Part 20

Ang timbang apat na pisong bot-o nang _melón, calabasa, ó pacuan_ (sandía) babayohing maigui sa babay-ang bató, ó sa lusong man, at huhulugang mamayamaya nang isang tagayang tubig, bago salain sa sinamay; saca babayohing uli yaong natira sa sinamay, na pinagsalaan noong una, at doroonan din nang isang tagayang tubig, bago salain para noong isa. Uul-in pa manding babayuhin ang natirang latac, at huhulugan naman nang isang tagayang tubig; saca sinasala rin sa sinamay, at yaong tatlong tagayang tubig ay lalag-yan nang timbang isang salaping _azúcar._

=NÚMERO 5.=

Ang dalauang dacot na _culutan_ didicdiquin nang sumandaling oras calauon bago ilaga sa isang tagayang tubig; pagca laga,i, sasalain at sasamahan ang tubig nang timbang pisong _pulot._

_Nota._ Mayroong tauo na hindi manabi, sumpitin man nang may culutan, cundi sumpitin nang tubig na malacuco lamang. Masama namang isumpit sa tauo ang mainit, cundi malacuco cailan man ang isusumpit doon.

=NÚMERO 6.=

Ang isang tagayang tubig na pinaglagaan nang _cebada_ (ó palay) huhulugan nang isang dacot na _bulaclac_ nang _culutan,_ at ilalaga sa apoy.

=NÚMERO 7.=

Bumayo ca sa babay-ang bato ó sa lusong man nang dahon nang _tagolinao ó_ dahon nang _sigandagat_ (borraja), bago pigain mo sa sinamay; ang gatang tungmutulo ay pabayaan munang luminao, at pagca malinao na, ay isinasaling marahang-marahan sa isang tagayan; at ang timbang tatlong piso nitong gatang nacuha _sa tagolinao ó sigandagat_ ay isasama sa tatlong tagayang tubig, na pinaglagaan nang _cebada_ (ó palay).

_Nota._ Ang _sigandagat_ ay damong mabolo. Ang taas ay tatlo ó apat na dangcal. Ang bulaclac ay tila azul, at apat ang bot-o, na yao,i, matigas, maitim, malandas at maquintab.

=NÚMERO 8.=

Ang timbang pisong _ojimiel_ at ang timbang limang-pisong tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ ay huhulugan mo nang timbang isang saicaualong ugat nang _bacong_ na catulad nang lasona, (escila): at pabayaang babad doon nang halagang calahating arao, ó ilapit sa apoy na ga isang oras calauon, nang mayaring madali. Cun hindi minamatapang mo ito, ay atuhin mo ang bilin sa número 77.

_Nota._ Ang _ojimiel_ ay gayon ang paggaua. Ang dalauang tagayang _pulot_ ay hinuhulugan nang isang tagayang _suca,_ at yaon ang pinan~gan~ganlang _ojimiel._

_Nota_ Ang ugat nang _bacong_ ay igagayac muna nang gayon: Ang ugat na bagong nahucay sa lupa, ay hinuhubdan nang man~ga unang balat na tila tuyo; ang malinis ipinapasoc sa horno, at iniluluto doon parang tinapay; saca inaalis doon, bago hiuain nang matalim na patpat na cauayan. Saca butasan ang man~ga caputol nang matilos na cahoy, nang masootan nang bitbitan, at isinasabit na bucod bucod, nang houag magcadaiti, at nang matuyo. Datapoua cun ualang bacong na handa para nang uica co n~gayon, ay naari ang bagong hucay sa lupa, di man magaling na totoo yaon.

_Nota._ Ang bacong ay dalauang bagay: Ang ugat nang isa ay boo, na ualang baloc na maraming suson suson. Ito,i, hindi sucat gamitin at masama. Ang ugat noong isang bagay na bacong ay catulad nang lasona na may maraming balat na susong-suson. Ito ang magaling gamitin.

=NÚMERO 9.=

Bagaybagay ang man~ga tapal na nacacabauas nang pagsaquit nang man~ga casangcapan nang catauan nang tauo. Alin man sa isusunod cong sasabihin dito n~gayon ay magagamit nang mangagamot, sapagca isa rin ang cabagsican nang lahat.

Ang man~ga basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang bulaclac ó dahong mura nang culutan.

Ang man~ga supot na munti na sinisidlan nang bulaclac ó dahong mura nang _culutan ó alagao ó manzanilla,_ na inilalaga muna _sa tubig ó gatas._

Yaon ding man~ga bulaclac ó dahong murang yaon, na luto sa tubig ó gatas, na inilalatag sa damit bago itapal.

Ang tinapay na durog, na binasa nang gatas, na minamasa muna nang caunti, bago ilatag sa damit at itapal. Na-aari ang tapal na canin, na lutong maiguing maigui.

=NÚMERO 10.=

Ang timbang pisong _espíritu de azufre,_ sasamahan nang jarabe nang _olasiman_ timbang anim na piso. Ang pag-gaua nang man~ga jarabe,i, doon nasasaysay sa número 15.

_Nota._ Cun ualang espíritu de azufre, ang timbang apat na pisong gata nang dayap, ay samahan mo nang timbang anim na pisong jarabe nang olasiman, at yaon ang pinaca _espíritu de azufre._ Cun ualang jarabe nang olasiman ang iyong gagamitin ay ang pulot poquiotan, ó pulot sa tubo, timbang anim na piso. Itong turo co sa nota,i, totoong galing, at casingtapang nang espíritu de azufre.

=NÚMERO 11.=

Ang timbang dalauang pisong _maná_ at ang timbang isang salaping sal de sedhtz ay tutunauin sa isang tazang tubig na mainit bago salain. Cun ualang mapagquitaan noong man~ga gamot na yao,i, itong isa ang gagauin.

_Nota._ Ang timbang cahati nang _hojas de sen,_ at ang timbang saicaualong nitro ó _salitre,_ ibabad mo sa dalauang tazang tubig na mainit na pinaglagaan nang _culutan,_ at pag malamig lamig na ang tubig, ay salain. Cun ualang hojas de sen, ay na-aari ang dahong tuyo nang _acapulco,_ timbang cahati. Ang acapulco cundi ilaga,i, mahina ang cabagsican. Caya doon sa dalauang tazang tubig nang culutan ilaga mo ang acapulco hangan sa maiga ang isang taza sa mahinang mahinang apoy; saca ihulog ang salitre, at salain.

=NÚMERO 12.=

Ang isang caracot na bulaclac nang _alagao_ at ang calahating dacot na _yerbabuena_ ay ihulog mo sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa; at pagca malamig lamig na,i, sasalain mo, at sasamahan nang timbang tatlong pisong _pulot._

=NÚMERO 13.=

Ang dalauang caracot nang bulaclac nang _alagao_ ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na mainit na totoo, at sasalain cun malamig lamig na.

=NÚMERO 14.=

Ang timbang pisong balat nan _guina_ babayuhin nang maliit, at gagauing ualong bahagui; ang timbang sa icapat noon ay isang inom.

_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas maliliuag at mahal ang _quina_ ay magagamit ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _dita._ Ang gagauin lamang doon ay cacayurin nang sundang ang ibabao nang balat. Saca aalisin naman ang dagta, bago ibilad sa arauan nang ilang oras calauon, at bayuhing para nang guinagaua sa quina. Ang timbang isang salaping balat nang _dita_ gagauin ding ualong bahagui, at ang isang bahagui ay isang inom.

=NÚMERO 15.=

Ang paraan nang pag-gaua nang man~ga jarabe ay gayon: Anomang bagay na ibig mong gauing jarabe para nang _olasiman, tagulinao,_ etc. babayuhin mong sariua, bago pigain, at capag malinao na ang gata,i, dinoroonan nang isang gayon ding timbang na azúcar ó pulot man; saca pinalalapot sa apoy. Cun gagaua ca nang jarabe nang _yerbabuena ó camaria_ (artemisa), cun ibig mong bayuhin, para nang guinagaua sa _olasiman,_ ay bayuhin mo; cun ibig mo naman, ay ilaga mo sa tubig bago samahan nang isang gayon ding azúcar ó pulot, ó nang timbang cahati noon, ó nang sa icatlong bahagui, ayon sa calapnauan ó calaputan nang gata; saca pinalalapot sa apoy. Cun jarabe nang dayap ó granada ang gagauin pinalalabas din muna ang gata, bago lahucan nang azúcar. Ang jarabe nang _suca,_ pagcaraca,i, linalag-yan na nang _azúcar._ Itong man~ga pagluluto nang m~ga maasim, ay hindi sucat gauin cundi sa palioc, at masama roon ang bacal at tangso.

_Nota._ Cun ang maysaquit ay malubha at hindi na magaua ang jarabe, ay ilaga mo, ó isama mo sa mainit na tubig yaong gagauing jarabe, sampon nang _azúcar ó pulot,_ at yaon ang aariin mo munang parang jarabe.

=NÚMERO 16.=

Ang isang inom nang jarabe nang _adormideras rubras ó amapolas:_ (ang isang inom ay ang timbang piso hangan sa dalauang piso). Datapoua sa saquit na _anayo_ (capítulo 62) ang maysaquit ay binibig-yan touing calahating oras nang dalauang cuchara nitong jarabeng ito. Pagca pinainom na siya nang ualong cuchara, at hindi pa gungmagaling, ay paiinumin nang ualong cuchara pa; datapoua houag limitan ang pagpapainom, cundi touing oras ang isang cuchara lamang.

Itong gamot ay cailan~gang bilhin sa Maynila.

_Nota. _Cun ualang mapagquitaan nitong gamot na ito,i, gayon ang iyong gauin. Ang maysaquit ay big-yan nang isa ó dalauang píldoras n~g _talampunay _na bilin sa número 57, na ganga balatong calaqui sa isang cucharang tubig. Sa saquit na _anayo, _na sinasaysay sa capítulo 62, ang maysaquit ay bibig-yan touing calahating oras nang isang píldoras lamang na malaqui pa sa balatong; at pagca nacalon-oc na nang apat ó limang píldoras, ay itinatahan na.

=NÚMERO 17.=

Maghulog ca nang timbang pisong pulot sa isang tagayang _suerong _malinao nang gatas nang _cambing, ó baca, _ó _tupa._

=NÚMERO 18.=

Ang timbang anim na saicapat nang maputing sabóng castila (jabón), ang timbang saicaualo nang _extracto nang chicoria_ (dilang usa) ó _tagulinao, _at cun mayroong _goma armoniaco _ang timbang saicaualo noon, sampon nang jarabe nang _culantrillo _ang timbang na iyong mamagalin~gin n~g macagaua ca nang _pildoras, ó pelotillas,_ na ang timbang n~g baua,t, isa ay tatlong butil na trigo.

_Nota. _Ang pag-gaua nang man~ga _extracto_ doon ituturo co sa número 29.

=NÚMERO 19.=

Maglaga ca nang _rosas na mapula, ó culutan _cun ualang rosas sa isang tagayang tubig, bago lahucan mo nang timbang dalauang pisong suca at isang gayon ding pulot; at cun mainit pa ay yaon ang ipagmumumog nang maysaquit.

_Nota. _Ang ipagmumumog nang nagcacasaquit nang saquit na sinaysay co sa párrafo 70, ay hindi culutan, cundi m~ga talbos nang _sambong _ang ilalaga sa isang tagayang tubig, bago lag-yan nang timbang dalauang pisong pulot.

=NÚMERO 20.=

Ang timbang pisong _pasalitre,_ gagauing labing anim na bahagui; ang isang bahagui, _ó_ ang timbang saicaualo ay isang inom.

=NÚMERO 21.=

Ang timbang saicaualong _jalapa_ at ang timbang saicaualong _crémor_ ay babayuhi,t, hahaluin mong maigui capoua, bago ihulog mo sa isang tazang tubig na mainit-init, na pinaglagaan nang timbang saicaualong _hojas de sen_. Itong purga,i, caiguihan sa malacas na tauo. Datapoua cun mahina ang maysaquit ó cun bata pa siya,i, binabauasan ang timbang nang purga, at ibinabagay sa caniyang edad at sa caniyang calagayan.

Cun baga napacatapang ang purga, at ang maysaquit ay lungmulubha dahilan doon, ay gagamutin ayon sa turo sa párrafo 445.

Cun baga sungmasaquit ang tiyan, nang mapurga siya, at hindi nag-iilaguin, ay sumpitin nang tubig na mainit-init na pinaglagaan nang culutan.

Ang isa pang tandaan nang mangagamot, na hindi sucat tapan~gan pagcaraca ang purga doon sa bagong pinupurgang tauo, sapagca hindi pa na-aalaman ang nacacayanan nang caniyang catauan.

_Nota. 1._ Cun ualang mapagquitaan nang man~ga bilin sa itaas, itong ibang man~ga sasabihin co n~gayon ay siya ang gagamitin, sapagca totoong igui naman, at ang isa pa,i, dito rin sa lupang ito naquiquita. Datapoua houag mong isasangcap sa purga ang hindi tuyong tuyong damo, sapagca cun sariua,i, hindi natatalastas ang cabagsican. Cun icao,i, masipag sipag na tauo, ay dapat mong itanim sa iyong bahay ang man~ga cailan~gan sa purga, nang houag cang maliuagan nang paghanap cun talagang gagamitin. Ang purgang gagauin mo ay gayon:

Pagca gabi ay mag-init ca nang dalauang tazang tubig sa munting palioc na may taquip. Pagtalagang cuculo na,i, ihulog mo roon ang timbang cahating dahon nang _acapulco,_ na iyong gagayatin muna, at tuloy pacuculuin mo nang sumangdaling oras calauon. Saca babauasan mo ang apoy, at bayaan mo roon ang palioc na may taquip sa mahinang mahinang apoy nang dalauang oras calauon, at hangan sa maighan nang calahati nang tubig, bago ahunin mo, at houag mong quiquiboing magdamag. Quinabucasan nang umaga,i, salain mo, sa damit, at pigain nang malacas, at cun ibig mo,i, doonan nang caunting azúcar. Initin mong tuloy sa apoy itong tubig nang _acapulco,_ at pag mainit-init na,i, hulugan mo nang timbang saicapat na san~ga nang _bulacan sa Cebú,_ na didicdiquin mo nang pinong pino, at siya ang ipaiinom sa maysaquit. Ang ugat nang _bulacan_ caalam-alam ay matapang pa sa san~ga; n~guni hindi co pa inaatong guinagaua. Tandaan nang mangagamot, na hindi sucat gamitin ang _bulacan sa tagalog_ cundi ang sa Cebú na may dalauang manchang munting morado sa dulong itaas nang tangcay nang dahon. Ang man~ga bulaclac naman ay nag-iisa isa sa pinacaquiliquili nang dahon. Ang bot-o nang bun~ga,i, apat. Ang bulacan sa Cebú maquiquita sa Maynila at sa Batan~gan.

_Nota 2._ Ang purgang guinagamit nang ibang man~ga tauo,i, ang dalaua ó tatlong dahon na ganga dahon nang yerbabuena calaqui, nang pinan~gan~ganlang _salago,_ na yao,i, canilang isinasama sa _hicho_ at n~ginan~gan~ga. Datapoua ang ibang tauo,i, naiibay noon. Caya malaquing galing dito ang turo co sa itaas nota 1.

=NÚMERO 22.=

Ang timbang tatlong salaping ugat nang china (obat) na gagayatin muna, sampon nang timbang dalauang saicapat balat nang _cayutana_ ay bubusan sa palioc nang apat na tagayang tubig na mainit. Saca pinacuculo nang isang oras calauon sa apoy na mahina hina, bago salain. Maiinom ang dalauang tagayang maghapon. Itatapon ang unang lagang tubig.

_Nota._ Cun hindi nacagagaling sa maysaquit ang obat ay atuhin ang catauan nang _macabuhay_ na mapait timbang cahati. Cun ualang _cayutana,i,_ naari ang dahon nang _saga_ na ang timbang ay isang salapi.

=NÚMERO 23.=

Ang timbang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_ (tamarindo) pati nang timbang saicaualong _salitre,_ pinacuculo muna capoua sa isang tazang tubig, bago samahan nang timbang dalauang pisong _maná_ at salain.

_Nota._ Cun hindi macabili ang maysaquit nitong m~ga bagay na ito,i, ang turo sa nota n~g número 11, yaon ang gauin; at cun ualang _hojas de sen_ ang timbang cahating dahon nang acapulco na patutuyoin muna sa arao ay magaling din; datapoua pag napainom ang maysaquit nitong m~ga bilin dito sa nota, ay cailan~gang painumin pa n~g tubig na pinaglagaan n~g culutan.

=NÚMERO 24.=

Ang timbang pisong _crémor,_ gagauing ualong bahagui; ang isang bahagui isang inom.

_Nota._ Ang crémor ay na-aaring ipainom sa babaying buntis, pati sa nan~ganac, cun macalalo na ang isang arao n~g caniyang pan~gan~ganac, at bucod dito cun totoong cailan~gang gamutin cun baga malaqui ang caniyang saquit.

=NÚMERO 25.=

Ang timbang isang butil na palay nang _kermes mineral,_ na bibilhin sa botica. Itong gamot na ito,i, totoong tapang. Caya hindi sucat ibigay sa man~ga mahihinang tauo.

=NÚMERO 26.=

Ang timbang pisong ugat nang _contrayerba (dusu,_ ó _dusug,_ ó _guisol)_ at ang timbang saicaualong _salitre,_ ay lutuin nang halagang calahating oras sa tatlong tagayang tubig bago salain.

=NÚMERO 27.=

Ang calahating dacot nang baua,t, isang damo, na aquing sinabi na sa número 9, at ang timbang isang salaping _sabón_ sa castila, na cacayurin muna nang sundang, ay ibababad sa dalauang tagayang tubig na mainit na may casamang alac sa misa, ga isang taza carami. Saca sinasala sa sinamay at pinipiga nang malacas.

_Nota._ Cun ang jabón sa castila,i, hindi maputi, hindi sucat gamitin; ang jabóng mapula ó ang may iba,t, ibang color ay masama.

=NÚMERO 28.=

Ang timbang pisong _mercurio_ ó _azogueng_ malinis na ualang calahoc, pati nang timbang dalauang pisong _manticang _bago nang _baboy, _sampon nang timbang saicaualong trementina de Venecia. Itong tatlong bagay babayuhin nang babayuhin nang mahabang panahon hangan sa maguing ungüento, at hangan di maaninao muntiman ang mercurio.

_Nota. _Itong gamot na ito ay bibilhin sa botica. N~guni sapagca cun minsan, ualang masugo sa botica, ay marali itong isang ungüento na isa rin ang cabagsican. Ang timbang pisong _mercurio ó azogue,_ at ang timbang tatlong salaping manticang bago nang baboy, sampon nang timbang isang salaping _sebo _nang _baca ó tupa, ó_ sa _calabao _man, bayuhing maigui hangan sa di maaninao ang mercurio. Itong isang ungüento,i, magagaua mo sa bahay, cun icao mayroon nang in~gat na mercurio, na yao,i, mura cun bilhin sa botica.

=NÚMERO 29.=

Cun gagaua ca nang _extracto_ nang anomang damo, ó balat nang cahoy, etc. ay gayon ang paraan: Yaong damong yaon, ó ang balat nang cahoy na cucunan nang _extracto_ (ang balat nang _dita_ sa halimbaua) lulutuin mo sa palioc sa tubig, bago han~guin doon ang balat, capag naluto nang maigui. Saca huhulugan mo uli yaong ding tubig nang ibang balat nang _dita_ rin, na lulutuin para noong una. Hahan~guin mo naman itong ibang balat, at iba pa ang iyong lulutuin doon din sa dating tubig Saca pababayaan mo sa mahinang apoy ang palioc, hangan sa maiga ang lahat na tubig. Pagca yari na yaon, at malamig na ang palioc, ay iyong alisin ang natira sa ilalim, at itago mo sa botellang may taquip na daluro, sapagca yaon ang _extracto._

_Nota._ Cun baga ang iyong cucunan nang _extracto_ ay damong malata,t, matubig ay bayuhin mo muna,t, pigain, at ang gata noon ay isama mo sa tubig, at lutuin sa palioc sa mahinang apoy, hangan maiga ang tubig para nang uica cong una.

=NÚMERO 30.=

Cun gagaua ca nang pinan~gan~ganlang _piedra de culebra,_ ay ang isang sun~gay nang _usa_ idoon mo sa horno nang tinapay, hangan sa masunog at umitim; at cun yao,i, napuputol na nang camay, magaling ang pagcasunog. Cun ibig mo naman, ay tabunan mo nang maraming ipa nang palay ang sun~gay nang _usa,_ at pagca namatay ang apoy at malamig na ang lahat, alisin mo ang sun~gay, at iyong basaguin. Saca gagauin mong man~ga caputol na mumunting ganga saicapat ó cahati calaqui, na quiquiquilin mo, ó papaguihin mo, nang pumantay ang isang muc-ha, at nang luminis at magca hichura.

=NÚMERO 31.=

Ang timbang saicaualong ugat nang _contrayerba_ (dusu ó dusug ó guisol) at ang timbang labingdalauang butil na palay nang _ingo_ (asafétida) sampon nang ualo capatac nang gata nang _dayap,_ ay dicdiquin mong casama nang timbang saicaualong _bulaclac nang alagao_ at caunting _azúcar,_ yaon bagang inaacala mong maniniya, nang maboo ang lahat na binayo. Itong gamot na ito,i, minsanang lonoquin nang maysaquit.

=NÚMERO 32.=

Ang timbang dalauang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_ ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa, at pag malamig lamig na ang tubig, ay sasalain. Cun ualang bun~ga nang _sampaloc,_ ang isang dacot na malaqui nang man~ga dahon nang cahoy na-aari rin, cun lutuin sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati.

=NÚMERO 33.=

Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlan dito sa Filipinas na _limonada ó cajelada_ ay gayon: Ang gata nang dalaua ó tatlong dayap isinasama sa isa ó sa dalauang tagayang tubig, at dinoroonan nang _azúcar_ (ó pulot man cun ualang azúcar) nang tumamis. Gayon din ang pag-gaua nang _cajelada;_ dalandan lamang ang gagamitin.

=NÚMERO 34.=

Ang timbang anim na butil na palay nang _tártaro emético _tutunauin sa sangpouong tazang tubig. Ang maysaquit ay paiinumin muna nang isang taza lamang; at cun hindi sungmuca siya cun malauon lauon, ay saca big-yan pa sìya nang isa pang taza, at atuhin cun susuca na caya. Cun hindi rin sungmusuca, ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca. Cun ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat ó macalima, ay houag nang ipainom sa caniya ang ibang tubig na natira. Bucod dito,i, cailan~gang pacatandaan nang mangagamot, na pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco, nang houag mahirapan siya nang pagsuca; maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang manzanilla.

_Nota. _Itong pasucang ito,i, bibilhin sa botica datapoua hindi lubhang bagay sa tagalog. Hindi sucat pasucahin ang lungmulura nang dugo, ang linuluslusan, ang mahina ang dibdib, ó ang totoong mataba ang catauan, ang binubusan nang dugo, ang napainom na nang pasuca at hindi sungmuca, ang babaying pinananaugan n~g bouan, ang buntis, at ang bagong nacapan~ganac. Yaong man~ga maysaquit na yaon ay magaling purgahin sa pasucahin.

_Nota._ Cun ualang mapagquitaan nang _tártaro emético,_ na-aari ang pinan~gan~ganlang _pacupis, ó taboboc, ó salagsalag, ó pocotpocot,_ (coloquíntida, ó pepinillo de san Gregorio.)

Ang timbang ualong butil na trigo, ó palay noong tila _pocot_ nang damong yaon, ay ibinababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos ang pagdarasal nang isang _Ama namin,_ at saca itinatapon yaon ding ibinabad; ang maysaquit ay paiinumin nang isa nang isang taza, at hindi ipinauubos doong minsanan ang apat na taza, maca hindi cailan~gan sa caniya ang gayong carami. Ang gaua nang iba,i, sa isa lamang tazang tubig ibinababad ang _salagsalag;_ saca dalaua nang dalauang cuchara cun inumin.

Ang mangagamot ay mag-iin~gat sa caniyang bahay noong tila pacot nang pacupis, nang may magamit, cun mayroong pasusucahing tauo; sapagca yao,i, totoong galing na pasuca.

_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay lumulubha dahilan doon, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 445.

=NÚMERO 35.=

Ang timbang tatlong pouo at limang butil na trigo nang _ipecacuana ó bejuquillo,_ ay ilalagay sa calahating tazang tubig, at ipaiinom sa maysaquit.

_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,_ ang ituturo co n~gayo,i, na-aari, at totoong buti.

Ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _iguio_ ó _aguio_ timbang saicaualo. Ang balat nang _iguio,_ ay ibinibilad muna sa arauan, bago bayuhing maigui, at paraanin sa sinamay na pino. Itong pasuca,i, bagay sa lalaquing matanda,t, malacas. Cun uala pang labing ualong taong edad ang maysaquit, ay binabauasan nang caunti ang saicaualo; at cun uala pang sangpouong taon, ang timbang calahating saicaualo,i, babauasan pa mandin nang caunti. Sa batang may tatlong taon sucat na roon ang sa icalabing-anim na bahagui nang isang saicapat, ó ang halagang isang cuarta.

_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay lungmulubha gaua noon, ay gagamutin agad para nang turo sa párrafo 445.

=NÚMERO 36.=

Ang parapit na guinagamit sa castila ay gayon: Ang timbang pisong _lebadura,i,_ sinasamahan nang caunting _suca,_ sampon nang timbang isang salaping _cantáridas_ na yao,i, catulad nang lan~gao na malaqui na pinan~gan~ganlang ban~giao. N~guni ang ugaling gamitin nang man~ga mangagamot dito sa Filipinas, ay ang bot-o nang _mostaza_ na canilang binabayo muna bago samahan nang _bauang at asin,_ sampon nang caunting _tinapay._ Sa man~ga bata, sapagca manipis ang balat, ay sucat na roon ang _lebadurang_ panis at ang caunting _suca._

_Nota._ Magagaua namang parapit ang dahon nang _zapote prieto,_ ang ugat nang malungay, ang ugat nang sangdicquit, ang dahon nang _apoyapoyan,_ ang dagta nang _havili_ at ang iba pa.

=NÚMERO 37.=

Ang dalauang dacot nang talbos nang _ajenjos_ at ang isa pang gayon nang talbos nang _manzanilla,i,_ ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa; saca pinababayaang lumamig bago salain.

=NÚMERO 38.=

Ang timbang saicaualong ruibarbo at ang isang gayon ding _crémor._

=NÚMERO 39.=

Ang timbang tatlong bahaguing _crémor_ at ang timbang saicapat na _ipecacuana, ó bejuquillo,_ ay hahaluin capoua, at gagauing anim na bahagui.

_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,i,_ magagamit ang balat nang _iguio ó aguio_ timbang saicapat, na isasama sa tatlong bahaguing _crémor,_ at gagauing anim na inom. Basahin mo ang aquing sinabi sa número 35, na bagay sa balat nang _iguio._

=NÚMERO 40.=

Ang timbang tatlo ó apat na pisong tubig nang _apog_ (ayon sa turo sa número 79) ay sasamahan nang timbang isang salaping tubig na pinaglagaan nang _quina_ (Dita.)

_Nota._ Sa saquit na lagnat na _sucab,_ ang tubig sa dita sasamahan nang dalauang cucharang alac sa misa. Hindi casangcapan dito ang tubig sa apog.

=NÚMERO 41.=

Ang timbang saicaualo nang ugat nang _contrayerba_ (dusu, ó dusog, ó guisol) at ang ga sangpouo capatac nang gata nang _dayap,_ ay babayuhin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang _alagao_ at caunting _azúcar;_ saca bobooin mo ang lahat, at minsanang ipacain sa maysaquit.

_Nota._ Cun mayroong _alcanfor_ ang timbang sangpouong butil na palay noon, ay ihahalili sa gata nang _dayap,_ sapagca maigui pa sa roon.

=NÚMERO 42.=

Ang balat nang ugat nang _timban~gan, ó malaube ó timbangtimban~gan_ (aristoloquia) babayuhin nang babayuhin, at sasamahan nang caunting jarabe nang balat nang _dalandan ó cahel._ Ang timbang calahati noon ay isang inom. Ito,i, isang _pinaca triaca._

=NÚMERO 43.=