Part 17

N. Na, ang dalawáng pangtinig na itó’y nagkakáibá, at gaya rin ng̃ mg̃a náuná ay nagkakáagáw sa paggamit sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap.

G. ¿Alín ang mabuting paraáng dapat patnubayan ukol sa bagay na itó nang maiwasan ang pagkakámalî?

N. Ang tang̃ì at mabuting paraáng dapat sundín ay paris ng̃ sinunód sa _b_ at _p_ at sa _k_ at _g_. Halimbawà ang salitâng _awit_: nang matalastás kung ang pagkakásulat nitó’y tumpák at maparam tulóy ang pag-áalinlang̃an at pagkakámalî, ay kailang̃ang dugtung̃án sa hulí ng̃ _in_ ó _an_, at kung magkaganitó’y magigíng _awitin_ ó _awitan_; at sa ganitó’y mahuhulò nang walâng álinlang̃an na ang pagkakásulat sa _awit_ ay tumpák, sapagkâ’t kung ang gagawi’y _awid_, at itó’y daragdagán ng̃ _in_ ó _an_ ay magigíng _awidin_ ó _awidan_, bagay na hindî tamà ó angkáp, pagkâ’t mg̃a salitâng bukód sa malî ay walâ sa ating wikà. Ganitó ring kaparaanán ang dapat taluntunín ukol sa mg̃a salitâng nagtatapós sa _d_.

Náritó rin ang isáng tálâán ng̃ mg̃a salitâng ginágamitan sa hulí ng̃ _d_ at _t_, upáng may mapagkunang huwaran at sanggunìán ang isáng may pag-áalinlang̃an sa pagsulat.

D

Palakad Tingkád Lakad Palad Gagád Tamád Bantád Lipád Tilád Bayad Ubod Sayod Sunód Lugód Batíd Litid Masíd Silíd Gilíd Sisid Lingkód

T

Sikat Dagat Sulat Sapát Salát Akyát Tatát Patpát Satsát Lang̃it Awit Galit Sung̃it Sungkít Dalít Bitbít Waglít Dikít Kampupot Lungkót Pulót Gamót Dulot Siklót Takot Talulót Supot

HINGGÍL SA _I_ AT _Y_

G. ¿Anó ang kaibhán ng̃ _i_ at _y_?

N. Ang dalawáng itó’y lubhâng nagkakáibá magíng sa kátawagán at magíng sa tunóg. Magkaibá sa tawag sapagkâ’t ang una ay ting̃ig (ó vocal) at ang ikalawá’y pangtinig (ó consonante). Magkaibá sa tunóg sapagkâ’t ang una’y binibigkás na _i_ lamang, samantalàng ang hulí ay _ya_.

G. ¿Alín ang mg̃a tuntuning dapat mapagbatayán ukol sa paggamit ng̃ _i_ at _y_?

N. Ang mg̃a sumúsunód:

_Una._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog, na sa gitnâ’y may magkasiping na _ia_, _ie_ at _io_, gaya ng̃ _tIAnak_, _tIAp_, _tIAk_, _kudIApi_, _akIAt_, _bIAk_, _kIAs_, _pasIA_, _tIAn_, _bIA_, _bIEnan_, _tIOpe_, at ibá pang gangganitó ay dapat pagitnâan ng̃ _y_ ang tinurang _ia_, _ie_, _io_ na siyáng karaniwang gawín, at ginagawâng _tiyanak_, _tiyáp_, _tiyák_, _kudiyapì_, _akiyát_, _kiyás_, _pasiyá_, _tiyán_, _biyâ_, _biyenan_, _tiyope_.

_Ikalawá._--Ang mg̃a salitâng tagalog na sa gitnâ nitó’y magkasiping ang dalawáng ting̃ig na _a_ at _i_ ó _ai_ ay dî dapat paltán ng̃ _ay_ ni pagitnâan ng̃ _y_ paris ng̃ ginagawâ ng̃ marami. Halimbawà _baitang_, _kailan_, _kailang̃an_, _taing̃a_, _hain_, atbp. ay ganitó dapat isulat, at hindî _baytang_, _kaylan_, _kaylang̃an_, _tayng̃a_, _hayin_. Dapat mabatíd na itó’y maáarìng gamitin sa pagtulâ (liban lamang ang hulí), sapagkâ’t siyá’y lubhâng malayà sa paggamit.

HINGGÍL SA _U_ AT _W_

G. ¿Anó namán ang kaibhán ng̃ _u_ sa _w_?

N. Na, ang _u_ ay ting̃ig at pangtinig ang _w_, at itó’y _wa_ kung bigkasín samantalàng yaó’y _u_ lamang.

G. ¿Alín ang panuto ukol sa _u_ at _w_?

N. Ang panutong dapat sundín bagay sa tumpák na paggamit sa isá’t isá, ay itó: Sa may gitnâ ng̃ lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog na kinaroroonán ng̃ magkakasiping na ting̃ig na _ua_ at _ui_, ay dapat sing̃itan ng̃ _w_ na pinagkaraniwanan nang gawín ng̃ marami. Halimbawà ang mg̃a salitâng _buan_, _tuâ_, _káluluá_, _dátapuâ_, _saguâ_, _kapuà_, _lasuâ_, _tuî_, _buisit_, _saguíl_, _takuíl_, _buíg_, _buís_, _bituin_ atbp. ay dapat isulat ng̃ _buwán_, _tuwâ_, _káluluwá_, _dátapuwâ_, _saguwâ_, _kapuwà_, _lasuwâ_, _tuwî_, _buwisit_, _saguwíl_, _takuwíl_, _buwíg_, _buwís_, _bituwín_.[35]

Dapat matantô na kung itóng _ua_ at _ui_ ay may tagláy ng̃ kudlít na banayad (grave), na sa malinaw na sabi’y magíng _ùa_, _ùi_, na tang̃ìng nangyayari ang ganitó sa mg̃a salitâng sinugpung̃án ng̃ _in_ ó _an_, ay hindî dapat sing̃itan ng̃ _w_; hal.: “kapulùán”, “kalabùan”, “kasamyùan”, “mapusùan”, “panibughùin”, “pintuhùin”, “samyùin”, “larùin”, atbp. ay dî dapat gawíng “kapulùwán”, “kalabùwan”, “kasamyùwan”, “mapusùwan”, “panibughùwin”, “pintuhùwin”, “samyùwin”, “larùwin”.

TALABABÂAN

[34] Sa pagnanais kong mapawì ang pagkakáibáibá sa pagsulat gaya ng̃ _lalaki_ ó _lalake_, _atis_ ó _atés_, _pisì_ ó _pisè_, _parì_ ó _parè_, at ibá pa, baga ma’t ang gayóng pagkakabagobago ay hindî nakasisirà muntík man sa talagáng kahulugán, ay minárapat kong lagyán ng̃ iláng panutong dapat sundín hinggíl sa paggamit ng̃ _e_ ó _i_, gayón ang _ó_ at _u_, at ang mg̃a panutong itó’y násasalig sa katutubòng pagbigkás natin. Nábabatíd ko, na, ang pagbibigkás na itó’y pinapagsasaliw ang tunóg ng̃ _e_ at _i_, at _o_ at _u_ sa katapusán ng̃ ting̃ig, ng̃unì’t ang nakakalamáng ng̃ bahagyâ ang siyáng súsundín ko’t pagsasaligán sa pagsulat.

[35] Malimit kong mápuná na itóng salitâng _bituwín_ ay isinusulat ng̃ _bituin_, pagsulat na sa ganáng palagáy ko ay walâng matibay na saligán at hindî tumpák.

IV KABANATA

Tungkól sa kudlít (ó acento ortográfico)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _kudlít_ (ó acento ortográfico)?

NAG-AARAL. Tinátawag na _kudlít sa pagsulat_ ó kayâ’y _kudlít_ lamang, ang isáng maliít na guhit na siyáng inilálagáy sa ibabaw ng̃ ting̃ig (vocal) at siyáng pinakatandâ upáng ang mayroón niyó’y bigkasíng gayón sang-ayon sa sinúsunód sa Pagbigkás.

G. ¿Iláng hugis mayroón sa Wikàng Tagalog ng̃ gayóng tandâ ó kudlít?

N. Tatló na siyáng palasák na ginágamit sa ating panunulat. Ang unang guhit ay nagsisimulâ sa kanan at patung̃ong kaliwâ (´) na pinamámagatáng _mariín_ (ó agudo), ang ikalawá’y nagbubuhat sa kaliwâ patulóy sa kanan (`) na pinang̃ang̃anláng _banayad_ (ó grave), at ang ikatló’y ang paglalakip ng̃ dalawáng tinuran ó kayâ’y ng̃ _mariín_ at _banayad_ (^) na pinamámagatán namáng _salakót_ (ó circunflejo).

G. Sa katagâng sabi, ¿sa anó nabábahagi ang kudlít?

N. Ang kudlít ay nabábahagi sa _mariín_ (ó agudo), _banayad_ (ó grave), at _salakót_ (ó circunflejo).

G. ¿Paano ang pagbigkás sa _kudlít na mariín_?

N. Ang kudlít na mariín ay binibigkás na pabiglâ at bukás paris ng̃ sa kastilà; sa makatuwíd bagá’y huwág iimpitín ang tunóg kundî bayàáng malinaw at maliwanag; hal.: _bagyó_, _sintá_, _dilím_, _aklát_.

G. Ang _kudlít na banayad_, ¿paano ang pagbigkás?

N. Ang pagbigkás sa kudlít na banayad ay marahan at paimpít; sa makatwíd ang tunóg ay idinarahan ó ibinábabâ sa simulâ at pagkátapos ay pinuputol ó iníimpit na nagigíng malabò; hal.: _diwà_, _pusò_, _gusalì_.

G. ¿Paano namán ang sa _kudlít na salakót_?

N. Ang kudlít na salakót ay binibigkás na mariín at paputól; sa malinaw na sabi’y naglalakip ng̃ tunóg ng̃ mg̃a kudlít na mariín at banayad; hal.: _ambâ_, _mithî_, _susô_.

V KABANATA

Mg̃a tuntunin sa pagkukudlít

GURÒ. ¿Saán dapat ibatay ang mg̃a tuntunin sa pagkukudlít?

NAG-AARAL. Ang mg̃a tuntunin sa pagkukudlít ay dapat ibatay sa mg̃a tuntunin ng̃ pagdidiín, pagkâ’t bukód sa ang kaparaanáng itó’y siyáng lalòng tumpák na tumpák, ay siyáng paraáng lalòng madalî sa pag-áaral at pagtuturò.

G. Kung ang mg̃a tuntunin sa pagdidiín ay siyáng pagbabatayán ng̃ sa pagkukudlít, ¿hindî bagá lubhâng didilím sa kudlít ang panunulat natin?

N. Oo pò, pagkâ’t bawà’t salitâ halos natin ay nagtatagláy ng̃ diín, at sapagkâ’t ganitó’y kailang̃ang magtagláy namán ng̃ kudlít.

G. ¿Paano ang mabuting kaparaanáng dapat pairalin upáng mailagan ang lubós na pagdidíliman sa ating panunulat?

N. Tadhanàan ó magtatág ng̃ mg̃a panutong ang gayó’t ganitóng salitâ ay dî dapat kudlitán, kahì’t nagtatagláy ng̃ diín, at sa ganitóng paraá’y maíiwasan natin ang pagdidilím sa kudlít ng̃ ating mg̃a salitâ.

G. ¿Anó ang kabutihang mátatamó sakalìng lagyán ng̃ tadhanà ang pagkukudlít?

N. Marami pò: una’y magigíng kauntî ang mg̃a panutong súsundín sa pag-áaral at pagtuturò at ikalawá’y makapagpápabawas sa mg̃a gawàing hindî maíiwasan sakalìng sumusulat ó nagpapalimbág kayâ.

G. ¿Marapat bagáng kudlitán ang mg̃a salitâng tig-íisáng pantíg (ó palabras monosílabas)?

N. Ang mg̃a salitâng tig-íisáng pantíg ay dî dapat kudlitán, gaya ng̃ _ka_, _ko_, _mo_, _ba_, _sa_, _na_, _at_, _pa_, _ni_, _ang_, _ay_, _din_, _kay_, _daw_, _kung_, _ng̃_ ó _nang_, _man_, atbp.

_Pásubalì:_ Ang ting̃ig _ó_ na pinagkaratihan nang kudlitán baga ma’t dî kailang̃an. Gayón din ang mg̃a salitâng _dî_, _ng̃â_, na nagtatagláy ng̃ kudlít na salakót upáng matantô ang tunay na pagbigkás.

G. Ang mg̃a salitâng pabiglâ ó ang idinidiín sa hulíng pantíg ¿ay marapat bang kudlitán?

N. Sang-ayon sa pinaíiral ng̃ayóng panunulat ng̃ maraming mánunulát at mánanagalóg, ang lahát halos ng̃ mg̃a salitâng idinidiín sa hulíng pantíg ay dapat magtagláy ng̃ kudlít; hal.: _amá_, _gabí_, _bayáw_, _mahál_, _sambót_, _baníg_, _tamís_, at ibá pa.[36]

G. ¿Dapat bagáng kudlitán ang mg̃a salitâng pábanayad ó ang idinidiín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg?

