Part 10

--Maneng!... Di ka na naawa sa akin! Muli mo na naman akong inapi at napakarupok naman yaring puso na sa luhog mo’y hindi makapaglaban. Kay itim ng aking kapalaran. Hindi na ako dapat na mabuhay pa sa kalagayang ito. Bakit pa kaya ako linalang? Talaga kayang may mga kalolwang linikha upang magdusa? Bakit kaya tayo ginayakan pa ng tigisang puso kung talagang titibok lamang upang tumangis?

--Mameng ko!... Kung nalalaman mo lamang na sa gitna ng mga suliranin ko sa buhay ay naroroon ka’t hinding hindi napapawi sa aking ala-ala, kung nalalaman mo lamang na kahit ako’y tabunan sa isang mapanglaw na libingan ay saglit pa akong dudungaw upang ang pangalan mo’y tawagin; kung nalalaman mo lamang at mabubuklat ang lalong kalihimlihiman niyaring puso, disin ay nabasa mo, na ang iyong pangalan ay na sa dambana niyaring diwa.

--¡Maneng!... Kay tamis ng iyong mga pangungusap, kay inam ng mga sumpa mo at pangako, anong bangó ng kamanyang na isinusuob mo sa akin... Oo, Maneng, kailangan ko ang lahat ng yan. Ulitin mo pang minsan, upang mawala sa aking malas ang bibitayan kong linikha ng walang awa mong pagibig--at ang mga luha’y naguunahan sa kanyang mga mata, at ang mukha’y isinusubsob na itinatago sa balikat ni Maneng.

Anong ligaya ng tinatamasa ni Maneng ng mga sandaling yaon, at anong saklap ng tangis ni Mameng.

Samantalang ang auto ni Selmo ay humahagibis na lulan si Nati na nakasandal kay aling Tayang, ay lumalapit; lumalapit sa pinagdadausan ni Maneng ng huling piging ng kanyang puso.

Si Mameng dala ng kanyang mahinang puso ay nagpatiwakal na muli at muli pa sa kandungan ng kanyang kasi.

Ang _auto_ ay dumating nang kasalukuyang ang huling halik ay iginagawad ni Maneng sa animo’y sagang mga labi ni Mameng. Ang kanilang puso’y nagkadaop nang sumungaw si Nati na nakaakbay kay Selmo at sa mairuging ina.

At ang kidlat ng sumpa ay gumuhit sa malas ni Nati, ang kanyang mata ay nawalan ng liwanag, at parang hangal na napahiyaw:

--¡¡Maneng!!... Maneng!... Inaku!... Kikitlin mo ang aking buhay!...--at napalagmak na walang hininga.

Napa “¡HESUS!” si aleng Tayang, at si Selmo ay nakalimot na sandali sa kanyang pagmamahal kay Maneng.

Ninasang sugurin, inisin sa isang mariing sakal, alsan ng buhay, sa biglang sabi; nguni’t nanlomo sa kaamuan ni Maneng na anya’y “PATAWAD” at payukong hinintay ang ano mang mangyayari.

Handang aalis na sana, nguni’t ang mga kagawad ng Pamahalaan ay dumungaw at si Maneng ay dinakip. Nagtagumpay ang paglalamay ni Tomas sa palad ni Maneng.

* * * * *

Pinagsaulan si Nati pagkaraan ng ilang sandali. Ang lahat ng nangyari ay parang bunga lamang ng isang pagkahibang sa mataas na lagnat, at ang unang hinanap ng malas ay si Maneng.

Nguni’t ang unang nakita ay si Mameng, si Mameng na luhaluhaan at gaya ng isang Magdalena ay nananambitan sa pinagtaksilan niyang pinsan at inagawan ng ligaya. Siya’y nagsisisi.

--Nati!...--anya--¡Nati! Ako’y isang hamak na ginayakan ng isang pusong mahina at isang kalolwang napakaliit. Ako na dapat magsikap ng kapayapaan mo, sapagka’t ikaw ay laging mairugin sa ulila mong pinsan, ako ang nagkanulo at umagaw sa iyong ligaya... dinggin mo akong sandali, dinggin mong saglit ang aking samo. Ako’y isang kulang palad sa lahat ng anyo ng kabuhayan. Ako’y isang nahatulang tumangis magpakailan man dahil sa aking pagkasungabang. Walang bukas na nakahanda sa akin kundi pawang kutiya at siphayo. Lalayo ako ng malayong malayo upang ako’y huwag mo nang makitang muli pa Nati. Ang kasalanang nagawa ko ay sinusumpa ng kaugalian, pinarurusahan ng mga batas, at di pinatatawad ng mga walang awang mapagaliw sa dusa ng kanyang kapwa.

