Part 19

508. Sa man~ga sasabihin co n~gayon mahahalatang marugo ang may catauan; sa macatuid: Cun siya,i, malacas cumain; cun siya,i, cungmacain nang maraming _carne,_ ó ungmiinom nang alac; cun hindi sungmasama ang damdam nang caniyang sicmura; cun mahaba ang caniyang tulog, cun hindi siya binabalin~goyn~goy, ó hindi binubusan ó pinananaugan nang maraming dugo. Cun gayo,i, marugo ang may catauan. Gayon din, cun dati na siyang binabalin~goyn~goy, at saca nauala sa caniya yaon; cun ang pulso,i, puno at malacas; cun ang color nang balat niya ay mapula sa rati; cun ang caniyang pagcatulog ay mahaba sa rati, at hindi lubhang mahimbing; cun ga hinahapo agad pagca siya,i, gungmagaua nang anomang gaua, ó cung lungmalacad; cun baga siya,i, nalilio, lalo pa cun ibinababa niya ang ulo, at biglang itinataas; ang pagsaquit nang ulo cun hindi dating sungmasaquit; cun mainit ang pagcaramdam nang may catauan; cun ang caniyang pagcaramdam ay ga tinutudloc siya nang carayom sa boong catauan; lalo pa cun siya,i, napagal nang pag-gaua nang anoman; cun gungmiguinhaua ang pagcaramdam cun siya,i, binalin~goyn~goy. Cun nararamdaman nang may catauan ang marami dito sa man~ga tinuran co n~gayon, ay mabuti sangrahan; n~guni cun ang isa ó dalaua lamang sa man~ga sinabi co n~gayon ang caniyang nararamdaman ay hindi sucat sangrahan.

509. Ang cainitan nang dugo na yao,i, isa pang dahilan na sucat ipagsangra sa maysaquit, ay sungmasama sa man~ga saquit na sarisari, na paraparang aquing nasaysay na, sa canicaniyang capítulo, na doon babasahin ang gagauin.

510. Ang hindi sucat sangrahang hamac cundi utos nang marunong na médico, ay ang man~ga sasabihin co n~gayon, sa macatouid: ang man~ga matatanda na, na gungmagamit sa anim na puong taon, at ang man~ga sangol; ang dati nang mahina ang catauan; cun ang pulso nang may catauan ay munti, malambot at mahina, ó cun sa pagtiboc nang pulso mayroong pagca liban; cun namumutla ang balat nang may catauan; ó cun nanlalamig at namamaga (na malambot hipuin) ang man~ga paa,t, camay niya; cun ang sicmura ay lauon nang panahong gulo; cun binabalin~goyn~goy nang malacas; cun sinisibulan ang may catauan nang maraming bucol. Ang pagsasangra n~ga sa tauo sa gayong man~ga lagay ay masama, cun hindi batol nang maalam na médico, ó cun ualang sadyang bilin dito sa librong ito.

511. Sa lupa nang castila, ang maysaquit na sinasangrahan, ay nacucunan nang timbang ualo ó sangpouong pisong dugo sa isang pagsasangra, sapagca ang castila ay marugo. Dito sa Filipinas ang tagalog na hindi lubhang cungmacain nang carneng marami hindi sucat cunan nang gayong caraming dugo. Sucat na roon, (ani P. Clain) ang timbang tatlo ó apat na pisong dugo, ó ang ga isang taza carami. Ang pagsasangra ay hindi maliuag matutuhan nang alin mang tauo, cun naquitang minsan ang paraan. Ang tauo,i, masasangrahan sa alin mang ugat nang caniyang catauan; houag lamang doon sa man~ga ugat na nadoroon sa piling nang may tungmitiboc na pulso.