N. Ang mg̃a pang̃ung̃usap na idinidiín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg, ay dî dapat magtagláy ng̃ kudlít, pagkâ’t bukód sa nagíng karaniwan nang gawín ang ganitó ay mababawásbawasán pa ang nápakarami nang kudlít sa ating wikà; hal.: _sabi_, _tulak_, _sisi_, _palad_, _nayon_, _hirap_, _kasalo_, _karayom_, _lagarì_, _sariwà_, _paggiliw_, _pagsuyo_, atbp.

_Pásubalì:_ Ang mg̃a salitâng maáarìng makayuwis ó makalahók sa ibá, paris ng̃ _bása_ sa _basâ_, ng̃ _bága_ sa _bagá_, ng̃ _áso_ sa _asó_, ng̃ _hápon_ sa _hapón_, ng̃ _sála_ sa _salá_, _salà_ at _salâ_, ng̃ _áliw_ sa _alíw_, ng̃ _káyo_ sa _kayó_, ng̃ _ának_ sa _anák_, ng̃ _sákit_ sa _sakít_, ng̃ _búhay_ sa _buháy_, ng̃ _táyo_ sa _tayô_ at ibá pang paris nitó.

G. ¿Marapat bang lagyán ng̃ kudlít ang mg̃a salitâng pabagsák ó ang idinidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg?

N. Ang mg̃a salitâ sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg ay dinidiinán ay nárarapat kudlitán, hal.: _dálitâ_, _káhimán_, _kápitan_, _bíhirà_, _líbing̃an_, atbp.

G. ¿Kinukudlitán din ba ang mg̃a salitâng pásagitsít ó ang idinidiín sa ikaapat, ikalimá ó iká ilán mang hulí ng̃ pantíg?

N. Ang mg̃a salitâng idinidiín sa ikaapat, ikalimá ó iká ilán mang hulí ng̃ pantíg ay nárarapat kudlitán, hal.: _mánunulát_, _páhayagán_, _sígalutan_, _hímagsikan_, atbp.

G. Ang kudlít na banayad ¿ay dapat bang ilagáy sa mg̃a salitâng mayroón nitó?

N. Oo pò, nang mákilalang ang salitâng kinaroroonán niyá ay dapat bigkasíng marahan at paimpít; hal.: _awà_, _batì_, _pusò_. Dapat mabatíd, na, ang kudlít na banayad ay sa katapusán lamang ng̃ salitâ malimit makita, kailan ma’t nagdudulo sa ting̃ig (ó vocal). Sa simulâ ng̃ pang̃ung̃usap ay dî dapat magtagláy ng̃ tinurang kudlít. Sa gitnâ ng̃ mg̃a salitâng ugát ay walâ, ng̃unì’t mayroón sa mg̃a salitâng pinag-angkóp; hal.: _luhàan_, _batìin_, _wikàin_, at ibá pa.

G. ¿Dapat bang ilagáy ang kudlít na salakót sa mg̃a pang̃ung̃usap na mayroón nitó?

N. Oo pò, nang mabatíd na, ang salitâng kinaroroonán niyá ay dapat bigkasíng mariín at paputól; hal.: _dukhâ_, _ng̃itî_, _dugô_. Dapat matantô, na, ang kudlít na salakót ay madalás makita sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap, kailan ma’t nagdudulo ng̃ ting̃ig (ó vocal). Sa unahán ng̃ pang̃ung̃usap ay hindî nagtatagláy ng̃ sinabing kudlít. Sa kalagitnâan ng̃ mg̃a salitâng ugát ay hindî rin nagtatagláy, dapwâ’t sa mg̃a salitâng pinag-angkóp ay mayroón; hal.: _tandâan_, _sanglâan_, _higâan_.

G. ¿Anó ang kabutihang nátatamó sa paglalagáy ng̃ mg̃a kudlít na banayad at salakót sa mg̃a salitâng mayroón nitó?

N. Marami pò: unang una’y upáng mákilala ang talagáng tunóg na dapat bigkasín sang-ayon sa daládaláng kudlít at ikalawá’y nang huwág magkayuwisyuwis ang mg̃a pang̃ung̃usap. Halimbawà ang mg̃a salitâng _bagà_, _basà_, _salà_, at ibá pa, ay dapat kudlitán ng̃ ganitó upáng huwág mápalahók sa mg̃a salitâng _bága_, _bása_, _sála_, _salá_ ó _salâ_, na may mg̃a kahulugáng lubhâng kaibá sa mg̃a iyón.

G. ¿Anó ang sukat másabi ukol sa mg̃a salitâng pinag-angkóp na may daláng kudlít na salakót?

N. Ang mg̃a salitâng ganitó na inangkapán ng̃ pang-anib na _ng_ paris ng̃ _gawâng_ sa _gawâ_, _masamâng_ sa _masamâ_, _mutyâng_ sa _mutyâ_, atbp. ay dî dapat baguhin ang tinurang kudlít upáng mákilala na ang mg̃a ganyáng salitâ ay pinag-angkóp at sakâ ng̃ huwág masirà ang talagáng kahulugán at pinanggaling̃an.[37]

G. ¿Anó ang dapat másabi sa mg̃a salitâng may kudlít na salakót (ó circunflejo)?

N. Ang mg̃a salitâng ganitó ay nagkakaroón ng̃ kauntîng kabaguhan kailan ma’t sinugpung̃án ng̃ mg̃a anyông _in_ ó ng̃ _an_. Kung ang may kudlít na salakót ay ang titik na _a_ ay hindî dapat baguhin ang náturang kudlít, gaya ng̃ _basâín_, _tukâín_, _tálâán_, atbp. Kung ang may kudlít namá’y ang _i_ at ang _o_ (itó’y nagigíng _u_ sang-ayon sa tuntunin), ang kudlít na salakót ay dapat gawíng banayad (ó grave), gaya ng̃ _tupî_ ay _tupìán_, ng̃ _sungkî_ ay _sungkìin_, ng̃ _larô_ ay _larùin_ ó _larùan_, ng̃ _likmô_ ay _likmùan_, ng̃ _susô_ ay _susùin_, atbp.

G. Sa mg̃a salitâng tagalog ¿ay mayroón bang nagtatagláy ng̃ dalawáng kudlít?

N. Mayroón pò, at lubhâng marami.

G. ¿Alín ang mg̃a panuto ukol sa salitâng kinukudlitán ng̃ dalawá?

N. Itóng mg̃a sumúsunód:

_Una._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may dalawáng pantíg na kung bigkasí’y idinidiín kapwà, ay hindî dapat magtagláy ng̃ dalawáng kudlít; sapagkâ’t gaya nang sinabi ay dî dapat kudlitán ang mg̃a salitâng may diín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg (ó palabras llanas); hal.: _pusò_, _dilà_, _batì_, atbp.

_Ikalawá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may tatlóng pantíg na may diín sa ikatlóng hulí niyá (ó palabras esdrújulas) at ang hulí’y may tagláy na banayad ó salakót ay dapat kudlitán ng̃ dalawá; hal.: _dálitâ_, _bíhirà_, _dátapwâ_, _náritó_, at ibá pa.

_Ikatló._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may apat, limá ó anim na pantíg na may diín sa mg̃a itó (ó palabras sobresdrújulas) at ang hulí’y may tagláy na kudlít na mariín, banayad ó salakót ay dapat ding kudlitán ng̃ dalawá; hal.: _pásimulâ_, _páhayagán_, _pásulatán_, _mánanagalóg_, _mánanalaysáy_, atbp.

_Ikaapat._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng ang katapusáng pantíg ay nagdudulo sa ting̃ig (ó vocal) at itó’y may daláng kudlít na banayad ó salakót, at sakâ inangkupán sa hulí ng̃ _in_ ó _an_ ay dapat magtagláy ng̃ dalawáng kudlít kailan ma’t ang pagbigkás ay idinidiín sa dalawá; hal.: _likhâín_, _lupàín_, _lapìán_, atbp.

G. ¿Mayroón bagá sa mg̃a salitâ natin na nagtatagláy ng̃ tatlóng kudlít?

N. Mayroón pò, at ang tuntuning dapat pagbatayá’y itóng mg̃a sumúsunód:

_Una._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may tatlóng pantíg na idinidiín sa tatlóng ting̃ig (ó vocal) ay dapat magtagláy ng̃ tatló ring kudlít; hal.: _tálâán_, _túlâín_, at ibá pa. Dapat matantô, na ang mg̃a salitâng paris nitó ay kákauntî lamang sa ating wikà.

_Ikalawá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng may apat ó limáng pantíg na idinidiín sa mg̃a itó (ó palabras sobresdrújulas) na sa pagbigkás ay may tatlóng diín ay dapat magdalá ng̃ tatlóng kudlít, upáng unauna’y mákilala ang tunay na pagbigkás at ikalawá’y nang huwág maipagkamalî sa kapwà salitâ na may ibáng kahulugán; hal.: _pámahalàán_, _páng̃asiwàán_, _pámunùán_, at ibá pa.

TALABABÂAN

[36] Ang sino mang ibig makatantô ng̃ mg̃a tuntunin sa pagdidiíng itó sa hulíng pantíg, ay kailang̃ang tunghán ang bahagi ng̃ Pagbigkás nang náuukol sa pagdidiín (ó acento prosódico).

[37] Marami ang nagbabago sa kudlít na salakót sa mg̃a ganitóng salitâ at hinahalinhán ng̃ kudlít na mariín, sapagkâ’t anilá’y ang pagbigkás ay tugmâ sa hulíng kudlít na itó paris ng̃ _masamâng tao_ sa halimbawà. May katwiran din sana ang mg̃a sumusulat ng̃ ganitó, dang̃an lamang ang bagay na itó’y bukód sa makasisirà sa talagáng pinagmulán ng̃ salitâ ay maáarìng mapagkamalán sa ibáng pang̃ung̃usap.

VI KABANATA

Sa mg̃a pang̃ulong tandâ ng̃ pagsulat

GURÒ. ¿Alín ang mg̃a pang̃ulong tandâ sa pagsulat na ginágamit sa Wikàng Tagalog?

NAG-AARAL. Itóng mg̃a sumúsunód: _pangtigil_ ó COMA (,); _tuldók at pangtigil_ ó PUNTO Y COMA (;); _dalawáng tuldók_ ó DOS PUNTOS (:); _tuldók_ ó PUNTO FINAL (.); _pangsugpóng tuldók_ ó PUNTOS SUSPENSIVOS (...); _pangtanóng_ ó INTERROGACIÓN (¿?); at _pangtaká_ ó ADMIRACIÓN (¡!).

G. ¿Bakit ginágamit ang mg̃a tandâng itó sa pagsulat?

N. Ginágamit ang mg̃a tandâ ng̃ pagsulat, magíng pang̃ulo at magíng pangtulong sa nasàng lumiwanag at makapagbigáy ng̃ magandáng tunóg sa mg̃a pang̃ung̃usap at pananalaysáy, hatìin at paghiwáhiwalayín ang ibá’t ibáng panig na bumubuô sa kanyá. Kung sa pamamagitan namán ng̃ pang̃ung̃usap ó pagtatalumpatì ay ginaganáp ang gayóng pagbabahábahagi at paghihiwáhiwaláy sa paraáng kung minsa’y humintô at magpatulóy ang nang̃ung̃usap, kung minsa’y humabà at umiklî at kung minsa’y tumaás ó bumabà ang tunóg ó tinig.

ANG PANGTIGIL (Ó COMA)

G. ¿Bakit ginágamit ang _pangtigil_?

N. Ginágamit ang tandâng itó sa pagsulat, upáng hatìin ang mg̃a pang̃ung̃usap ó pangkát na maíiklî ng̃ isáng kaisipán. Ang salitâng kinaroroonán niyá’y dapat tigilan ó hing̃aháng sumandalî.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang pangtigil?

N. Dapat gamitin sa mg̃a tuntuning sumúsunód:

_Una._--Sa una at hulihán ng̃ pang̃alang tao ó bagay na siyáng kinakausap, hal.: _Hoy, Teto_; _Binong, halika_; _Ibig ko sana, Ninoy, na akó’y dinggín mo_.

_Ikalawá._--Upáng paghiwáhiwalayín ang mg̃a salitâng magkakásunód at magkakáparis ang kahulugán kung walâng anó mang pangbigkís (ó conjunción) na naglakip; hal.: _Ang bayan ay siyáng tukod, lakás, buhay, diwà ng̃ mg̃a tao._ _Ang mg̃a pilipino’y mararang̃ál, marurunong, magigitíng at bihasá._

_Ikatló._--Sa una at hulihán ng̃ mg̃a kaisipán (ó oración) na salítsalít ó pagkakátaóng mangyari, hal.: “Si Balagtás, ang dakilàng anák ng̃ Pang̃inay, ay siyáng harì ng̃ mg̃a mánanagalóg.” “Ang mg̃a darakilàng aklát ni Rizal, kung akó’y may salapî lamang, ay bibilhín ko.” “Pagkátapos kong mag-aral, sakalìng hindî mahihintô, ay maglalakbáy akó sa Amérika.” “Ang Pilipinas, kung dî akó malî, ay tinuklás ni Magallanes”.

_Ikapat._--Sa unahán ng̃ mg̃a salitâng _ng̃unì_, _dátapwâ_, _subalì_, _palibhasà_, _baga man_, _kundî_, _gayón man_, _dang̃an_, _disin_, atbp., kung hindî lubhâng malawig ang pang̃ung̃usap; hal.: “Si Lucio’y pinagsadyâ ko, ng̃unì’t dî ko inabutan.” “Isáng talumpatìng maiklî, dapwâ’t malamán at maring̃ál.” “Si Kikò’y hindî maghihirap, palibhasà’y maraming salapî”.

Kung lubhâng mahabà na ang isáng pang̃ung̃usap ó salaysáy ay nilálagyán ng̃ tuldók at pangtigil (ó punto y coma); hal.: “Huwág tayong lubós na magpapaniwalâ at magpapakiníg sa mg̃a katakata at pamápamahìin ng̃ ating matatandâ; ng̃unì’t kung mabubuting aral at maháhalagáng turò ay ating dinggín nang lubhâng mataós sa ating mg̃a pusò.”

Hindî dapat lagyán ng̃ pangtigil ang mg̃a salitâng buô at maiklî, hal.: _Si Luis ay marunong_; _si Lucio ay dukhâ_; _mayamaya ay áalís akó_.

ANG TULDÓK AT PANGTIGIL (Ó PUNTO Y COMA)

G. ¿Bakit ginágamit ang _tuldók at pangtigil_?

N. Ginágamit ang tandâng itó sa maháhalagáng salaysáy ó pang̃ung̃usap na hindî pa buô ang talagáng kahulugán, upáng mapatang̃ì sa ibáng mg̃a tandâ gaya ng̃ pangtigil. Sa mg̃a salitâng kinaroroonán niyá’y dapat tumigil ó huming̃áng matagaltagál, higít sa paghing̃áng ginagawâ sa pangtigil.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang tuldók at pangtigil?

N. Dapat gamitin sa mg̃a panutong sumúsunód:

_Una._--Kapág lubhâng mahahabà ang ibá’t ibáng panig ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap, at ang mg̃a itó’y pinaglalakiplakip, ó kayâ’y kapág ang ibáng salitâ’y may tagláy nang pangtigil. Halimbawà: “Ang mg̃a pilipinong pinang̃ung̃uluhan ni Bonifacio ay nákitunggalî ng̃ buông siglá, ng̃ buông pusò at buông buhay; hindî inalintanà ang init, ang lamíg, ang gutom at ang uhaw; hindî inalala ang kaniláng mg̃a iná, asawa at anák; at hindî ginunitâ ang bahay at pag-áarì, ang buhay at pamumuhay sa hang̃ád na máitanggól ang puri at dang̃ál ng̃ Ináng Bayan.”

_Ikalawá._--Sa unahán ng̃ mg̃a pangbigkís (ó conjunción) _ng̃unì_, _dátapuwâ_, _palibhasà_, _gayón man_, atbp., kung ang mg̃a pang̃ung̃usap na magkakáhiwaláy ay may kahabaàn. Halimbawà: “Malabis ang pagmámahál natin sa sariling lahì at masugíd na pinagsusumikapan ang kanyáng ikasúsulong at ikadadakilà; ng̃unì’t kasakitsakit ang mg̃a nangyayari kung magugunitâng ang ilán ay hindî na nakakátulong bagkús nakakáhambalang pa sa ating matuling paglakad.”

_Ikatló._--Upáng paghiwáhiwalayín ang ibá’t ibáng panig ng̃ pang̃ung̃usap, baga ma’t náuuwî rin sa kahulugáng pinanggagaling̃an. Halimbawà: “Kamalig na kugong may apat na sulok na parisukát; gadipâng pasibi sa kaliwâng panig at gatatlóng dangkál na panambíl namán sa tatló pang bálisbisan; balag sa harapáng pulós na dahong tuyô ang nandadalang na habong; isáng pagápagahang halos dikít na sa bubung̃án ng̃ kamalig, táhanan ng̃ may arì ó bantáy-batis, at kinasasandigán ng̃ isáng mahabàng hagdanang kawayan....” _Banaag at Sikat_.

ANG DALAWÁNG TULDÓK (Ó DOS PUNTOS)

G. ¿Bakit ginágamit ang _dalawáng tuldók_?

N. Ang tandâng itó’y ginágamit upáng mákilala ang mg̃a pang̃ung̃usap na buô ó may sariling kahulugán. Sa kinaroroonán niyá’y dapat tumigil ó huming̃á ng̃ malaon, mahigít sa kalaunang ginagawâ sa tuldók at pangtigil.

