# Balarilang Tagalog

## Part 18

Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/balarilang-tagalog-45007/index.md

4.)--Ang mg̃a salitâng pahikbíhikbí, pautálutál ó paputólputól. Halimbawà: “A... akó’y tu... tubò sa... ba... bayan ng̃... Sam... Sampi... piro.”

ANG PANGTANÓNG (Ó INTERROGACIÓN)

G. ¿Bakit ginágamit ang _pangtanóng_?

N. Ang tandâng itó’y ginágamit upáng mákilala ang tunóg ng̃ pagtatanóng.

G. ¿May iláng hugis ang tinurang tandâ?

N. Dalawá: isá’y pangsimulâng tanóng (¿) at ang ikalawá’y panghulíng tanóng (?).

G. ¿Ginágamit ba ang dalawáng itó sa íisáng pang̃ung̃usap lamang?

N. Oo pò. Halimbawà: ¿Saán ka paroroón?; ¿Saán ka galing? Gayón ma’y dapat matantô, na maáarì ring gamitin ang isá lamang at ang isáng itó’y ang panghulíng tanóng; hal.: Sino ka? tao ka ba ó hayop?

G. Sa likód ng̃ panghulíng tanóng na may salitâng sumúsunód, ¿itó ba’y dapat magtagláy ng̃ malakíng titik?

N. Kung ang pagtatanóng ay maiklî, ang salitâng sumúsunód ay dî dapat magtagláy ng̃ malakíng titik; hal.: _Ináng, ¿nagagalit ka ba sa akin? ¿nagtatampó ka na ba?_ Ng̃unì’t kung mahabà na’y kailang̃an nang magtagláy ng̃ malakíng titik; hal.: ¿Sino sa atin ang lalòng pang̃ahás sa ikáw ay gumawâ at sukat nang walâng kapahípahintulot? ¿Sino sa atin ang dapat bagsakán ng̃ sisi at kapulâan sa ikáw ang siyáng may kagagawán sa lahát ng̃ nangyari?

ANG PANGTAKÁ (Ó ADMIRACIÓN)

G. ¿Saán gamit ang _pangtaká_?

N. Ang tandâng itó’y gamit sa mg̃a pang̃ung̃usap na may pagdaíng ó pagtataká.

G. ¿Iláng hugis mayroón ang pangtaká?

N. Ang pangtaká ay may dalawáng hugis: pangsimulâ (¡) at panghulí (!).

G. ¿Dapat bagáng gamitin ang dalawáng itó sa isáng pang̃ung̃usap?

N. Opò. Halimbawà: ¡Anóng hirap ng̃â namán ng̃ mabuhay! ¡Akó’y talagáng sawîng palad!

G. ¿Anó ang karaniwan nang gamitin?

N. Sa mg̃a salitâng maíiklî ay karaniwang gamiti’y ang panghulí lamang, hal.: _Ah!_ _Oh!_ _Abá!_ _Ikáw palá!_ Sa mg̃a pang̃ung̃usap na lubhâng mahabà ay dapat gamitin ang dalawá; hal.: ¡Anóng pagkarikítdikít pagmasdán ang buwán kung itó’y maningníng na maningníng sa karurukan ng̃ lang̃it at kasalásalamuhà ng̃ mg̃a talà at bituwín! ¡Anóng pagkasayásayá ng̃ araw kung sa Silang̃ana’y untîuntîng nagsasabog ng̃ kanyáng mg̃a sinag at nagpapalaganap ng̃ kanyáng magandáng liwanag!

G. ¿Mayroón bang pang̃ung̃usap na ginágamitan ng̃ pangtanóng at pangtaká?

N. Mayroón ng̃â pòng pang̃ung̃usap na ginágamitan ng̃ dalawáng tandâ; sa malinaw na sabi’y ginágamit sa una ang pangtanóng at sa hulí’y pangtaká ó kayâ’y magkabaligtaran (viceversa). Halimbawà: ¿Anóng kinálamán ng̃ tao sa karunung̃an ng̃ Dios! ¡Anóng kabuhayan kayâ itóng nangyayari sa atin?

G. ¿Anó ang pinapayagang gamitin sa ating wikà?

N. Sa wikà nati’y pinapayagan ang paggamit ng̃ dalawáng tandâng tinuran sa hulihán ng̃ isáng salitâ at nagsusulit ng̃ pag-áalinlang̃an; hal.: _diyata!?_ _akó!?_ na, ang tunóg ng̃ pangtanóng at pangtaká ay naglalakip.