512. Cun ualang marunong sumangra, na-aari ang _linta_ ó ang _ventosa._ Ang anim, ó ualo, ó sampouong _linta_ pinacacapit sa laman nang tauong cucunan nang dugo; at nang cumapit ang _linta,_ ay maigui basain ang laman nang mainit na tubig, ó lahiran nang dugo nang _sisiu,_ ó azúcar; madali ring pigain ang dulo nang isang pacpac nang _sisiu._ at basain ang laman niyong pinacatubig na lungmalabas doon din sa dulo nang pacpac, na nababaon sa catauan nang manoc. Nang bumutao ang _linta,_ cun baga hindi siya cusang bungmubutao, ay basain ang ulo niya nang suca, ó lapitan nang isang baga. Yaong lugar na quinapitan nang linta,i, maiguing hugasan nang tubig na sinucaan, nang mauala ang pinaca camandag nang _linta._ Cun hindi ungmaampat ang dugo ay tacpan ang sugat nang gaboc nang papel sangley na sinunog ó nang quinayod na _culatculat,_ ó yaong tila cabuting sungmisibol sa man~ga cahoy para nang turo sa párrafo 316 ó sa 293. Datapoua cun minsan lalong madaling maampat ang dugo, pag hindi tinacpan ang sugat nang anoman; sapagca ang dugong lungmalabas palibhasa,i, tungmitigas ay siyang cusang nagpapaampat sa ibang dugo. Maigui rin ang bahay n~g anlalaua. Cun ventosa ó tandoc ang gagamitin, ay cadlitan muna ang maysaquit, bago tacluban nang _ventosa ó tandoc_ ang lugar na quinadlitan. Datapoua ito,i, malauon at hindi totoong magaling.

=CAPÍTULO 88.=

_Aral na nauucol sa pag purga at sa pagpapasuca sa man~ga maysaquit._

513. Cailan~gang purgahin ó pasucahin ang tauo, cun mapait ang caniyang bibig; cun ang dila pati nang n~gipin ay marumi; cun mayroong masaquit sa tiyan, ó sa sicmura, na yao,i, han~ging nacuculong doon, na ang pan~galan nang castila sa gayo,i, _flatos:_ cun ang may catauan ay nanab-ang nang pagcain, ó cun naiibig niyang sumuca; cun ang isinusuca niya,i, mapait; cun tila may mabigat sa sicmura, sa bayauang at sa tuhod; cun hindi malacas na para nang dati ang caniyang catauan; cun sungmasaquit ang ulo, ó cun nalilio ang may catauan, ó cun siya,i, nahihilim; cun hindi husay ang caniyang pananabi, na cun minsan malabnao at marami cun minsan caunti at matigas ang inaiilaguin niya; cun ang pulso ay mahina at hindi lubhang husay na para nang dati.

514. Cun nararamdaman nang may catauan ang marami dito sa man~ga sinabi co n~gayo,i, maigui big-yan siya nang purga, ó pasuca; n~guni cun minsan ang purga,i, magaling pa sa pasuca doon; at cun minsan ang pasuca magaling na lalo sa purga. Caya n~ga yata nang maalaman n~g mangagamot cun cailan bagay doon ang purga, cun cailan ang pasuca ay tatandaan niyang maigui ang sasabihin co n~gayon: Cun ang bibig nang may catauan ay mapait, at ga parating ibig niyang sumuca, ó siya,i, sungmusuca n~ga, ay maigui pasucahin; sapagca ang masama ay ang sicmura. Datapoua cun ang nararamdaman nang may cataua,i, hindi itong man~ga bagay na ito, cundi ang ibang man~ga sinabi co sa párrafo 513, magaling sa caniya ang purga sa pasuca, lalo pa cun mayroong han~gin sa tiyan, ó sa sicmura, ó cun masaquit ang bayauang; at tila mayroon siyang nararamdamang mabigat sa tuhod.

515. Masamang purgahin, ó pasucahin ang aquing sasabihin n~gayon, sa macatouid: ang nalalagnat na tauo sa oras nang pagcalagnat niya, cun baga siya,i, nalalagnat nang malaqui; ang tuyo ó payat na totoo ang caniyang catauan; cun ang pinagmul-an nang saquit ay cahinaan nang catauan; cun pinanaugan nang sa panahon ang babayi; cun ang may cataua,i, nagcasaquit, at ang caniyang saquit ay nauauala na sa pauis, ó sa pag-iilaguin, ó sa pag-ihi, ó sa pag-babalin~goyn~goy; ang tauong piyohin, cun dinaraanan nang saquit na yaon; gayon din cun totoong hina ang man~ga litid nang may catauan.

