Part 15

_Ikatló._--Ang iláng pang̃ung̃usap na may apat ó limá ó ilán mang pantíg na sa gitnâ nitó’y may magkasiping na ting̃ig (ó vocal) na magkatambál, ang isá’y maáarìng alisín, at sa bagay na itó’y nábabawasan namán siyá ng̃ isáng pantíg, hal.: _Ikaapat_, _ikaanim_, _katotoohanan_, atbp. ay ginagawâng _ikapat_, _ikanim_, _katotohanan_.

_Ikaapat._--Ang mg̃a salitâng ugát na násusugpung̃án ng̃ _in_ ó _an_ ay karaniwang mawalâ ó maalís ang hulíng ting̃ig ng̃ náturang ugát, hal.: sa _gawâin_ ay _gawín_, sa _basâín_ ay _basín_, sa _batahín_ ay _bathín_, sa _sunurín_ ay _sundín_, sa _hatirán_ ay _hatdán_, sa _sakayan_ ay _sakyán_, sa _bukurín_ ay _bukdín_, sa _sakitan_ ay _saktán_, atbp.

_Ikalimá._--Ang ilán sa mg̃a salitâng ugát bukód sa binabawas ó ináalís ang kanyáng hulíng ting̃ig (ó vocal) ay nagkakapalitan pa ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), hal.: sa _atipán_ ay _aptán_, sa _silirán_ ay _sidlán_, atbp.

_Ikaanim._--Ang ilán sa mg̃a ugát ay náwawalâ kung minsan sa gitnâ ang isáng buông pantíg (ó sílaba), ó kayâ’y ang dalawáng titik lamang, hal.: sa _buhusan_ ay _busan_, sa _hihipan_ ay _hipan_, sa _kuhanin_ ay _kunin_, sa _dating̃an_ ay _datnán_, sa _hintayín_ ay _hintín_, atbp.

_Ikapitó._--Kung minsan, ang salitâng ugát ay hindî nábabawasan kundî nararagdagán ng̃ iláng titik kailan ma’t sinusugpung̃án ng̃ _in_ ó _an_, ó _ka-an_, hal.: sa _tawa_ ay _tawaNAN_, sa _totoó_ ay _katotoHANAN_, atbp. Dapat matalastás na itóng hulíng tuntuning itó ay bihibihiràng mangyari. At dapat ding matantô na ang pagbabawas (ó síncopa) ay tang̃ìng magagamit sa mg̃a salitâng pinahihintulutan ng̃ tuntunin at ng̃ mg̃a karaniwang pagbigkás.

XXXVII KABANATA

Hinggíl sa Pangdulo (ó Desinencia)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _pangdulo_?

NAG-AARAL. Tinátawag na pangdulo ang anó mang anyô (partícula) ó iláng titik kayâ na siyáng idinudulo ó isinusugpóng sa mg̃a ibá’t ibáng salitâ na nagkakaroón namán ng̃ sarisariling kahulugán sang-ayon sa pangdulong isinusugpóng.

G. ¿Saán magbubuhat ang mg̃a pangdulong itó?

N. Ang Wikàng Tagalog baga ma’t mayamang mayaman na sa sarìsarìng anyô na siyáng tumutulong sa ating mg̃a salitâ ay nang̃áng̃ailang̃an pa ring humirám sa ibáng wikà ng̃ mg̃a anyô ó pangdulo na hindî matumbasán sa ating sariling wikà. Ang mg̃a pangdulong itó na nanggaling sa kastilà ay kailang̃an ng̃âng hiramín natin at ipalagáy na parang sariling arì samantalàng hindî pa tayo nakakatuklás ng̃ mg̃a anyông maitutumbás sa kaniyá, sapagkâ’t malimit gamitin sa ating dilà ang mg̃a salitâng náturan na násusugpung̃án ng̃ sarìsarìng anyô.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pangdulong dapat tanggapín?

