# Balarilang Tagalog ## Part 3 Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/balarilang-tagalog-45007/index.md N. Ang tuntuning pangkalahatáng sinúsunód natin ay itó: “ang isáng pangtinig (ó consonante) ay hindî dapat mádikít sa kapwà pangtinig: kailang̃ang ang isá’t isá ay bigkasíng malinaw at magkahiwaláy”. Halimbawà: hindî dapat bigkasíng _tu-dlíng_, _ku-dlít_, _ta-gláy_, _a-klát_, _ba-klád_ atbp., na ang dalawáng pangtinig (ó consonante) ay magkasiping ó magkadikít sa isáng pantíg, kundî ang nárarapat ay _tud-líng_, _kud-lít_, _tag-láy_, _ak-lát_, _bak-lád_. VI KABANATA Hinggíl sa mg̃a diptongo GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _diptongo_? NAG-AARAL. Tinátawag na diptongo, ang isáng pantíg (ó sílaba) na kinaroroonán ng̃ dalawáng ting̃ig (ó vocal) na magkasiping at ibinibigkás lamang ng̃ íisá. G. ¿May diptongo bagá sa ating wikà? N. Sa mg̃a salitâng wagás na tagalog ay walâ isá mang diptongo, kahì’t na magkasiping ang dalawáng ting̃ig (ó vocal); hal.: _nais_, _pain_, _kain_, _tao_, atbp. G. Sa pag-ilag sa diptongo, ¿anó tulóy ang nákaugaliáng gawín sa mg̃a salitâng ang dalawáng ting̃ig ay magkasiping? N. Nákaugalián na tulóy sing̃itan ng̃ _y_ ó _w_ sa mg̃a salitâng warìng may diptongo; hal.: _buwán_ (buan), _tuwâ_ (tuâ), _biyák_ (biák), _tiyáp_ (tiáp), atbp. na paraparang binibilang sa tigalawáng pantíg. G. ¿Marapat ba tayong tumanggáp ng̃ diptongo? N. Oo pò, nárarapat; at ang pagtanggáp na itó’y tang̃ìng manggagaling sa mg̃a salitâng hirám na may diptongo. G. ¿Anó ang mápapalâng kabutihan sa ganitóng pagtanggáp? N. Sa bagay na itó’y maiilagan ang pagkakáyuwis (ó confusión) sa pagkakásiping ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) ng̃ mg̃a salitâ, paris ng̃ _nais_, _pain_, atbp., at sa pagduduób ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) ng̃ mg̃a anyô (ó partícula), gaya ng̃ _Iulat_, _MAinggitin_, _MAGSIambâ_. G. ¿Iláng diptongo lamang ang dapat tanggapín? N. Pitó: _ia_, _ie_, _io_, _iu_, _ua_, _ue_ at _ui_. G. Tungkól sa ganitóng pagtanggáp, ¿may panuto rin bang dapat itatág? N. Mayroón pò: ng̃unì’t dapat alamíng ang panutong itó’y isá lamang pásubalì (ó excepción) at hindî pangkalahatán (ó en general). G. ¿Paano ang panutong dapat sundín? N. Ganitó: “Ang mg̃a diptongong tagalog ay nanggagaling sa mg̃a salitâng hirám sa ibáng wikà na ináarì natin at nagpapásimulâ sa mahihinàng ting̃ig (ó vocales débiles), at ang mg̃a diptongong itó ay pitó: _ia_, _ie_, _io_, _iu_, _ua_, _ue_ at _ui_.” Halimbawà: _Prosodia_, _Nobiembre_, _silabario_, _siudád_, _kuaderno_, _kueba_, _huebes_, _hesuita_, at ibá pa[9]. G. ¿Paano ang gagawín sa mg̃a salitâng hirám na nagdudulo ng̃ _ía_ at ng̃ ibá pang magkakabít ang dalawáng ting̃ig na hindî namán diptongo? N. Kung ating isusulat ang mg̃a salitâng gangganitó ay dî nárarapat baguhin, at dapat matantô na sa atin ma’y hindî rin diptongo, hal.: _María_, _Heograpía_, _Ortograpía_, atbp. G. ¿Paano ang pagkakasunódsunód sa pagbigkás ng̃ limáng ting̃ig (ó vocal), sang-ayon sa kanyáng baitang na sinúsunód? N. Ganitó: _a_, _e_, _i_, _o_, _u_. G. ¿Paano namán ang pagkakaayawayaw na sinúsunód hinggíl sa tunóg at lakás ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal)? N. Ganitó: _a_, _o_, _e_, _i_, _u_. G. ¿Alín sa kanilá ang tinátawag na _malalakás na ting̃ig_ (ó vocales fuertes)? N. Ang tatlóng náuuná ó kayâ’y ang _a_, _o_ at _e_. G. ¿Alín namán ang _mahihinàng ting̃ig_ (ó vocales débiles)? N. Ang dalawáng náhuhulí ó kayâ’y ang _i_ at _u_. TALABABÂAN [9] Ang panutong itó’y sinipì ko sa matalinong kasapì sa “Samahán ng̃ mg̃a Mánanagalóg” na si G. Eusebio Daluz, na siyáng kasang-ayon ko sa palagáy ukol sa pagtanggáp ng̃ diptongo sa Wikàng Tagalog na nagbubuhat sa mg̃a salitâng hirám. Sa ganitóng pangyayari ay mápapawì namáng dî sásala ang ginagawâng pagsising̃it ng̃ _y_ sa mg̃a pang̃ung̃usap na hirám, paris sa halimbawà ng̃ _Diyós_, _Munisipiyo_, _Huliyo_, atbp. ay dapat gawíng ganitó: _Dios_, _Munisipio_, _Hulio_. Gayón din ang dapat másabi hinggíl sa mg̃a salitâng sinising̃itan ng̃ _w_, gaya sa halimbawà ng̃ _huwebes_, _hesuwita_, _kuwento_, _kuwaderno_, ay dapat gawíng _huebes_, _hesuita_, _kuento_, _kuaderno_. VII KABANATA Sa mg̃a pang̃ung̃usap ó salitâ GURÒ. ¿Anó ang pang̃ung̃usap ó salitâ? NAG-AARAL. Alín mang tunóg, magíng isá itó at magíng marami man na ibinibigkás ang isáng pagkukurò (ó idea) ay tinátawag na pang̃ung̃usap ó salitâ. G. ¿Iláng pantíg (ó sílaba) ang kailang̃an upáng bumuô ng̃ isáng pang̃ung̃usap? N. Mangyayaring magíng isá, dalawá ó ilán mang pantíg; hal.: _ó_, _alíw_, _salapî_, _pagsisisi_. G. ¿Anóanóng pamagát ang ikinakapit sa mg̃a salitâ sang-ayon sa ginagawâng pagdidiín? N. Ang mg̃a tinátawag na _pabiglâ_ (ó aguda), _pábanayad_ (ó grave), _pabagsák_ (ó esdrújula) at _pásagitsít_ (ó sobresdrújula). G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ salitâng tinátawag na pabiglâ (ó aguda)? N. Tinátawag na salitâng pabiglâ, yaóng idinidiín ang pagsasalitâ sa hulíng pantíg; hal.: _badyá_, _bagsák_, _bulíd_, _tamís_, _alíw_, _taksíl_, atbp. G. Ang salitâng pábanayad (ó grave), ¿anó ang kátuturán? N. Tinátawag na salitâng pábanayad yaóng idinidiín ang pagbigkás sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: _nayon_, _sabi_, _bayan_, _tao_, _sulat_, _basa_, atbp. G. Ang salitâng pabagsák (ó esdrújula), ¿anó namán? N. Yaóng pang̃ung̃usap na idinidiín ang pagsasalitâ sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg; hal.: _úlirán_, _líbing̃an_, _típanan_, atbp. G. ¿At ang salitâng pásagitsít (ó sobresdrújula)? N. Yaóng pang̃ung̃usap na idinidiín ang pagbigkás sa ikaapat, ikalimá, ó ikailán mang hulí ng̃ pantíg; hal.: _pátakarán_, _páhayagán_, _mánanagalóg_, _mánanalaysáy_. VIII KABANATA Ukol sa diín (ó acento prosódico) GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _diín_ (ó acento prosódico)? NAG-AARAL. Ang biglâng pagbigkás ó kayâ’y ang pagdidiíng ginagawâ sa gayó’t ganitóng ting̃ig ng̃ pantíg kung binibigkás ang isáng salitâ ó pang̃ung̃usap. G. ¿Anó namán ang tinátawag na _kudlít_ (ó acento ortográfico)? N. Tinátawag na kudlít ang tandâ na malimit gamitin sa pagsulat na siyáng pinakasagisag ó larawan ng̃ gayóng pagdidiíng ginagawâ. G. ¿Anó ang kaibahán ng̃ _diín_ sa _kudlít_? N. Na, ang _diín_ ay siyáng ginágamit sa pagbigkás, at ang _kudlít_ ay sa pagsulat. Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng nagtatagláy ng̃ kudlít ay nagtatagláy rin namán ng̃ diín, hal.: _sibád_, _tugtóg_, _tamís_. Ng̃unì’t ang salitâng may tagláy na diín, kadalasá’y walâng kudlít; hal.: _bahay_, _nayon_, _tao_. G. Ang pagdidiín sa mg̃a salitâ, ¿sa anó nabábahagi? N. Gaya na ng̃ sinabi, ang mg̃a salitâ ay nabábahagi sa tinátawag na _pabiglâ_ ó pagbigkás na mariín sa hulíng pantíg, _pábanayad_ ó pagbigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg, _pabagsák_ ó pagdidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, at _pásagitsít_ ó pagdidiín sa ikaapat ó ikalimáng hulí ng̃ pantíg. G. ¿Mayroón bagáng mg̃a tuntuning sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng _pabiglâ_ (ó aguda)? N. Marami pò, at itóng mg̃a sumúsunód: _Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _bulíd_, _sigíd_, _bayáw_, _sabík_, _baníg_, _apí_, _bibíg_, _sapúl_, _tamís_, _mahál_, _tunóg_, _amá_, _isá_, _gabí_, _iná_, _kapatíd_, _dalawá_, _halagá_, at ibá’t ibá pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg. _Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog na ang katapusáng ting̃ig (ó vocal) ay pinang̃ung̃unahan ng̃ dalawáng pangtinig (ó consonante), ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg; hal.: _biNLíd_, _biGKís_, _suBSób_, _buGTóng_, _yuPYóp_, _haGDán_, _siKSík_, _aKYát_, _paTLáng_, _tuKLóng_, _tuDYó_, _tuKSó_, _linGGó_, _baGSák_, _tuKTók_, atbp. _Ikatló._--Ang mg̃a salitâng nátatapos sa _iya_, _iyo_, _uwa_, _uwi_, may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay dapat bigkasíng mariín sa hulíng pantíg, hal.: _tiyáp_, _liyó_, _buwán_, _buwíg_, atbp. _Ikaapat._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng nagtatapós sa tambál na ting̃ig (ó vocal) may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay binibigkás din ng̃ mariín; hal.: _paá_, _tiím_, _diín_, _doón_, _loób_, _noó_, _totoó_, _alapaáp_, atbp. _Ikalimá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng gaya ng̃ _ag-ág_, _ig-íg_, _iw-íw_, _is-ís_, _al-ál_, _ang-áng_, at ibá pang gangganitó, ay binibigkás ding mariín ang hulíng pantíg; hal.: _anag-ág_, _paig-íg_, _aliw-íw_, _alis-ís_, _buhalhál_, _paang-áng_. _Ikaanim._--Ang mg̃a salitâng nagtatapós sa _ab_ ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg, hal.: _sukáb_, _salakáb_, _sabsáb_, _lagabláb_.[10] G. ¿Alín namán ang mg̃a panutong sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng _pábanayad_ (ó grave)? N. Ang mg̃a sumúsunód: _Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _simoy_, _sabi_, _basa_, _sulat_, _tao_, _sisi_, _nayon_, _bayan_, _sulit_, _bahay_, _kasama_, _karayom_, at ibá pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg. _Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawá ó tatlóng pantíg, at ang mg̃a salitâng itó’y nagtatagláy sa katapusán ng̃ kudlít na banayad (ó