# Balarilang Tagalog

## Part 8

Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/balarilang-tagalog-45007/index.md

N. Katulad din pò ng̃ _um_ na may dalawáng hugis: Una, kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante) ay ginágamit ang _in_ sa pangsing̃it at pangsugpóng; at ikalawá, kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) ay ginágamit namán ang _in_ sa pang-angkáp at pangsugpóng.

G. Tungkól sa unang hugis, ¿alín ang mg̃a panutong sukat mapagpátakarán ukol sa pagbabaybáy (ó conjugación)?

N. Ang mg̃a sumúsunód na tuntunin, sang-ayon sa kaniyáng mg̃a ayos at mg̃a panahón:

1.--Ang _pangbadyá_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pangsugpóng na _in_, gaya ng̃ _tawagin_, _basagin_, _hampasín_.

2.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig_ ay binubuô ng̃ ugát na sining̃itan ng̃ _in_ sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg at sakâ inúulit ang unang pantíg ng̃ náturang ugát, gaya ng̃ _tinátawag_, _binabasag_, _hinahampás_.

3.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô na ugát at sakâ sinising̃itan ng̃ _in_ sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ náturang ugát, gaya ng̃ _tinawag_, _binasag_, _hinampás_.

4.--Ang _panahóng nakaraán na_ ay binubuô ng̃ panahóng nakaraán at sakâ sa hulí’y sinusundán ng̃ _na_, gaya ng̃ _tinawag na_, _binasag na_, _hinampás na_.

5.--Ang _panahóng kararaán_ ay binubuô ng̃ ugát na inulit ang unang pantíg nitó, sakâ ináangkapán ng̃ _ka_ at sa hulí’y sinusundán ng̃ _pa_; gaya ng̃ _kátatawag pa_, _kábabasag pa_, _káhahampás pa_.

6.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ pangbadyá at sakâ inúulit ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ _tatawagin_, _babasagin_, _hahampasín_.

7.--Ang _pang-utos_ ay katulad din ng̃ pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na sinugpung̃án ng̃ _in_, gaya ng̃ _tawagin_, _basagin_, _hampasín_.

8.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ nilálagyán sa una ng̃ _kung_ gaya ng̃ _kung tinátawag_, _kung binabasag_, _kung hinahampás_.

9.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ nakaraán ng̃ panghiwatig at may _kung_ sa una, gaya ng̃ _kung tinawag_, _kung binasag_, _kung hinampás_.

10.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ haharapín ng̃ panghiwatig at nilálagyán sa una ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung tatawagin_, _kung babasagin_, _kung hahampasín_.

G. Ng̃ayóng náilagdâ na ang mg̃a tuntunin ng̃ pagbabaybáy nitóng _in_, ¿paano namán ang kanyáng hugis?

N. Sa pagbabaybáy nitóng unang hugis ng̃ _in_ ay ilagáy na halimbawà ang ugát na _tawag_ at sakâ sugpung̃án ng̃ _in_ na nagigíng pangwatas na _tawagin_, pangwatas itóng katugmâ ng̃ _tumawag_ na binaybáy sa _um_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “IN”.

UNANG HUGIS.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Tawagin. Panghiwatig Kasalukuyan Tinátawag. „ Nakaraán Tinawag. „ Nakaraán na Tinawag na. „ Kararaán Kátatawag pa. „ Haharapín Tatawagin. Pang-utos Tawagin. Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátawag. „ Nakaraán Kung tinawag. „ Haharapín Kung tatawagin.

G. ¿Sinúsunód bagá sa tuwîtuwî na ang ganitóng pagbabaybáy sa unang hugis ng̃ anyông _in_?

N. Hindî pò, at may isáng pásubalìng (excepción) dapat matatág na siyáng kinagawìáng gawín ng̃ marami, tang̃ì sa madalîng bigkasín at magandáng pakinggán. Ang náunáng pásubalì ay náuuwî sa ganitó: Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát, na nagpapásimulâ sa mg̃a pangtinig na _l_, _w_, at _y_ na binabaybáy sa anyông pangtiyák na _in_, itó (ang _in_) ay nagigíng _ni_ at hindî isinising̃it kundî iniáangkáp, na tang̃ìng mangyayari sa mg̃a panahóng kasalukuyan (ó presente), nakaraán (ó pasado) at ang mg̃a sakláw nitó, ng̃unì’t sa ibá pang panahón ay dapat sundín ang talagáng tuntuning sinúsunód ng̃ _in_. Náitó ang iláng halimbawà ukol sa dalawáng tuntuning pangkalahatán at pásubalì:

