Part 21

Ang timbang isang salaping _mercuriong_ tunay, at ang timbang isang salapi ring pulot ay babayuhin capoua, hangan di maaninao ang mercurio, bago lag-yan pa nang timbang cahating _sabón castila_ at tinapay. Saca maghuhulog ca pa mandin doon nang timbang pisong _ruibarbong_ binayo, at caunting _jarabe_ nang _azúcar_ lamang at tubig, bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gauin mong man~ga _píldoras_ ó pelotillas, na ang timbang nang baua,t, isa,i, limang butil na palay. Cun ibig mo ang matapang pa sa roo,i, damihan mo ang _mercurio_ hangan maguing piso ang timbang. Ito,i, turo ni Buchan.

_Nota._ Hindi sucat gamitin ang jabón sa castila na hindi maputi.

=NÚMERO 44.=

Ang ungüento sa galis ay gayon ang paggaua: ang isang dacot na malaqui nang dahon nang _manquit,_ at ang isa pang dacot nang talbos nang _papaya_ sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang _apaliya,_ ay lulutuin mong maigui sa calahating gatang na _lan~gis ó lana._ Saca sasalain at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit, bago isaoli mo sa apoy, at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya nang timbang apat na pisong _azufreng binayo._ Itong ungüentong ito,i, madaling macauala nang galis.

_Nota_ 1. Cun ualang _azufre,_ ang iyong gagauin ay itong isa. Maglaga ca sa palioc nang dahon nang _limalima ó galamay amo:_ at yaong tubig na yaon cun malamig na, ay saluquin mo nang tabo, ay iyong ibuhos sa galis, at pabayaang mabubo, nang houag mong ibuhos uli ang minsang umanod doon. Ang galis ay bubucal nang malacas; datapoua mauauala, cun gauin mo yaong ilang arao, ayon sa turo ni Clain.

_Nota._ 2. Ang isang gamot naman, na totoong galing sa galis, ay gayon: Ang timbang apat na pisong dahon at san~ga nang damong pinan~gan~ganlang _sangdicquit_ ay ilaga mo nang isang oras calauon sa apat na botella at calahating tubig, sampon nang timbang apat na piso rin dahon nang _culutan,_ at siya ang ibabasa mong mainit-init sa galis, na macalaua maghapon, pag pinurga muna ang maysaquit, at sa loob nang ilang arao ay mauauala ang galis.

=NÚMERO 45.=

Ang ungüento sa buni gagauin mo nang gayon: Magtunao ca sa cauali nang _pagquit at sahing,_ at pagca tunao na,i, hulugan mo nang azufreng binayo.

_Nota._ Magaling din ang _sahing na maputi_ na sinamahan nang pulot. Itong lahat ay turo ni Clain. N~guni ang ungüentong turo ni Tissot ay ito. Magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit; pagcatunao ay hulugan mo nang ilang capatac na lan~gis, at yari na ang ungüento. Ang isang caputol na damit na lienzo,i, ibabad mo dito, at yaon ang itatapal mo sa buni.

=NÚMERO 46.=

Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlang ungüento _amarillo_ ay gayon: Magtunao ca sa apoy nang _sahing na maputi, pagquit na dilao, sebo nang baca, lana at mantica_ na magcasingdami ang lahat. Pagca tunao na yao,i, hulugan mo nang binayong ugat nang _dilao_ na ang timbang noon ay ang sa icapouong bahagui nang ibang man~ga bagay. Ito,i, turo ni Clain.

=NÚMERO 47.=

Ang timbang pisong _sal de sedlitz,_ at ang timbang dalauang pisong laman n~g bun~ga nang _sampaloc,_ ay ilalaga sa calahating tagayang tubig; pagca tunao na ang _sampaloc,_ sasalain. Ito,i, dalauang inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa,i, calahating oras.

_Nota._ Cun ualang _sal de sedlitz_ ang _sampaloc_ lamang ang gagamitin.

=NÚMERO 48.=

Ang ualong pouong patac nang _láudano líquido de Sindenham,_ at ang timbang limang salaping tubig sa _torongil_ (maliana ó mayana). Itong gamot ay bibilhin sa botica. Ang isang cuchara,i, isang inom.

_Nota._ Cun baga nauauala ó hungmihina na ang pagsuca nang maysaquit nang mapainom siya noong minsan ó macalaua, ó macaitlo, ay itahan na ang pagpapainom noon.

=NÚMERO 49.=

Ang timbang tatlong pisong _maná,_ sampon n~g timbang dalauang puong butil na palay na _salitre,_ tutunauin sa isang tagayang _suero_ nang gatas.

=NÚMERO 50.=

Ang paraan nang pag-gaua nang _suero_ nang gatas ay gayon: Ang dalauang tagayang gatas nang vaca, ó cambing ó tupa, ilagay sa palioc sa mahinang apoy at huhulugan n~g isa ó dalaua, ó tatlong cucharang sucang matapang, ó gata nang _dayap_ cun ualang _suca;_ pagca hungmiualay na ang lalong mabigat, at napailalim, sasalain ang lahat sa sinamay at yaong tubig na malinao linao, dungmaraan sa sinamay yaon ang pinan~gan~ganlang _suero._

=NÚMERO 51.=

Ang timbang saicapat na _ruibarbong_ binayo.

=NÚMERO 52.=

Ang timbang pisong _azufreng_ binayo, ang timbang saicapat na _sal amoniaco_ sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang baboy babayuhin maiguing maigui sa babay-an ó sa luzong.

=NÚMERO 53.=

Cun mayroong maysaquit na pasisipsipin nang sin~gao nang mainit na _tubig ó suca,_ ang casangcapang gagamitin doon sa gauang yaon, ay gayon: Cun mayroong sisidlang may suso, para nang _ticuan ó charera,_ ay yaon ang maigui sa lahat. Cun uala,i, na-aari ang isang _tabong cauayan,_ na binubutasan sa taguiliran sa dacong itaas, nang masootan doon isang caputol na cauayang munti, na munti rin ang butas, na, yaon ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig, nang macasipsip siya nang sin~gao nang mainit na tubig na isisilid sa tabo.

Ang tubig ay hindi pina-aabot doon sa butas nang taguiliran, maca magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang mainit na tubig.

Ang tabo,i, tinatacpan naman nang isang sinamay na madalang. Ang pagsipsip nang mainit na tubig, ay sucat pagpilitang gauin, sapagca malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon, at ang isa pa ay ualang liuag gauin.

=NÚMERO 54.=

Ang timbang pisong _libao,_ ó nang pinagquiquilan nang _bacal_ na ualang patalim na inag-ag sa sinamay na masinsin, at ang timbang piso ring _azúcar,_ sampon nang timbang isang salaping _anís_ na bayong maigui, ay gagauing dalauang pouo at apat na bahagui; ang isang bahagui ay minsang lonoquin. Ang maysaquit isang oras bago cumain cun umaga, cun tanghali, at cun gab-i, binibig-yan nang isang bahagui.

=NÚMERO 55.=

Ang timbang isang salaping pinagquiquilan nang _bacal_ na ualang calauang; ang isang calahating dacot nang _ruda_ at ang isa namang calahating dacot nang _matricaria_ (rosas del Japón) sampon nang timbang cahating _jalapa (bulacan sa Cebú)_ ibabad na maghapon at magdamag sa isang tagayang _alac_ sa misa, bago salain. Iinomin nang maysaquit ang calahating tazang mahiguit, isang oras bago cumain cun umaga, cun tanghali, at cun gab-i.

=NÚMERO 56.=

Ang timbang dalauang pisong pinagquiquilan nang bacal, at ang timbang isang salaping _rudang_ tuyo, sampon nang timbang isang salapi ring _anís,_ na binayong maigui, ay isasama sa caunting _pulot_; ang timbang tatlong bahagui noon ay lolonoquin nang maysaquit maghapon. Ang timbang saicapat minsang lonoquin.

=NÚMERO 57.=

Ang timbang pisong píldoras nang _extracto_ nang _cicuta_ na bibilhin sa botica. Ang maysaquit ay pinalolon-oc muna nang timbang tatlong butil na palay noon; quinabucasan nang umaga, ay binibig-yan nang timbang tatlong butil; saca arao-arao, cun hindi nacacasama sa caniya yaong gamot na yao,i, dinaramihan nang caunti, hangan sa siya,i, macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao.

_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay magaling gamitin ang pinan~gan~galang _talampunay_ (metel) sapagca ang uica nang man~ga marurunong, na totoong galing yaon sa man~ga _cancro._ Caya n~ga yata,i, maiguing gauin ang isusunod co dito n~gayon: Ang dahon nang talampunay na maputi, (yaon bagang talampunay na hindi morado) babayohing maigui, at gagauing pelotillas ó píldoras na malaqui pa sa balatong (mongo.)

Cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit, ang isang _cahating pilac_ idoon mo sa ibabao nang isang dahon, nang talampunay at putulin mong palibot. Ang lapad nang isang cahati ay ualong butil na palay ang timbang.

Ang pag-gamit nitong gamot na ito,i, ualang liuag. Ang isang pelotilla noon ilagay mo sa isang cucharang tubig na malamig, at ipalon-oc mo sa maysaquit; houag lamang palonoquin nang marami noon ang maysaquit, sapagca itong damong ito,i, matapang pa sa _cicuta. _Ang cagalin~gang ipalon-oc sa maysaquit sa unang arao ay ang timbang ualong butil na palay. Cun hindi nacacaano sa caniya yaon ay big-yan nang timbang labingdalauang butil; at cun hindi rin masama sa caniya yaon ay damihan arao-arao, para nang guinagaua _sa cicuta, _hangang sa siya,i, macalon-oc maghapon nang timbang saicapat, ó nang caniyang macayanan. Datapoua pagca ang maysaquit ay pinalon-oc nang talampunay, sa loob nang isang lingo, ay itinatahan muna itong gamot na ito, at cun nacalalo ang ualong arao ay itinutuloy para nang dati. Caya guinagaua ito nang houag mamihasa ang sicmura, doon sa gamot na yaon. Ang _talampunay _hindi nacacaano sa sicmura, at hindi rin nacacaibay; houag lamang n~guyain, cundi boo cun lonoquin. Itong gamot ay aquing guinagamit na parati sa aquin ding catauan, sapagca namasdan cong magaling sa binabalingtamad.

_Nota. _Itong gamot hindi sucat gamitin nang babaying buntis.

=NÚMERO 58.=

Ang timbang pisong ugat nang _grama_ (cauacauayan) at ang timbang piso rin n~g ugat nang _chicoria_ (dilang usa) lulutuing sumandaling oras calauon sa isang tagayang tubig. Itong tubig na ito,i, huhulugan n~g timbang isang salaping _sal de sedlitz,_ sampon nang timbang dalauang pisong _maná._ Pagca tunao na,i, sasalain, at touing dalauang oras iinumin nang maysaquit ang isang taza. Cun nacarang ang dalaua ó tatlong arao, ay inuuling guinagaua yaon din.

=NÚMERO 59.=

Ang laman nang tinapay at ang bulaclac nang _manzanilla,_ ay babayuhin mong may casamang _gatas,_ bago lag-yan nang timbang saicapat na _sabón_ sa castila sa baua,t, isang tapal. Yaong tapal na yao,i, papaltang macaapat maghapon nang ibang bago.

_Nota._ Maigui rin ang tapal nang _cicuta,_ na cun bibilhin sa botica, ang hihin~gin doo,i, _emplasto de cicuta._ N~guni madali namang itapal ang isang caputol na dahon nang talampunay na yaon ay casing galing nang cicuta, ayon sa turo ni Linneo.

=NÚMERO 60.=

Ang cicutang tuyo ay isisilid sa isang unan, ó supot na munti; saca lulutuing sumandaling oras calauon sa tubig, bago pigain at itapal. Touing icalauang oras inaiinit uli doon din sa tubig na yaon.

_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang _cicuta,_ ay iyong gamitin ang dahon nang talampunay, at sundin ang lahat na bilin sa númerong ito.

=NÚMERO 61.=

Ang timbang cahati nang taquip nang _sihi,_ na ang pan~galan doo,i, _bouanbouanan,_ at ang timbang apat na butil na palay nang _canela,_ ay gagauing ualong bahagui. Ang isang bahagui noon ay inihuhulog sa isang cucharang may lamang gatas ó tubig, at ipinaiinom sa bata bago sumoso.

_Nota._ Ang taquip nang _sihi_ ibinababad muna nang malauon sa tubig sa ulan, na arao-arao pinapaltan nang ibang bago; saca binabayong maiguing maigui sa babay-ang bato, at inaag-ag sa sinamay na masinsin.

=NÚMERO 62.=

Ang pag-gaua nang ungüeento nang _hagonoy_ ay gayon: Bumayo ca nang dahon nang _hagonoy,_ na maminsan minsan papatacan mo nang _lan~gis ó lana;_ saca magtunao ca nang caunting pagquit, at pagca tunao na,i, ihuhulog mo roon yaong binayo mong _hagonoy,_ at yari na ang ungüento.

Ang ungüento nang _llanten_ (lantin,) ay gayon din ang pag-gaua.

_Nota,_ Cun baga sugat ang tatapalan ay hindi cailan~gang doonan nang pagquit ang _hagonoy._

=NÚMERO 63.=

Gumaua ca nang isang tazang jarabe nang _chicoria_ (dilang usa) bago samahan mo nang timbang calahating _maná._ Ang bata,i, pinaiinom na maminsan minsan nang calahating cuchara noon. Cun ang bata,i, mayroong dalauang taon, ay dinarami damihan ang ipinaiinom doon.

=NÚMERO 64.=

Bumayo ca nang timbang cahating _albayaldeng_ casabay nang timbang isang salaping _suca,_ sampon nang tatlong cucharang _lan~gis ó lana._ Ang pan~galan dito ay _nutrido;_ at ang timbang piso noon ay isasama mo sa _pula_ nang isang _itlog,_ at cun malaqui ang _itlog,_ ay sa calahati lamang.

=NÚMERO 65.=

Magtunao ca sa apoy nang timbang apat na pisong pagquit na maputi; pagca tunao na,i, hulugan mo nang isang cucharang lan~gis. Dito sa guinaua mong _ungüento,_ ay magbabad ca nang ilang caputol na lienzong luma, at patuyuin mo, na yaon ang itatapal sa may saquit.

_Nota._ Sa saquit na almorranas, capítulo 41, ay bagay naman itong isang pinaca ungüento. Maghulog ca sa isang botella nang isang tazang _lana_ at bun~gang hinog nang _apaliya_ (amargoso) na aalisan mo muna nang bot-o; ibilad mo sa arao ang botella nang isang lingo calauon, bago salain at itago sa botellang may taquip.

=NÚMERO 66.=

Ang pinan~gan~galang _ungüento blanco_ ay gayon ang paggaua: Ang timbang dalauang pisong _lan~gis,_ at ang timbang cahating _pagquit_ na maputi, tutunauin sa apoy. Pagca tunao na, ay budburan mo nang timbang pisong _albayalde,_ at haloing parati, bago doonan mo naman nang timbang cahating _suca_ ó timbang cahati pa nang gata nang _dayap,_ cun ibig mo. Pagca halo nang maigui, ay itago mo sa botellang may taquip na daluro, ó ibubu mo sa papel.

=NÚMERO 67.=

Cun magaling ang panahon ay hanapin mo yaong _colatcolat,_ ó tila cabuting tungmutubo sa _alibangbang,_ ó sa ibang man~ga cahoy. Ang unang balat noong tila cabuti, ay inaalis nang matalas na sundang. Yaong ibang natitira,i, binubugbug ó pinapalo nang cahoy, hangan lumambot. Ang isang caputol nito, ay yaon ang itatapal sa man~ga sugat nang maampat ang dugo.

=NÚMERO 68.=

Ang timbang apat na pisong laman n~g tinapay, at ang dalauang dacot nang bulaclac nang _alagao_ sampon nang isang dacot na _manzanilla,_ ay lulutuin hangang lumapot sa tubig, na ang calahati ay suca.

_Nota_ Na-aari namang tapalan ang casangcapang masaquit nang man~ga basahang babad doon sa tubig na pinaglagaan noong man~ga gamot na yaon.

_Nota._ Sa saquit na sinaysay sa párrafo 272, ay magaling ang dalauang dacot na _ruda,_ ang isang dacot at calahati nang bulaclac ó dahon nang _romero,_ at ang isang gayon ding bulaclac nang _gumamela,_ na lulutuing maigui nang sumandaling oras calauon sa tatlong tagayang alac sa misa sa palioc na may taquip; bago pigain nang malacas. Dito sa alac na ito ay ibabad mo ang man~ga damit na basahan na itatapal sa maysaquit. Cun baga mayroong nasactan na casucasuan, yaong iniluluto mong _ruda, romero_ at _gumamela_ ay samahan mo nang caunting cicuta ó _ talampunay._

=NÚMERO 69.=

Ang emplasto _diapalma,_ na bibilhin sa botica.

_Nota._ Itong ungüento,i, tutunauin muna sa caunting lana, bago ilatag sa sugat na sinasabi sa párrafo 297.

=NÚMERO 70.=

Ang dalauang babaguing tubig at ang isang bahaguing _vinagre_ de _litargirio_ na bibilhin sa botica.

=NÚMERO 71.=

Ang timbang pisong ugat nang _grama_ (cauacauayan) at ang timbang isang salaping ugat nang _chicoria_ (dilang usa) lulutuin sa tatlong tagayang tubig, hangan sa maiga ang isang tagayan; saca sasalain at doroonan nang timbang cahating _salitre._

=NÚMERO 72.=

Ang timbang isang salaping _cebolla albarrana_ (bacong) ibabad sa dalauang tagayang alac sa misa.

=NÚMERO 73.=

Ang isang dacot nang talbos nang _alagao,_ ay samahan mo nang lasona, bago lutuin at ipacain sa maysaquit cun gab-i. Ito,i, gagauing ilang arao. Ito,i, turo ni P. Santa María. Datapoua mayroong maysaquit na hindi napupurga noon.

=NÚMERO 74.=

Ang timbang dalauang pisong _ajenjos,_ at ang timbang pisong ugat nang _tagbac,_ (cálamo aromático) sampon nang timbang pisong bot-o nang _damoro_ (anís de la tierra) ibabad na maghapon at magdamag sa tatlong tagayang alac sa misa, sa palioc na may taquip sa gaboc na mainit.

=NÚMERO 75.=

Ang timbang dalauang pisong ugat nang chicoria (dilang usa) na tatadtarin muna, ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig hangan maiga ang isang tagayan. Saca sasalain, at doroonan nang timbang cahati nang _sal de Glaubero,_ na bibilhin sa botica.

=NÚMERO 76.=

Ang timbang pisong balat nang _quina_ ó cun ualang quina, ang timbang isang salaping _dita_ na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang ugat nang _malaubi_ ó _timbangtimban~gan_ ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig, hangang sa maiga ang isang tagayan. Saca sasalai,t, doroonan nang timbang saicapat na salitre.

=NÚMERO 77.=

Ang timbang saicapat nang ugat nang _cebolla, albarrana_ (bacong) ay patutuyoin muna, ayon sa turo sa número 8, bago bayuhing maiguing maigui, at ang timbang sa icaualo nang ugat nang _timbangtimban~gan_ na babayuhin ding maigui, ay hahaluin capoua, at ang maysaquit palolonoquing macaapat maghapon nang timbang anim na butil na palay noon sa isang cuchara, na may alac sa misa.

=NÚMERO 78.=

Ang timbang isang salaping sabóng maputi sa castila, at ang timbang saicapat nang ugat nang _bacong,_ (cebolla albarrana) na pinatuyo muna at binayong maigui, ay sasamahan nang caunting jarabe n~g _culantrillo,_ at gagaua ca nang pelotillas ó píldoras na ang timbang nang baua,t, isa ay sampong butil na palay.

=NÚMERO 79.=

Ang timbang labing anim na pisong _apog_ sa bato ó sa cabebe, na bagong yari ay bubusan nang labing anim na tagayang tubig. Saca hahaluin mong magaling at papagtinin~gin bago salain sa papel sangley. Maiinom maghapon ang isa ó dalauang tagayan noon tubig na yaon.

_Nota._ Itong _tubig_ nang _apog_ cun pagbabaran nang timbang dalauang pisong dahon nang _saga,_ ay mabuti ring lalo cun minsan.

=NÚMERO 80.=

Ang timbang isang salaping balat nang _dita_ (ó cun mayroong _quina_ ang timbang piso noon) na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang ugat nang _timbangtim-ban~gan,_ lulutuin sa tatlong vasong tubig hangang sa maiga ang isang vaso. Saca sasalain bago hulugan nang calahating tazang suca, ó gata nang _dayap_ ó _cahel._ Itong gamot na ito,i, uubusing iinumin nang maysaquit sa loob nang isang arao.

=NÚMERO 81.=

Ang ugat nang valeriana pati nang catauan ay ibilad mo sa arauan. Pagca tuyo, iyong bayuhin at paraanin sa sinamay. Maiinom maghapon nang maysaquit ang timbang cahati; datapoua ang hindi pa bihasa doon houag painumin n~g ganoon carami; sucat na roon muna ang timbang saicaualo ó saicapat. Itong polvos ay isinasama sa tubig na malacuco. Cailan~gang ituloy gauin itong ganitong gamot nang mababang panahon. Ang pan~galan nang tagalog doon sa damong yaon ay _anisanisan_, sapagca ang bot-o noon ay tila bot-o nang _anis._ Ang damo,i, cungmacalat sa lupa, at ang puno,i, mapulapula.

=NÚMERO 82.=

Ang man~ga isusunod co dito n~gayon ay maipupurga rin sa man~ga maysaquit. Ang _cañafístula_ na inaalisan muna nang laman ang bun~ga. Yaong laman niyon ay pinararaan sa sinamay, at ang timbang dalauang piso, ó limang salapi noon, ay ipinaiinom sa maysaquit. Itong purga nang _cañafístula_ bagay sa babaying nacapan~ganac; ang timbang cahati ó tatlong bahagui noon. Ang timbang cahating _hojas de sen_ ay ibabad mong magdamag sa tubig, na siya ang iinumin cun umaga.

Ang dahon nang _acapulco_ (timbang cahati) ay ilaga mo sa dalauang tazang tubig sa mahinang apoy; pag naiga ang calahati, salai,t, pigain nang malacas, at yaon ang iinumin nang maysaquit.

Ang isang tazang tubig na pinagbabaran nang timbang saicapat na _ruibarbo._

Ang timbang dalauang pisong _maná,i,_ tunauin sa isang vasong suero nang gatas.

_Ang man~ga purgang sinabi co n~gayon ay gagauin lamang pagca nabibilin dito sa libro._

* * * * *

_Man~ga, ilang tagobiling patungcol sa man~ga gamot na ipinagbibilin dito._

1. Tungcol sa pagsasangra, sa pagpupurga at sa pagpapasuca sa man~ga maysaquit, ay babauasan nang caunti ang man~ga nauutos doon sa libro, dahil sa cahinaan nang catauan nang tagalog.

2. Caya ang timbang saicaualong _hojas de sen,_ na bilin sa número 21, ay houag nang bayuhin; cundi ihulog mo lamang sa isang tazang tubig na cunmuculo pa; at pag malamig lamig na,i, doon sa tubig na yaon ihulog mo ang _jalapa_ at ang _crémor._

3. Gayon din ang _salagsalag,_ na nadoroon sa número 34 ay sucat ang ibabad sa tubig hangang nagdarasal ca nang isang _Aba Guinoong Maria_. Ang _iguio_ sa número 35 naman ay sucat na sa maysaquit na malacas ang timbang _saicaualong mahiguit higuit_ noon. Datapoua mayroong tauo, na nacainom nang timbang saicapat, cun siya totoong lacas nang catauan. Ang _sampaloc_ número 47 ay houag palaloin sa timbang dalauang piso, cundi maliuag mapurga ang maysaquit.

4. Ang extracto nang _talampunay_ na bilin sa número 57 ay sucat na ang timbang dalauang butil na palay noon sa caunaunahang inom saca cun malauon at ualang nararamdamang masama ang maysaquit, ay bago painumin siya nang marami rami noon. Datapoua cun hindi _extracto_ cundi ang dahon ang babayuhin pagcaraca ay maiinom nang maysaquit ang timbang ualong butil na palay noon. Ang talampunay hindi sucat igamot sa babaying buntis.

5. Touing nabibilin doon ang alac sa castila yao,i, _alac sa Misa_ ang cahulugan, at hindi aguardiente.

6. Ang _sabong_ castila (jabón) na cun minsan nauntos sa libro, yao,i, ang sabóng maputi, sapagca ang may ibang color, ay masama.

7. Sa m~ga párrafo 445 at sa 517 yaon lamang nabibilin sa pinurga nang malacas ay ang _lan~gis sa castila._

=TABLA=

_Nang man~ga saquit na sinaysay dito sa librong ito._

_Pag._ =Capítulo 1.= Ang man~ga dahilang iquinapagcacasaquit nang tauo.............................35

=Cap. 2.= Ang man~ga dahilang iquinalalaqui nang man~ga saquit nang tauo..............................39

=Cap. 3.= Ang gagauin n~g tauo capag nararamdaman na siya,i, magcacasaquit na..................43

=Cap. 4.= Ang mahusay na gaua sa may man~ga malalaquing saquit.................................44

=Cap. 5.= Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na........................................47

=Cap. 6.= Ang saquit na pulmoníang totoo, na ang _baga_ sa loob nang dibdib nang tauo siya ang nasasaquitan, at yaon din cun minsan ang pinangagalin~gan nang _ética_...................................................48

Ang gagauin sa may saquit, na may sibol doon sa caniyang baga...............................56

Ang pulmonía nang apdo....................................63

Ang pulmonía falsa........................................64

Ang gagauin sa natutuyo ang catauan.......................66

=Cap. 7.= Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~ganlan nang castilang _pleuresía ó dolor de costado_................................................72

=Cap. 8.= Ang saquit na ang pan~gala,i, _garrotillo,_ at ang ibang man~ga saquit sa lalamunan nang tauo........................................76

Ang gamot sa bucol na ang pan~galan nang tagalog doo,i, bayiqui ó bayicqui.....................83

=Cap. 9.= Ang _romadizo._ sa uicang tagalog ay sipon...................................................84

=Cap. 10.= Ang saquit nang n~gipin at bagang pati nang cabiac nang ulo ó muc-ha, sa uicang castila ay _jaqueca,_ sampon nang escorbuto na yao,i, pagdurugo nang n~gipin nang tauo..................................................89

=Cap. 11.= Ang gamot sa _apoplegia._ ó sa himatayin..................................................96

=Cap. 12.= Ang gamot sa inarauan, sa uicang castila ay _insolación_....................................102

=Cap. 13.= Ang _reuma,_ sa uicang tagalog _balingtamad,_ yaon bagang pagsaquit nang man~ga casucasuan nang catauan nang tauo.......................................................105

Ang saquit na balingtamad na lauon.........................111

=Cap. 14.= Ang saquit na pinan~gan~ganlang _piyo_ nang tagalog sa uicang castila,i, _gota._.115

=Cap. 15.= Ang gamot sa quinagat nang asong ban~gao..............................................117

Ang gagauin sa quinagat nang asong ol-ol cun ualang mercurio..................................125

=Cap. 16.= Ang gamot sa quinagat nang man~ga hayop na may camandag...............................127

=Cap. 17.= Ang saquit na bulutong sa uicang castila,i, _viruelas_......................................137

=Cap. 18.= Ang saquit na ticdas, sa provincia nang Batan~gan ay toco, sa uicang castila,i, _sarampión_.....................................149

=Cap. 19.= Ang lagnat na malaqui na ualang hibas, na pinan~gan~ganlang _lagnat na manin~gas,_ na yao,i, isang bagay na tabardillong dala nang cainitan nang dugo...............................154

=Cap. 20.= Ang lagnat na malaqui na dala nang _apdo,_ na ang tauag nang castila doo,i, _calentura pútrida, lagnat na buloc,_ na yao,i, ang icalauang bagay na tabardillo................159