N. Ang mg̃a salitâng kinasasangkapán nitó na karaniwang gamitin sa ating wikà ay siyáng tang̃ìng marapat tanggapín. Ng̃unì’t kung ang náturang salitâ ay kinasasangkapán ng̃ mg̃a pangdulong maáarìng makayuwis ó mapagkamalán sa ibá, ó kayâ’y may katumbás ó maáarìng tumbasán sa ating wikà ng̃ ibáng pang̃ung̃usap ay hindî kailang̃ang mapalakip sa mg̃a pandulong ating hihiramin na kinaroroonán ng̃ mg̃a salitâng hirám na ating áarìin:

ano gaya ng̃ amérik_ano_, aglipay_ano_, rom_ano_. ino „ pilip_ino_. ante „ komand_ante_, protest_ante_. ente „ teni_ente_. ero „ tabak_ero_, bangk_ero_, laband_ero_. ario „ diksion_ario_, silab_ario_, kalend_ario_. or „ emperad_or_, dokt_or_, gobernad_or_. tris „ empera_tris_, ma_tris_. ia „ demokras_ia_. ía „ pilosop_ía_, anark_ía_, tranb_ía_. idád „ unibers_idád_, elektris_idád_. ikó „ elektr_ikó_, katol_ikó_, apostol_ikó_. iká „ gramát_iká_, matemát_iká_, polit_iká_. ista „ makin_ista_, aparat_ista_. ismo „ katolis_ismo_, anark_ismo_, espirit_ismo_. ado „ komision_ado_, konsul_ado_, abog_ado_. apó „ sinematogr_apó_. ura „ agrikult_ura_, agrimens_ura_.[33]

G. ¿Anó ang sukat másabi ukol sa mg̃a pangdulo?

N. Na, ang ilán sa kanyá’y maáarìng gamitin ang hugis babae (ó forma femenina), gaya ng̃ sa _pilipina_, _amerikana_, _katóliká_, _tabakera_, _labandera_, atbp.

TALABABÂAN

[33] Ang mg̃a pangdulong itó ay sinipì ko kay G. Eusebio Daluz na nagkaroón lamang ng̃ kauntîng pagbabago.

IKATLÓNG BAHAGI

Paglalakip ó Sintaxis

I KABANATA

Ang Paglalakip at ang kaniyáng sakláw

GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _Paglalakip_?

NAG-AARAL. Ang bahagi ng̃ Balarilà na nagtuturò ng̃ mg̃a kaparaanán ukol sa pagbubuô ó paglalakiplakip ng̃ iláng salitâ sa kapuwà salitâ sa ikayayarìng tumpák ng̃ mg̃a kaisipán (ó oración).

G. Ang Paglalakip, ¿sa anó nabábahagi?

N. Nabábahagi siyá sa tinátawag na _likás_ (ó regular) at _likhâ_ (ó figurada).

G. ¿Anó ang _paglalakip na likás_?

N. Ang mg̃a tuntunin sa paglalagáy ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap sang-ayon sa katutubòng hanáy ng̃ mg̃a pagkukurò.

G. ¿At anó ang _paglalakip na likhâ_?

N. Ang mg̃a pátakaráng lumalabág sa paglalakip na likás, na nagbabadyá ng̃ mg̃a kaparaanán sa matuwíd na pagpapalitpalit ng̃ mg̃a salitâ upáng magkaroón ng̃ lakás at gandá ang mg̃a pang̃ung̃usap ó kaisipán.

G. ¿Iláng bagay ang kailang̃an upáng mayarì ó mabuô ng̃ tumpák ang isáng kaisipán?

N. Tatló: _pagkakaayon_ (ó concordancia), _paghaharì_ (ó régimen) at _pagbubuô_ (ó construcción).

II KABANATA

Ukol sa pagkakaayon (ó concordancia)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _pagkakaayon_?

NAG-AARAL. Ang pagkakásalig ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap sa ibá’t ibáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán.

G. ¿Paano ang pagkakaayon ng̃ pang-akbáy (ó artículo) sa pangdiwà (ó sustantivo)?

N. Sa Wikàng Tagalog, palibhasà ang mg̃a salitâ ay walâng tagláy na kiyás (ó género) kung sa kanyáng sarili lamang, kayâ’t ang pang-akbáy ay walâng kailang̃ang gamitin magíng sa ng̃alan ó bagay na tumutukoy sa lalaki ó kayâ’y sa babae, hal.: _Si_ Pedro, _si_ Luisa, _ang_ amá, _ang_ iná, _ang_ pusà, _ang_ áso, atbp. Ng̃unì’t kung bumabanggít sa bilang (ó número) ay kailang̃ang gamitin ang _si_ at _ang_ sa íisá, at _siná_ at _ang mg̃a_ sa dalawá ó marami, hal.: _Si_ Lucio, _ang_ bulaklák (kung tumutukoy sa íisá); _siná_ Lucio at Huan, _ang mg̃a_ bulaklák (kung bumabanggít namán sa dalawá ó marami).