G. ¿Kailan dapat gamitin ang dalawáng tuldók?

N. Dapat gamitin sa mg̃a ganitóng panuto:

1.--Bago bumanggít ng̃ mg̃a salitâng sinipì, hal.: _Sinaád ni Rizal na: Ang wikà ay káluluwá ng̃ bayan_.

2.--Pagkátapos ng̃ unang batì ó galang sa mg̃a sulat, hal.: _Mahál na Ginoó: Tinanggáp ko ang inyóng liham...._

3.--Sa hulihán ng̃ mg̃a salitâng _halimbawà_, _paghalimbawà_.

4.--Sa mg̃a pasiyá, palagáy, kautusán, atbp., pagkátapos másabi ang dahilán ó saligán; hal.: _Akóng nakalagdâ sa ibabâ nitó’y nagsasabi: Na...._

5.--Sa unahán ng̃ mg̃a salitâng pangtapós sa mg̃a salitâng náuná; hal.: “Namalas ko kagabí si Lucio: maring̃ál ang suút at makisig paris ng̃ dati.”

6.--Pagkátapos ng̃ isáng makabuluháng palagáy ó paghahakà kayâ na may sarili nang kahulugán, at sinusundán pa ng̃ ibá’t ibáng pang̃ung̃usap upáng humabà kayâ, lumiwanag ó patotohanan ang gayóng paghahakà. Halimbawà: “Walâ nang makapangyarihan sa Sangsinukob paris ng̃ sandata: siyá ang nagguguhô sa lalòng matitibay na bayan; siyá ang nagwawalat sa lalòng magagaràng kutà; siyá ang naggigibâ sa lalòng maririkít na kaharìan at siyá ang pumupuksâ sa lalòng matatapang at mababang̃ís na kaaway.”

ANG TULDÓK (Ó PUNTO FINAL)

G. ¿Bakit ginágamit ang _tuldók_?

N. Ang tandâng itó’y ginágamit upáng mákilala na ang salitâng kinaroroonán niyá’y may ganáp na kahulugán. Alín mang salitâng may tagláy na tuldók ay dapat tumigil ng̃ malaon, upáng huwág mápalahók sa mg̃a salitâng sa kanyá’y sumúsunód.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang tuldók?

N. Dapat gamitin sa mg̃a sumúsunód:

_Una._--Sa mg̃a salitâng may ganáp na ganáp na kahulugán. Halimbawà: “Naníniwalà akóng lubós na may isáng Lumaláng na siyáng lumikhâ sa araw, buwán, lupà, tubig, ilaw, tao, hayop, atbp. Naníniwalà rin akó na ang Lumikhâng iyá’y karunungdunung̃an, makapangyarihan at maawàin. Ng̃unì’t kung pagkurúkurùin ko ang kanyáng pagkálaláng ay malinaw kong naháhagilap sa isip na hindî mandín tumpák.”

_Ikalawá._--Sa mg̃a salitâng daglî (ó abreviado) upáng mákilalang ganitó, hal.: _Bb._, _Kgg._, _G._, at ibá pa.

ANG PANGSUGPÔNG TULDÓK (Ó PUNTOS SUSPENSIVOS)

G. ¿Saán ginágamit ang _pangsugpông tuldók_?

N. Ang pangsugpông tuldók ay ginágamit kailan ma’t ang isáng pang̃ung̃usap ay naputol ó kayâ’y hindî buô. Ang kinaroroonán niyá’y dapat na tumigil ng̃ sumandalî, gaya ng̃ ginagawâ sa pangtigil.

G. ¿Kailan dapat gamitin ang pangsugpông tuldók?

N. Dapat gamitin sa mg̃a ganitóng tuntunin:

1.)--Sa mg̃a salitâng hindî buô at parang násugpô ang talagáng kahulugán, hal.: “Ang tao’y nagmumulâ sa muntî, umúunlád, lumalakí, tumatandâ at pagkátapos... ay namámatáy.”

2.)--Kapág ang pang̃ung̃usap ay may buông kahulugán, ng̃unì’t kailang̃ang tumigil upáng mákilala ang takot, pag-áalinlang̃an ó pangyayaring hindî ináasahan; hal.: “Pinaratang̃an akóng nagnakaw, ng̃unì’t... kabulàanan ang ganitó.”

3.)--Kapág pinababayàan ó ináalís ang isáng panig sa pagsipì ng̃ iláng pang̃ung̃usap. Halimbawà: “Saán man may mámumuhunán at manggagawà, may may lupà at magsasakâ, pang̃inoón at alilà, mayaman at dukhâ; ang aral ng̃ Sosialismo ay kailang̃an....” _Banaag at Sikat_.