_Ugát._ _Panahón._ _Pangkalahatán._ _Pásubalì._

Lináng Kasalukuyan Linilináng Nililináng Nakaraán Linináng Nilináng Wastô Kasalukuyan Winawastô Niwawastô Nakaraán Winastô Niwastô Yantók Kasalukuyan Yinayantók Niyayantók Nakaraán Yinantók Niyantók

G. Tungkól sa ikalawáng hugis, ¿alín namán ang mg̃a panutong dapat taluntunín sa pagbabaybáy?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a pátakaráng náilagdâ at sinunód sa unang hugis, ng̃unì’t ang kauntîng kaibhán lamang ay sa ikalawáng hugis na itó’y ang _in_ ay iniáangkáp sa mg̃a lugál na pinagsising̃itan sa unang ayos. Baybayín natin ng̃ayón ang ugát na _agaw_ sang-ayon sa ikalawáng hugis ng̃ _in_, sa makatwíd ang pangwatas na _agawin_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “IN”.

IKALAWÁNG HUGIS.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Kasalukuyan Agawin. Panghiwatig Kasalukuyan Ináagaw. „ Nakaraán Inagaw. „ Nakaraán na Inagaw na. „ Kararaán Kaáagaw pa. „ Haharapín Áagawin. Pang-utos Kasalukuyan Agawin. Pangsukob Kasalukuyan Kung ináagaw. „ Nakaraán Kung inagaw. „ Haharapín Kung áagawin.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “IN”

G. ¿Malimit bagáng gamitin itóng anyông _in_ sa ating mg̃a pangwatas?

N. Ang pangtiyák na anyông _in_ ay totoóng makabuluhán at siyáng malimit gamitin sa ating mg̃a salitâ, sapagkâ’t siyá ang tumitiyák ng̃ anó mang binabanggít ng̃ pangwatas.

G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntuning dapat mataluntón sa paggamit ng̃ náturang anyô?

N. Lubhâng mahirap pòng bigyán ng̃ mg̃a tuntuning tiyák na tiyák ng̃ sa kanyá’y paggamit, dahil sa karamihan ng̃ mg̃a anyông pangtiyák na ginágamit sa ating wikà. Gayón man, ay malálagyán ng̃ mg̃a tuntuning sukat mapagpátakarán ng̃ paggamit sa anyông _in_, at itóng mg̃a sumúsunód:

I.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagkuha ó pagdampót ng̃ anó man, hal.: sa samsám ay samsamín, sa gamit ay gamitin, sa dakót ay dakutín, sa dalá ay dalhín, sa bilí ay bilhín, sa dampót ay damputín, atbp.

II.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ paghing̃î ó paghirám ng̃ anó man, hal.: sa hing̃î ay hing̃ín, sa hirám ay hiramín, sa utang ay utang̃in, atbp.

III.--Ang mg̃a salitâng pangtayô sa pag-áarì (ó pronombre posesivo) ay magagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _in_, na nagkakahulugán ng̃ pag-arì ng̃ anó man, hal.: sa _akin_ ay _akinin_, sa _iyó_ ay _iyuhin_, sa _kanyá_ ay _kanyahín_, sa _atin_ ay _atinin_, sa _inyó_ ay _inyuhin_, atbp.

IV.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagkain ó pag-inóm ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, ay binabaybáy sa _in_, hal.: sa kain ay kainin ó kanin, sa lamon ay lamunin, sa inóm ay inumin, sa higop ay higupin, sa tunggâ ay tunggâin, sa hithít ay hithitín, sa tagáy ay tagayin, atbp.

V.--Ang mg̃a salitâng ugát na may kátuturán ng̃ pagtawag ó pagsundô sa sino man, ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa tawag ay tawagin, sa sundô ay sundùín, sa kaon ay kaunin, atb. Kung minsan ang iláng ugát na sakláw nitóng pagtawag ó pagsundô ay binabaybáy sa _an_, gaya ng̃ kawáy ay kawayán, ng̃ sutsót ay sutsután, atbp.

VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na may kahulugán ng̃ pag-akit ó pag-alók ng̃ isá sa isá ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa pigíng ay piging̃ín, sa akit ay akitin, sa alók ay alukín, atbp.

VII.--Ang mg̃a ugát na nagtatagláy ng̃ kahulugán ng̃ paghanap ó pagsaliksík ng̃ anó man, ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa hanap ay hanapin, sa halihaw ay halihawin, sa saliksík ay saliksikín, sa apuhap ay apuhapin, sa kapâ ay kapâin, sa salát ay salatín, atbp.

VIII.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kahulugá’y pagkibô ó paggaláw ng̃ anó man, hal.: sa kibô ay kibùin, sa galáw ay galawín, sa luglóg ay luglugín, sa alók ay alukín, sa kundáy ay kundayin, atbp.

IX.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y pagdadalá ó pagpapasán ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, hal.: pasán, pasanín; dalá, dalhín; tagláy, taglayín; kilik, kilikin; kalong, kalung̃in; buhat, buhatin; atbp.

X.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagtanggáp ng̃ anó man, hal.: tanggáp, tanggapín; sahod, sahurin; sambót, sambutin; salubong, salubung̃in; atbp.

XI.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y nagbabadyá ng̃ mg̃a paraán sa paghuli ng̃ anó mang hayop na gumagalà sa lupà at sa himpapawíd, hal.: sa batíng ay bating̃ín, sa sumpít ay sumpitín, sa silò ay silùin, sa baríl ay barilin, sa bató ay batuhín, atbp.

XII.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a ugát na ang kahulugá’y nagbabadyá ng̃ mg̃a kaparaanáng ginagawâ sa paghuli ng̃ mg̃a isdâ ó ng̃ mg̃a hayop na tumatahán sa tubig, hal.: sa lambát ay lambatín, sa dalá ay daláhin, sa bing̃uwít ay bing̃uwitín, sa lambóng ay lambung̃ín, sa siík ay siikin, sa salapáng ay salapang̃ín.

XIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a gawî ng̃ damdamin ay maáarìng gamitin sa _in_ kailan ma’t ang kahulugá’y pakabíg sa gumagawâ, hal.: tanáw, tanawín; panoód, panoorin; ling̃ón, ling̃unin; ding̃ig, ding̃igín ó dinggín; lasáp, lasapín; namnám, namnamín; amóy, amuyín; singhód, singhurin; hipò, hipùin; damá, damahín ó damhín; atbp. Marami rin ang ginágamit sa _an_ ukol sa bagay na itó, gaya ng̃ ting̃ín ay tingnán; tikím, tikmán; pakinig, pakinggán; atbp.

XIV.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pag-íisip, pag-alala at pag-ibig ay ginágamit din sa _in_, hal.: isipin, kurùin, buhayin, usisàin, alalahanin, gunítâín, panimdimín, ibigin, nasàin, irugin, sintahín, naisin, atbp.

XV.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagputol, pagtimbáng at pagsukat ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa putol ay putulin, sa tagâ ay tagâin, sa tabas ay tabasin, sa palakól ay palakulín, sa lagarì ay lagarìin, sa timbáng ay timbang̃ín, sa taya ay tayahin, sa balak ay balakin, sa takal ay takalin, atbp.

XVI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ pagsirà ó paggibâ ó paglupít ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa sirà ay siràin, sa gibâ ay gibâin, sa sunog ay sunugin, sa guhô ay guhùin, sa patáy ay patayín, sa sundáng ay sundang̃in, sa gulok ay gulukin, atbp. May ilán ding binabaybáy sa _an_, gaya sa sugat ay sugatan, atbp.

XVII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na karaniwan ay nagagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _in_ na nagkakahulugán ng̃ paggawâ sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá; hal.: sa barò ay barùin, sa salawál ay salawalín, sa balabal ay balabalin, sa tungkód ay tungkurin, sa bahay ay bahayin, sa payong ay payung̃in, atbp.

XVIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pagbilang ay maáarì ring gawíng pangwatas dito sa _in_, at kung magkaganitó’y nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó man sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá, gaya sa isá ay isahín, sa dalawá ay dalawahín, sa limá ay limahín, sa sampuô ay sampùin, atbp.

XIX.--Ginágamit ang _in_ sa pagtiyák ng̃ ibá’t ibáng sakít na dinaramdám, hal.: sa lagnát ay lagnatín, sa hikà ay hikàin, sa ng̃iki ay ng̃ikihin, sa ubó ay ubuhín, sa iti ay itihin, sa sikmurà ay sikmuràin, sa bulutong ay bulutung̃ín, sa kólera ay kolerahín atbp.

XX.--Nagsusulit ng̃ pagkakáwang̃ís ó pagkayarì, kailan ma’t tumutukoy sa panahóng nakaraán, hal.: sa saging ay sinaging, sa duhat ay dinuhat, sa santól ay sinantól, sa sampalok ay sinampalok, sa gulay ay ginulay, sa bataw ay binataw, atbp.

XXI.--Ang mg̃a salitâng pangturing ay nágagawâng pangwatas dito sa anyông _in_, hal.: mahál, mahalín; magandá, magandahín; masamâ, masamâin; mabuti, mabutihin; matamís, matamísin; atbp.

XI KABANATA

Ang pangtiyák na anyông “I”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _i_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _i_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _i_ sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy ng̃ anyông itó?

N. Kung ang _in_ ay siyáng káunáunahan sa mg̃a anyông pangtiyák ng̃ mg̃a pangwatas tagalog, ang _i_ namá’y hindî nagigíng hulí sa kanyá kung isusumag din lamang sa daládaláng káhalagahán, kung kayâ’t ang anyông itó ay siyáng nábibilang na pang̃alawáng urì sa mg̃a pangtiyák na anyô.

MG̃A PÁTAKARÁN SA PAGBABAYBÁY

G. Sa pagbabaybáy nitóng anyông _i_ ¿alín namán ang mg̃a pátakaráng dapat taluntunín?

N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód sang-ayon sa pagkakabaibaitang na dapat gawín:

1.--Ang _pangbadyá_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na _i_, gaya ng̃ _ibilí_, _isulat_.

2.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig_ ay binubuô ng̃ ugát na sinising̃itan ng̃ _in_ sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg, sakâ inúulit ó dinadalawá ang unang pantíg ng̃ ugát, bukód pa ang pag-áangkáp ng̃ anyông _i_, gaya ng̃ _ibiníbilí_, _isinusulat_.

3.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô lamang ng̃ ugát na may pangsing̃it na _in_ at sakâ may pang-angkáp na anyông _i_, gaya ng̃ _ibinilí_, _isinulat_.

4.--Ang _panahóng nakaraán na_ ay binubuô nitóng panahóng nakaraán at sakâ sinusundán ng̃ _na_, gaya ng̃ _ibinilí na_, _isinulat na_.

5.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát, sakâ inúulit ang unang pantíg nitó at bago ináangkapán ng̃ anyông _i_, gaya ng̃ _ibíbilí_, _isusulat_.

6.--Ang _pang-utos_ ay ginágamit ang sa pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na may pang-angkáp na _i_, gaya ng̃ _ibilí_, _isulat_, atbp.

7.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sa una’y nilálagyán ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung ibinibilí_, _kung isinusulat_.

8.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig at nilálagyán ng̃ _kung_ sa una, gaya ng̃ _kung ibinilí_, _kung isinulat_.

9.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô rin ng̃ haharapín ng̃ panghiwatig at may _kung_ sa una, ó gaya ng̃ _kung ibíbilí_, _kung isusulat_.

G. ¿Paano ng̃ayón ang hugis ng̃ pagbabaybáy sa anyông pangtiyák na _i_?

N. Sa pagbabaybáy nitó ay kuning halimbawà ang ugát na _bilí_ at sakâ angkapán itó ng̃ anyông _i_ na nagigíng pangwatas na _ibilí_ na siyáng pangtiyák ng̃ _bumilí_ at _magbilí_ na binaybáy sa _um_ at _mag_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “I”.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Ibilí. Panghiwatig Kasalukuyan Ibiníbilí. „ Nakaraán Ibinilí. „ Nakaraán na Ibinilí na. „ Haharapín Ibíbilí. Pang-utos Ibilí. Pangsukob Kasalukuyan Kung ibiníbilí. „ Nakaraán Kung ibinilí. „ Haharapín Kung ibíbilí.

G. ¿Walâ bagáng pásubalì (ó excepción) ang mg̃a pátakaráng itó sa pagbabaybáy?

N. Mayroón pò, at isáng pásubalìng lalòng mahalagá kay sa _in_, isáng pásubalìng dapat matantô at dapat sundín, sapagkâ’t natutung̃od sa ikagagandá at ikagagaán sa pagbigkás ng̃ ating mg̃a salitâ.

G. ¿Paano ang dapat itakdâng pásubalì?

N. Itóng sumúsunód: Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal), ó sa mg̃a pangtinig na _h_, _l_, _w_, at _y_, ay may ibáng hugis ng̃ pagbubuô kailan ma’t tumutukoy sa mg̃a panahóng kasalukuyan (ó presente) at nakaraán (ó pasado) at sa mg̃a sakláw nitó, ibáng hugis na ang _in_ ay dapat gawíng _ni_ sang-ayon sa kinagawìán at gayón sa ikagagaán ng̃ pagsambít at ikagagandá ng̃ mg̃a salitâ. Dapat matantô na ang anyông _i_ ay hindî nátitinag sa talagáng kinalalagyán niyá. Dapat ding matantô na ang ibá’t ibá pang panahón ay dapat isunód sa talagáng tuntunin ng̃ anyông _i_.

Náitó sa kasunód ang isáng tálâán ng̃ mg̃a ugát na nátatakdâ sa pásubalì, at upáng lumiwanag ay marapat pag-agapayanin ang dalawáng tuntunin, gayón ang mg̃a ugát at mg̃a panahóng kinaúukulan ng̃ bawà’t isá.

_Ugát._ _Panahón._ _Pangkalahatán._ _Pásubalì._

Alay Kasalukuyan. Iinaalay. Iniáalay. „ Nakaraán. Iinalay. Inialay. Ilag Kasalukuyan. Iiniilag. Iniíilag. „ Nakaraán. Iinilag. Iniilag. Utang Kasalukuyan. Iinuutang. Iniúutang. „ Nakaraán. Iinutang. Iniutang. Habol Kasalukuyan. Ihinahabol. Iniháhabol. „ Nakaraán. Ihinabol. Inihabol. Luhog Kasalukuyan. Ilinuluhog. Inilúluhog. „ Nakaraán. Ilinuhog. Iniluhog. Wakwák Kasalukuyan. Iwinawakwák. Iniwáwakwák. „ Nakaraán. Iwinakwák. Iniwakwák. Yapós Kasalukuyan. Iyinayapós. Iniyayapós. „ Nakaraán. Iyinapós. Iniyapós.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “I”

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông _i_?

N. Itóng anyông _i_ ay isá ring makabuluháng anyô sa mg̃a pangtiyák at isá rin sa madalás gamitin sa mg̃a pangwatas tagalog. Ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.--Ginágamit itóng anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ pagtatapon ó paghahagis ng̃ anó man, hal.: sa tapon ay itapon, sa buhos ay ibuhos, sa hagis ay ihagis, sa hulog ay ihulog, sa bulíd ay ibulíd, sa pukól ay ipukól, sa bató ay ibató, sa suka ay isuka, sa luwâ ay iluwâ, sa uhô ay iuhô, sa bubô ay ibubô, atbp.

II.--Ginágamit ang anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagsusulit ng̃ pagpupunlâ ó pagtataním ng̃ anó man kailan ma’t ipinangtitiyák, hal.: sa taním ay itaním, sa punlâ ay ipunlâ, sa hasík ay ihasík, sa tubò ay itubò, sa baón ay ibaón, sa sabog ay isabog, atbp.

III.--Ginágamit din ang anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagpapahayag ng̃ pagkakalat ó pagpapálaganap ng̃ anó man kailan ma’t ipinangtitiyák, hal.: sa kalat ay ikalat, sa laganap ay ilaganap, sa sambulat ay isambulat, sa bulaksák ay ibulaksák, atbp.

IV.--Ginágamit din ang anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ paghahalò ó pagsasahók ng̃ anó man kailan ma’t pangwatas na ipinangtitiyák, hal.: sa halò ay ihalò, sa sama ay isama, sa sahók ay isahók, sa kanáw ay ikanáw, sa sawsáw ay isawsáw, sa lahók ay ilahók, atbp.

V.--Nagagawâng pangtiyák na pangwatas dito sa _i_ ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ pagtutulad ó pagtitimbáng ng̃ isáng bagay sa kapuwà bagay, hal.: sa tulad ay itulad, sa paris ay iparis, sa gaya ay igaya, sa para ay ipara, sa wangkî ay iwangkî, sa mukhâ ay imukhâ, sa bagay ay ibagay, sa gagád ay igagád, sa timbáng ay itimbáng, sa pantáy ay ipantáy, sa tumbás ay itumbás, atbp.

VI.--Nagagawâ ring pangtiyák na pangwatas sa _i_ ang mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pagsasalitâ ó pagsasaysáy at pagtuturò, hal.: sa saysáy ay isaysáy, sa tanóng ay itanóng, sa sagót ay isagót, sa bulóng ay ibulóng, sa sumbóng ay isumbóng, sa balità ay ibalità, sa anás ay ianás, sa turò ay iturò, sa aral ay iaral, atbp. Kung minsan ang mg̃a pangwatas na pangbalak na binaybáy sa _mag_ ay ginagawâng pangtiyák sa pamamagitan ng̃ pangtiyák nitó, hal.: sa salitâ ay ipagsalitâ, sa wikà ay ipagwikà, atbp.

VII.--Sa anyông _i_ ay nagagawâ ring pangtiyák na pangwatas ang mg̃a nagbabadyá ng̃ pagbibilí ó paghahandóg ng̃ anó man, hal.: sa lakò ay ilakò, sa tindá ay itindá, sa handóg ay ihandóg, sa alay ay ialay, sa gawad ay igawad, atbp. Binabaybáy rin ang ilán sa pangtiyák na _ipag_ na siyáng katugmâ ng̃ _mag_, hal.: sa bilí ay ipagbilí, sa amot ay ipag-amot, sa kaloób ay ipagkaloób, sa biyayà ay ipagbiyayà, atbp.

VIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ paglalagáy sa isáng poók ó dako ng̃ anó man ay nagagawâng pangtiyák dito sa anyông _i_, hal.: sa lagáy ay ilagáy, sa lantád ay ilantád, sa bunyág ay ibunyág, sa bilád ay ibilád, sa patong ay ipatong, sa sing̃it ay ising̃it, sa siksík ay isiksík, sa salong ay isalong, sa gatong ay igatong, sa tapal ay itapal, atbp.

XII KABANATA

Ang pangtiyák na anyông “AN”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _an_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _an_ ang pangwatas na may sugpóng na _an_ sa salitâng ugát.

G. ¿Mahalagá rin bagá ang pangtiyák na anyông itó gaya ng̃ mg̃a anyông _in_ at _i_?

N. Sa mg̃a anyông pangtiyák, itóng _an_ ay siyáng ikatló sa bilang na siyáng ginágamit sa mg̃a pangwatas tagalog. Itóng _an_ ay malimit ding gamitin kaparis ng̃ dalawáng náuná sa kanyá, at isá rin sa maraming sakláw sa ating mg̃a salitâ.

G. ¿Paano ang paggamit dito sa anyông _an_?

N. Gaya rin ng̃ sa anyông _in_ na may dalawáng kaparaanán: Una, kung ang salitâng ugát ay nagtatapós sa pangtinig (ó consonante) ó kayâ’y sa ting̃ig (ó vocal) na may kudlít na banayad (`) ó salakót (^) ay ginágamit ang _an_, gaya sa _tapon_ ay _tapunAN_, sa _susì_ ay _susìAN_, sa _tapî_ ay _tapîAN_, atbp. Ikalawá, kung ang ugát ay nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na walâng kudlít, ó kayâ’y sa ting̃ig na may kudlít na mariín (´), ang anyông _an_ ay dapat gawíng _han_, gaya sa _parusa_ ay _parusaHAN_, sa _kasi_ ay _kasiHAN_, sa _tindí_ ay _tindíHAN_, atbp.

G. ¿Mayroón din bang nangyayaring pagkakabago ukol sa pagsusugpóng ng̃ _an_ sa salitâng ugát?

N. Mayroón pò, at ang mg̃a pagkakabagong itó’y katulad din ng̃ nangyayari sa _in_. Dapat din ditong itanghál ang mg̃a tuntunin nitóng _an_, upáng mákilala ang ganáng kabaguhan nitó.

_Una._--Kung _e_ ang katapusáng titik ng̃ ugát ay dapat gawíng _i_, gaya sa _gabe_ ay _gabihán_, sa _page_ ay _pagihán_, sa _kapé_ ay _kapihán_, atbp.

_Ikalawá._--Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay may _e_ na pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang náturang _e_ ay dapat gawíng _i_ gaya sa _kiskés_ ay _kiskisán_, sa _tites_ ay _titisan_, atbp.

_Ikatló._--Kung _ó_ ang katapusáng titik ng̃ ugát ay dapat gawíng _u_, gaya sa _dulo_ ay _duluhan_, sa _asó_ ay _asuhán_, sa _bató_ ay _batuhán_, sa _tampó_ ay _tampuhán_, atbp.

_Ikaapat._--Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay may _o_ na pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang násabing _o_ ay dapat gawíng _u_, gaya sa _amóy_ ay _amuyán_, sa _utos_ ay _utusan_, sa _kutós_ ay _kutusán_, sa _subok_ ay _subukan_, atbp.

_Ikalimá._--Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay nagtatapós sa _ad_, _ed_, _id_, _od_, ó _ud_, na maáarìng baybayín sa _an_, ang _d_ ay dapat gawíng _r_ sang-ayon sa pátakaráng sinúsunód ukol sa bagay na itó; gaya sa _bayad_ ay _bayaran_, sa _gilíd_ ay _gilirán_, sa _tingkád_ ay _tingkarán_. Ang _d_ ay hindî nagbabago kung minsan, at kung magkaganitó’y kailang̃an namáng mawalâ ang _i_ ó ang _o_ sa mg̃a salitâng nagtatapós sa _id_ ó _od_, gaya sa _masíd_ ay _masdán_, sa _sunód_ ay _sundán_, atbp.

Dapat din namáng mabatíd na ang unang dalawáng tuntunin ay bihibihiràng mangyari, sapagkâ’t sa ating wikà ay kauntî ang mg̃a salitâng mayroóng _e_ sa katapusáng pantíg ng̃ mg̃a salitâng ugát, gaya ng̃ matatantô sa ikaapat na bahagi ng̃ Balarilàng itó.

MG̃A PANUTO SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Alín ang mg̃a panuto nitóng anyông _an_ na dapat alituntunín sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Itóng anyông _an_ ay walâng maraming pagkakabagobagong nangyayari, at dahil dito ay dî na kailang̃ang isáisáhín ang tuntunin ng̃ kaniyakaniyáng panahón at gayón din ng̃ ayos.

Dapat lamang matantô, na ang _an_ ay palagìng sinusugpóng sa salitâng ugát na ibig baybayín, at sa kasalukuyan (ó presente) at mg̃a nakaraán (ó pretérito) ay kailang̃ang isunód sa _in_ kung pano ang pagkakabuô nitó, ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ ugát sa panahóng haharapín (ó futuro), at káhulíhuliha’y dapat isugpóng sa ugát ang _an_ ó _han_ sa pangbadyá at pang-utos.

Baybayín natin itóng anyông _an_ sang-ayon sa mg̃a tuntuning ipináalala, at ilagáy nating halimbawà ang ugát na _sulat_ at sakâ itó sugpung̃án ng̃ _an_ na nagigíng pangwatas na _sulatan_ na siyáng pangtiyák ng̃ _sumulat_ na binaybáy sa _um_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “AN”

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Sulatan. Panghiwatig Kasalukuyan Sinusulatan. „ Nakaraán Sinulatan. „ Nakaraán na Sinulatan na. „ Haharapín Susulatan. Pang-utos Sulatan. Pangsukob Kasalukuyan Kung sinusulatan. „ Nakaraán Kung sinulatan. „ Haharapín Kung susulatan.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “AN”

G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntunin sa paggamit nitóng anyông _an_?

N. Itóng _an_ ay siyáng ikatló sa bilang ng̃ mg̃a anyông pangtiyák, at dahil dito’y hindî mapag-áalinlang̃anang sambitin na siyá’y isá rin sa mg̃a nagbibigáy ng̃ malakíng tulong sa mg̃a pangwatas na hindî tiyák sa ating sariling wikà. Itóng mg̃a sumúsunód ang mg̃a pátakarán ng̃ sa kanyá’y paggamit: