# Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit

## Part 8

Book page: https://www.cyberlibrary.org/tl/books/ang-mahusay-na-paraan-nang-pag-gamot-sa-manga-maysaquit-17479/index.md

192. Bago lagnatin ang tauo nang gayong lagnat ay nanab-ang muna siya nang pagcain nang ilang arao; hindi mahimbing ang pagtulog; ang bay-auang pati nang tuhod, ay sungmasaquit; mapait ang bibig cun umaga; mabigat ang ulo, at cun minsa,i, masaquit na totoo: ang may cataua,i, natatamlay. Pagca nalauon nang gayon nang ilang arao, ay guiniguinao muna ang maysaquit; hungmahalili dito ang isang init na salabsab. Ang pulso cun guiniguinao ang maysaquit ay munti at matulin; datapoua pagca nalagnat na, ay lungmalaqui, at cun minsan tungmitigas din; datapoua sa ganitong saquit ay hindi lubhang matigas para doon sa lagnat na manin~gas, alintana cun nagcacasama-sama itong dalauang bagay na lagnat, at cun minsa,i, magcasama n~ga: Ang saquit nang ulo ay hindi matiis nang laqui; bucod dito ang maysaquit ay nauuhao; ibig niyang sumuca; at cun minsan ay sungmusuca; ang bibig ay mapait, at caunti ang inaiihi niya. Cun umaga ang lagnat ay ungmunti, at ang pulso ay magaling-galing; at di man mahirap na totoo doon ang damdam nang maysaquit siya,i, totoong anaqui pagod. Ang dila,i, maputi,t, marumi, pati nang n~gipin; at ang hinin~ga,i, mabaho. Mayroong maysaquit na pinapauisan, mayroong hindi; at pauisan man ay hindi rin gungmagaling; arao-arao lungmalaqui ang lagnat, at sa balang oras; cun minsan naman malimit ang paglaqui at ang pag-unti nang lagnat sa loob nang isang arao; at ang cahulugan noong gayo,i, hahaba ang saquit. Mayroong ibang maysaquit na sinisintacan sa dibdib, at ang inilulura niya ay madilao.

193. Cun itong lagnat na _buloc_ ay pinabayaang hindi guinamot, ó cun masama ang pag-gamot, ó cun ang gamot ay natatalo noong lagnat na yaon, ay lungmalaqui ó hungmahaba ang lagnat na ualang hibas. Namamaga ang tiyan; nasisira ang bait nang maysaquit; ang pulso,i, golo, munti at matulin, hindi nacacaalam tauo ang maysaquit, parati siyang nag-uiuica, at doon din sa quinahihig-an ay napapailaguin; ayao siyang tumangap nang anomang gamot. Cun minsan ay linalabasan nang manchang mumunti sa liig, sa licod at dibdib, na ang color ay moradong itim. Anomang lumabas sa caniyang cataua,i, mabahong totoo. Cun minsan ay ga cungmiquinal ang caniyang catauan, at marahil ang muc-ha; tihaya ang paghiga niya; at siya,i, ungmuusos na patun~go sa paahan nang hihigan; parati ga mayroon siyang dinarampot nang camay. Ang pulso,i, bahag-ya na nararamdaman, at totoong unti at matulin, na hindi mabilang ang man~ga pagtiboc; nagbabalisa ang maysaquit, mayroong pauis na masama sa dibdib, at namamatay tuloy.

194. Datapoua cun hindi lubhang malaqui ang saquit, ó cun maigui ang pag-gamot doon, ay ang maysaquit nananatili sa lagay na yaon na sinaysay co sa párrafo 192; hindi siya lungmulubha, at hindi rin dinaraanan nang man~ga sinabi co sa párrafo 193, na linaluan nito, bagcus ungmuunti ang lagnat at ang saquit nang ulo; ang pag-iilaguin ay malacas sa rati, at nacacaguinhaua sa caniya, at gayon din ang pag-ihi; nacacatulogtulog na ang maysaquit; ang dila,i, lungmilinis, at magaling-galing na ang pagcaramdam nang may catauan.

195. Cun hindi malaqui ang saquit, sa loob nang ilang arao, ay magaling na ang may catauan. Cun malaqui ang saquit, ó masama ang pag-gamot, ay namamatay ang tauo sa icasiyam na arao, ó sa icalabing ualo, ó icadalauang puo; at cun minsan naman naghalihalili ang paglubha at ang pag-galing galing, at namamatay ang maysaquit sa dacong icapat na puong arao. Mayroon namang ibang maysaquit na mapan~ganib na parati, nacalalo man ang anim na lingo, datapoua ito,i, gaua nang pag-gamot, sapagca ang ugaling catapusan nitong lagnat na _buloc_ ay sa icalabing apat hangan sa icatlong puong arao.

196. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang idirito cong isusulat n~gayon. Ang maysaquit _ilalagay agad sa husay_ (capítulo 4); at husay man ang caniyang ugaling pananabi, ó nag-iilaguin man siyang cusa nang malacas-lacas, ay susumpitin arao-arao na ualang liban. Ang caniyang iinuming parati ay ang limonada número 33, ó ang bilin sa número 3. Na-aari naman ang tubig na dinoroonan nang azucar at suca. Cun baga ang pulso,i, malacas at matigas, at bucod dito cun ang maysaquit ay malacas naman, ay masasangrahan hangang macalaua, at lalo pa cun siya,i, nainitan ayon sa sabi co sa parrafo 184. Datapoua cun hindi matigas ang pulso, ay hindi sucat sangrahan, at macacasama sa caniya yaon. Pagca ang maysaquit pinaiinom na parati sa loob nang dalauang arao nitong man~ga turo co n~gayon; cun baga ang bibig ay mapait pa, at ibig niyang sumuca, ay paiinumin nang bilin sa número 34. Itong polvos na ito,i, hindi sucat inuming minsanan, at totoong tapang yaong pasucang yaon. Pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay paiinumin agad nang maraming malacucong tubig nang houag siyang mahirapan niyong pagsucang yaon. Datapoua cun hindi mangyaring maquita nang médico itong bilin sa número 34, painumin ang maysaquit nang biling sa número 35 na siya ang totoong bagay sa tagalog dito sa saquit na ito; ang iguio isinasama sa isang tazang tubig na malacuco, na minsanang inumin; at pagcasuca na nang maysaquit, ay binibig-yang parati nang tubig na malacuco, nang siya,i, macasuca nang maloualhati. Itong man~ga pasuca ay hindi sucat ibigay sa maysaquit, cun matigas ang pulso, ó cun hindi ungmuunti unti ang lagnat, ó cun yayat na totoo ang maysaquit. At nang maalaman nang mangagamot, cun cailan mapapasuca ang maysaquit, ó cun cailan hindi sucat pasucahin, basahin niya muna ang capítulo 88, nang houag magcunpapaano ang caniyang pag-gamot sa tauo. Cun minsan mabibig-yan pagcaraca nang pasuca ang maysaquit, cun totoong mapait ang caniyang bibig, at cun ibig niyang sumucang parati nang macuha agad sa sicmura yaong man~ga maruruming bagay na naroroon. Cun tumahan na ang pagsuca, ay bibig-yan uli ang maysaquit nang bilin sa número 3, ó nang limonada, ó nang tubig na sinucaan na may azucar din para nang uica co can~gina dito rin sa párrafong ito. Houag bibigyan nang sabao ang maysaquit, at masama. Saca itutuloy ang pag-gamot doon para nang sa man~ga unang arao; at touing umaga ay paiinumin ang maysaquit nang bilin sa número 32 ó nang sa icapat na bahagui lamang nang bilin sa número 35, cun baga maliuag hanapin ang sa número 32; datapoua cun malaqui ang lagnat, ay lalong magaling ang sa número 32. Itong purga, caya itinutuloy guinagana arao-arao, sapagca ang dahilan noon _lagnat_ na _buloc,_ ay ang nan~garoroong marumi sa sicmura,t, bituca, na cailan~gang palabasin. Cun baga hindi rin nauauala ang calaquihan nang lagnat, ang tiyan ay namamaga nang caonti, at hindi ungmiihi nang marami ang maysaquit, touing icalauang oras ay painumin nang isang cuchara nang bilin sa número 10; at cun malaqui ang saquit ay oras oras paiinumin. Itong gamot na ito,i, nagpapababang madali nang lagnat. Datapoua cun hindi pa mandin ungmuunti ang lagnat, cun masaquit ang ulo at malinao ó hindi lumagay ang maysaquit, ay pararapitan siya sa man~ga binti ayon sa turo sa número 36, at pabayaan doon nang malauon ang parapit; at cun ang lagnat ay malaquing totoo, ay houag pacanin nang anoman ang maysaquit. Cun baga hindi sucat painumin nang pasuca ang maysaquit, ay big-yan cun umaga nang bilin sa número 24, timbang tatlong bahagui, na uubusin sa tatlong inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa, ay isang oras. Quinabucasan nang umaga ay gayon din ang ipaiinom sa caniya. Pagca magaling-galing na ang maysaquit, ay mayroong oras na hindi na siya nalalagnat ay itinutuloy ang bilin sa número 3, at touing arao pinaiinom nang bilin sa número 24 timbang cahati ang isang inom. Ito,i, nacacauala nang masamang bacas nang saquit. Cun magaling na sa rati ang maysaquit, at pinurga na siya at malinis ang dila, datapoua nalalagnat pa siya minsan arao-arao nang ilang oras lamang calauon, ay paiinumin agad pag umunti ang lagnat, nang timbang isang salapi nang bilin sa número 14, sa apat na inom, na yao,i, itutuloy gagauin nang ilang arao. Cun ang maysaquit hindi na nalalagnat ay houag siyang cacaing mahabang arao nang _carne_ ó _isda_, dahil sapagca hindi macacayanan pa nang caniyang sicmura; at saca siya,i, magpilit lumacad.

=CAPÍTULO 21.=

_Ang lagnat na sucab, na ang tauag nang castila doo,i,_ maligna, _na siya naman ang icatlong bagay na tabardillo._

197. Ang lagnat na _sucab,_ caya ganoon ang pan~galan, ay sapagca malaqui ang pan~ganib nang maysaquit, at saca cun tingnan, ay anaqui munti ang caniyang saquit.

198. Caya naquiquilala itong lagnat na masama, sapagca ang maysaquit ay pagcaraca,i, mahina at malata na, gaua nang malaquing pagcabuloc nang man~ga bagay na iquinahuhusay nang cagalin~gan nang catauan nang tauo.

199. Ang pagcain nang carne ó isdang buloc, ang pagcain naman nang maraming carne, ang hindi pagcain nang man~ga gulay, ó bun~ga nang cahoy, ó nang man~ga maasim, ang pagtahan sa piling nang man~ga laua, cun ang tubig ay tahan, ang pagtahan sa bahay na siquip, na may maraming tauo, ang caruc-haan, ang capanglauan at ang casam-an nang panahon, ay yaon ang pinagmumul-an nitong saquit, ó _lagnat na sucab._

200. Ang nalalagnat nitong masamang lagnat pagdaca,i, nanghihinang totoo, doon man sa man~ga unang arao nang caniyang pagcacasaquit, na hindi maisipan ang dahilan nang caniyang biglang panghihina; pati loob niya,i, hapay, na hindi inaanomana niya yaon man caniyang saquit. Ang mucha,i, totoong daling nag-iiba, at ang mata,i, lalo pa, naghahalihalili ang init at ang guinao; cun minsan ay masaquit ang ulo at bay-auang, at cun minsa,i, hindi; cun bagong nagcacasaquit ang tauo,i, cun minsan naliliyo, na ito,i, masama. Hindi siya nacacatulog nang mahimbing, at cun minsan tila naghihilim; ga sira-sira ang bait nang maysaquit, at anaqui nan~gan~garap ó nag-uiuicang parati, at ang caniyang pag-uiuica ay anas. Naquiquilala sa muc-ha nang maysaquit na siya,i, ga naguiguicla, at ga nalilibang ang caniyang loob; mayroong namang iba na ang canilang daying, ay mayroon silang mabig-at sa dibdib, ó anaqui siquip ang canilang puso; ang muc-ha, ang camay, at ang paa cungmiquinal cun minsan ó ga nanglulucso ang laman; mayroong iba, na hindi macapag-uica, hindi macarin~gig, at hindi macaquita. Ang voces ay nag-iiba ó nauauala. Cun minsan mayroong masaquit sa tiyan, at ito,i, masama, at caalamalam ang bituca,i, nabubuloc. Ang dila cun minsan ay magaling, cun minsa,i, madilao na maitim. Ang tiyan cun minsan ay malambot; cun minsan nauunat. Ang pulso,i, mahina,t, madalas sa rati. Ang balat ay linalabasan nang man~ga manchang tila morado, lalo pa sa liig, sa man~ga balicat at sa licod; cun minsan ang mancha ay anaqui pasa, na gaua nang palo. Ang ihi hindi luto, at cun minsan ang color noon, ay maputi. Ang inaiilaguin nang maysaquit ay totoong baho at tila maitim-itim, na ito,i, masamang totoo, cun hindi rin gungmiguinhaua ang maysaquit niyong pag-iilaguing yaon. Cun minsan ang color noon, ay susugat, na ang color ay morado. Cun minsan naman binubuculan ang sin~git, ang quiliquili, ó ang dacong tayin~ga. Ang maysaquit ay nanghihina pa mandin; ang bait niya,i, nagugulo; tihayá ang caniyang lagay; at namamatay na may pauis na malaqui. Cun minsan ang iquinamamatay niya,i, ang siya,i, binabalin~goyn~goy nang malacas. Dito sa lagnat na ito,i, touing hapon mayroong paglaqui, para nang sa ibang lagnat.

201. Ang pagcamatay nang man~ga nagcacasaquit nitong ganitong lagnat na _sucab_, ay sa icapito, ó icaualong arao, datapoua lalo pang marami ang namamatay, na nacalalalo sa lima ó anim na lingo. Caya gayon, sapagca iba at iba ang calacasa,t, cabagsican nang saquit. Mayroon cun minsang tauo, na sa man~ga unang arao nang caniyang pacacasaquit, bahag-ya na naniniuala ang may catauan na siya,i, maysaquit.

202. Sucat umasa ang maysaquit na siya,i, gagaling, pagca ang caniyang pulso ay lungmalacas sa rati, cun ang loob ay tungmatapang-tapang, at ang color nang ihi ay nagsasauli na sa ugali; cun ang ulo ay malinao-linao, cun may pauis na mainit, na hindi nacacahirap sa caniya, ó cun nauauala ang pamamaga nang tiyan, at bucod dito ang pulso hindi na madalas tumiboc. Ang nagcacasaquit nang gayo,i, malauon bago lumacas na para nang dati.

203. Dito sa saquit na ito, ay cailan~gang totoo ang magaling na han~gin. Caya n~ga doon sa quinadoroonang silid nang maysaquit ay cailan~gang magsunog na mamisan-minsan nang _suca_, at ang isang don~gauang parating bucas. Anomang ipaiinom ó ipacacain sa maysaquit ay lalahucan nang maasim. Ang maysaquit ay mapapainom nang tubig na linag-yan nang gata nang _acedera (tayin~gang daga ó alibambang);_ ang linugao ay doroonan nang ilang capatac nang gata nang _dayap;_ ang bun~ga nang _sapinit_ na hinog, ang dayap, at ang _dalandan,_ ay macacain nang maysaquit. Ang damit nang hihigan touing icalauang arao ay papaltan nang ibang damit na malinis at tuyo.

204. Sa nan~gagcacasaquit nang ganitong saquit ay bihirang-bihira ang cailan~gang sangrahan. Gayon din ang pagsumpit, ay hindi rin cailan~gan sa saquit na ito; bagcus macacasama cun minsan. Ang iinumin parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay,_ na ang anim na vaso ay dinoroonan nang timbang cahati nang bilin sa número 10. Na-aari namang ipainom na parati sa maysaquit cun ualang iba ang limonada. Saca painumin nang bilin sa número 35; ito,i, cailan~gang totoo na gauin agad, cun bagong nagcasaquit ang tauo; datapoua cun hindi guinauang tambing, at ang maysaquit ay malacas-lacas pa, at bucod dito ang pulso,i, hindi matigas, ay mapapainom pa noong pasucang yaon, nacalalo man ang dalauang puong arao nang caniyang pagcacasaquit. Marahil cailan~gang ipainom sa maysaquit hindi miminsan lamang cundi maquiilan ang saicapat na bahagui noon ding bilin sa número 35; at saca cun dahil sa pag-inom noong pasucang yaon, ay nacuha na ang caramihang bagay na marumi na iquinalalagnat niya, ay paiinumin touing icatlong arao, ó cun minsan arao-arao nang bilin sa número 38. Itong gamot na ito,i, nacacapagpalabas nang man~ga maruruming bagay na nan~gabuloc sa loob nang catauan, pati nang bulati na marahil sumipot sa saquit na ito ay yaon cun minsan ang dahilan nang man~ga inaasal nang maysaquit. Cun baga ang balat nang maysaquit ay tuyo dahilan sa calimitan nang pag-iilaguin, ang ipaiinom doon hindi ruibarbo, cundi ang bilin sa número 39 timbang saicaualong mahiguit. Ang gamot sa número 38 at 39 (ang cailan~gan nang maysaquit doon sa dalaua) iniinom cun umaga, at pag nacalalo ang dalauang oras, paiinumin ang maysaquit nang bilin sa número 40, na ito,i, gagauin touing icatlong oras, bago gauin namang uli cun umaga yaon ding bilin sa número 38 ó 39; saca itutuloy gagauin pa ang sa número 40, hangan sa gumaling-galing ang maysaquit. Cun ang maysaquit ay mahinang-mahina, ang bilin sa número 40 samahan nang bilin sa número 41. Magaling ding painumin maminsan-minsan ang maysaquit nang alac sa Misa. Cun malacas ang pag-iilaguin nang maysaquit ang isang pelotilla nang bilin sa número 41, ay samahang minsang ó macalaua maghapon nang _triaca,_ ga tatlong butil nang maiz carami. Cun baga hindi rin lungmalacas ang maysaquit, cundi tila hindi nacacaramdam, ay capilitang doonan nang parapit sa man~ga binti ó sa batoc número 36; pag natuyo ang man~ga parapit, ay pinapaltan nang ibang bago. Ang man~ga parapit iniiuan doon nang mahabang arao.

205. Cun ang maysaquit ay magaling-galing na, sapagca mayroong oras na siya,i, hinihibasan na nang lagnat, agad-agad ay paiinumin doon sa oras na yaon nang bilin sa número 14, timbang cahati ó isang salapi; quinabucasan ay babacayan din ang oras nang pagca uala nang lagnat, at capapaiinumin pa noon ding bilin sa número 14. Saca itinutuloy rin sa ilang arao; datapoua ang iinumin lamang nang maysaquit ay timbang cahati. Cun hindi na nalalagnat ang maysaquit, ay _ilalagay siya sa husay nang man~ga maysaquit na magaling galing na,_ capítulo 5; at cundi siya lumacas, ay pacacanin nang timbang cahati nang bilin sa número 42; at cun lauon nang nacacain ang maysaquit, ay pacacaning uli noon ding bilin sa número 42, timbang cahati rin. Datapoua lalo pang magaling sa bilin sa número 42 ang bilin sa número 14, na iinumin niya cun umaga, timbang saicapat ó cahati.

206. Ang nalalagnat nang ganitong lagnat, cun minsan ay dinoroonan sa noo nang man~ga sisiu, calapati, ó ibang hayop na biniac, sapagca ang isip nang man~ga mangagamot, na nacucuha at nadadala niyong man~ga hayop na yaon ang pinacacamandag nang saquit; datapoua masamang gauin ito, sapagca nacacahirap at nacacalubha bagcus sa maysaquit.

_Nota._ Cun minsan itong lagnat na _sucab_ sungmasama sa bulutong, sa tigdas, pati sa ibang man~ga saquit; cun gayo,i, pan~ganib na buhay nang maysaquit.

=CAPÍTULO 22.=

_Ang saquit na pan~giqui, na nagmamacalauang arao na pinan~gan~galan nang castilang_ tercianas; _at ang nagmamacaitlong arao na pinan~gan~ganlan nang castilang_ cuartanas.

207. Itong saquit na pan~giqui ay marahil dumaan doon sa man~ga baybay nang dagat, ó ilog na malaqui, ó doon sa may man~ga tubig na tahan na hindi ungmaanod. Cun minsan itong saquit ay dala nang pagcain nang bun~ga nang cahoy na hindi pa hinog, ó dala nang lamig nang gabi.

208. Bagaybagay ang pan~giqui. Mayroong maysaquit na nan~gin~giqui arao-arao, na ang lagnat sa isang arao ay malaqui, at ang sa quinabucasan ay munti-munti; ang tauag nang castila dito,i, _terciana doble,_ mayroong nan~gin~giquing touing icalauang arao; na yaon ang pinan~gan~ganlan nang castila _tercianas;_ mayroon namang ibang pan~giqui na ang pagdaa,i, touing icatlong arao, na ang pag-itan ay dalauang arao, na cun turan nang castila ay _cuartanas._ Mayroong iba, na sungmisipot touing icalimang arao, ó sa icapito; datapoua bihirang-bihira naman yaon gayon.

209. Ang lalagnatin nitong lagnat na ganito, ay natatamlay muna, hungmihicab, at saca nan~gin~giqui. Namumutla ang man~ga dulo nang camay at paa: ibig niyang sumuca ó sungmusuca n~ga cun minsan. Ang pulso ay madalas, mahina,t, munti. Malaqui ang pagcauhao nang lalagnatin. Pagca nacaraan ang isa, ó dalauang oras, ó tatlo, ó apat caya, ang guinao ay sinusundan nang lagnat na malaqui. Ang boong cataua,i, naiinitan; lungmalacas, at lungmalaqui naman totoo pati at nauuhao pa mandin ang maysaquit; ang ulo niya ay masaquit na totoo pati nang caniyang man~ga catauan. Pagca yaong lagnat na yao,i, nalauong ga apat, ó lima, ó anim na oras, ang maysaquit ay pinapauisan tuloy sa boong catauan, gungmagaling ang pagcaramdam niya, nacacatulog siya, at pagcaguising ay uala nang lagnat, napapagod siya lamang. Ang ihi nang maysaquit sa catapusan nang lagnat, ay mapulapula, na nagcacalatac na tila ladrillong binayo; cun minsan ang ihi anaqui mayroong bula sa ibabao, ó balat na manipis.

210. Ang pag-uli nang lagnat sa icalaua, ó sa icatlong arao, cun minsan ay hindi doon sa datihang oras cundi maaga sa roon ó huli caya.

211. Mayroong isa pang cailan~gang tandaan nang man~ga mangagamot, na mayroong pan~giqui na sa man~ga unang arao, tila hindi pan~giqui, cundi anaqui ang lagnat na pinan~gan~galang _buloc,_ na sinaysay co na sa capítulo 20, at cun malauong ilang arao, yaong lagnat na tila _buloc,_ ay ungmuuli sa pan~giqui, na ang pagdaan ay touing icatlong arao, at ang pag-itan isang arao. Ang gayong lagnat ay mangyayaring gamutin para nang lagnat na _buloc;_ datapoua sa párrafo 218 isusulat co ang totoong bagay na gamot sa lagnat na ito.

212. Ang pan~gin~giqui na nagmamacaitlong arao (na dalauang arao ang pag-itan) ay malacas lumaban sa man~ga gamot sa roon sa nagmamacalauang arao ang pagcalagnat.

213. Ang nan~gin~giqui hindi ma-aano, cun macailan lamang lagnatin; datapoua cun nalauon ang pan~giqui, ay totoong sama; at hungmihina ang catauan, nagugulo ang sicmura, at cun minsan yaon ang pinagmumulan nang _ictericia, hidropesía, hica,_ ó nang lagnat na lauon.

214. Ang gamot sa nan~gin~giqui ay ang pinan~gan~ganlang _quina,_ na yao,i, balat nang cahoy. Dito sa Filipinas na-aari ang balat nang _dita,_ sapagca isa rin ang cabagsican nito,t, noon, baga man hindi quina ang dita. Basahin mo ang número 14 sa dacong catapusan nitong libro.

215. Cun hindi malaqui ang pan~giqui, at hindi rin totoong nahihirapan ang maysaquit at siya,i, nacacacain, at nacacatulog, ang gagauin doo,i, ilalagay lamang sa husay nang maysaquit na magaling-galing capítulo 5, at siya na yaon.

216. N~guni cun baga nalagnat na ang maysaquit nang macaanim ó macapito, at ungmuuli rin ang lagnat, at hindi siyang cusang nauauala, ay magaling sa lahat ang pasuca sa bilin sa número 35, at saca quinabucasan ay painumin nang bilin sa número 14, na caniyang uubusin, bago abutin nang oras nang caniyang pagcalagnat. Ang catapusang bahagui nang _dita_ ay iinuming dalauang oras lamang, bago sumipot ang lagnat. Pagca ininom nang maysaquit ang quina (dita) ay lagnatin man siya di man lagnatin, ay paiinuming uli nang ganoong caraming _dita_ sa arao na pag-itan nang lagnat; at yaon ang totoong icauauala nang lagnat. Saca itinutuloy ang pag-inom nang _dita_ sa anim na arao, ga calahati lamang ang timbang nang sinabi co n~gayon; at ito,i, caniyang iinumin doon sa man~ga oras na yaon na na-aalamang siya,i, malalagnat disin.

217. Cun ang lagnat ay malaquing totoo pati nang saquit nang ulo; cun ang muc-ha,i, mapula, at ang pulso,i, matigas at puno, at bucod dito nag-uubo ang maysaquit, ó cun ang pulso ay matigas din nang mauauala ang lagnat, at ang dila,i, tuyo, ay cailan~gang sangrahan ang maysaquit, at paiinumin nang marami noong bilin sa número 3. Pagca guinamot nang gayon ang maysaquit, ay ooui siya caalamalam sa calagayang sinabi co sa itaas sa párrafo 215. Saca paiinumin (sa isang arao cun lumiban ang lagnat) nang timbang tatlong bahagui ó isang salapi nang bilin sa número 24, na timbang saicapat ang isang inom. Saca pinababayaang lagnatin ang maysaquit nang maquiilan; at cundi siyang cusang mauauala ang lagnat ay big-yan nang _dita,_ para nang turo sa párrafo 216. Cun baga lumiban man ang lagnat, ang maysaquit ay nananab-ang nang pagcain, at hindi macatulog nang mahimbing ó sungmasaquit ang bay-auang, ó ang tuhod bago painumin nang _dita_ ay pupurgahin muna nang bilin sa número 21 ó 23.

218. Doon sa parrafo 211 ang uica co, na cun minsan ang lagnat na pan~giqui sa man~ga unang arao ay hindi naquiquilala na yao,i, pan~giqui cundi tila catulad nang lagnat nang _apdo ó buloc,_ nasaysay na sa capítulo 20. Ang gamot dito ay iba-iba lamang nang caunti sa guinagaua doon sa lagnat na _buloc_. Ang maysaquit ay paiinumin nang marami nang turo sa número 3; at cun siya,i, nalagnat nang dalaua ó tatlong arao cun baga nahahalatang marumi ang sicmura dahil sapagca ibig niyang sumucang parati, ó siya,i, sungmusuca n~ga, ó mapait na totoo ang bibig, ay big-yan nang bilin sa número 34 ó 35; at cun hindi rin nauauala yaong capaitan nang bibig, at ang pagca ibig niyang sumuca, ay purgahing maquiilan nang bilin sa número 24 ó número 21 man, cun malacas ang may catauan. Saca binibig-yan nang _dita_ para nang turo sa parrafo 216. Itong pag-gamot na ito,i, sucat na roon; datapoua magaling din, pag nacaraan ang ualong arao, di man linagnat ang tauo, ang painumin siya nang _dita_ timbang tatlong bahagui arao-arao, na itutuloy hangang lumalo ang ualon~g arao; at cun ang lagnat ay nagmamacaitlong arao, ay lalo pang cailan~gang gauin ito.

219. Cun ang maysaquit ay nagpamula na nang pag-inom nang _dita,_ ay hindi sucat purgahin, at uuli ang lagnat.

220. Sa lagnat na pan~giqui na nagmamacatlong arao, ay hindi bagay ang pagsasangra. Dalauang oras bago lagnatin ang maysaquit, ay paiinuming maminsan minsan (ga macaapat sa isang oras) nang isang tazang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ na dinoonan nang caunting pulot, at palacarin tuloy sa bahay ang maysaquit. Cun gayon, pati pan~giqui, pati lagnat, ay hindi lubhang malaqui. Yaon ding painom ay gagamitin nang maysaquit hangan macalalo ang guinao nang pan~giqui; at cun nalalagnat na ay yaon din ang caniyang iinumin cun ibig, ó cun aayao siya noon, ang sa número 2 ay magaling inumin niya. Pagca nacaraan ang lagnat, ay pinapahiran nang damit ang pauis nang maysaquit.