G. ¿Paano ang pagkakaayon ng̃ pangturing (ó adjetivo) sa pangdiwà (ó sustantivo)?

N. Ang pagkakaayon ng̃ dalawáng itó ay másasabing walâng kabuluhán, sapagkâ’t maáarì siláng pagsamahin kahì’t na ang isá’y tumutukoy sa lalaki at ang ikalawá’y sa babae, ó báligtaran, hal.: _mabuting_ amá, _mabuting_ iná, _magandáng_ dalaga, _magandáng_ binatà. Kung tumutukoy sa bilang (ó número) ay kailang̃ang tantùin kung sa anó bumabanggít, hal.: malantíg na dalirì, malinaw na salamín, kung sa íisá; kung sa dalawá ó marami ay nagigíng: malalantig na dalirì, malilinaw na salamín.

G. Sakalìng mayroóng dalawá ó higít na pangdiwà na tumutukoy sa bilang na íisá (ó singular), at ang mg̃a itó’y isasama sa íisáng pangturing lamang, ¿sa anó itó dapat ilagáy?

N. Dapat ilagáy sa bilang na dalawá ó marami (ó plural). Kung ang pangturing na isasama ay mayhalò ay inúulit lamang ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, hal.: Si Kulás at si Lucio ay marurunong; ang manggá at ang santól ay matatamís. Kung pangturing namáng dalisay ay pinang̃ung̃unahan ng̃ _mg̃a_, hal.: Si Luisa at si María ay _mg̃a pang̃it_; ang áso at pusà ay _mg̃a duwág_.

G. ¿Paano namán ang pagkakaayon ng̃ pangtayô (ó pronombre) sa pangdiwà (ó sustantivo)?

N. Kung tungkól sa kiyás (ó género) ay hindî kailang̃ang mapasama sa alín man, hal.: _itó_’y lalaki, _itó_’y babae, atbp. Kung tungkól sa bilang ay kailang̃ang ialinsunod sa tumutukoy ng̃ salitâ, hal.: akó’y tao, itó’y saging, sa íisá; akó’y mg̃a tao, itó’y mg̃a saging, kung sa dalawá ó marami.

G. ¿Paano ang pagkakaayon ng̃ pangwatas (ó verbo) sa pangdiwà (ó sustantivo)?

N. Ang pangwatas na karaniwan sa Wikàng Tagalog ay walâng kailang̃ang malakip sa pangdiwà kahì’t na itó’y nagtatagláy ng̃ anó mang bilang (ó número) at katawán (ó persona), hal.: ang ibon ay _kumakain_, ang mg̃a ibon ay _kumakain_; _si Pedro_ ay sumulat, _siná Lucio_ ay sumulat. Ng̃unì’t may iláng pangwatas na ang karamiha’y nagbubuhat sa anyông “ma”, na kailang̃ang isalig kung sa anóng bilang tumutukoy, hal.: ang pusà ay _nagisíng_, ang mg̃a pusà ay _nang̃agisíng_; ang tao ay _natatalisod_, ang mg̃a tao ay _nang̃atatalisod_. Sa unang halimbawà, ang pangwatas na _nagisíng_ ay na sa bilang na íisá (ó singular) na naáayon sa pangdiwàng _pusà_ na nasa gayón ding bilang. Sa ikalawá ang _nang̃agisíng_ ay na sa bilang na dalawá ó marami (ó plural) na naáayon namán sa _mg̃a pusà_ na nasa bilang ding dalawá ó marami.

G. ¿Paano namán ang pagsasama ng̃ pangtayông kinatawán (ó relativo) sa salitâng pangdiwàng náuuná sa kanyá (ó antecedente)?

N. Pagsasamahin silá sa pamamagitan ng̃ bilang (ó número), na ang pangtayông kinatawán ay dapat ibatay sa pangdiwàng náuuná, hal.: Tinawag ko ang _batà_, at _itó_ ay lumapit agád. Ang pangdiwàng _batà_ ay na sa bilang na íisá kayâ’t ang pangtayông _itó_ ay na sa gayón ding bilang. Kung sabihin namáng: Tinawag ko ang _mg̃a batà_, at ang _mg̃a itó_’y lumapit agád. Ang salitâng _mg̃a batà_ ay na sa bilang na dalawá ó marami, kung kayâ namán ang pangtayô’y inilagáy din sa náturang bilang: _mg̃a itó_.