516. Mayroong tauo na mabibig-yan nang purga (cun baga cailan~gang purgahin) bago masama roon ang pasuca, sa macatouid: ang tauong marugo párrafo 508; ang binabalin~goyn~goy; ang lungmulura ó sungmusuca n~g dugo; ang babaying pinanaugan nang maraming dugo, at ang man~ga babaying buntis. Itong man~ga ganganito,i, hindi sucat pasucahin; datapoua mabibig-yan sila nang purga.

517. Cun mayroong tauong pinurga ó pinasuca, at siya,i, nag-iilaguin, ó sungmusuca nang totoong daming lubha, ó nahihirapan siyang totoo nang pagsuca, ó nang pag-iilaguin, ó cun siya,i, _nadedesmayo,_ ó dinaraanan nang _convulsión_ ó pagquinal nang catauan gaua nang pasuca ó purga, ang magaling ay painumin nang malacucong _tubig ó gatas_ ó azúcar, ó pulot, ó nang tubig, na pinaglagaan nang _cebada._ Saca susumpitin nang tubig na may casamang _gatas_ at pula nang _itlog._ Magaling ding tapalan ang maysaquit sa tiyan nang man~ga basahang babad sa mainit na tubig, na sinamahan nang caunting _triaca._ Cun napapacarami ang pag-iilaguin nang maysaquit, at hindi siya nalalagnat, at hindi rin mainit ang pagcaramdam niya, ang isumsumpit sa caniya na itinuro co sa itaas, ay malalahocan nang caunting _triaca._ Cun ang maysaquit, ay sungmusuca nang totoong lacas at hindi siya nag-iilaguin, ay lilimitan ang pagsumpit na may casamang _lana,_ n~guni houag lagyan nang pula nang _itlog._ Maigui namang basain ang camay at ang paa, pati nang pouit at tiyan nang maysaquit nang tubig na malacuco.

518. Cun minsan masama sama man ang pagcaramdam nang tauo,i, hindi cailan~gan siyang purgahin ó pasucahin. Sucat na roon cun minsan ang siya,i, uminom nang maraming malamig na tubig, at lumiban siya sa isang pagcain arao-arao, at houag siyang cumain nang man~ga maliliuag matunao sa sicmura niya.

519. Cun mayroong tauong pasusucahin, ay doon sa man~ga número 34 at sa 35, maquiquita nang mangagamot ang ugaling pasucang guinagamit sa man~ga castila, sa macatouid, ang _tártaro emético_ at ang _ipecacuana._ Ang ibang man~ga pasucang bilin doon sa número 34 at sa 35, ay paraparang magaling din, at ualang liuag. Ang mangagamot ay macapipili doon nang balang caniyang ibig. Cun mayroong pupurgahing tauo, ang bilin sa número 21, sa macatouid, ang _jalapa, sen_ at _crémor_ ay totoong buti. Datapoua cun ang pupurgahin ay babaying buntis, sucat na roon ang _maná ó cañafistula_ timbang cahati. Magaling din sa man~ga babaying buntis, cun cailan~gang purgahin ang timbang sa icaualong ruibarbo na ibababad na magdamag sa isang tazang tubig, bago inumin nang babayi cun umaga yaon ding tubig na pinagbabaran noon, na ito,i, gagauing ilang arao. Sa man~ga babaying nan~ganac ay sucat na roon yaon ding purga nang _maná_ ó _cañafistula_ timbang cahati, cun baga cailan~gang purgahin ayon sa turo sa párrafo 513 at 514, at capag nacalalo na ang isa ó dalauang arao nang caniyang pan~gan~ganac. Datapoua bago purgahin nang _maná ó cañafistula_ ay mabuti sumpitin muna nang tubig na pinaglagaan nang culutan na ualang _asin,_ at cun baga gunmagaling ang caniyang pagcaramdam, ay houag nang ituloy ang purga. Gayon din ang gaua sa babaying buntis, bago ituloy ang pagpupurga sa caniya. N~guni ang maiguing isumpit doon ay ang _sabao_ nang _sisiu_ na ualang asin, ó atoleng canin na sinamahan nang dalauang pula nang itlog at caunting _azúcar._ Ang casucatang isumpit doon, touin susumpitin ang babaying buntis ay calahating tagayan carami; at cun hindi nauauala ang casaman nang caniyang pagcaramdam, ay purgahin n~g _maná ó cañafistula_ para nang uica co sa itaas. Ang pasuca ó purgang dapat sa tauong nagcacasaquit nang anomang bagay na saquit ay doon hahanapin nang mangagamot sa man~ga capítulong quinasusulatan nang saquit nang may catauan.

520. Ang timbang nang ipinupurga ó ipinasusuca sa tauo, na nabibilin dito sa librong ito, ay sucat, ó bagay sa lalaquing matanda,t, malacas; cun hindi naniniya yao,i, mararagdagan pa nang sa icapat ó sa icatlong bahagui noong timbang na yaon; at cun hindi pa mandin magcasiya ang gayong carami, ay houag nang daragdagan, macacamatay sa tauo yaon. Ang gagauin lamang doon pagca binibig-yan nang purga ó pasuca, at hindi siya nag-iilaguin ó sungmusuca ay painumin nang isang tazang malacucong tubig, na sinamahan nang asin, timbang tatlong saicaualo sa anim na tazang tubig, at palacarin siya sa bahay.

521. Ang tauong pupurgahin ó pasusucahin, ay hindi sucat cumain muna nang marami sa loob nan~g isang arao, cun quinabucasang talagang bibig-yan siya nang purga ó pasuca; magaling naman ang siya,i, uminom nang ilan tazang tubig na malacuco doon din sa arao na yaon, bago magpurga nang quinabucasan. Cun pinainom na nang pasuca ang may catauan, ay houag siyang iinom muna hangang hindi maramdaman niyang magsusuca na; at pagca siya,i, sungmusuca na, ay cailan~gang uminom siyang parati nang malacucong tubig, ó tubig na pinaglagaan nang caunting _manzanilla._ Ang tauong pinurga, ay mabuting painumin nang sabao ó nang tubig na malacuco, na may _azúcar_ ó pulot na casama, hangang siya,i, nag-iilaguin. Masama namang magpahan~gin ó lumabas sa bahay, cun hindi pa nacacalalo ang isang arao at ang isang gab-i, cun baga _sampaloc ó cañafístula_ ang ipinurga sa caniya; n~guni cun ibang bagay ang ipinurga doo,i, houag siyang lumabas sa bahay han~gang di macaraan ang dalauang arao at ang dalauang gab-i.

522. Cung cailan~gang purgahin, ó pasucahin ang tauo, ay cailan mang panahon mapupurga ó mapapasuca siya; at hindi sucat bacayan ang arao ó ang bagong bouan, para nang guinagaua nang man~ga mangagamot na mangmang, na maraming totoong tauong caauaaua ang inaalsan nila nang buhay, sapagca hinihintay ang gayong arao nang bouan sa pag-gamot sa m~ga maysaquit. Cun minsan cun nacalalo ang carampatang panahon, na gagaling siya sana cun pinurga ó pinasuca, ay hindi na maari ang siya,i, gumaling, at ang arao pati nang bouan na guinaua nang ating Pan~ginoong Dios dahilan sa tauo, yao,i, guinagauang paraan nang man~ga man~gagamot na hunghang, nang pananampalasan sa buhay n~g tauo. Gayon din cun malaqui ang saquit nang babayi at cailan~gang purgahin, bagaman siya,i, dinatnan nang sa panahon ay capilitang purgahin.

=CAPÍTULO 89.=

_Casaysayan na nauucol sa pulso nang tauo._

523. Ang pulso nang tauong matanda, na ualang saquit ay tungmitiboc n~g macaanim na pouo, hangan sa macapitong pouo sa loob nang isang _minuto._ Ang isang oras mayroong anim na pouong _minuto_. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa anim na pouong taon n~g caniyang edad, ay dungmadalang dalang sa rati ang pagtiboc n~g pulso niya. Cun ang tauo ay bata pa, na hindi ungmaabot sa labing ualo, ó dalauang puong taon nang caniyang edad, ay matulin ó madalas ang pagtiboc nang pulso; ang sa man~ga sangol lalo pang matulin. Manaa ang isa pang pinagcacaquilalanan n~g cahusayan ó caguluhan n~g pulso, ayon sa aral ni _Solano_ na médicong castilang marunong na totoo sa una. Cun mula sa isang paghin~ga nang tauong ualang saquit at tahimic ang lagay hangan sa ungmuuli yaong isang paghin~ga, tunmitiboc ang pulso nang macaapat; ay totoong galing at husay. Ang macalimang tumiboc sa loob n~g isang boong paghin~ga,i, masama sama na nang caunti. Cun macaanim tumiboc ay masama na, at may lagnat na malaqui ang may catauan; at cun sa isang paghin~ga ay tumiboc nang macapito ó macaualo ay malubhang totoo ang maysaquit. Sa macatouid, sa loob n~g isang boong paghin~ga n~g tauong ualang saquit, ang pulso n~g matandang tauo,t, malacas, at tungmitiboc na macaapat ó mahiguit higuit doon; sa loob nang dalauang paghin~ga ay macaualo, ó macasiyam tumiboc. etc.