VII KABANATA

Sa mg̃a pangtulong na tandâ ng̃ pagsulat

GURÒ. ¿Alínalín namán ang mg̃a pangtulong na tandâ sa pagsulat na ginágamit sa ating wikà?

NAG-AARAL. Ang mg̃a sumúsunód: _kulóng_ ó PARÉNTESIS (), _tuldík_ ó COMILLAS (“”), _panandâ_ ó APÓSTROFO (’), _guhit_ ó RAYA (--) at _panghatì_ ó GUIÓN (-).

G. ¿Kailán dapat gamitin ang _kulóng_ (ó paréntesis)?

N. Ginágamit ang kulóng kailan ma’t pinuputol ang kabuùan ng̃ isáng pang̃ung̃usap ó salaysáy ng̃ mg̃a salitâng pangpaliwanag. Halimbawà: “Ang mg̃a nakagugulantáng na digmâan (na sapúl noóng araw ay naghaharì na at hanggá ng̃ayón) ay isá sa mg̃a pagkásulong at kabihasnáng itinuturing ng̃ Sangkatauhan.” “Ang Dagat na Pulá (Mar Rojo) ang siyáng diumanó’y dinaanán ni Moisés.”

Kapág ang pang̃ung̃usap ay maiklî, sa lugál na kulóng ang gamitin ay pangtigil ang inihahalili. Halimbawà: “Si Luis, na kaibigan ko, ay naglakbáy sa Tayabas.”

G. ¿Saán ginágamit ang _tuldík_ (ó comillas)?

N. Ang tuldík ay siyáng ginágamit sa una at hulí ng̃ mg̃a salitâng sinipì, lalòng lalò na kung mahabà. Halimbawà: Sinabi sa _Noli me tángere_ ni Rizal: “Walâng ibáng iníisip ang mg̃a binatà natin kundî ang pag-ibig at paggagalák: maraming panahón ang kaniláng ginugugol at gumagawâ ng̃ walâng puknát upáng madayà at masiràán ng̃ puri ang isáng dalaga kay sa mag-isip ng̃ ikagagalíng ng̃ kanyáng bayan”.

Ginágamit din ang tuldík upáng ihalili sa titik na tumbá (letra cursiva) ó kayâ’y nang mápabukód sa ibáng pang̃ung̃usap. Halimbawà: “Tinátawag na “bayan” (ó _bayan_) ang binubuô ng̃ maraming tao.”

G. ¿Saán dapat gamitin ang _panandâ_ (ó apóstrofo)?

N. Ang panandâ ay siyáng isinising̃it sa dalawáng salitâng pinagduduób, at siyáng ginagawâng tandâ upáng mákilala na ang kanyáng kinaroroná’y may inalís na isá ó dalawáng titik. Halimbawà: _Akó’y dukhâ_ sa lugál na _akó ay dukhâ_; _Ang kasilang̃ana’y siyáng sinisikatan ng̃ Araw_ sa lugál na isulat na _Ang kasilang̃anan ay siyáng sinisikatan ng̃ Araw_.

G. ¿Saán gamit ang _guhit_ (ó raya)?

N. Ang guhit ay siyáng tandâng ginágamit sa mg̃a pag-uusap, kailan ma’t nagbabago ang nang̃ung̃usap. Halimbawà ang sumúsunód na sálitâan:

--Tayo’y kinakailang̃ang magsikap--ang sabi ng̃ isá.

--Sa anó?--ang usisa ng̃ ikalawá.

--Bah! parang hindî mo batíd na tayo’y naghihirap.

Ginágamit din ang guhit sa unahán at hulí ng̃ mg̃a salitâng pasalítsalít, hal.: “Dapat alalahanin--ang wikà ni Voltaire--na ang madlâng bayang banság at kilalá... ay pinamamahalàan ng̃ mg̃a aklát.”

VIII KABANATA

Ang panghatì at ang paraán ng̃ pagkakabahábahagi ng̃ mg̃a pantíg

GURÒ. ¿Anó ang ibig ipakilala ng̃ panghatì (ó guión)?

NAG-AARAL. Ang panghatì ay siyáng nagpapakilala na ang isáng pang̃ung̃usap ay hindî buô.

G. ¿Paano ang mabuting paraán ng̃ pagbábahagi?

N. Kung tayo’y sumusulat, at sakalìng mangyari na sa katapusán ng̃ isáng talatà (ó renglón) ay hindî magkahustó ang isáng buông pang̃ung̃usap, itó’y kinakailang̃ang hatìin sa hustó ó buông pantíg upáng malagáy ng̃ tumpák; hal.: _na-sa_, _bug-tóng_, _pa-la-gáy_, _á-na-san_.