acento grave) ay binibigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: _wikà_, _nasà_, _batì_, _lahì_, _pusò_, _pakò_, _sariwà_, _timawà_, _lagarì_, _bighanì_, _pintuhò_, _pang̃akò_, atbp. G. ¿Alín ang mg̃a tuntunin ukol sa mg̃a salitâng _pabagsák_ (ó esdrújula)? N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód: _Una._--Ang mg̃a salitâng paris ng̃ _bíhirà_, _dálitâ_, _káhimán_, _kápitan_, at ibá pang paris nitó ay binibigkás na mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg. _Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg gaya ng̃ _anás_, _bulóng_, _libíng_, atbp. na mg̃a salitâng pabiglâ ó mariín kung bigkasín sa hulíng pantíg at sa hulí’y dinagdagán ng̃ _an_ ó _han_ ay binibigkás na mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, hal.: _ánasan_, _búlung̃an_, _líbing̃an_, _áliwan_, _búgtung̃an_, _sígiran_, _lúksuhan_, atbp. _Ikatló._--Ang ilán sa mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg gaya ng̃ _ibig_, _nais_, _sabi_, _bulíd_, _hiláw_, _mahál_, atbp. na pinang̃ung̃unahan ng̃ anyô (ó partícula) _ma_ ó _na_ ay binibigkás ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, hal.: _máibig_, _mánais_, _másabi_, _máhiláw_, _mámahál_, _mábulíd_, _másabi_, _máibig_, _náturan_, _nábulong_, _nábasa_, _nákain_, atbp. _Ikaapat._--Ang karamihan ng̃ mg̃a salitâng nagpapásimulâ sa _ka_ at nagtatapós sa _an_ ó _han_ gaya ng̃ _katíbayan_, _kagáling̃an_, _katípunan_, _kabánalan_, _kagándahan_, _kamáhalan_, at ibá pang gangganitó ay binibigkás ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg. G. ¿Alín ang mg̃a panutong dapat sundín ukol sa mg̃a salitâng _pásagitsít_ (ó sobresdrújula)? N. Ang mg̃a panutong sumúsunód: _Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _súliranín_, _pátakarán_, _mánunulát_, _paláisipán_, _palátuntunán_, _mánanagalóg_, _mámamahayág_, _mánanalaysáy_, atbp., ay binibigkás na mariín sa ikaapat at ikalimáng hulí ng̃ pantíg. _Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg gaya ng̃ _himagsík_, _sigalót_, _himutók_, _halakhák_, atbp. na mariín ang pagbigkás sa katapusáng pantíg at dinaragdagán sa hulí ng̃ _an_ ay dapat bigkasíng mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg; hal.: _hímagsikan_, _sígalutan_, _hímutukan_, _hálakhakan_, atbp. _Ikatló._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg, gaya ng̃ _lagpás_, _alíw_, _bigkís_, _bulóng_, _utos_, _payo_, atbp. na pinang̃ung̃unahan ng̃ _pa_ at dinuduluhan ng̃ _an_ ó _han_ ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg; hal.: _pálagpasán_, _páaliwán_, _pábigkisán_, _pábulung̃án_, _páutusan_, _pápayuhan_, atbp. _Ikaapat._--Ang mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg, gaya ng̃ _lagarì_, _dalirì_, _sariwà_, atbp., na pinang̃ung̃unahan ng̃ _ma_ ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg, hal.: _malagarì_, _madalirì_, _masariwà_, atbp. _Ikalimá._--Ang mg̃a salitâng may dalawáng pantíg, gaya ng̃ _hulí_, _samâ_, _buti_, _wakás_, _linaw_, at ibá pang pawàng gangganitó, na may _ka_ sa una at _an_ ó _han_ sa hulí at sakâ inúulit ang