

Ang:--Sinabi ko na sa iyong, maghintay ka pa n~g ilang saglit,

Lui:--¿Lalabas ka bang uli?

Ang;--Oo. Ang "chauffeur" namin ay pinagsabihan ko na. Hanggang mamaya.

Lui:--¡Salamat ...!

Ang:--Hintain mo ako sa auto. (Papasok.)

_Tagpo VII_

=Si MARCOS at si LUISITO=

Mar:--(Kay Luisito) Ano, kaibigan; tila n~gayon ay, sigue Dagupan kana, ha?

Lui:--Wala n~g kasalasala.

Mar:--Mabute. N~guni't, tila ang lalong magaling, ay magbihes ka muna, at baka maamuyan ni Angeling.

Lui:--¿At, bakit?

Mar:--(Sa sarile) Bakit pa daw....(Hayag) Hale n~ga, amuyan mo n~ga ang suot mong damit, kundi, amoy supot n~g bakang australiano. ¿Sino ba ang naglalaba sa iyo?

Lui:--Makao, bakit?

Mar:--¡Kaya pala....!

Lui:--Puro biro ang katawan mo!

(Maririn~gig sa loob na ipalalagay na nagbubuhat sa cine, ang m~ga hiyaw na: "Sigue" ... "Sigue" ... "Ibigay mo ang lines" ... "Ibigay mo ang nueve", kasunod n~g palakpakan at baswitan. Lalabas si Tio Bestre, at si Beteng, itong huli ay sapupo ang kaniyang tiyan.)

_Tagpo VIII_

=Tio BESTRE at si BETENG.=

Tio Bes:--Bah, Beteng, makanyan lamang pala ing Cine. Magdidilim ampong sasala ... ¡Damongkal, makasira ya pa ng mata ...!

Bet:--Yapin, tatang. Atinaku maliliú. Saka, masaquit ya pa ing atyan ku.

Tio Bes:--Saka purus mung halikan, ampong magnanakaw.

Bet:--Yapin pu, píro, masakit ku atian, tatang. Bisa kung....(Ibubulong sa tain~ga ni Tio Bestre)

Tio Bes:--(Galit) ¡Demonios ...! Mallari, kumain ka n~g dakal na maní ampong uminom ka n~g sorbetes ...! ¡Salbaje nakang tau ...!

Tara na qng lub ...! (Papasok silang dalawa. Magkakain~gay na muli sa Cine. Lalabas si Tia Martina at Matea.)

_Tagpo IX._

=Si TIA MARTINA at si MARTA=

Mat:--Inang, inang, masakit ku buntuk ...

Mat:--¡¡Siablos, makanyan mu naman pala ing cineng amanuan da. Makasakit ya palang buntuk....!!

Mat:--O, Inang, maliliu ku pu.

Tia Mart:--Bah, ing anaku, aku man, maliliu ku.

Mat:--Ing mayapa Inang, mulitana.

Tia Mart:--Ba, e maliari. Paintunan dacatamu di tatang mu.

Mat:--Ba, milalu naku saquit buntuk.

Tia Mart:--Tara, lumub tamung pasibayu.

(Papasok silang muli, at ulit na magsisigawan sa loob n~g cine gaya n~g una.)

Lalabas si D. Tiburcio.

_Tagpo X._

=Si D. TIBURCIO, pagkatapos si BRUNO at si MARTINA.=

Tib:--(Lalabas) Talagang ako'y inaalat yata. Kung alin pa naman ang aking pinakaiilagang makita sa Cine; Kung alin ang minamasama ko, ay siya pang napanood n~gayon. At, ang hindi ko pa malaman, ay ang sanhi n~g kung bakit sa tuwing ang ilalabas sa Cine ay m~ga pelikulang "Indian at Cowboy", hindi na nanalong minsan man ang m~ga Indian, at kung talunin pa sila, ay palakpakang wahumpay ang ginagawa n~g m~ga nanonood. ¿Ano ang ibig sabihin n~g gayon?

Mart:--(Mula sa loob.) ¡Hayop!...¡Demonio!... ¡Walang hiya! ¡Isusumbong kita!... (Lalabas na kasunod si Bruno.)

Tib:--(Pagkakita sa dalawa.) ¿Bakit, Martina, ano ang nangyare Bruno? ¿Bakit ninyo iniwan ang bahay?

Mart:--(Iiyak) Mangyari po, iyang si Brunooooo, uuuhhh!!...

Bru:--(Gagayahan si Martina) Mangyare po, si Martina, uuuhhh.

Tib:--(Galit) ¡Demonio!...Magisaisa kayo sa pagsagot. Ikaw, Martina ang siyang ang umuna. ¿Ano ang nangyare?

Mart:--(Paiyak na sasagot) Iyan pong si Bruno, pagkaalis ninyo, ay isinarang lahat ang bintana pati pintuan at.....¡¡Naku ...!! Napakahayup pong tao niyan ...!!

Tib:--(Kay Bruno: Galit). At, bakit mo naman ginawa ang gayon? (Pipiralin sa tayn~ga)

Bru:--Kaya ko po lamang ginawa iyon, ay dahil siya ninyong utos.

Tib:--¿Ano, utos ko?

Bru:--Opo. Kan~gina po ay sinabi ninyo sai akin na, pagkatugtog n~g ika 7 at kalahati n~g gabi, ay isara kong lahat ang pinto at bintana?

Tib:--(Sa sarile.) Tunay n~ga. (Sa dalawa) Siya, umui na kayo.

Mart:--(Paiyak) At, ¿paano po ako?

Bru:--Hayaan mo't ako, ang bahala.

Tib:--Siyan~ga, siya na ang bahala sa iyo. Hala magsiwí na kayo.

(Aalis silang dalawa. Si D. Tiburcio, ay papasok uli sa Cine. Lalabas ang isang Pulis.)

_Tagpo XI._

=Ang PULIS lamang=

Pul:--(Dala ang isang pahayagan) Esti periodico, motso, jabla robo. Every days, jabla robo. Every days, jabla olicem, Motso nakaw, pero, mi no bisto nada jasta hora. (Palakpakan sa loob n~g Cine, kasabay n~g sigawan)

Sa loob:--(Pahiyaw)!!Sigue ... Zigomar ... sigue!! (Palakpakan)

Pul:--(Gulilat) Cosa jabla esti jombres dentro cíne? (Anyong papasok na tan~gan ang batuta.) ¿Aqui gat ladron?!My godness ...! ¡Oh, this is creasy ...!...Mi cabeza motso loko ... Aquí dentro no ladron sino cine nomas ...! This is.... ¡Oh, mi poco tempo, bamus casa con una señorita motso rica, motso money, nomporta masque pea ... And, bay and bay, mi vamus America y no more polis ... ¡Ja ...! ¡Ja ...! Este motso bueno bisnes (Papasok na bumabaswit n~g isang "rag".)

(Lalabas si Angeling na parang lin~gas. Sasalubun~gin siya ni Luisito.)

_Huling Tagpo._

=Si ANGELING at si LUISITO._

TUGTUGIN

Ang:--¡Luisito!

Lui:--¡Oh, Angeling!

Ang:--Paglisan na'y ating gawin.

Lui:-- ¡Oh, pan~garap kong nalaing, natupad ka at dinating!

N~gayon di'y atin n~g lisan itong pook, at tumanan.

Ang:-- Luisito kong liniliyag laan ako sa iyong han~gad.

Lui:-- Tayo na't ating tungain saro n~g ating paggiliw.

Ang:-- Ang bawa't iyong mahiling, ay aking tatalimahin.

=SILANG DALAWA=

Tayo na sa himpapawid na pangdulot ay pag-ibig.... Doon, ang lahat ay tamis, aliw, ligaya at....lan~git!

Ating limutin ang hirap at lasapin ay pagliyag. ¡Tayo sa bayang pan~garap at doo'y, walang bagabag!

(Yayaon silang madali, at papasok sa kanan. Maririn~gig na dagli ang sipol n~g "auto". Lalabas si D. Tiburcio na kasabay ang lahat, at naghihiyawan.)

Lahat:--¡¡¡Angeling....!!!

Ten:--Bili na kayo n~g mané....

Tib:--¡¡¡Angeling....!!!

Peli:--(Sa lahat) ¿Sino pu ba ang hinahanap ninyo?

Bal:--Ang aming anak. ¿Nakita mo ba, among?

Peli:--Iyon po bang maganda?

Tib:--Oo, iyon n~ga, ¿saan naroroon?

Peli:--Tinan~gay po n~g lawin......

(Pagkarin~gig noon ni Beteng, ay hihimatain. Mapapatun~gan~gang lahat.)

TABING.

=MGA KUROKURO=

¡CINEMATOGRAFO!

Ang "libreto" n~g "Zarzuelang" may tinurang pamagat, na buhat sa panitik n~g manunulat sa dalawang wika, sa kastila at tagalog na si G. José Maria Rivera ay nabasa ko at napanood ko pa n~g ganapin ang unang tanghal sa Dulaang Rizal.

Sa tugmang ito ay ipinakilala n~g "Kumatha" na siya'y maalam sumulat n~g dula; ang pagkakasunod n~g m~ga tagpo (escenas) ay napakahusay, hindi nawawala ang "continuidad" na kailan~gan sa isang obra at ang galaw at m~ga anyo n~g m~ga "personages"; ang paglalabas pumasok sa tagpo ay ayos na ayos sa tinatawag na "mecenica teatral."

Ang "caracter" n~g m~ga personage ay hindi lumabo hanggang sa matapos.

Ang kanyang "vis comica" ay kilala na n~g madla. Ang pagkakalahok n~g salitang kapampan~gan sa kanyang '"obra" ay totoong mainam at matatawag nating "a lo hermanos Quíntero" na pawang nabantog at nan~gagsidakila sa kanilang "sistema" na ang kanilang m~ga tugma na tunay na wikang kastila ay nilalahukan n~g m~ga "dialectos españoles"; magpan~gayo'y hinahan~gaan n~g boong Esgaña ang magkapatid na Quintero.

Pepe, magpatuloy ka sa landasing iyan n~g pagpapalago n~g ating dulaan; ang pagsulat n~g mabubuting dula ay higit pa n~g pagkamakabayan kay sa magmakisig na "politico".

_=Severino Reyes=_

* * * * *

=ANG PAGKAMANGDUDULA NI RIVERA=

Si José M.a Rivera ó Pepe Rivera, gaya n~g karaniwang palayaw sa kanya n~g kanyang m~ga kamanunulat at kaibigan, ay isang mangdudulang may sariling gabay at sariling watawat. Siya ay lumalakad sa laran~gan n~g pangdudula na masasabing hindi sumusunod sa ilaw n~g iba.

Nagbukas siya n~g landas na sarili niya, na sa kanyang pagasa'y lalong malapit para sa ikapagtatamo niya n~g tagumpay. At ang pagasang ito ni Pepe ay hindi nabigo. Kung ang tagumpay n~g mangdudula ay nakikilala sa pagkatig sa piling niya n~g lalong marami't piling nanohood, ang di gagaanong taong umuuhong lagi sa m~ga dulaan kailan pa ma't itatanghal ang alin man sa kanyang m~ga akdang "M~ga Pagkakataon," "Opereta"? at "M~ga Bin~gi", ay maliwanag nang patotoo na ang tagumpay ay nasa kanya na. Anopa't sa ganang aking pagkapisil, hindi na kailan~gan ni Rivera ang sumulat pa n~g lalong maraming katha upang maging karapatdapat siya sa luklukan n~g ating m~ga ipinagkakapuring man~ga mangdudula. Ang pagkamandudula n~g isang tao ay dapat kilalanin hindi sa karamihan n~g dulang sinulat, kundi sa uri at taglay na m~ga katan~gian n~g kanyang nakatha na. At inuulit kong labis ang kanyang m~ga kathang nabanggit sa itaas, upang siya ay mapapiling sa unahang hanay n~g ating m~ga maginoong guro n~g dulaan.

=_E.L. Valmonte,_= Kinatawan ng AKLATANG BAYAN Sa Kalipunan ng mga Samahang Mananagalog.

Maynila, Mayo 30, 1920.

* * * * *

=SI PEPE M.a RIVERA=

Tao palibhasang may katutubong hilig sa pagsulat, hilig na nalalahukan n~g sipag at tiyagang siyang pan~gunang kailan~gan sa m~ga kawal n~g panitik, gaya n~g pagiging kailan~gan n~g tikin sa isang bangka, kaya't hindi katakatakang si Pepe M.a Rivera, ang karapatdapat na Pan~gulo n~g Ilaw at Panitik, ay maantayan natin n~g lalong kisig at m~ga bun~gang hinog n~g kanyang halamang itinanim sa panahon, at n~gayo'y malusog na nagbubun~ga.

Sa likod n~ga n~g may mahigit na dalawampung taong ginugol ni Rivera sa kanyang paghahanda sa isang kabuhayang dapat niyang kapulhan n~g suson susong putong n~g tagumpay, gaya n~g tinamo niya n~gayon sa sunod-sunod halos na pagtatanghal n~g kanyang m~ga akda, ay di katakatakang, ang lahat n~g humahan~ga sa kanyang panitik ay kapitan siya n~g karapatdapat na taguring "hari n~g m~ga mapag-patawa".

Nariyan ang katan~gian ni Pepe. At hindi katakataka! Ang isang taong pinagkalooban n~g Maykapal n~g isang loob na maluwag at isang damdaming walang iwing pagiimbot na linangkapan n~g isang mukhang wari'y nakan~giti sa lahat n~g oras, saan hindi ang kanyang paguugali'y masisinag sa kanyang mga akdang sa twing itatanghal ay "nagpapasakit n~g maraming tiyan".

=_Crispin._=

ANG MITHI, ika 28 Mayo, 1920.

* * * * *

José M.a Rivera, con su esfuerzo personal verdaderamente laudable y con su talento, ha llegado a una altura a la que ya quisieran llegar muchos de nuestros autores dramáticos. Es de la madera de dramaturgos y triunfará aún más. Comenzó a estrenar en el Teatro Rizal sus primeras producciones dramáticas y que fueron del agrado del público. Las operetas austriacas vertidas por él al tagalo y representadas con éxito, diéronle además un notable prestigio como traductor, distingiéndose además de los _adocenados_ como autor dramático.

Rivera es uno de nuestros contados aficionados a escribir obras teatrales. Como tiene mucha voluntad, sobre todo constancia y esfuerzo en el trabajo, se puede esperar mejores cosechas aún de su numen creador é inventivo. En sus obras, en donde se exponen al estudio, a la crítica y a la corrección, múltiples cuadros de costumbres locales, se refleja ese afán de corregir y cortar ciertos vicios muy nuestros, y ciertas imperfecciones tambien de órden social, habida consideracion a la altura de la civilización en que parece encontrarse el país. Su obra "Opereta?" que tantas veces figuró con éxito en los carteles y en las tablas por ejemplo, es una prueba de esto que decimos. Es digno de notar además en Rivera ese estilo jocoso y festivo con que están escritas sus obras, lo que hace que estén á tono con nuestro público que gusta de humorismos y chistes.

Doy mi mas sincero parabien al Sr. José M.a Rivera por sus esfuerzos y aplicacion que le han conducido al éxito, al acometer una empresa tan arriesgada y problemática como es la de escribir obras teatrales en Filipinas ...

=_Jose G. Reyes._=

* * * * *

=UN TRIUNFO DE RIVERA=

De tal podemos calificar, el que en la noche del 1.o de Junio obtuvo nuestro querido colaborador D. José María Rivera estrenando en el Teatro Rizal, tres de sus mejores obras, tituladas: "Cinematógrafo", "Panibugho" (Celos) y "Mga Pagkakataon" (Coincidencias), en presencia de numeroso y selecto público que acudió al coliseo avido de conocer las últimas producciones de nuestro joven inteligente compañero.

En las tres obras líricas alcanzó Rivera un triunfo resonante, acreditando una vez más ser él de la madera de los comediógrafos modernos; que conoce palmo á palmo la mecánica teatral, y sobre todo, ha justificado una vez más su genio como uno de los pocos dramaturgos filipinos que con Severino Reyes, Patricio Mariano y Aurelio Tolentino integran y son verdaderos prestigios del teatro tagalo.

Con el espíritu de imparcialidad en que siempre se inspiran nuestros juicios, podrémos manifestar aquí sinceramente, que el Sr. José María Rivera, es de los contados escritores dramáticos que para dar verdadera vida a sus obras, sigue el derrotero trazado por los escritores españoles de presentar en cada obra dramática tipos regionales. En la zarzuela "Cinematógrafo" presenta Rivera el tipo de unos montaraces, que faltos de sociabilidad, creyeron que Manila, es tambien una montaña. Tanto en esta obrita como en "Panibugho" y "M~ga Pagkakataon", nuestro apreciado colaborador ha conseguido triunfar en toda la línea, asi como en su precioso monologo "Kakilakilabot" que interpretó maravillosamente el mejor actor dramático filipino D. Eusebio Constantino. El inspirado one-step del profesor Emilio A. Aninao el primer filipino que ostenta el titulo de Profesor de Armonia, titulado "José María Rivera", compuesto expresamente en honor al beneficiado, gustó muchisímo al publico que al final la aplaudió.