524. Nang matalastas nang man~gagamot ang man~ga nauucol sa casaysayan n~g pulso, ay tatandaan niya ang aquing sasabihin dito n~gayon: Ang pinan~gan~ganlang _pulso_ (yaon bagang nararamdamang tungmitiboc sa catauan n~g tauo) yao,i, _dugô_ lamang, na napaparaan sa caniyang pinaca alulod ó canal. Ang canal na dinaraanan nang dugo ay dalauang bagay; ang isa,i, pinan~gan~ganlan nang castilang _arterias,_ na yaon ang tungmitiboc na hindi rin naquiquita nang mata, sapagca malalim lalim sa laman ang quinalalag-yan. Ang icalauang bagay na pinaca alulod na dinaraanan nang dugo ay hindi tungmitiboc, at naquiquita nang mata, na yaon ang pinan~gan~ganlang _ugat_ nang tagalog, sa uicang castila,i, _venas;_ na yaon din ang hinihiua nang lanceta, cun ang tauo,i, sinasangrahan. Ang dugo naman nang tauo ay parati nang parating lungmalabas, at ga tinatapon nang puso nang malacas na pagca tapon, na pinaaabot hangan sa man~ga caduluduluhan nang catauan. Itong pagtulac ó pagtapon nang puso nang dugo hangan sa man~ga catapusan nang catauan ay yaon ang pulso, at ang nahihipo doon ay ang dugong nangagaling sa puso, na napapatun~go sa man~ga casangcapan nang catauan. Cun ang dugong nangagaling sa puso ay dungmaraan sa pina~gan~ganlang _arterias,_ ay nararamdaman doon ang pagtiboc nang pulso Datapoua cun ang dugo ay ungmooui ó nagsasaoli sa puso, ay hindi dungmaraan sa _arterias,_ cundi sa venas ó sa ugat na nadoroon sa dacong ibabao nang laman nang catauan. Caya cun mahina ó hindi husay ang pagtapon nang puso nang dugo, ay mahina rin at hindi husay ang pulso, na dahil doon naquiquilalang maysaquit ang tauo.

525. Caya n~ga yata touing sabihin sa librong ito, na ang pulso,i, malacas, ó mataas, ó puno, ang cahologan noon ay ma-aalaman na nang mangagamot ayon sa turo cong una. Gayon din ang mahinang tumiboc, ó _mababa_ ó _munti_ sucat maquilala nang alin mang tauo. Ang pulsong lungmiliban, ay na-aalaman ding nang lahat, sa macatouid: na yao,i, cun tungmitiboc nang macailan, saca napapatahan ó _lungmiliban_ nang isang pagtiboc. Mahahalatang malacas pa ang maysaquit, cun idiin nang malacas lacas nang man~ga daliri nang camay ang canyang pulso, at cun baga idiin man nararamdaman din ang pulso, ang may cataua,i, malacas pa. Ang isa pang totoong cailan~gang maalaman nang man~ga mangagamot, ay ang pinan~gan~galang pulsong _matigas,_ na caya gayon ang tauag doo,i, sapagca cun tumiboc, ay anaqui cahoy, ó tangso, ó cuerdas nang guitarra ang nararamdaman, ó ang hungmahampas sa daliri nang pungmupulso doon. Caya cun ang pulso,i, matigas, cailan~gang sangrahan ang maysaquit. Ang pulsong _malambot_ magaling pa sa matigas; cun ang pulso,i, _munti,_ madalas, at matigas pa, ay malaqui ang pan~ganib nang maysaquit. Mayroon namang pulsong hindi _husay ó gulo;_ sa macatouid, cun mula sa isang pagtiboc hangan doon sa isa, ay hindi magcasinglauon ang man~ga pag-itan.

=CAPÍTULO 90.=

_Ang man~ga uusisain nang mangagamot cun siya,i, tinatauag nang maysaquit._

526. Bago gamutin ang maysaquit, ay cailan~gang maalaman, at usisain munang maigui, cun ano caya ang saquit niya. Ang lalong maliuag sa lahat ay ang pagquilala nang man~ga saquit; n~guni sa man~ga isusunod cong sasabihin dito, ay mahahalata cun minsan cun anong bagay na saquit ang nadoroon sa may catauan. Caya nang mausisa yaon, at nang matapatan nang gamot ang saquit, ay ito at ito ang itatanong sa maysaquit. Gaano catanda ang maysaquit. Cun hindi siya dating masasactin. Alin ang oficio niya, ó ang caniyang guinagauang dati. Anong quinacain niya. Cun ungminom nang alac. Cun siya,i, lungmalacad ó nananaog sa lupa. Cun lauon nang siya,i, maysaquit. Cun anong nararamdaman niya noong hindi pa nagcacasaquit, at nang bagong magcasaquit siya. Cun napacarami ang caniyang cain ó ang caniyang inom nang malapit nang magcasaquit siya. Cun napagal siyang totoo nang pag-gaua ó paglacad. Cun nacacatulog siya. Cun namanglao ó nagalit. Anong nararamdaman niya arao-arao, hangang siya,i, maysaquit na. Cun siya,i, nalalagnat. Cun ang pulso,i, _matigas ó malambot_. Cun siya,i, malacas ó cun mahina na. Cun siya,i, parating higa, ó cun nacacaban~gon. Cun nag-iibang parati ang caniyang pagcaramdam. Cun siya,i, tahimic ó cun hindi mapalagay. Cun siya,i, naguiguinao ó hindi. Cun ang balat ay tuyo,t, mainit. Cun ang balat nang cataua,i, namumula, ó namumutla, ó dilao, ó morado. Cun mayroong tila mancha sa balat ó cun sinisibulan nang man~ga tila butil. Anong color niyong man~ga pinacabutil, at cailan ang paglitao sa balat. Anong nararamdaman niya nang macasibol yaong man~ga butil na yaon. Cun mabaho ang catauan nang maysaquit. Cun mabaho ang hinin~ga. Cun dinaraanan nang _desmayo._ Cun sungmasaquit ang ulo, ang lalamunan, ang dibdib, ang sicmura, ang tiyan, ang bay-auang, ó cun alin ang masaquit, at alin ang lalong masaquit. Cun sungmasaquit pa mandin cun hipoan. Cun ang dila nang maysaquit ay maputi, ó marumi, ó tuyo. Cun nauuhao siya. Cun mapait ang bibig. Cun dungmuroual, ó sungmusuca, ó nananab-ang nang pagcain ó cun ibig niyang cumain. Cun nauunat ang tiyan. Cun ugali ang caniyang pananabi. Anong color nang ihi. Cun mayroong namamaga sa caniyang catauan. Cun siya,i, pinapauisan. Cun lungmulura, ó cun anong inilulura niya. Cun nasisira ang bait. Cun guinhaua ang paghin~ga. Cun maquintab ang mata. Cun anong iguinagamot sa caniya, cun pinurga siya, ó pinasuca, ó sinangrahan caya. Maano caya siya nang siya,i, magamot nang gayon. Cun dati nang saquit niya yaon. Cun siya,i, binabalin~goyn~goy na dati. Cun dati siyang guinagalis, ó binubuni etc. Cun siya,i, linuluslusan. Cun ang saquit niya ay saquit nang caniyang camag-anacan.

527. Ang cailan~gang itanong naman sa m~ga babaying maysaquit, ay ang man~ga ito pa. Cun siya,i, dinaraanan na nang sa panahon. Cun marami, ó caunti, ó para nang dati. Cun may panahon n~ga siya. Cun siya,i, buntis, at gaano calauon ang caniyang cabuntisan. Cun siya,i, bagong galing sa pan~gan~ganac. Cun magaling ang caniyang pan~gan~ganac. Cun lungmabas ang ugaling lungmalabas na dugo sa nan~gan~ganac. Cun mayroon siyang gatas. Cun siya rin ang nagpapasuso sa bata. Cun mayroong sungmunod na saquit doon sa caniyang pan~gan~ganac.

428. Ang cailan~gan usisain nang man~gagamot na bagay sa man~ga bata, ay gayon: Gaano ang edad nang bata. Ilan ang caniyang n~gipin. Cun ang bata,i, nagcacasaquit na gaua niyong pagsibol nang n~gipin. Cun ang bata,i, binubulutong. Cun nag-iilaguin nang bulati. Cun lungmalaqui ang tiyan. Cun mahimbing ang tulog. Cun nahulog, ó cun inihulog nang nag-aalaga doon.

=CAPÍTULO 91.=

_Casaysayan nang timbang nang man~ga iguinagamot nang man~ga médico sa man~ga maysaquit._

Ang isang libra mayroong labing anim na onza, ó labing pitong piso. Ang isang piso,i, mayroong ualong saicapat. Ang isang saicapat ay dalauang saicaualo naman. Ang isang saicapat ay ga sandaang butil na trigo ó palay na hindi pili. Ang isang piso ay dalauang salapi. Ang isang piso at saicaualo ay isang _onza._ Ang isang piso naman ay catimbang nang labing pitong saicaualo.

Ang laman nang isang botellang ugali, ay mahiguit sa isang tagayan, ó apat na malaquing tazang chocolatihan mahiguit pa, na yao,i, isang libra rin. Ang laman nang isang ugaling _cuchara_ ay ang saicaualong bahagui nang isang tazang malaquing chocolatihan.

Dito sa librong ito cailan man itinuturo co ang timbang nang gamot, ay ang ibibigay sa lalaquing maysaquit na matanda, mula sa labin ualong taon edad hangan sa limang pouang taon. Mula sa labing dalauang taon, hangan labing ualo, ay sucat doon ang dalauang sa icatlong bahagui nang nabibilin doon; at cun uala pang labing dalauang taon, ang bata, ay binabauasan pa mandin ang timbang; sa man~ga sangol na iilan lamang bouan ang edad, ay casiyahan doon ang isang sa icalabing anim na bahagui nang gamot na itinuturo dito sa librong ito.

=LISTA NANG MAN~GA IGAGAMOT=

sa man~ga maysaquit, na yaon ang nabibilin sa man~ga párrafo nitong libro.

=NÚMERO 1.=

Ang isang dacot nang bulaclac nang _alagao,_ at ang timbang dalauang pisong _pulot,_ sampon nang tatlong salaping _sucang_ matapang ay ilalagay sa palioc na malinis (houag sa cauali ó tacho.) Saca bubusan nang apat na tagayan tubig na cungmuculo; hahaluin yaong lahat nang isang cuchara ó patpat, nang mapalahoc ang pulot sa tubig; saca tatacpan ang palioc, at cun malamig na,i, sasalain sa sinamay.

=NÚMERO 2.=

Ang timbang dalauang pisong _cebada_ (palay cun ualang cebada) huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig, hangan sa pumotoc ang man~ga butil; pagcalaga na, ay huhulugan nang timbang saicapat at sa icaualong _salitre_; saca sasalain sa sinamay at lalag-yan nang timbang tatlong salaping _pulot,_ at timbang pisong _suca._

=NÚMERO 3.=

Ang timbang dalauang pisong _cebada_ (ó palay cun ualang _cebada)_ ay huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig, hangang sa pumutoc ang butil. Ang timbang cahati ó dalauang saicapat na _cremor tártaro_ (na cun tauaguin nang tagalog ay _crémor_ lamang) ay isasama doon sa ibang inilalaga; pagca laga na,i, saca salain sa sinamay.

_Nota_ Sa saquit nang _lagnat_ nang _apdo_ párrafo 196, sa lagnat na _pan~giqui_ na camuc-ha nang _lagnat na buloc_ párrafo 218, pati sa saquit na _culebra_ párrafo 231, magaling pa sa _cebada_ ang timbang apat na pisong ugat nang _grama_ (hincacauayan ó quinacauayan) na yao,i, ilalagang casama nang _crémor,_ para nang itinuro co na.

=NÚMERO 4.=