III KABANATA

Hinggíl sa paghaharì (ó régimen)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _paghaharì_?

NAG-AARAL. Ang kaukulán ng̃ iláng pang̃ung̃usap sa ilán ding pang̃ung̃usap ng̃ kaisipán.

G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ salitâng _naghaharì_ (ó regente) at ng̃ salitâng _pinaghaharìan_ (ó regido)?

N. Salitâng _naghaharì_ ang nang̃áng̃ailang̃an ng̃ isáng pang̃ung̃usap upáng bumuô ng̃ kaisipán; salitâng _pinaghaharìan_ ang bumubuô ng̃ náturang kaisipán na siyáng náuukol sa naghaharì. Halimbawà: _Ang barò ni Pedro_. _Barò_ ay salitâng naghaharì, sapagkâ’t siyáng nang̃ung̃una ó umáakbáy sa pangdiwàng _si Pedro_ sa pamamagitan ng̃ pang-ukol (ó preposición) _ni_, at _si Pedro_ ay salitâng pinaghaharìan, sapagkâ’t náuukol sa pangdiwàng _barò_.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa kapuwà pangdiwà?

N. Sa pamamagitan ng̃ isáng pang-ukol (ó preposición), hal.: bahay _na_ bató; aklát _ni_ Lucio; lupà _ng̃_ magsasakâ; si Huan _laban kay_ Kulás; ang tao’y _laban sa_ hayop; ang buhay ay _pará sa_ bayan; si María’y _pará kay_ Mameng.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa pangturing?

N. Sa ibá’t ibáng kaparaanán: una, sa pamamagitan ng̃ pang-ukol _na_, hal.: tubig _na_ malinaw, bahay _na_ malakí; ikalawá, sa pamamagitan ng̃ pang-anib (ó ligazón) _ng_, hal.: babai_ng_ magandá, lalaki_ng_ makisig; ikatló, sa pamamagitan din ng̃ pang-anib _g_, hal.: bayan_g_ marang̃ál, tapayan_g_ muntî; at ikaapat, sa pamamagitan ng̃ salitâng _ay_, hal.: Si Pedro _ay_ masamâ, si Lucio _ay_ marunong.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa pangwatas?

N. Sa pamamagitan din ng̃ salitâng _ay_, hal.: Si Kulás _ay_ bumabasa; si Lucio _ay_ susulat; ang ibon _ay_ umaawit; ang dagâ _ay_ kumakaluskós; ang batà _ay_ umiyák.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangdiwà?

N. Sapagkâ’t sa ating wikà ay walâng kailang̃ang mapauná ó mapahulí kayâ ang alín man sa dalawáng itó, kung kayâ ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa pangturing ay hindî lubhâng nagkakalayô sa paghaharì namán ng̃ pangturing sa pangdiwà, at sa katunaya’y binubuô itó sa pamamagitan din ng̃ _na_, _ng_, _g_, hal.: marikít _na_ bahay; masaráp _na_ manggá; magandá_ng_ dalaga; masamâ_ng_ tao; matíisín_g_ hayop; masintahin_g_ magulang. Ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangdiwà ay nagaganáp din sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy na _si_ at _ang_, hal.: mabaksík _si_ Celso, matapang _si_ Yoyong, maasim _ang_ santól, matamís _ang_ mabulo, mapaít _ang_ duhat.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangwatas na nasa pangbadyá?

N. Natutupad itó sa ibá’t ibá ring kaparaanán: Una, sa pamamagitan ng̃ salitâng _kung_, hal.: madalî _kung_ bumasa, maiklî _kung_ sumulat, mababà _kung_ humagis; ikalawá, sa pamamagitan ng̃ _na_, hal.: masipag _na_ mag-aral, marunong _na_ maglarô, madalang _na_ lumakad; ang kadalasán nitó’y hindî na nilálagyán ng̃ _na_, gaya ng̃: masipag mag-aral, marunong maglarô; ikatló, sa pamamagitan ng̃ _ng_, hal.: mahabà_ng_ magsalitâ, payapà_ng_ mang̃usap, masamâ_ng_ tumakbó; at ikaapat, sa pamamagitan ng̃ _g_, hal.: matulin_g_ lumakad, mahinhín_g_ kumilos.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangtayô?

N. Sa pamamagitan ng̃ pang-ukol (ó preposición) _sa_, hal.: magandá _sa_ akin, pang̃it _sa_ iyó, maramot _sa_ kanyá.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangwatas sa pangdiwà?