buông pantíg ng̃ ugát, ay binibigkás ding mariín sa ikaanim na hulí ng̃ pantíg, hal.: _káhulíhulihan_, _kásamâsamâán_, _kábutibutihan_, _káwakáswakasan_, _kálinawlinawan_, atbp. TALABABÂAN [10] Ang limáng tuntuning náuuná ng̃ mg̃a salitâng pabiglâ ay sinipì ko kay G. Eusebio Daluz. IX KABANATA Tungkól sa paglilihim (ó sinalefa) GURÒ. ¿Anó ang _paglilihim_ (ó sinalefa)? NAG-AARAL. Ang pag-áalís ng̃ isá ó iláng titik sa mg̃a pang̃ung̃usap kailan ma’t naglalakip ang mg̃a itó. G. ¿Kailán nangyayari ang paglilihim? N. Ang paglilihim ay nangyayari sa mg̃a salitâng nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) at sa mg̃a pangtinig (ó consonante) _n_ at _w_, kailan ma’t ang sumúsunód dito’y ang pangbigkís (ó conjunción) _at_ at ang pang-anib (ó ligazón) _ay_. G. ¿Sa iláng tuntunin (ó regla) nábubuô ang paglilihim? N. Sa dalawá, at itóng mg̃a sumúsunód: _Una._--Pagkâ ang isáng pang̃ung̃usap ay nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) ó kayâ’y sa pangtinig na _w_ at ang sumúsunód dito’y ang pangbigkís _at_ ó ng̃ pang-anib _ay_, ay maáarìng alisín ang _a_ sa _at_ ó _ay_, pag-áalís na kailang̃ang pagitnâan ng̃ isáng panandâ (ó apóstrofo) upáng mákilala ang paglilihim. MG̃A HALIMBAWÀ Amá’_t_ iná Amá _at_ iná. Lalaki’_t_ babae Lalaki _at_ babae. Sampagita’_t_ kampupot Sampagita _at_ kampupot. Akó’_y_ tao Akó _ay_ tao. Siyá’_y_ marang̃ál Siyá _ay_ marang̃ál. Itó’_y_ magandá Itó _ay_ magandá. Ikáw’_t_ akó Ikáw _at_ akó. Araw’_t_ gabí Araw _at_ gabí. Ikáw’_y_ marunong Ikáw _ay_ marunong. Ang ilaw’_y_ maning̃as Ang ilaw _ay_ maning̃as. _Ikalawá._--Lahát ng̃ pang̃ung̃usap na nagtatapós sa _n_, at itó’y sumúsunód sa _at_ ó _ay_ ay maáarìng alisín ang násabing _n_, sakâ ang _a_ sa _ay_ ó _at_, na, kailang̃ang pagitnâan lamang ng̃ isáng panandâ (ó apóstrofo). MG̃A HALIMBAWÀ Baya’_t_ Pámahalàán Bayan _at_ Pámahalàán. Silang̃a’_t_ Kanluran Silang̃an _at_ Kanluran. Pang̃inoó’_t_ Alipin Pang̃inoón _at_ Alipin. Ang baya’_y_ harì Ang bayan _ay_ harì. Itóng halama’_y_ malusóg Itóng halaman _ay_ malusóg. Ang katwira’_y_ likô Ang katwiran _ay_ likô. G. ¿Sinúsunód bagá ang paglilihim sa tuwîtuwî na? N. Hindî pò: ang paglilihim ay lubhâng malayà: maáarìng sundín ng̃ isáng sumusulat at maáarì namáng huwág sang-ayon sa kanyáng káibigán. X KABANATA Hinggíl sa mg̃a pang-anib (ó ligazón) GURÒ. ¿Anó ang _pang-anib_ (ó ligazón)? NAG-AARAL. Tinátawag na pang-anib, ang iláng titik ó anyô (partícula) na siyáng naglalakip sa mg̃a pang̃ung̃usap na magkahiwaláy. G. ¿Bakit ginagawâ ang ganitóng paglalakip? N. Nang magkaroón ng̃ magandáng tunóg, lambíng at tamís ang mg̃a salitâ natin. G. ¿Ilán ang mg̃a pang-anib sa tagalog? N. Apat, at ganitó ang pagkakasunódsunód: _g_, _ng_, _na_, _ay_. G. ¿Kailán dapat gamitin ang _g_? N. Dapat gamitin ang _g_ kailan ma’t ibig paglakipin ang salitâng nagtatapós sa _n_ sa pang̃ung̃usap na sumúsunód. MG̃A HALIMBAWÀ Bayan dakilà Bayan_g_ dakilà Kundiman marikít Kundiman_g_ marikít Samahán Taga-ilog Samahán_g_ Taga-ilog G. ¿Saán ginágamit ang _ng_? N. Sa salitâng nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na