# Balarilang Tagalog

## Part 9

Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/balarilang-tagalog-45007/index.md

I.--Ginágamit ang _an_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ dako ó poók na kinaroroonán ng̃ anó man, lalòng lalò na sa panahóng nakaraán, hal.: sa tapon ay tinapunan, sa lagáy ay nilagyán, sa silíd ay sinidlán, sa tayô ay tinayùán, sa sulót ay sinulután, sa pasak ay pinasakan, atbp.

II.--Ginágamit ang _an_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pagbibigáy ó pagkuha ng̃ anó man kailan ma’t itó’y tiyák, hal.: sa bigáy ay bigyán, sa handóg ay handugán, sa alay ay alayan, sa bilí ay bilhán, sa dalá ay dalhán, sa bawas ay bawasan, sa kuha ay kunan, sa hing̃î ay hing̃án, atbp.

III.--Ginágamit din ang _an_ sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ pang̃ang̃aral ó pagtawag sa sino man kailan ma’t tiyák itó, hal.: sa aral ay aralan, sa hatol ay hatulan, sa turò ay turùan, sa tawag ay tawagan, sa sigáw ay sigawán, sa kawáy ay kawayán, sa bulóng ay bulung̃án, sa anás ay anasán, atbp. Ang ilán sa mg̃a pangwatas na itó ay binabaybáy sa pangtiyák na _pag-an_ na siyáng katugmâ ng̃ _mag_, hal.: sa sabi ay pagsabihan, sa usap ay pang̃usapan, atbp.

IV.--Ginágamit ang _an_ sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ mg̃a gawíng likás ng̃ damdamin kailan ma’t tumutukoy sa sino man, hal.: sa ting̃ín ay tingnán, sa masíd ay masdán, sa amóy ay amuyán, sa hawak ay hawakan, sa dilà ay dilàan, atbp. May ilán sa bagay na itó ang ginágamit sa _in_ gaya ng̃ lasáp ay lasapín, ng̃ diníg ay dinggín, ng̃ tanáw ay tanawín, atbp.

V.--Ang mg̃a salitâng pangdiwà na nagbabadyá ng̃ anó man at sugpung̃án ng̃ anyông _an_ at ulitin ó dalawahín ang buông salitâng ugát na násabi ay nagkakahulugán ng̃ kaliitan ó kawalâng kabuluhán ng̃ isáng bagay, hal.: sa tao ay taútauhan, sa bahay ay baháybahayan, sa pusà ay pusàpusàan, sa lang̃it ay lang̃ítlang̃itan, sa santól ay santúlsantulan, at ibá pa. Kung ang ugát ay may tatló ó apat na pantíg ay sukat ng̃ ulitin ang unang dalawáng pantíg niyá, hal.: sa tinapay ay tinátinapayan, sa salawál ay salásalawalan, atbp.

VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ anó man sang-ayon sa kápakanán ng̃ bawà’t isá at másungpung̃an ng̃ _an_ ay nagigíng salitâng ang kahulugá’y poók ng̃ karamihan, hal.: sa bahay ay bahayán, sa santól ay santulan, sa manggá ay manggahan, sa saging ay saging̃án, sa bayan ay bayanán, sa duhat ay duhatán, atbp.

XIII KABANATA

Pangtiyák ng̃ anyông “UM”

GURÒ. ¿Alín ang pangtiyák nitóng _um_?

NAG-AARAL. Gaya ng̃ násabi, ang mg̃a anyông pangbalak na dî dumadalirì ó tumitiyák ng̃ anó mang bagay ó pang̃alan, ay may mg̃a katapát ó katugmâng mg̃a anyông pangtiyák na siyáng tumutukoy sa mg̃a bagay ó pang̃alang tiyák ó damá. Bawà’t anyông pangbalak ay may katugmâng anyông pangtiyák na hindî lamang íisá kundî dalawá ó tatló ang kadalasán. Ang katugmâ nitóng anyông _um_ kung talagáng susurìin ay ang tatlóng pang̃ulong pangtiyák na sinundán na isáisáng pinag-ukulan ng̃ masusìng pag-áaral at matamáng pagsusurì, na dilì ibá’t ang _in_, ang _i_ at ang _an_.