--Ang patawad mo--ang patuloy--ang tanging hinihingi kong baon, at ang aking karumihan ay lilinisin ko ng maputing damit ng “Nurse”. Pinatatawad mo ba ako Nati?

Si Nati ay walang nawatasan mandin.

--Si Maneng saan naroroon?--ang animo’y baliw na sagot ni Nati--si Maneng!... Hanapin si Maneng. Siya ay darakpin. Ipinagsuplong siya ng kaniyang unang asawa. Ako’y kanyang dinaya; nguni’t siya ay aking minamahal; ayukong siya’y madakip. Inyong patakasin. Inyong itago at huwag payagang ilibing ng buhay na parang isang salarin.

Ang lagnat ni Nati ay napakataas at di man sinasadiya ay humihilig kay Mameng at yinakap ng ubos higpit.

--Mameng!... Mameng!... pinsan ko... Kilala mo si Maneng na lubhang matamis magmahal.... Kilala mo siya... Ito ay iyong talastas... huwag mong ipagkaila... Tayo’y inulila sa dagat ng walang pampang na dalamhati. Mahalin mo siya. Iyong patakasin.

Si Mameng ay patuloy ng pagtangis at paghingi ng tawad kay Nati; si aling Tayang ay walang malay gawin upang hatdang ginhawa ang anak na naratay; nguni’t si Selmo ang kaibigang tapat ni Maneng bago naging bayaw, ang lihim na mangingibig ni Mameng ay parang nauupos na kandila sa gayong panonood ng dagandagang sakit. Nagbihis pagdaka. Inalam ang sigalot ng bayaw at kaibigan, handang maglagay ng lagak, nguni’t nalugsong lahat ang mabuti niyang nasa. Nais ni Maneng ang malibing ng buhay; pagdusahan ang nagawa niyang kamalian sa loob ng mapanglaw na bilangguang handa ng kapisanan sa mga salarin.

Ani Selmo nang siya’y makausap:

--Maneng!... Maaaring palawigin ang usap, na isa, dalawa ó tatlong taon. Maaaring mamuhay ka ng tahimik at malaya... At sa panahong ito’y masisikap natin ang _patawad_. Maaaring ayusin ang gusot na iyong kinapasukan.

--Selmo!--ang boong tigas na tugon ni Maneng--bayaan mo akong maglinis sa tiising nakataan sa akin. Hindî ako maaaring tumahimik sa gitna ng sigalot na aking napasukan sa masamang sandali. Ang huling tawa raw ay siyang lalong masarap. Kung may buhay pa ay maaari pa ring lumigaya.

Gayon nga, samantalang ang kalagim lagim na pamamayani ng lungkot ay naghahari sa kanilang tahanan at sa bawa’t isa nilang puso, ay boong tapang na yinayakap ang kasawian.

Hiningi sa Tagausig na huwag nang palawigin ang usap; hiniling ng boong pagsamo na iharap na siya sa Hukuman at ano mang lupit ng parusa ay kanyang tinatanggap ng boong puso yayamang siya ay may sala.

At ang mga kaibigan ay nangaguunahang maghandog ng samantalang lagak upang ang hatol ay mapaglabanan, gayon din ang mga tulong upang mabawasan ang pasiya ng Hukumang siya ay mabilanggong WALONG TAO’T ISANG ARAW ay mabago, nguni’t walang ibang isinasagot si Maneng kundi: “Salamat mga kaibigan, hindi ko na kailangan ang lumawig pa kahit sandali pa ang laya na sa aki’y bumibigti at nakasasabagal. Tinatawag ako sa bayan ng mga salarin at panibulos ang aking paniniwala na yaon ang aking bayan”. ¡Paalam!

WAKAS

Basahin ang “NEOSAN” karugtong nitó.

SILANGANAN RESTAURANT AZCARRAGA 555 TONDO, MANILA.

Masarap na luto na tumutugon sa kaugalian at kapanahunan.

Malinis, mababa ang halaga at mabuting pagkain.

KALINGAIN NINYO ANG SARILI.

[Larawan]

Madlang-Awa Tailor SASTRERIA Y CAMISERIA de Ildefonso Madlangawa

Confeccion esmerada de trajes para caballeros y niños.

PRECIOS RAZONABLES.

Azcarraga 553 Tondo, Manila.

Amor Studio

+----------------+ +----------------+ | FOTOGRAFIA | KUMUKUHA NG LARAWAN | PHOTO STUDIO | | | | | | REVELACIONES, | sa | DEVELOPING | | COPIAS Y | | PRINTING AND | | PASAPORTES | Araw at Gabi | PASSPORT | | | | | | REPRODUCCIONES | | REPRODUCTION | | | May tagaayos ng buhok na | | | AMPLIACIONES | walang bayad. | ENLARGEMENT | | | | | | TRABAJOS AL | | COMMERCIAL | | OLEO, CRAYON | 771 Juan Luna, Tondo, Manila. | PHOTOGRAPHY | | Y PASTEL | Tel. 8736 | | +----------------+ +----------------+ || || || Mayroon Kaming Sukursal || || sa Baliwag, Bulakan. || || || || Sa mga nakatapos ng pagaaral na mababalam || || dahilan sa di pa nayayari ng kanilang || || mananahi, ang “Toga”, kami ay may nahahanda || || at buong pusong ihinahandog sa kanila, sa || || lahat ng sandali. || || || || May mga Retocador kami at Fotografo na mga || || sanay sa lalong maselang na gawaing ukol sa || || aming hanap buhay. || || || || Bago sana magpakuha sa mga taga ibang || || lupain ay sa mga kalahi na muna ibigay ang || || tangkilik. || || || || Isasauli namin ang bayad sakaling ang aming || || mga larawan ay mapintasan. || +-------------------------------------------------------+ | KATANGIAN SA MGA LARAWANG MAY KULAY. | +-------------------------------------------------------+

[Talâ ng Tagapagsalin:

Isinaayos ang pagbabantas (punctuation).

Walang binago sa mga salita sa orihinal, kabilang ang mga di pagkakatulad sa pagbabaybay, paggamit ng gitling, paggamit ng mga tuldik, at pag-eestilo sa teksto, maliban lamang sa mga sumusunod:

Pahina 9, “nakikinikinita” binago mula sa “nakikinikita” (pangyayaring parang nakikinikinita). Pahina 12, “sutlang” binago mula sa “sultang” (sa sutlang balabal). Pahina 13, “Fotografia” binago mula sa “Forografia” (bantog na Fotografia). Pahina 20, “noon” binago mula sa “Noon” (noon ay kasalukuyang). Pahina 21, “noon” binago mula sa “Noon” (noon ay isinagawa); “matatalinghagang” binago mula sa “matalalinghagang” (mga matatalinghagang liham). Pahina 24, “ano pa’t” binago mula sa “anopa’t” (ano pa’t ang pook); “Meykawayan” binago mula sa “Maykawayan” (patungo sa Meykawayan). Pahina 29, ang unang “tahimik” sa “Juan Luna ay tahimik na tahimik” binago mula sa “tamihik”. Pahina 30, “kimpal” binago mula sa “kimapal” (kimpal na luad). Pahina 32, tinanggal ang naulit na “na” sa “nagpatuloy na parang walang”. Pahina 33, “humihiwalay” binago mula sa “humihiwlay” (di humihiwalay kay Mameng). Pahina 35, “Sinabi” binago mula sa “Sinbi” (Sinabi ito ni Maneng); “ang” binago mula sa “ng” (iginuhit ang isang “O”). Pahina 39, “lamang” binago mula sa “laman” (sa akin ng gayon na lamang). Pahina 40, “nagdaop” binago mula sa “nagdoop” (labi nila’y nagdaop). Pahina 49, “pag di” binago mula sa “pagdi” (pag di ka nabilang). Pahina 51, wala nang simula ng bagong talata bago ang “Wala akong maala-ala Maneng!...” Pahina 52, “pinahid” binago mula sa “pinahi” (pinahid ng saganang halik). Pahina 56, “trovador” binago mula sa “travador” (siya’y isang _trovador_); “nagpasalamat” binago mula sa “nagpasalmat” (nagpasalamat ng gayari). Pahina 57, “mag-toastmaster” binago mula sa “mag-toastmester” (ang inanyayahang mag-toastmaster). Pahina 64, “inaasahan” binago mula sa “inaaasahan” (ang inaasahan kong). Pahina 65, “pa” binago mula sa “na” (Kulang pa lahat). Pahina 75, “ninyong” binago mula sa “nniyong” (Isipin ninyong mabuti). Pahina 79, “pula” binago mula sa “pulat” (pula at bughaw). Pahina 81, naglagay ng simula ng bagong talata at ng gatlang (em dash) bago ang “Hindi ba mainam Nati”. Pahina 82, “Pierrot” binago mula sa “Pierot” (Pierrot, nguni’t sa singsing); “Kung” binago mula sa “Kun” (Kung natatalos ni Nati). Pahina 85, “pa man” binago mula sa “paman” (Di pa man halos); “tinatanong” binago mula sa “Tinatanong” (Ginoo; tinatanong ninyo). Pahina 87, “boong” binago mula sa “boog” (ng boong saya); “tumutunghay” binago mula sa “tumutanghay” (sa kanya’y tumutunghay). Pahina 89, “maraming” binago mula sa “maramin,” (lubhang maraming tao). Pahina 90, “Ano” binago mula sa “ano” (Ano ang nangyari?). Pahina 95, tinanggal ang pagkakahilig ng tekstong “ani Mameng” sa “_Hindi na ako uuwi_--ani Mameng”; “pinaniwalaan” binago mula sa “pinaniwalaaan” (isang pangakong pinaniwalaan). Pahina 98, “pagkabangit” binago mula sa “pagkabingit” (pagkabangit ng sulat). Pahina 100, “umuwi” binago mula sa “umwi” (umuwi ka na). Pahina 102, “Maneng” binago mula sa “Manang” (si Maneng ay nagkubli). Pahina 108, “na di ko” binago mula sa “na na diko” (_sa nalalaman_ mo na di ko ikaidlip). Pahina 112, “Mameng” binago mula sa “Maneng” (kulang palad na si Mameng); “kasalanan” binago mula sa “kasalann” (may kasalanan ka). Pahina 114, tinanggal ang pagkakahilig ng teksto ng Talababa [2]. Pahina 117, wala nang simula ng bagong talata bago ang “Pakasal na muli kay Nati”. Pahina 118, “HULING” binago mula sa “HULINIG” (inaakala niyang HULING PATI). Pahina 119, “Mameng” binago mula sa “Maneng” (Napahiyaw si Mameng). Pahina 124, “umiimik” binago mula sa “umiiimik” (Hindi ka umiimik). Pahina 125, “di ko” binago mula sa “diko” (di ko mapapayagang). Pahina 127, “nguni’t” binago mula sa “guni’t” (nguni’t sa harap ng mga pangyayari). Pahina 133, “Maneng” binago mula sa “Manen” (higanti kay Maneng). Pahina 137, “mangimbulo” binago mula sa “manngimbulo” (mangimbulo si Binay). Pahina 139, “Ako’y” binago mula sa “ako’y” (Ako’y ginugulo ng); tinanggal ang simula ng bagong talata at ang gatlang bago ng “Tinanggap mo ba ang liham”. Pahina 145, “Siya nga” binago mula sa “Siyanga” (Siya nga Gorio). Pahina 146, “napakilala” binago mula sa “napakikila” (isang di napakilala); “Ipagpaumanhin” binago mula sa “ipagpaumanhin” (Ipagpaumanhin ninyo ang); “silid” binago mula sa “salid” (at dumungaw sa silid). Pahina 154, “walang” binago mula sa “walag” (walang maliw na ala-ala); “karamdaman” binago mula sa “karamadaman” (sa kanyang karamdaman). Pahina 158, “Hangad” binago mula sa “hangad” (Hangad din naman niyang); binago mula sa makakapal na titik ang “_Samuel Belibet_” (parang isang _Samuel Belibet_) at “_telegrama_” (sa bisa ng _telegrama_). Pahina 159, “animo’y” binago mula sa “animoy” (animo’y sagang mga labi); binago mula sa makakapal na titik ang “_auto_” (Ang _auto_ ay dumating). Pahina 161, binago mula sa makakapal na titik ang “_patawad_” (masisikap natin ang _patawad_); tinanggal ang naulit na linyang “Gayon nga, samantalang ang kalagimlagim na pamama-”.

* * * * *

Narito ang bahagi ng XXI Kabanata sa orihinal na duplikado ng bahagi ng XXII Kabanata, na may bahagya lamang na pagkakaiba:

At ang kulang palad na si Nati na pinahihirapang kasalukuyan ng pagaalanganin ni Maneng ay nangunguyapit na kasalukuyan sa maiinit na bagting ng tanikala na dulot sa kanya at isinilo ng Anangki niyang nakapangingilabot.

Si Maneng namang yumaon na ay tulad sa isang sasakyang walang ugit; susuling suling na hindi matukoy kung ano ang dapat na gawin.

May mga taong mahihina at agad sumusuko sa mga bayo ng dusa at kung magkabihira’y walang ibang pinagbubuntuhan kundi ang kabiglaanan na masamang gawi o ang dagling pagbibigay sa mga udyok ng pita. Sa diwa ni Maneng ay nagsulpot-sulpot ang mga ala-ala, niyaong mga sawi na nagpapatiwakal dahil sa pag-ibig.

Sa lahat nang yaon ay walang mapili si Maneng na dapat niyang uliranin. Nasusuklam siya sa palad nang mga nagpapatiwakal, na kanyang binababawan ng tawag na _duwag_ at nangagsisitalikod sa katungkulang banal ng tao na makibaka sa buhay.

At boong tapang na tinungo ang kanyang tahanan at nagkulong din sa kanyang silid, at yao’t ditong di mapakali na sinusukat ng kanyang banayad na hakbang ang maaliwalas niyang pahingahan.

--Paano ang mabuti kong gawin?--ani Maneng sa kaniyang sarili.--Pakasal na muli kay Nati pagkatapos na pakasal kay Binay ay ganap na pagpapatiwakal din sa kapisanang ito na aking pinakikipamayanan. Dito’y may mga batas na napakalulupit sa ganitong paglabag. Bakit ba’t di pa ako sa mga bayang tumatangkilik ng Poligamia sumilang? Disin ay di ako naghihirap ng paglutas ngayon nitong magusot na suliranin ng aking buhay.

At napatigil na sumandali, lumikmo sa kanyang maringal na likmuan at pinagwawari ang dapat na gawin.

Mayamaya ay napatampal sa hita at aniya:

--Lutas na ang suliranin kung papayag ang Pastor na nagkasal sa amin ni Binay. Ano ang mawawala sa kanya kung ang talaan ng aming pagkakasal ay mawala halimbawa? Ang salapi ay isang mainam na panilaw. Atuhan natin sa paraang ito. Limang puong libong bagay ang kay daling lutasin, nguni’t ang tao ay napakahangal na sa isa lamang dito, ay natutulig na, at di magkatuto ng paglutas.

At nagmadaling nagbihis.

Sinidlan ng maraming salaping papel ang kanyang kalupi at nagsilid sa dalawang sobre ng tiglilimang daang piso na handang pansuhol sa Pastor ng Iglesia Metodista na kanyang handang upatan.

At nanaog na daglian, nguni’t nasalubong niya ang _cartero_ na nagabot sa kanya ng isang sulat.

Lumulan sa kanyang _auto_ na laging nakahanda at doon na binasa ang liham pagkatapos maipagbilin kay Ikong na pumatungo sa bahay ng Pastor, sa Avenida Rizal.

Gayari ang nasasabi sa liham:

“Maneng ko: Parine kang agad at nang maaga tayong makabalik at ang tatang ay darating daw ngayong hapon.

“Kung pahintulot mo ay ihayag na natin sa kanya ang lihim nating pagiisang puso.

“Siya ay isang taong marunong maghunos dili at kung kanyang makita na huli na ang kaniyang tutol ay maaasahan nating ang kaniyang pakikiayon sa atin, baga mang hindi na yaon kailangan.

“Mabuti na rin ang walang pinangingilagan at inaala-ala. Ano ang sabi mo Maneng?

“Ako’y uhaw na uhaw sa iyong masuyong alo na inaasahan kong di mo ipagkakait sa iyong tapat at tuwina’y mairuging asawa.”

_BINAY._

Sinabayan ng punit ang liham, pinaggutay-gutay at ipinalipad sa hanging sumasalubong sa lumilipad niyang sasakyan.

At ang sabi sa sarili:

--¡Tapat na asawa!.... Kung ang lahat ng tapat ay gaya niya, ay baligtad na ang daig-dig. Wala nang taksil; wala nang maituturing pang pagkakanulo sa puring dapat na ingatan at mahalin tuwina... ¡Tapat na asawa!...

At ang bali--Hindi ako pahahalata. Makikipagkita ako kay Binay at kung siya’y madaya ko yamang ako’y dinaya din lamang niya, ay walang salang di magiging mapalad ako sa piling ni Nati.

Samantalang ito’y nangyayari si Nati naman sa gitna ng gayong dagok ng kapighatian ay waring walang ikakaya at ang kaniyang pihikang katawan ay linulupig ng dalamhati.

Ang ulo niya’y parang iginigiba sa paniniwalang siya’y pinaglalaruan ni Maneng at di siya marahil nasang pagtapatan. Ang paniwalang si Mameng ang siyang pinaguubusan ng suyo at sanhi ng gayong alinlangan ay uutas mandin sa kanyang buhay.]