N. Lahát halos ng̃ mg̃a pangwatas ay may tagláy na isáng pangdiwà (ó sustantivo) ó pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao (ó personal). Magaganáp ang paghaharìng itó kung pangwatas na pangbalak sa mg̃a paraáng sumúsunód: una, kung ang pinaghaharìan ay tumutukoy sa ng̃alan ng̃ tao ay sa pamamagitan ng̃ _kay_, hal.: Umíibig siyá _kay_ María, paroón ka _kay_ Huan, nakikain siyá _kay_ Lucio; ikalawá, kung tumutukoy sa ng̃alan ng̃ bagay ay sa pamamagitan namán ng̃ _sa_, hal.: tumakbó siyá _sa_ bayan, lumayô kayó _sa_ sugál, kumain ka _sa_ handâ.

Kung pangwatas na pangtiyák, ang paghaharì nitó sa pangdiwà ay mátutupád sa pamamagitan ng̃ _si_ kailan ma’t nagbabadyá ng̃ ng̃alan ng̃ tao, hal.: Iibigin niyá _si_ Mameng, tutulung̃an ko _si_ Karlos, parunán mo _si_ Yoyong. Kung nagbabadyá namán ng̃ bagay ay sa pamamagitan ng̃ _ang_, hal.: pitasín mo _ang_ bulaklák, hinukay niyá _ang_ lupà, papag-áaralin ninyó _ang_ batà.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangwatas sa kapuwà pangwatas?

N. Sa tatlóng kaparaanán: ilagáy ang pangwatas na pinaghaharìan (regido) sa pangbadyá, ó sa panghiwatig, ó sa pangsukob.

G. ¿Kailán inilálagáy ang pangwatas sa _pangbadyá_?

N. Ginaganáp itó kailan ma’t ang kátuturán ng̃ pangwatas na pinaghaharìan ay náuuwî sa nais ó hang̃ád ng̃ pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ pangwatas na naghaharì (ó regente), hal.: Si Lucio ay ibig _kumain_; ang batà’y ibig _maglarô_. Sa mg̃a halimbawàng itó, ang mg̃a pangbadyáng _kumain_ at _maglarô_ na siyáng mg̃a pangtung̃o (ó complemento) ng̃ kaisipán ay nagsusulit ng̃ nais ó hang̃ád ni _Lucio_ at ng̃ _batà_ na siyá namáng kanyáng pang̃ulo (ó sujeto).

May maraming pangwatas, lalòng lalò na ang mg̃a binaybáy sa anyông “ma” ay nang̃áng̃ailang̃ang pag-itanan ng̃ mg̃a pangbigkís na _upáng_ ó _pará_ ó _nang_, hal.: Akó’y umalís _upáng_ mang̃isdâ; silá’y nakilaban _pará_ magwagí; kumain _nang_ mabusóg.

G. ¿Kailán inilálagáy ang pangwatas sa panghiwatig (ó indicativo)?

N. Inilálagáy dito kailan ma’t nagkakáibá ang mg̃a pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ mg̃a pangwatas na naghaharì at pinaghaharìan, at nang̃áng̃ailang̃ang pag-itanan ng̃ pang-ukol _na_, ó kayâ’y ng̃ mg̃a pang-anib (ó ligazón) _ng_, _g_, hal.: ang Dios ay nagnanais _na_ bumuti ang tao; ang gurò ay nagnanasà_ng_ dumunong ka; ating sabihin_g_ sumulat siyá.

G. ¿Kailán namán inilálagáy ang pangwatas sa pangsukob?

N. Paris din ng̃ sa panghiwatig, na, nangyayari kailan ma’t nagkakáibá ang mg̃a pang̃ulo (ó sujeto), baga ma’t dito’y sa pamamagitan ng̃ _kung_ na siyáng tandâ sa ating wikà ng̃ ganitóng ayos, ó ng̃ mg̃a pangbago (ó adverbio), hal.: mag-áaral siyá _kung_ ibig mo; silá’y kakain _kailan ma’t_ sumigáw ka; dárating ang iyóng anák _kailan ma’t_ nais mo.

G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangwatas sa pangbago?

N. Lahát halos ng̃ mg̃a pangwatas ay napaghaharìán ng̃ mg̃a pangbago; at ang mg̃a itó’y náuukol sa pangwatas, gaya rin namán ng̃ nangyayari sa pangturing at pangdiwà. Ang pangwatas baga ma’t siyáng salitâng lubhâng mahalagá sa lahát ng̃ wikà ay walâng ibinabadyáng anó man kundî ang kanyáng nais, ginagawâ, dinaramdám atbp. ng̃ pang̃ulo (ó sujeto) na kanyáng kaakbáy; at ang pangbago (ó adverbio) ay siyáng nagpapáliwanag ng̃ mg̃a kilos ó pinangyarihan ng̃ kátuturán ng̃ pangwatas sa ibá’t ibáng bahaging sakláw niyá; at sa pagkaganáp ng̃ paghaharìng itó’y kailang̃ang pagitnâan ng̃ _na_, _ng_, _g_, sang-ayon sa dapat kaukulán at kung minsa’y kahì’t walâ nitó, hal.: akó’y nagisíng _na maaga_; si Luis ay bumabasa_ng mabuti_; ang batà’y bumahín_g malakás_; akó’y paririto _bukas_.

IV KABANATA

Tungkól sa pagbubuô (ó construcción)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _pagbubuô_?

NAG-AARAL. Ang ayos ó hanáy na dapat sundín ukol sa paglalagáy ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap sa kaisipán.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ pang-akbáy (ó artículo)?

N. Dapat na iunáng palagì sa mg̃a pangdiwà, hal.: _si_ Lucio, _si_ Mameng, _siná_ Milíng, _ang_ lupà, _ang_ aklát, _ang mg̃a_ bulaklák.

G. ¿Maáarì bagáng sing̃itan ng̃ anó mang salitâ sa gitnâ ng̃ pang-akbáy at pangdiwà?

N. Oo pò; maáarìng ising̃it ang isáng pangturing (ó adjetivo), hal.: Ang _mabuting_ tao; ang _magandáng_ ibon; si _matandâng_ Lucio; si _hukóm_ Yusay.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ pangdiwà (ó sustantivo)?

N. Kung pangtukoy ng̃ pangwatas, ay maáarìng mapauná ó mapahulí, hal.: si _Kulás_ ay maglalarô, ó maglalarô si _Kulás_. Kung panglayon ó pangtung̃o (complemento) ay dapat ilagáy sa hulí, hal.: ang iná’y nagmámahál sa mg̃a _mabaít_.

G. ¿Anóng salitâ ang maáarìng ising̃it sa gitnâ ng̃ pangdiwà at pangwatas?

N. Ibá’t ibá pòng mg̃a salitâ, kayâ’t nárarapat na isáisáhín:

_Una._--Maáarìng ising̃it ang isá pang pangdiwà sa pamamagitan ng̃ _may_ ó _walâ_, hal.: isáng lalaking _may salakót_ ay namalas ko; isáng babaing _walâng tapis_ ay tumatakbó.

_Ikalawá._--Maáarìng ising̃it ang isáng salitâng pangturing (ó adjetivo), hal.: ang _táong masamâ_ ay ibig sa sugál, ang mg̃a _dalagang magagandá_ ay iníibig ng̃ mg̃a binatà.

_Ikatló._--Maáarìng ising̃it ang isáng pangturing na may akibat ó kasamang ibáng pangdiwà na isásalig itó sa paghaharì (ó régimen), hal.: ang táong _mahilig sa sugál_ ay maghihirap na palagì; ang _handâng punô sa mg̃a ulam at sa mg̃a matamís_ ay nakalilitó sa isáng kumakain.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ mg̃a pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao (ó personal)?

N. Mangyayaring mapauná ó mapahulí alinsunod sa máibigan, lamang ay dapat alamín ang kanyáng pagkakabagobago, hal.: _akó_’y babasa, ó babasa _akó_; _ikáw_ ay susulat, ó susulat _ka_; _silá_’y kakain, ó kakain _silá_. Dapat mabatíd na sa ayos pang-utos (ó imperativo) ay dapat ipagpahulí, hal.: Lumakad _ka_, tumakbó _kayó_, mag-aral _silá_.

G. ¿Paano ang pagbubuô sa mg̃a pangdamdám (ó interjección), ó kayâ’y sa mg̃a kaisipáng paputól?

N. Dapat na iuná sa pangwatas ang mg̃a násabing pangdamdám, ó mg̃a kaisipáng paputól, hal.: Si Milíng--_¡oh anóng alíw!_--ay dárating bukas; ang hulíng palabás--_dapat mong isaisip_--ay matatapos sa gabíng itó.

G. ¿Paano ang pagbubuô sa salitâng _ay_?

N. Binubuô sa maraming kaparaanán: una, sa pagbubuô ng̃ dalawáng pangdiwà, hal.: Si Mariano _ay_ manggagawà, si Binong _ay_ mánunulát; ikalawá, sa pagbubuô ng̃ isáng pangdiwà at isáng pangturing, hal.: ang santól _ay_ matamís, ang bulaklák _ay_ magandá; ikatló, sa pagbubuô ng̃ isáng pangdiwà at isáng pangwatas, hal.: Si Huan _ay_ susulat, ang araw _ay_ tumatakbó.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ pangwatas sa kapuwà pangwatas?

N. Ang paghaharì ng̃ pangwatas ay hindî maáarìng lumampás sa pangdiwà (sustantivo) ó sa pangtayô (pronombre) kundî sa kapuwà pangwatas din, at ang mg̃a salitâng idinaragdág dito ay may sariling paghaharì (ó régimen), hal.: Ibig niyáng maglarô _ng̃ kalumbibít_, silá’y nakihamók upáng magtagumpáy _sa kalaban_.

V KABANATA

Ukol sa mg̃a kaisipán (ó oración)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _kaisipán_ (ó oración)?

NAG-AARAL. Tinátawag na kaisipán sa Balarilà ang dalawá, ó ang kabuùan ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap na nagbabadyá ng̃ isáng ganáp na pagkukurò.

G. ¿Iláng urì mayroón ang kaisipán?

N. Dalawá: _dalisay_ (ó simple) at _mayhalò_ (ó compuesta).

G. ¿Anó ang _kaisipáng dalisay_?

N. Ang binubuô lamang ng̃ íisáng pangwatas (ó verbo), hal.: Ang aklát ay _nagtuturò_ sa bayan.

G. ¿Anó ang _kaisipáng mayhalò_?

N. Ang binubuô namán ng̃ dalawáng kaisipán (ó oración), hal.: Huwág kang _gagawâ_ ng̃ masamâ kung ayaw kang _maparusahan_.

G. Ang kaisipáng dalisay, ¿sa anó nabábahagi?

N. Sa tinátawag na _pang̃una_ at _pang̃alawá_.

G. ¿Alín ang kaisipáng _pang̃una_?

N. Ang binubuô ng̃ _pang̃ulo_ (ó sujeto), _pangwatas_ (ó verbo) at _pangtung̃o_ (ó complemento), hal.: Ang araw ay sumisilang sa umaga. Sa halimbawàng itó ang _araw_ ay siyáng pang̃ulo, _sumisilang_ ay pangwatas at _umaga_ ay pangtung̃o.

G. ¿Alín ang kaisipáng _pang̃alawá_?

N. Ang binubuô lamang ng̃ pang̃ulo at pangwatas, hal.: Ang buwán ay sumisilang. Sa halimbawà namáng itó, ang _buwán_ ay siyáng pang̃ulo at _sumisilang_ ang pangwatas.

G. ¿Anó ang tinátawag na _pang̃ulo_ ng̃ kaisipán?

N. Ang isáng salitâ, ó kabuùan ng̃ mg̃a salitâ na tumutukoy sa ng̃alan ó bagay na siyáng gumagawâ ó gumaganáp sa ibinabadyá ng̃ pangwatas, hal.: _Si Lucio_ ay bumabasa ng̃ aklát; _ang batàng mabaít_ ay nagtatapát sa magulang.

G. ¿Paano ang pagkakilala sa pang̃ulo ng̃ kaisipán?

N. Pang̃unahan ang pangwatas ng̃ tanóng na _¿sino ang?_ Iangkáp natin itó sa mg̃a halimbawàng nakaraán, at ganitó dapat sabihin: _¿sino ang bumabasa?_ _¿sino ang nagtatapát?_ Ang kasaguta’y madalîng mababatíd na siyáng pang̃ulo ng̃ bawà’t kaisipán: _Si Lucio_ sa una, at sa ikalawá’y _ang batàng mabaít_.

G. ¿Anó ang tinátawag na _pangtung̃o_ ng̃ kaisipán?

N. Ang salitâ, ó kabuùan ng̃ mg̃a salitâ na binabanggít sa ng̃alan ó bagay na siyáng ginagawâ ó ginaganáp nang isinasaysáy ng̃ pangwatas, hal.: Si Daniel ay gumagawâ ng̃ _tinapay_; si Yoyong ay bumibilí ng̃ _mg̃a aklát_.

G. ¿Mayroóng ilán ang hugis ng̃ pangtung̃o?

N. May dalawá: _tapát_ (ó directo) at _likô_ (ó indirecto).

G. ¿Anó ang tinátawag na pangtung̃ong _tapát_?

N. Ang ng̃alan ó bagay na tinatanggáp ng̃ tápatan ang kahulugán ng̃ pangwatas, hal.: Akó’y naglulutò ng̃ _isdâ_.

G. ¿Paano ang pagkakilala na ang pangtung̃o (ó complemento) ay tumatanggáp ng̃ tápatan sa gawâ ng̃ pangwatas?

N. Makikilala sa pamamagitan ng̃ isáng pagsusurì, na, kung ang náturang pangtung̃o ay maáarìng gawíng pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ kaisipán, na, ang pangwatas ay ilálagáy sa pangtiyák (ó voz pasiva). Ilagáy natin sa bagay na itó ang halimbawàng _si Yoyong ay humukay ng̃ lupà_, at kung magkaganitó’y magigíng: _ang lupà ay hinukay ni Yoyong_. Dahil namán dito ang _lupà_ ay pangtung̃ong tapát na siyáng tumatanggáp ng̃ tápatan sa gawâ ng̃ pangwatas.

G. ¿May ibá pa bang kaparaanán sa pagkilala ng̃ pangtung̃ong tapát?

N. Oo pò, sa pamamagitan ng̃ ganitóng tanóng: _¿Sino ang?_ ó _¿anóng bagay?_ na sinusundán ng̃ pangtiyák na pangwatas at ng̃ pang̃ulo ng̃ kaisipán. Halimbawà: Si Huan ay sumaksák kay Lucio; si Nicanor ay nagpakò ng̃ kahoy. Iangkáp natin ang mg̃a tanóng na: ¿sino ang sinaksák ni Huan?--_Si Lucio_; ¿anóng bagay ang pinagpakuan ni Nicanor?--_Ang kahoy_.

G. ¿Anó ang pangtung̃ong _likô_ (ó indirecto)?

N. Ang ng̃alan ó bagay na hindî tinatanggáp ng̃ tápatan ang gawâ ng̃ pangwatas, hal.: Akó’y maglalakbáy sa Tayabas.

G. ¿Paano namán ang pagkakilala, na, ang gawâ ng̃ pangwatas ay hindî tinatanggáp ng̃ tápatan?

N. Makikilala siyá sa pamamagitan ng̃ paglalagáy ng̃ kaisipán sa pangtiyák (ó pasiva), na ang náturang pagtung̃o (ó complemento) ay hindî maáarìng ilagáy sa pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ kaisipán. Tikmán nating ilagáy sa pangtiyák ang halimbawàng _si Lucio ay maglalakbáy sa Tayabas_. Kung magkaganitó’y magigíng: _Ang Tayabas ay paglalakbayán ni Lucio_ at dito’y mapagkikilalang ang _Tayabas_ ay hindî tinatanggáp ng̃ tápatan ang gawâ ng̃ pangwatas.

VI KABANATA

Sa mg̃a kaisipáng dalisay (ó simple)

GURÒ. ¿Iláng hugis mayroón ang mg̃a kaisipáng _dalisay_?

NAG-AARAL. Mayroóng ibá’t ibáng hugis at may ibá’t ibáng kátawagán sang-ayon sa pangwatas na tagláy ng̃ kaisipán.

G. ¿Maáarì bagáng bumuô ng̃ isáng kaisipán sa pamamagitan ng̃ salitâng _ay_?

N. Maáarì pò, kailan ma’t nagtatagláy ng̃ isáng pang̃ulo at isáng pangtung̃o, na, maáarìng pangdiwà ó pangturing, at ipinagigitnâ ang _ay_ sa dalawáng itó, hal.: Si Lukas _ay_ anluwage; ang bulaklák _ay_ magandá.

G. ¿Anóanó ang bumubuô sa mg̃a pangwatas na nagbuhat sa _ma_, ó sa mg̃a ibáng pangwatas na may gangganitóng kahulugán?

N. Bumubuô lamang ng̃ dalawá: pang̃ulo at pangwatas, hal.: Si Husé ay natulog; ang pusà ay namatáy.

G. ¿Anó ang kaisipáng tinátawag na _pangtagò_ (ó impersonal)?