ibig ilakip sa pang̃ung̃usap na sumúsunód. MG̃A HALIMBAWÀ Magandá babae Magandá_ng_ babae. Dakilà Mithî Dakilà_ng_ Mithî. Noó maaliwalas Noó_ng_ maaliwalas. Paá malakí Paá_ng_ malakí. G. ¿Saáng gamit ang _na_? N. Ang _na_ ay siyáng gamit kung ibig paglakipin ang salitâng nagtatapós sa pangtinig (ó consonante) na hindî _n_ sa kapwà salitâng sumúsunód. MG̃A HALIMBAWÀ Lang̃it mataás Lang̃it _na_ mataás. Ilog mababaw Ilog _na_ mababaw. Bundók matarík Bundók _na_ matarík. G. ¿Saáng gamit namán ang _ay_? N. Ang _ay_ ay siyáng naglalakip sa ng̃alang pangtukoy (ó nominativo de persona) sa salitâng sa kanyá’y sumúsunód na nagbabadyá ng̃ kalagayan. MG̃A HALIMBAWÀ Si Bathalà marunong Si Bathalà _ay_ marunong. Ang tao tao Ang tao _ay_ tao. Si Kikò dukhâ Si Kikò _ay_ dukhâ. IKALAWÁNG BAHAGI Pagkilala ó Analogía I KABANATA Ang Pagkilala at ang kaniyáng sakláw GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _Pagkilala_ (ó Analogía)? NAG-AARAL. Ang bahagi ng̃ Balarilà na nagtuturò’t nagpapakilala ng̃ káhalagahán at tungkulin ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap, tagláy ang kaniyáng pagkakabagobago at ang sariling kátuturán. G. ¿Anó ang pang̃ung̃usap ó salitâ? N. Isáng tunóg, ó kayâ’y kabuùan ng̃ mg̃a tunóg na ibinibigkás natin ang isáng pagkukurò. G. ¿Anó ang tinátawag na _kaisipán_ (ó oración) sa urì ng̃ Balarilà? N. Ang dalawá ó ang paglalakiplakip ng̃ mg̃a salitâ na nagbabadyá ng̃ isáng ganáp na pagkukurò ó ang nagtatagláy ng̃ isáng hustóng kahulugán. Halimbawà: _Akó’y susulat_; _siyá’y bumabasa_; _silá’y nag-áaral ng̃ Balarilà_. G. ¿Ilán ang mg̃a bahaging sakláw ng̃ kaisipán? N. Sa Wikàng Tagalog ay siyám lamang: _pang-akbáy_ (ó artículo), _pangdiwà_ (ó sustantivo), _pangturing_ (ó adjetivo), _pangtayô_ (ó pronombre), _pangwatas_ (ó verbo), _pangbago_ (ó adverbio), _pang-ukol_ (ó preposición), _pangbigkís_ (ó conjunción) at _pangdamdám_ (ó interjección). G. ¿Paano ang pagkakabagong nangyayari sa mg̃a bahaging itó ng̃ kaisipán? N. Ang mg̃a itó’y nagkakábagobago sa pamamagitan ng̃ dalawáng pang̃ulong kátawagán: _magbaling_ (ó declinar) at _magbaybáy_ (ó conjugar). G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _magbaling_? N. Dalhín sa ibá’t ibáng lagáy (ó caso) ang mg̃a salitâng pinagbábaling. G. ¿Alín ang mg̃a salitâng pinagbábaling? N. Ang _pang-akbáy_, ang _pangdiwà_, ang _pangturing_ at ang _pangtayô_. G. ¿Anó namán ang kátuturán ng̃ _magbaybáy_? N. Ilagáy sa ibá’t ibáng ayos (ó modo), panahón (ó tiempo), bilang (ó número) at katawán (ó persona), ó kayâ’y ang pagkakabagobagong nangyayari sa mg̃a salitâng binabaybáy. G. ¿Alín ang mg̃a salitâng binabaybáy? N. Ang tang̃ìng binabaybáy ay ang salitâng pangwatas; ng̃unì’t dapat alamíng sa Wikàng Tagalog ang alín mang pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán, lalòng lalò na ang pangdiwà, pangturing, pangbago at pangtayô ay maáarìng gawíng pangwatas at baybayín sa pamamagitan ng̃ tulong ng̃ ibá’t ibáng anyô (ó partícula). Lalòng maliliwanagan ang bagay na itó pagsapit sa kanyáng kinaúukulan. G. ¿Alín