G. ¿Tumpák bagá ang pagbábahaging ganitó na ang isáng ting̃ig (ó vocal) ng̃ isáng salitâ ay mátirá sa isáng talatà?

N. Ang mg̃a salitâng nagsisimulâ ó nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal), ang ting̃ig na itó’y dî dapat ilagáy na siyáng siyá lamang magíng sa una at magíng sa hulí ng̃ talatà. Halimbawà ang salitâng _a-ba-ka-dá_ ay hindî tumpák kung ilálagáy ang _a-_ sa katapusán ng̃ talatà (ó línea) at ang _ba-ka-dá_ ay sa kabilâ namán. Gayón din ang sukat másabi hinggíl sa salitâng _to-to-ó_: itó’y hindî dapat hatìin sa _toto_ sa talatàng katapusán at ang _ó_ ay sa kabilâ namán.

G. ¿Paano ang pagbábahagi sa mg̃a salitâng ugát?

N. Ang mg̃a salitâng ugát (ó raíz) ay dî dapat hatìin katulad ng̃ ginagawâ sa mg̃a salitâng kastilà, kundî ang nátutumpák ay hatìin paris ng̃ sa ating pagbigkás. Halimbawà: _tuk-lóng_, _kud-lít_, _pat-láng_, at ibá pa, at hindî _tu-klóng_, _ku-dlít_, _pa-tláng_.

G. ¿Paano ang tumpák na paghahatì sa mg̃a salitâng binawasan (ó sincopado)?

N. Ang mg̃a salitâng binawasan na lubhâng marami sa sariling wikà, gaya ng̃ _matwíd_, _agwát_, _takwíl_, _kálulwá_, _kalwalhatian_, atbp. ay dapat paghatìhatìin ng̃ ganitó: _mat-wíd_, _ag-wát_, _tak-wíl_, _ká-lul-wá_, atbp.

G. ¿Paano ang mabuting pagbábahagi sa mg̃a salitâng pinag-angkóp?

N. Ang mg̃a salitâng pinag-angkóp sa pamamagitan ng̃ mg̃a anyô (ó partícula) gaya ng̃ _pag_, _mag_, at ibá pa ay dapat hatìin nang huwág masisirà ang ganitóng pagkakahiwáhiwaláy; hal.: _pag-a-sa_, _pag-i-big_, _mag-i-sip_, _mag-a-ka-la_.

IX KABANATA

Ukol sa pagsulat ng̃ iláng salitâ[38]

GURÒ. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _ng̃_?

NAG-AARAL. Itóng _ng̃_ ay salitâng daglî (ó abreviatura) ng̃ _nang_, na pinagkaraniwanan nang gawíng gayón. Dapat mabatíd na ang _ng̃_ ay isinusulat ng̃ ganitó kailan ma’t pang-ukol (ó preposición). Kung pangbago (ó adverbio) ay dapat isulat ng̃ _nang_ na nakákatumbás ng̃ _noón_ ó _niyón_, at dî dinaglî (ó abreviado) _ng̃_. Gayón din ang dapat gawín kapág náuukol sa pangbigkís (ó conjunción) na nakákatumbás ng̃ _upáng_. Isinusulat din ng̃ _nang_ kailan ma’t binubuô ng̃ _na_ at ng̃ pang-anib (ó ligazón) _ng_.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _mg̃a_?

N. Ang _mg̃a_ ay karaniwan nang isulat ng̃ ganitó. Siyá’y salitâng daglî (ó abreviatura) ng̃ _mang̃a_.

G. ¿Alín ang tuntunin sa pagsulat ng̃ anyông _mag_?

N. Ang _mag_ ay dapat lagyán ng̃ isáng panghatì (ó guión) kailan ma’t iniáangkáp sa mg̃a ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) na tumutukoy sa anó man, magíng sa pangwatas at magíng sa pangdiwà; gaya ng̃ _mag-ahit_, _mag-aral_, _mag-isip_, _mag-amá_, _mag-iná_. Kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante) ay dî dapat pagitnâan ng̃ isáng panghatì (ó guión), hal.: _magtulóy_, _magpasok_, _magsaing_.

G. ¿Alín ang panutong sinúsunód sa pagsulat ng̃ _mang_?

N. Itóng anyông _mang_ ay dapat gawíng _mang̃_ pagkâ iniangkáp sa ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal), gaya ng̃ _mang̃isdâ_, _mang̃utang_. Kung nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante) ay dî dapat baguhin, gaya ng̃ _manghuli_, _manghanap_. Dapat alamíng sa anyông _mang_ ay nagkakábagobago ang pásimulâng titik ng̃ ugát sang-ayon sa tuntuning sinúsunód sa kanyáng kabanatang kinaúukulan.

G. ¿Alín ang mg̃a tuntunin sa pagsulat ng̃ _pag_?

N. Kung itó’y iáangkáp sa anó mang ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) ay dapat lagyán ng̃ isáng panghatì (ó guión) sa ikalíliwanag ng̃ pagsulat at ikalálayô sa kamalìán, gaya ng̃ _pag-isahín_, _pag-awayan_, _pag-ibig_, _pag-asa_, _pag-inís_. Kung nagpapásimulâ namán sa pangtinig (ó consonante) ay hindî kailang̃an ang panghatì, gaya ng̃ _pagsaing̃an_, _paglayùin_, _pagsulong_, _pagkuskós_, _pagtugtóg_. Ng̃unì’t kung ang _pag_ ay náuukol sa pangbigkís (ó conjunción) ay dapat ihiwaláy sa anó mang salitâng sumúsunód, hal.: _Pag ikáw ay naglarô ay papaluin kitá_, _pag lumapit ka ay bibigyán kitá ng̃ puto_.

G. ¿Alín ang pátakarán sa pagsulat ng̃ _pang_?

N. Kung tumutukoy sa pangwatas at iáangkáp sa ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) ay dapat gawíng _pang̃_, gaya ng̃ _pang̃isdâín_, _pang̃utang̃an_. Kung bumabanggít namán sa pangdiwà at iáangkáp sa ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig din ay dapat pagitnâan ng̃ isáng panghatì, gaya ng̃ _pang-angkóp_, _pang-anib_, _pang-alíw_, _pang-ahit_. Kung ang ugát namá’y nagsisimulâ sa pangtinig (ó consonante), tumukoy man sa pangwatas ó sa pangdiwà ay hindî dapat baguhin, gaya ng̃ _panghulihan_, _pangbató_. Dapat alamíng nagkakábagobago ang mg̃a unang titik ng̃ mg̃a ugát sang-ayon sa mg̃a tuntunin nitóng anyông _pang_ na itinakdâ sa mg̃a kabanatang nang̃auná.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _pagka_?

N. Itó’y dapat idikít ó isiping sa ugát kailan ma’t tumutukoy sa pangdiwà ang kahulugán, kahì’t na siyá’y magpasimulâ sa ting̃ig (ó vocal) at pangtinig (ó consonante), gaya ng̃ _pagkaanák_, _pagkaáso_, _pagkatakot_, _pagkahulog_. Kung ang kátuturán ng̃ _pagka_ ay náuuwî sa pangbigkís (ó conjunción) ay dapat ihiwaláy, hal.: _Pagkâ dinampót mo itó ay kagagalitan kitá_; _pagkâ akó ang tinátawag mo’y sasagót akó agád_.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _kapág_ at _kapagkâ_?

N. Ang dalawáng itó’y dapat isulat na hiwaláy sa mg̃a salitâng sa kanyá’y sumúsunód.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _kung_?

N. Itó’y dapat isulat na hiwaláy sa mg̃a salitâng sumúsunód sa kanyá. Itóng _kung_ ay dapat isulat ng̃ ganitó, at hindî _kun_ sapagkâ’t itó’y garíl kung ibábatay din lamang sa ating pagbigkás.

G. ¿Alín ang tuntunin sa pagsulat ng̃ _kung dî_ at _kundî_?

N. Ang _kung dî_ (dalawáng salitâ) ay isinusulat ng̃ ganitó kung pangbago (ó adverbio), at ang _kundî_ (isáng salitâ) ay ganitó dapat isulat kung pangbigkís (ó conjunción).

G. ¿Alín ang pátakarán sa pagsulat ng̃ _man din_ at _mandín_?

N. Ang _man din_ (dalawáng salitâ) ay ginágamit sa pagpápatibay, hal.: _sinunód ko na ang mg̃a iniutos at akó pa MAN DIN ang pinarusahan_. Ang _mandín_ (isáng pang̃ung̃usap) ay ginágamit sa pag-áalinlang̃an, hal.: _tila MANDÍN ikáw ang tinátawag at hindî akó_.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _may_?

N. Ang pagsulat nitó’y dapat ihiwaláy sa mg̃a pang̃ung̃usap na kanyáng kasunód, kahì’t na itó’y magsimulâ sa ting̃ig ó pangtinig, gaya ng̃ _may arì_, _may bahay_, _may tao_, _may salapî_, at hindî _mayarì_, _maybahay_, _maytao_, atbp. gaya ng̃ gawâ ng̃ ilán.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _man_?

N. Itóng _man_ ay dapat isulat na hiwaláy sa anó mang pang̃ung̃usap na sa kanyá’y náuuná, gaya ng̃ _sino man_, _anó man_, _alín man_, _baga man_, _akó man_, _si Luis man_.[39]

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ _pa_?

N. Dapat isulat itóng hiwaláy sa mg̃a salitâng náuuná sa kanyá, gaya ng̃ _anó pa_, _akó pa_, _ikáw pa_, _siyá pa_.

G. ¿Paano ang pagsulat ng̃ mg̃a salitâng dambál (ó doble)?

N. Ang mg̃a salitâng dambál ay isinusulat ng̃ íisá ó magkasiping kailan ma’t hindî pinamagitanan ng̃ pang-anib (ó ligazón) _g_ at _ng_ gaya ng̃ _isáisá_, _ilanilan_, _anóanó_, _alínalín_, _sinosino_, _samasama_, _pisanpisan_, _dikítdikít_. Ng̃unì, kung pinamagitanan ng̃ pang-anib _g_ at _ng_ ay dapat paghiwalayín ó gawíng dalawá upáng gumandá ang pagkakáhanáy, umiklî ang mg̃a pang̃ung̃usap at sa biglâng masíd ng̃ isáng bumabasa ay huwág makalitó sa paning̃ín, gaya ng̃ _masamâng masamâ_, _mabuting mabuti_, _maraming marami_, _malakíng malakí_. Kung mg̃a salitâng ang inúulit ay ang hulíng dalawáng pantíg ó kayâ’y ang ugát ay dapat pag-isahín, gaya ng̃ _nagkislápkisláp_, _nagtunógtunóg_, _nagting̃inting̃in_, _nagmalasmalas_.

TALABABÂAN

[38] Minárapat kong maglagáy ng̃ isáng kabanata na náuukol sa mg̃a paraán ó hugis ng̃ pagsulat ng̃ iláng salitâng tagalog, upáng malunasan ang pagkakáibáibáng nangyayari ng̃ayón na ibinubung̃a ng̃ kawalán ng̃ tuntuning dapat sundín ng̃ mg̃a nagsisisulat. Ang mg̃a tuntuning nalálagdâ sa bagay na itó ay násasalig sa ating katutubòng pagbigkás at sa mg̃a panutong sinúsunód sa Balarilà.

[39] Hindî kákauntî ang nápupuná kong sumusulat ng̃ _sinoman_, _anoman_, _alínman_ na ang _man_ ay idinidikít. Sa ganáng hakà ko’y hindî tumpák ang ganitóng pagsulat.

X KABANATA

Tungkól sa mg̃a salitâng hirám[40]

GURÒ. ¿Marapat ba tayong humirám sa ibáng wikà ng̃ iláng pang̃ung̃usap?

NAG-AARAL. Oo pò, kinakailang̃an ng̃â natin ang panghihirám, sapagkâ’t kung totoó mang ang Wikàng Tagalog ay isáng salitâng lubhâng mayaman sa mg̃a katutubòng ting̃ig ay totoó rin namáng may iláng pang̃ung̃usap na walâ sa atin ng̃unì’t lubhâng kailang̃an.

G. ¿Alíng wikà ang dapat hiramán?

N. Sang-ayon sa kasalukuyang nangyayari, ang wikàng kastilà ay siyáng híhiramán natin ng̃ mg̃a salitâng kailang̃an, sapagkâ’t dito náhubog ang ating dilà nang lubhâng mahabàng panahón, at kung walâ sa kastilà ay sa inglés, na, ng̃ayó’y untîuntîng nánasok ó ipinapasok sa ating isipán at kung walâ sa inglés ay sa ibáng wikà namán.

G. ¿Paano ang gagawíng panghihirám?

N. Ang panghihirám na ating gagawín ay dapat másalig sa dalawáng urì: salitâng hirám na áarìin at salitâng hirám na isasáulî.[41]

G. ¿Anó ang ibig sabihin ng̃ _salitâng hirám na áarìin_?

N. Salitâng hirám na áarìin, ibig sabihi’y ang mg̃a hinirám na pang̃ung̃usap na iáayon sa katutubòng pagsulat ng̃ ating wikà. Halimbawà: _Espanya_, _Heograpía_, _Pilosopía_, _Hulio_, _Huan_, _Paskual_, at ibá pa.

G. ¿Anó namán ang kátuturán ng̃ _salitâng hirám na isasáulî_?

N. Salitâng hirám na isasáulî, ibig sabihi’y huwág nang baguhin ang pagkakásulat sang-ayon sa pinanggaling̃an; hal.: _España_, _Japón_, _Gramática_, _Retórica_, _Zamora_, _zarzuela_ atbp.

G. Sa ating pagsulat, ¿alín sa dalawá ang lalòng mabuting gamitin?

N. Ang paggamit sa salitâng hirám na isasáulî ay lubhâng malayà sa isáng sumusulat; álalaón bagá’y ang máibigang gawín ng̃ sino man.

G. ¿Dapat bagá tayong humirám sa ibáng wikà ng̃ isáng pang̃ung̃usap samantalàng sa ati’y mayroón namán?

N. Kung ang isáng salitâng hihirami’y mayroón din namán sa ating katumbás, hanggá’t maáarì’y hindî dapat gamitin ang náturang salitâng hirám. Halimbawà: ang salitâng _Teatro_, hanggá’t mangyayari’y huwág nating gamitin itó sapagkâ’t sa ating wikà ay mayroóng _Dúlaan_; gayón ang _Pámahalàán_ sa _Gobierno_, ang _Panánarilí_ sa _Independencia_, ang _Páaralán_ sa _Colegio_ ó _Escuela_, at ibá pa. Gayón ma’y mangyayari ring gamitin, lalòng lalò na sa ikalíliwanag ng̃ salitâ, hal.: _dúlaan_ ó _teatro_, _Pámahalàán_ ó _Gobierno_, at ibá pa.

G. ¿Anó ang dapat gawín tungkól sa pag-angkín ng̃ mg̃a salitâ?

N. Ang isáng salitâng hirám na ináangkín na kinagágamitan ng̃ mg̃a titik na walâ sa atin ay dapat na ihanap ng̃ katumbás, kawang̃ís ó katalamitam sa sariling wikà.

TALABABÂAN

[40] Sásamantalahín ko sa kabanatang itó ang aking pagpapaliwanag hinggíl sa pagtatalotalong nangyayari ukol sa mg̃a salitâng hirám. Lubhâng marami ang nagpápalagáy at sumasang-ayon na ang mg̃a salitâng hirám ay dapat isulat sang-ayon sa panunulat nating ginagawâ, paris sa halimbawà ng̃ _Pilipinas_, _Espanya_, _Amérika_, _Karlos_, atbp. May marami rin namán ang nagpápalagáy na dapat igalang ang pagkakásulat ng̃ isáng salitâng hirám; sa katagâng sabi’y huwág bábaguhin ayon sa pinanggaling̃an, hal.: _Filipinas_, _España_, _América_, at ibá pa. At pará sa akin, yamang ang isá’t isá ay may katuwirang pinagbábatayán ay kapuwà ko silá iginalang gaya ng̃ mábabasa sa kabanatang itó.

[41] Ang pagbábahaging itó’y sinipì ko kay G. Eusebio Daluz.

XI KABANATA

Kung paano ang pagpapalít sa Wikàng Tagalog ng̃ mg̃a titik na walâ sa kanyá

GURÒ. ¿Paano ang pagpapalít sa Wikàng Tagalog ng̃ mg̃a titik na walâ sa kanyá?

NAG-AARAL. Gaya na ng̃ násabi, ang isáng salitâng dayo na kinasasangkapán ng̃ mg̃a titik na walâ sa atin ay dapat na ihanap ng̃ titik na katimbáng, katulad ó katalamitam.

UKOL SA C

G. ¿Anó ang katumbás ng̃ titik na itó sa atin?

N. Ang titik na iyán sa mg̃a salitâng kastilàng _ca_, _co_, _cu_, ay katumbás sa tagalog ng̃ _ka_, _ko_, _ku_; hal.: _vaca_, _cobre_, _cuadro_, atbp. ay dapat gawíng _baka_, _kobre_, _kuadro_. Ng̃unì’t sa mg̃a salitâng _ce_, _ci_, ay kawang̃ís ng̃ _s_ sa atin; p. h.: _Cicerón_, _cédula_, _céntimo_, ay dapat isulat ng̃ _Siserón_, _sédula_, _séntimo_.

HINGGÍL SA CH

G. ¿Anó ang katumbás ng̃ _ch_?

N. Ang katumbás na katumbás ng̃ titik na itó sa ati’y ang pagsasama ng̃ _t_ at _s_. Halimbawà: _China_, _chapa_, _chapín_, _cha_, _chicharrón_, _lancha_, _chocolate_, _escabeche_, ay dapat gawíng _Tsina_, _tsapa_, _tsapín_, _tsa_, _tsitsarón_, _lantsa_, _tsikolate_, _eskabetse_.[42]

TUNGKÓL SA F

G. ¿Anó ang kawang̃ís sa atin ng̃ _f_?

N. Ang titik na itó’y kawang̃ís ng̃ _p_; kayâ dapat isulat ng̃ _Pebo_, _pilibustero_, _peria_, _ripa_ ang mg̃a salitâng kastilàng _Febo_, _filibustero_, _feria_, _rifa_.

UKOL SA J

G. ¿Anó ang katulad nitó sa ating wikà?

N. Ang katulad ng̃ titik na itó ay _h_. Halimbawà: _Japón_, _jardín_, _jamón_, _jaula_, ay dapat isulat na _Hapón_, _hardín_, _hamón_, _haula_. Ng̃unì’t kung minsa’y _s_ ang nakákawang̃ís, paris halimbawà ng̃ salitâng _jabón_ ay dapat gawíng _sabón_ at dî _habón_.

HINGGÍL SA LL

G. ¿Anó ang katimbáng ng̃ _ll_ sa tagalog?

N. Ang katimbáng ng̃ titik na itó’y ang _ly_, hal.: _cigarrillo_, _bachiller_, _sillón_, at ibá pa ay dapat gawíng _sigarilyo_, _batsilyer_, _silyón_. Kung minsa’y _y_ lamang ang nagigíng katumbás, hal.: _caballo_, _cebollas_, _galleta_, atbp., ay dapat isulat na _kabayo_, _sibuyas_, _gayeta_.

TUNGKÓL SA Ñ

G. ¿Anó ang katumbás ng̃ titik na itó?

N. Ang paglalakip ng̃ _n_ at ng̃ _y_ ay siyáng nakákatumbás ng̃ _ñ_. Halimbawà: _España_, _puñál_, _cañón_, _cáñamo_, _pañoleta_, atbp. ay dapat gawíng _Espanya_, _punyál_, _kanyón_, _kányamo_, _panyoleta_.

UKOL SA Q

G. ¿Anó ang kawang̃ís ng̃ _q_?

N. Ang titik na itó sa mg̃a salitâng _qua_, _que_, _qui_, _quo_, _quu_, ay kawang̃ís na kawang̃ís ng̃ _ka_, _ke_, _ki_, _ko_, _ku_, sa ating wikà. Halimbawà’y dapat gawíng _kebrado_ ang _quebrado_, _kerubín_ ang _querubín_, _kilógramo_ ang _quilógramo_, _kiosko_ ang _quiosco_, at ibá pa.

HINGGÍL SA RR

G. ¿Anó ang katumbás nitó sa ating mg̃a titik?

N. Ang mg̃a salitâng hirám na may ganyáng titik ay katumbás lamang sa tagalog ng̃ _r_, hal.: _Correo_, _carro_, atbp. ay dapat lamang gawíng _koreo_, _karo_.

TUNGKÓL SA V

G. ¿Anó ang katulad sa atin ng̃ _v_?

N. Nakákawang̃ís nitó ang _b_ sa tagalog, hal.: _bintana_, _berbo_, _bapor_, _bara_, atbp. sa lugál na _ventana_, _verbo_, _vapor_, _vara_.

UKOL SA X

G. ¿Anó ang katimbáng ng̃ _x_?

N. Dapat munang matantô na ang titik na itó’y binubuô ng̃ _k_ at _s_, at sa tagalog namá’y nakákatimbáng ng̃ _ks_. Halimbawà, ang mg̃a salitâng kastilàng _Sintaxis_, _exámen_, _sexagésima_ ay dapat gawíng _Sintaksis_, _eksamen_, _seksagésima_. Ng̃unì’t kung minsa’y nakákatumbás lamang ng̃ _s_, hal.: _excomulgado_, _extranjero_, _expediente_, ay ginagawâng _eskomulgado_, _estranghero_, _espediente_.

HINGGÍL SA Z

G. ¿Anó namán ang katumbás ng̃ _z_?

N. Ang titik na itó’y katumbás ng̃ _s_. Halimbawà: _Zamora_, _zapatos_, _zarzuela_, atbp. ay dapat isulat nang _Samora_, _sapatos_, _sarsuela_.

TALABABÂAN

[42] Lubhâng marami ang nápapansin kong ang _ch_ ay itinitimbáng lamang sa _s_, kayâ kung gawín ang _chapa_, _chapín_, _lancha_, _cha_, ay _sapa_, _sapín_, _lansa_, _sa_, mg̃a salitâng bukód sa pang̃it ay hindî angkóp sa talagáng kátuturán.

XII KABANATA

Mg̃a salitâng daglî na malimit gamitin sa Wikàng Tagalog

GURÒ. ¿Bakit ginágamit ang mg̃a salitâng daglî (ó abreviatura)?

NAG-AARAL. Ang mg̃a salitâng daglî’y ginágamit upáng mápadalî ang pagsulat.

G. ¿Dapat bagáng gamitin sa tuwîtuwî na ang mg̃a salitâng daglî?

N. Ang paggamit nitó’y hindî namán sa lahát na kundî sa mg̃a salitâng kailang̃an lamang na pinahihintulutan ng̃ Balarilà.

G. ¿Marami ba sa wikàng sarili ng̃ mg̃a salitâng daglî?

N. Hindî pò lubhâng karamihan, at ang palasák na ginágamit ay ang mg̃a sumúsunód:

A.: N.: B.: Anák ng̃ Bayan. atbp. at ibá pa. Bb. Binibini. bhy. bangháy. blg. bilang. Bt. Binatà. kab. kabanata. Kag. Kágawarán. Kal. Kalihim. kap. kapisanan. K.: K.: K.: Kataastaasa’t Kagalanggalang na Katípunan. Kgg. Kagalanggalang. Kin. Kinatawán. K. P. Kapulùáng Pilipinas. G. Ginoó (sa lalaki). GG. Mg̃a ginoó. Gg. Ginang (sa babae). Hal. ó hlb. Halimbawà ó halimbawà. h. n. k. humahalík ng̃ kamáy. H. K. Hesukristo. mg̃a mang̃a. ng̃ nang. Pg̃lo. Pang̃ulo. Pg̃lw. Pang̃alawá. P. H. Pang̃inoóng Hesukristo. p. h. paghalimbawà. Sam. Samahán. S. P. Sangkapulùáng Pilipinas. Tud. Tudlíng.

PATALASTAS:--Ipagpaumanhín na ng̃ babasa ó ng̃ mag-áaral ang kauntîng kakulang̃áng nangyari sa pagpápalimbág ukol sa kákapusán ng̃ mg̃a titik na tumbá (ó letra cursiva) ng̃ Limbagan.

Ipagpaumanhín na rin ang iláng kamalìáng hindî naiwasan sa pagpápalimbág nang náuukol sa mg̃a titik at sa mg̃a kudlít. Sakâ na malulunasan ang mg̃a bagay na itó sakalìng mangyari ang ikalawáng pagkálimbág ng̃ aklát na itó.

MG̃A AKLÁT NG̃ KUMATHÂ NITÓ

=BAYAN AT PAG-IBIG.=--Mahalagáng aklát na nagsasalaysáy ng̃ mg̃a dakilàng súliranín at matataás na paláisipán na náuukol sa Bayan at Lahì. Iniháhandóg sa madlâng kapisanang tatág sa Sangkapulùáng Pilipinas, at nilagyán ng̃ mahalagáng paunawà ni G. Honorio López.--Halagá: ₱ 0.50 sa Maynilà at ₱ 0.60 sa Lálawigan.

=GRAMATIKANG TAGALOG.=--Binubuô itó ng̃ apat na bahagi: _Pagbigkás_ (ó Prosodia), _Pagkilala_ (ó Analogía), _Paglalakip_ (ó Sintaxis) at _Pagsulat_ (ó Ortografía). Aklát na nagtuturò at nagpapáliwanag ng̃ tumpák na pagsasalitâ at matuwíd na pagsulat sa Wikàng Tagalog. Ang salitâng ginamit ay wagás na tagalog, kayâ’t ang sino mang makabasa’y madalîng matututo kahì’t na walâng gurò.--Ang halagá’y ₱ 1.30 lamang sa Maynilà at ₱ 1.56 namán sa lálawigan patí ng̃ gugol sa pagpápadalá.