G. ¿Alín ang dapat kásaligán sa pagbabaybáy ng̃ mg̃a pangtiyák ng̃ _um_?

N. Ang pagbabaybáy sa _in_ ay dapat másalig ng̃ sa anyông _in_, ang sa _i_ ay dapat mabatay ng̃ sa anyông _i_ at ang sa _an_ ay dapat máayon ng̃ sa anyông _an_.

Baybayín nating isáisá ang tatlóng pangtiyák ng̃ _um_ at pag-úkulan natin ng̃ dalawáng pangwatas: isá’y ang _tumakbó_ na tumutukoy sa unang hugis ng̃ _um_ at _umutang_ na bumabanggít sa ikalawá.

IN.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbabaybáy._

Pangbadyá Takbuhín. Utang̃in. Panghiwatig Kasalukuyan Tinátakbó. Inúutang. „ Nakaraán Tinakbó. Inutang. „ Nakaraán na Tinakbó na. Inutang na. „ Kararaán Katátakbó pa. Kaúutang pa. „ Haharapín Tatakbuhín. Úutang̃in. Pang-utos Takbuhín. Utang̃in. Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátakbó. Kung inúutang. „ Nakaraán Kung tinakbó. Kung inutang. „ Haharapín Kung tatakbuhín. Kung úutang̃in.

I.

Pangbadyá Itakbó. Iutang. Panghiwatig Kasalukuyan Itinátakbó. Iniúutang. „ Nakaraán Itinakbó. Iniutang. „ Nakaraán na Itinakbó na. Iniutang na. „ Haharapín. Itátakbó. Iúutang. Pang-utos Itakbó. Iutang. Pangsukob Kasalukuyan Kung itinátakbó. Kung iniúutang. „ Nakaraán Kung itinakbó. Kung iniutang. „ Haharapín Kung itátakbó. Kung iúutang.

AN.

Pangbadyá Takbuhan. Utang̃an. Panghiwatig Kasalukuyan Tinátakbuhán. Inúutang̃an. „ Nakaraán Tinakbuhán. Inutang̃an. „ Nakaraán na Tinakbuhán na. Inutang̃an na. „ Haharapín Tatakbuhán. Úutang̃an. Pang-utos Takbuhan. Utang̃an. Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátakbuhán. Kung inúutang̃an. „ Nakaraán Kung tinakbuhán. Kung inutang̃an. „ Haharapín Kung tatakbuhán. Kung úutang̃an.

XIV KABANATA

Pangtiyák ng̃ anyông “MAG”

GURÒ. ¿Alín namán ang pangtiyák nitóng _mag_?

NAG-AARAL. Lahát ng̃ mg̃a anyông pangbalak sa Wikàng Tagalog na dî miminsan nang násabi ay may katapát ó katugmâng anyông pangtiyák na hindî lamang íisá kundî marami. Karaniwang gawín upáng ang anyông pangbalak ay magíng pangtiyák ay ginagawâng _p_ ang mg̃a unang titik niyaóng nagpapásimulâ sa _m_, maliban lamang ang ilán na hindî nangyayari ang ganitóng pagbabago.

Sang-ayon sa paraáng katutukoy, _pag_ ang siyáng pangtiyák nitóng _mag_. Itó namáng _pag_ ay nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na _in_, _i_ at _an_, na susog sa bagay na itó ang _pag_ ay nagigíng _pag-in_, _ipag_ at _pag-an_. Bukód sa mg̃a pangtiyák na itó, ang _mag_ ay mayroón pang tatlóng pangtiyák ding katugmâ, na, dilì ibá’t ang _in_, ang _i_ at ang _an_ na walâng _pag_. Dapat matantô na ang _pag-in_ ay bihiràng gamitin, sapagkâ’t ang karamihang ugát na náuukol sa kanyá ay binabaybáy na sa _in_. Gayón man, ang _pag-in_ ay kailang̃an din kung minsan, lalòng lalò na kung tumutukoy sa mg̃a salitâng nagbabadyá ng̃ pag-úutos ó panunuyò.

G. Yamang ang _in_, _i_ at _an_ ay napag-ukulan na ng̃ kaníkaniyáng pag-áaral, ¿anó namán ang tinátawag na anyông _ipag_?

N. Tinátawag na anyông _ipag_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _ipag_ sa salitâng ugát, gaya ng̃ _ipag-utos_, _ipagbilin_, _ipagsama_ na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _mag-utos_, _magbilin_ at _magsama_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _pag-an_?

N. Tinátawag na anyông _pag-an_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _pag_ at may sugpóng na _an_ sa ugát, gaya ng̃ _pagsalitâan_, _pagkalooban_, _pagbintang̃án_, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _magsalitâ_, _magkaloób_ at _magbintáng_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _pag-in_?

N. Tinátawag na anyông _pag-in_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _pag_ at may sugpóng na _in_ sa salitâng ugát, gaya ng̃ _pag_-awit_in_, _pag_dasal_in_, _pag_sayaw_in_ na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _mag_-awit, _mag_dasál at _mag_sayáw.

G. ¿Alínalín ang mg̃a panutong dapat taluntunín sa pagbabaybáy ng̃ mg̃a pangtiyák ng̃ anyông _mag_?

N. Ang pagbabaybáy sa _in_, _i_ at _an_ ay dapat ibatay ng̃ sa mg̃a anyông _in_, _i_ at _an_; ang sa _ipag_ ay gaya rin ng̃ sa _i_ na sining̃itan lamang ng̃ _pag_ sa gitnâ ng̃ ugát at ng̃ násabing _i_; ang sa _pag-an_ ay gaya ng̃ sa anyông _an_ na inangkapán ng̃ _pag_ sa ugát; at ang sa _pag-in_ ay paris din ng̃ sa anyông _in_ na inangkapán namán ng̃ _pag_ sa salitâng ugát.

Isáisá nating baybayín ang mg̃a náturang pangtiyák ng̃ _mag_ at kunin nating halimbawà ang mg̃a pangwatas na _magsaing_ at _magmana_ na ang una’y nagtatapós sa pangtinig at ang ikalawá’y sa ting̃ig (ó vocal).

PAGBABAYBÁY SA MG̃A PANGTIYÁK NG̃ “MAG”

IN.

Pangbadyá Saing̃in. Manahin. Panghiwatig Kasalukuyan Sinasaing. Minamana. „ Nakaraán Sinaing. Minana. „ Nakaraán na Sinaing na. Minana na. „ Kararaán Kasasaing pa. Kamamana pa. „ Haharapín Sasaing̃in. Mamanahin. Pang-utos Saing̃in. Manahin. Pangsukob Kasalukuyan Kung sinasaing. Kung minamana. „ Nakaraán Kung sinaing. Kung minana. „ Haharapín Kung sasaing̃in. Kung mamanahin.

I.

Pangbadyá Isaing. Imana. Panghiwatig Kasalukuyan Isinasaing. Iminamana. „ Nakaraán Isinaing. Iminana. „ Nakaraán na Isinaing na. Iminana na. „ Haharapín Isasaing. Imamana. Pang-utos Isaing. Imana. Pangsukob Kasalukuyan Kung isinasaing. Kung iminamana. „ Nakaraán Kung isinaing. Kung iminana. „ Haharapín Kung isasaing. Kung imamana.

AN.

Pangbadyá Saing̃an. Manahan. Panghiwatig Kasalukuyan Sinasaing̃an. Minamanahan. „ Nakaraán Sinaing̃an. Minanahan. „ Nakaraán na Sinaing̃an na. Minanahan na. „ Haharapín Sasaing̃an. Mamanahan. Pang-utos Saing̃an. Manahan. Pangsukob Kasalukuyan Kung sinasaing̃an. Kung minamanahan. „ Nakaraán Kung sinaing̃an. Kung minanahan. „ Haharapín Kung sasaing̃an. Kung mamanahan.

IPAG.

Pangbadyá Ipagsaing. Ipagmana. Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagsasaing. Ipinagmamana. „ Nakaraán Ipinagsaing. Ipinagmana. „ Nakaraán na Ipinagsaing na. Ipinagmana na. „ Haharapín Ipagsasaing. Ipagmamana. Pang-utos Ipagsaing. Ipagmana. Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagsasaing. Kung ipinagmamana. „ Nakaraán Kung ipinagsaing. Kung ipinagmana. „ Haharapín Kung ipagsasaing. Kung ipagmamana.

PAG-AN.

Pangbadyá Pagsaing̃an. Pagmanahan. Panghiwatig Kasalukuyan Pinagsasaing̃an. Pinagmamanahan. „ Nakaraán Pinagsaing̃an. Pinagmanahan. „ Nakaraán na Pinagsaing̃an na. Pinagmanahan na. „ Haharapín Pagsasaing̃an. Pagmamanahan. Pang-utos Pagsaing̃an. Pagmanahan. Pangsukob Kasalukuyan Kung pinagsasaing̃an. Kung pinagmamanahan. „ Nakaraán Kung pinagsaing̃an. Kung pinagmanahan. „ Haharapín Kung pagsasaing̃an. Kung pagmamanahan.

PAG-IN.[15]

Pangbadyá Pagsaing̃in. Pagmanahin. Panghiwatig Kasalukuyan Pinagsasaing. Pinagmamana. „ Nakaraán Pinagsaing. Pinagmana. „ Nakaraán na Pinagsaing na. Pinagmana na. „ Haharapín Pagsasaing̃in. Pagmamanahin. Pang-utos Pagsaing̃in. Pagmanahin. Pangsukob Kasalukuyan Kung pinagsasaing. Kung pinagmamana. „ Nakaraán Kung pinagsaing. Kung pinagmana. „ Haharapín Kung pagsasaing̃in. Kung pagmamanahin.

TALABABÂAN

[15] Sakalì mang totoó na itóng _pag-in_ ay dî kailang̃an dahil sa anyông _in_, ay tunay rin namáng ang náturang _pag-in_ ay makabuluhán kung minsan at may sariling kátuturán. Kung ang _pag-an_ ay kailang̃an baga ma’t mayroón nang _an_, ang _pag-in_ namá’y kailang̃an din kahì’t na mayroóng _in_. Linawin natin sa pamamagitan ng̃ halimbawà. Kung sabihing sa tiyák na bagay at pag-úutos na: _Larùin mo ang batà_ ay hindî ng̃â maáarìng sabihin pang _paglarùin mo ang batà_, sapagkâ’t may magkaibáng kahulugán siláng dalawá. Ang una’y nagsasaád ng̃ pag-úutos sa sino man na _siyá ang maglarô sa batà_, samantalàng ang ikalawá’y nagbabadyá namán ng̃ pag-úutos sa sino man na _siyá’y mag-utos_ ó _magsabi_ ó _magpabayà ng̃ paglalarô sa batà_. Ganitó ring kaibhán ang nádadamá ukol sa _an_ at _pag-an_, gaya sa mg̃a salitâng _larùan_ at _paglarùan_.

XV KABANATA

Ang pangbalak na anyông “MANG”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mang_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _mang_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _mang_ sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagahán nitóng _mang_ sa ating mg̃a pangwatas?

N. Kung may káhalagaháng tagláy ang _um_ at _mag_ sa mg̃a anyông pangbalak ng̃ pangwatas tagalog, ang _mang_ namá’y isá rin sa nábibilang sa matataás na urì ng̃ mg̃a anyô at isá rin sa nagbibigáy ng̃ mahalagáng tulong sa ating mg̃a salitâ.

G. ¿Alín ang mg̃a pagbabagong karaniwang mangyari sa pag-áangkáp ng̃ _mang_ sa salitâng ugát?

N. Sang-ayon sa simulâng titik nitóng ugát ay nabábagong madalás ang mg̃a titik ng̃ pangwatas kung iniáangkáp ang _mang_, at sa pagbabagong itó ay máitatakdâ ang mg̃a ganitóng tuntunin:

_Una._--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _b_ ó _p_ ay karaniwang magíng _m_ at ang anyông _mang_ ay náwawalâ ang hulíng dalawáng titik, sa makatwíd bagá’y nagigíng _ma_, gaya sa _bulák_ ay _mamulák_, sa _bayabas_ ay _mamayabas_, sa _pukot_ ay _mamukot_, sa _pulá_ ay _mamulá_.

_Ikalawá._--Ang karamihan sa mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal), ay nabábago ang pang-angkáp na _mang_ sa _mang̃_, gaya sa _isdâ_ ay _mang̃isdâ_, sa _usá_ ay _mang̃usá_, sa _ibig_ ay _mang̃ibig_, sa _una_ ay _mang̃una_.

_Ikatló._--Ang mg̃a salitâng ugát na ang unang titik ay _k_ ay karaniwang náwawalâ ang titik na itó, at dahilán dito ang anyông _mang_ ay dapat gawíng _mang̃_ gaya sa _kahoy_ ay _mang̃ahoy_, sa _kulam_ ay _mang̃ulam_, sa _kutós_ ay _mang̃utós_, sa _kitíl_ ay _mang̃itíl_.

_Ikaapat._--Ang karamihan sa mg̃a salitâng ugát na ang pásimulâng titik ay _s_ ó _t_ at kung minsa’y _d_ ay karaniwang magíng _n_ at dahilán dito ang _mang_ ay nagigíng _ma_, gaya sa _sumbóng_ ay _manumbóng_, sa _sisi_ ay _manisi_, sa _tiklóp_ ay _maniklóp_, sa _tiktík_ ay _maniktík_, sa _dikít_ ay _manikít_, sa _dalang̃in_ ay _manalang̃in_.

MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Alín ang mg̃a tuntuning dapat pagbatayán ukol sa pagbabaybáy nitóng anyông _mang_?

N. Kung ang pangwatas na babaybayín ay walâng pagkakabagong nangyayari ay dapat isalig ang pagbabaybáy sa mg̃a tuntunin ng̃ anyông _mag_ na walâng pagkakáibá liban sa _mang_ ang anyông iáangkáp. Ng̃unì’t kung pangwatas namáng may pagbabago, ang babaybayín ay gaya rin ng̃ mg̃a tuntunin ng̃ _mang_ ang dapat sundín baga ma’t kailang̃ang ibatay sa apat sa panutong inilagdâ ukol sa mg̃a kabaguhang sukat mangyari.

Baybayín natin ang dalawáng bagay ó paraáng kasasambit at iukol sa una ang ugát na _habol_ at sa ikalawá’y _tiklóp_ na kung angkapán kapwà ng̃ _mang_ ay nagigíng pangwatas na _manghabol_ at _maniklóp_ sang-ayon sa mg̃a pátakaráng náilagdâ.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “MANG”

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Manghabol. Maniklóp. Panghiwatig Kasalukuyan Nangháhabol. Naníniklóp. „ Nakaraán Nanghabol. Naniklóp. „ Nakaraán na { Nakahabol na. { Nakatiklóp na. { Nanghabol na. { Naniklóp na. „ Haharapín Mangháhabol. Maniniklóp. Pang-utos Manghabol. Maniklóp. Pangsukob Kasalukuyan Kung nangháhabol. Kung naníniklóp. „ Nakaraán Kung nanghabol. Kung naniklóp. „ Haharapín Kung mangháhabol. Kung maniniklóp.

PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MANG”

G. ¿Alín ang anyông pangtiyák nitóng _mang_?

N. Sang-ayon sa mg̃a paraáng sinambít na sa anyông _mag_ ang pangtiyák nitóng _mang_ ay _pang_. Itó namáng _pang_ ay nang̃áng̃ailang̃ang tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na _in_, _i_ at _an_ upáng ang paggamit ay mápawastô, at sang-ayon din sa bagay na itó, ang _pang_ ay nagigíng _pang-in_, _ipang_ at _pang-an_.

G. ¿Anó kung gayón ang tinátawag na anyông _pang-in_?

N. Tinátawag na anyông _pang-in_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _pang_ at may sugpóng na _in_, gaya ng̃ _pang̃isdâín_, _pang̃unahin_, _pamukutin_, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _mang̃isdâ_, _mang̃una_, at _mamukot_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _ipang_?

N. Tinátawag na anyông _ipang_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _ipang_, gaya ng̃ _ipanghuli_, _ipamintás_, _ipang̃usá_, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _manghuli_, _mamintás_ at _mang̃usá_.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông _pang-an_?

N. Tinátawag na anyông _pang-an_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _pang_ at may sugpóng na _an_, gaya ng̃ _pang̃ahuyan_, _pamangkâan_, _pamayanan_, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _mang̃ahoy_, _mamangkâ_, at _mamayan_.

G. ¿Nabábago rin bagá itóng pangtiyák na _pang_?

N. Oo pò, at ang pagkakabagong itó’y nátutulad sa nangyayari sa _mang_, kayâ’t ang mg̃a tuntunin nitó’y siyá ring dapat pairalin sa _pang_.

G. ¿Alín namán ang mg̃a tuntunin sa pagbabaybáy nitóng pangtiyák na _pang_?

N. Ang pagbabaybáy sa _pang-in_ ay násasalig ng̃ sa anyông _in_, na inangkapán ng̃ _pang_; ang sa _ipang_ ay naáayon ng̃ sa anyông _i_, na sining̃itan lamang ng̃ _pang_ sa gitnâ ng̃ ugát at ng̃ náturang _i_; at ang sa _pang-an_ ay nabábatay namán ng̃ sa anyông _an_ na inangkapán ng̃ _pang_.

Sa pagbabaybáy nitóng mg̃a pangtiyák ng̃ _mang_ ay kunin natin ang dalawáng pangwatas na _manghulà_ at _manahî_, na ang isá’y nabábago ang mg̃a titik ng̃ ugát at ang isá’y hindî.

PAGBABAYBÁY SA MG̃A PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MANG”.

PANG-IN.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Panghulàin. Panahìin. Panghiwatig Kasalukuyan Pinanghuhulà. Pinananahî. „ Nakaraán Pinanghulà. Pinanahî. „ Nakaraán na Pinanghulà na. Pinanahî na. „ Kararaán Kapanghuhulà pa. Kapapanahî pa. „ Haharapín Panghuhulàin. Pananahìin. Pang-utos Panghulàin. Panahìin. Pangsukob Kasalukuyan Kung pinanghuhulà. Kung pinananahî. „ Nakaraán Kung pinanghulà. Kung pinanahî. „ Haharapín Kung panghuhulàin. Kung pananahìin.

IPANG.

Pangbadyá Ipanghulà. Ipanahî. Panghiwatig Kasalukuyan Ipinanghuhulà. Ipinananahî. „ Nakaraán Ipinanghulà. Ipinanahî. „ Nakaraán na Ipinanghulà na. Ipinanahî na. „ Haharapín Ipanghuhulà. Ipananahî. Pang-utos Ipanghulà. Ipanahî. Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinanghuhulà. Kung ipinananahî. „ Nakaraán Kung ipinanghulà. Kung ipinanahî. „ Haharapín Kung ipanghuhulà. Kung ipananahî.

PANG-AN.

Pangbadyá Panghulàan. Panahìan. Panghiwatig Kasalukuyan Pinanghuhulàan. Pinananahìan. „ Nakaraán Pinanghulàan. Pinanahìan. „ Nakaraán na Pinanghulàan na. Pinanahìan na. „ Haharapín Panghuhulàan. Pananahìan. Pang-utos Panghulàan. Panahìan. Pangsukob Kasalukuyan Kung pinanghuhulàan. Kung pinananahìan. „ Nakaraán Kung pinanghulàan. Kung pinanahìan. „ Haharapín Kung panghuhulàan. Kung pananahìan.

KÁGAMITÁN NITÓNG ANYÔNG “MANG”

G. ¿Alín ang mg̃a pátakarán sa paggamit ng̃ anyông itó?

N. Sa mg̃a pangwatas natin na siyáng binubukalán ng̃ ating mg̃a salitâ, itóng _mang_ ay isá sa mg̃a nagtatagláy ng̃ malakíng tulong, kayâ’t siyá ay nábibilang sa pang̃atló ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak. Ang anyông _mang_ ay ginágamit dito sa mg̃a tuntuning sumúsunód:

I.--Ginágamit ang _mang_ sa pagbabadyá ng̃ mg̃a gawâ ó kilos na karamihan, na nanggaling sa mg̃a ugát na binaybáy sa _um_ at _mag_ na íisá ang kahulugán, hal.: sa kain ay mang̃ain, sa pitás ay mamitás, sa kuha ay mang̃uha, sa buhay ay mamuhay, sa lurâ ay manglurâ, sa amóy ay mang̃amóy, sa paos ay mamaos, sa malát ay mamalát, atbp.

II.--Ang karamihan sa salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ ibá’t ibáng bagay ó gawàin ay binabaybáy rin dito sa _mang_, at kung gayó’y nagkakahulugán ng̃ pagtupád sa hawak na tungkulin, hal.: sa sing̃íl ay maning̃íl, sa tahî ay manahî, sa aral ay mang̃aral, sa kahoy ay mang̃ahoy, atbp.

III.--Ang mg̃a kasangkapang patalím ay binabaybáy sa _mang_ na ang kahulugá’y gumamit ó magtagláy ng̃ náturang patalím, hal.: sa baríl ay mamaríl, sa kanyón ay mang̃anyón, sa sandata ay manandata, sa sundáng ay manundáng, sa palakól ay mamalakól, sa iták ay mang̃iták, sa tabák ay manabák, atbp.

IV.--Nagagawâ ring pangwatas dito sa _mang_ ang mg̃a ng̃alan ng̃ táhanan, bayan, bundók, bukid, atbp. na ang kahulugá’y manirahan ó mamuhay ó maglakbáy, hal.: sa bayan ay mamayan, sa bundók ay mamundók, sa bahay ay mamahay, sa bukid ay mamukid, sa parang ay mamarang, sa gubat ay manggubat, atbp.

V.--Dito sa _mang_ ay nagagawâ ring pangwatas ang iláng ng̃alan ng̃ sasakyán na ang kátuturá’y maglakbáy sa pamamagitan ng̃ náturang sasakyán, hal.: sa bangkâ ay mamangkâ, sa kalesa ay mang̃alesa, sa kiles ay mang̃iles, sa kabayo ay mang̃abayo, sa karo ay mang̃aro, atbp.

VI.--Ang mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan ay nagagawâ ring pangwatas sa anyông _mang_ na ang kahulugá’y magsuút ó gumamit ó magtagláy, hal.: sa barò ay mamarò, sa salawál ay manalawál, sa panyô ay mamanyô, sa tapis ay manapis, sa salamín ay manalamín, atbp.

VII.--Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na matatagpùán sa dagat, ilog, bundók, bukid, atbp. ay nagagawâ ring pangwatas dito sa anyông _mang_, na, ang kahulugá’y mang̃asó, mang̃isdâ, humanap ó kumuha sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá, hal.: sa duhat ay mangduhat, sa ibon ay mang̃ibon, sa isdâ ay mang̃isdâ, sa palakâ ay mamalakâ, sa palós ay mamalós, sa usá ay mang̃usá, atbp.

VIII.--Ang mg̃a kasangkapan sa paghuli ng̃ anó man ay ipinangwawatas din dito sa _mang_ na ang kahulugá’y manghuli sa pamamagitan ng̃ náturang kasangkapan, hal.: sa bing̃uwít ay maming̃uwít, sa pukot ay mamukot, sa lambát ay manglambát, sa dala ay mangdala, sa salapáng ay manalapáng, sa kitáng ay mang̃itáng, sa baklád ay mamaklád, atbp.

IX.--Ginágamit din ang _mang_ sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ paglulupít ó pananaksíl ng̃ isá sa isá, magíng itó’y ginanáp sa pamamagitan ng̃ patalím at magíng pamalò ó kamáy ng̃ tao, hal.: sa saksák ay manaksák, sa sakál ay manakál, sa bugbóg ay mangbugbóg, sa palò ay mamalò, sa tampál ay manampál, sa sipà ay manipà, sa tadyák ay manadyák, sa sakít ay manakít, sa kurót ay mang̃urót, sa suntók ay manuntók, atbp.

XVI KABANATA

Ang pangbalak na anyông “MA”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _ma_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _ma_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _ma_ sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy nitóng _ma_?

N. Kung sa mg̃a anyông pangbalak ay lubhâng mahalagá ang _um_, _mag_ at _mang_, itóng _ma_ namá’y hindî magigíng hulí ni alang̃án sa kataasán ng̃ urì na kanyáng tagláy sa ating mg̃a pangwatas at sa ating mayamang salitâ, kayâ’t siyá’y nábibilang na isá sa mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak.

MG̃A PÁTAKARÁN SA PAGBABAYBÁY

G. Dito sa anyông _ma_, ¿alín namán ang mg̃a pátakaráng dapat taluntunín sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Itóng pagbabaybáy sa anyông _ma_ ay walâng pinag-ibhán halos ng̃ sa anyông _mag_, na walâng _g_, kayâ’t ang mg̃a tuntunin nitó’y siyáng dapat kásaligán ng̃ mg̃a pátakarán niyón, baga ma’t ang kahulugán ng̃ isá’t isá ay lubhâng nagkakalayô. Dapat matantô na ang anyông itó ay nailalagáy sa bilang na dalawá ó marami, at sa ganitó’y dinaragdagán ng̃ _ng̃a_ sa pag-itan ng̃ anyông _ma_ at ng̃ ugát sa lahát ng̃ panahón.

Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang pangwatas na _mahigâ_ na nagbuhat sa ugát na _higâ_ na inangkapán ng̃ anyông _ma_, at pag-agapayanin ang mg̃a bilang na íisá at dalawá ó marami.