ang mg̃a salitâng hindî nátitinag (ó invariables)? N. Ang mg̃a salitâng mahirap ó talagáng hindî maáarìng baguhin ay ang pang-ukol (ó preposición), pangbigkís (ó conjunción) at pangdamdám (ó interjección). G. ¿Anó ang dapat mákilala ukol sa mg̃a salitâng pinagbábaling? N. Sa mg̃a salitâng pinagbábaling ay dapat mákilala ang _kiyás_ (ó género), ang _bilang_ (ó número) at ang _lagáy_ (ó caso). G. ¿Anó ang tinátawag na _kiyás_ (ó género)? N. Tinátawag na kiyás ang pagbabagong nangyayari sa Balarilà upáng matalastás kung ang isáng pang̃alan ng̃ tao, hayop ó bagay ay tumutukoy sa lalaki ó sa babae ó sa bagay. G. ¿Mayroóng ilán ang kiyás sa ating wikà? N. Tatló: _Kiyás lalaki_ (ó género masculino), _kiyás babae_ (ó género femenino) at _kiyás sa bagay_ (ó género neutro). G. ¿Anó ang _kiyás lalaki_? N. Ang náuukol sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó hayop na ang kahulugá’y nahihinggíl ó náuuwî sa kalálakihan, hal.: _Huan_, _amá_, _binatà_. G. ¿Anó namán ang _kiyás babae_? N. Ang tumutukoy sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó hayop na ang kátuturá’y náuukol sa kabábaihan, hal.: _Huana_, _iná_, _dalaga_, _binibini_. G. ¿Anó ang _kiyás sa bagay_? N. Ang náuukol sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay na hindî kiyás lalaki ni kiyás babae, gaya ng̃ aklát, _panulat_, _bulaklák_, _kahoy_, _bahay_, _tubig_, atbp. G. ¿Anó ang tinátawag na _bilang_ (ó número)? N. Tinátawag na bilang ang pagbabagong nangyayari sa Balarilà upáng mákilala kung ang isáng salitâ ay náuukol sa íisá ó maraming tao, hayop ó bagay. G. ¿Mayroóng ilán ang bilang? N. Dalawá: _bilang na íisá_ (ó número singular) at _bilang na dalawá ó marami_ (ó número plural). _Bilang na íisá_, ang tumutukoy sa pang̃alan ng̃ isáng tao, hayop ó bagay, hal.: _bahay_, _aklát_, _panulat_. _Bilang na dalawá ó marami_, ang tumutukoy sa pang̃alan ng̃ dalawá ó maraming tao, hayop ó bagay, hal.: _mg̃a bahay_, _mg̃a aklát_, _mg̃a panulat_. G. ¿Anó ang tinátawag na _lagáy_ (ó caso)? N. Ang kalagayan at mg̃a pangyayari na, matatagpùán sa kaisipán ang isáng salitâng pinagbábaling hinggíl sa kapwà salitâ. G. ¿Paano ang pagpapákilala ng̃ ganyáng kalagayan at mg̃a pangyayari? N. Sa ating wikà’y sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy (ó artículo) at mg̃a pang-ukol (ó preposición). G. ¿Ilán ang mg̃a lagáy sa Wikàng Tagalog? N. Tatló lamang ang sa kasalukuya’y ginágamit: _pangtukoy_ (ó nominativo), _pang-arì_ (ó genitivo) at _panglayon_ (ó acusativo). G. ¿Anó ang tungkulin ng̃ pangtukoy (ó nominativo)? N. Tukuyin ang pang̃ulo (ó sujeto) na siyáng nagbibigáy ng̃ kahulugán sa pangwatas (ó verbo), hal.: _Si Pedro_, _siná María_. G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ pang-arì (ó genitivo)? N. Ang náuukol sa pag-áarì, ó ang tumutukoy sa bagay na itó, hal.: _Ang aklát ni Lucio_; _ang kay Kikòng panulat_. G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ panglayon (ó acusativo)? N. Ang tumutukoy sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na siyáng tinutung̃o ó nilálayon ng̃ pangwatas, hal.: _Paroón ka kay Ricardo_; _maglakbáy tayo sa Bulakán_. II KABANATA Salitâng Pang-akbáy (ó Artículo) GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _salitâng pang-akbáy_? NAG-AARAL. Ang pang-akbáy ay isáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán (ó oración) na siyáng ipinang̃ung̃una ó ipinang-áakbáy sa salitâng pangdiwà (ó sustantivo) at pangturing (ó adjetivo) upáng mákilala ang kanyáng lagáy (ó caso) at bilang (ó número). Kung minsa’y ipinang-áakbáy rin sa ibá pang pangkát ng̃ kaisipán. G. ¿Ilán sa tagalog ang mg̃a salitâng pang-akbáy? N. Dalawá lamang: _si_ at _ang_. G. ¿Anó ang kátawagáng dapat ikapit sa dalawáng itó upáng sa paggamit ay magkabukód? N. Ang _si_ ay dapat pang̃anláng _pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ tao_ at ang _ang_ ay _pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay_. G. ¿Bakit ang _si_ ay ng̃inanláng pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ tao? N. Ng̃inanláng ganitó sapagkâ’t siyáng iniúuna ó iniáakbáy sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao, ó kayâ’y sa mg̃a hayop ó bagay na ang kahulugá’y náuukol sa tao. G. ¿Bakit ng̃inanláng pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay ang _ang_? N. Ng̃inanláng ganitó sapagkâ’t siyáng inaakbáy sa mg̃a karaniwang pang̃alan ng̃ anó mang bagay ó hayop. PANG-AKBÁY SA MG̃A NG̃ALAN NG̃ TAO G. ¿Saánsaán dapat iakbáy ang pang-akbáy na _si_? N. Sa mg̃a tuntuning sumúsunód: _Una._--Sa pang̃alan ng̃ tao, kailan ma’t itó’y na sa lagáy na pangtukoy (ó caso nominativo), hal.: _Si Huan_, _si Yayang_, _si Mameng_, _si Neneng_. _Ikalawá._--Sa anó mang pang̃alan ng̃ hayop ó bagay kayâ, kailan ma’t itó’y ing̃inang̃alan sa tao ó ang kahulugá’y dito náuuwî, hal.: _Si Lumpó_, _si Bulág_, _si Bubuyog_, _si Galit_, _si Sampalok_, _si Katuray_. _Ikatló._--Sa alín mang pamagát ng̃ kathâ ó dulâ kailan ma’t tinutukoy ang kumathâ, hal.: _Si Banaag at Sikat_, _si Pinaglahuan_, _si Walâng Sugat_. _Ikapat._--Sa anó mang ng̃alan ng̃ katungkulan kailan ma’t binabanggít sa kasunód ang pang̃alan ng̃ táong may tungkulin, hal.: _Si Speaker Osmeña_, _si Kinatawáng Quezón_, _si Profesor Blumentritt_, _si Gobernador Santos_. _Ikalimá._--Sa mg̃a pang̃alang itinátawag sa mg̃a magulang at kapatíd, kalahì at katoto, hal.: _Si tatay_, _si nanay_, _si kaka_, _si kuya_, _si kababayan_, _si kaibigan_. Gayón din sa mg̃a ng̃alang itinátawag sa mg̃a kamag-anak, ng̃unì’t tang̃ìng mangyayari ang ganitó kailan ma’t na sa mg̃a salitâng hirám, hal.: _Si tio_, _si primo_, _si kumare_, _si kumpare_. G. ¿Kung ibig tumukoy sa dalawá ó marami, ¿anó ang dapat gamitin? N. Dapat gamitin ang _siná_, na nanggaling sa pang-akbáy na _si_ at dinagdagán ng̃ _na_, kailan ma’t ibig tumukoy sa dalawá ó maraming tao, hal.: _Siná Milíng_, _siná Teroy_. Sa mg̃a salitâng itó’y mapagtatantô na si Milíng ó si Teroy ay may mg̃a kasamaháng akiakibat magíng sa pamamahay, sa paglalarô, sa paglíliwalíw ó sa paghahanap-buhay. G. ¿Paano ang pagtukoy sa bilang na dalawá ó marami sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao?