Chapter 55

Wat zijne wapenfeiten aangaat, ongetwijfeld stonden Alva en Parma veel hooger dan hij in militaire kennis; doch beiden wist hij toch ook om den tuin te leiden; Requesens werd door hem ontmoedigd en met groote bekwaamheid maakte hij vaak gebruik van de omstandigheden. Zoo was het ontzet van Leiden zijn denkbeeld en dit was een zeer oorspronkelijk idee, dat zelfs de Spaansche veteranen verraste. Toch was de oorlogswetenschap der 16e eeuw niet wat ze, na Gustaaf Adolf, in de 17e eeuw werd. Oranje's technische bekwaamheid in militaire zaken was echter ver beneden die van zijn tijdgenooten en bestrijders en ook beneden die van zijn zoon Maurits. Des te meer komt hem eere toe voor de steden, die hij won en den grond, dien hij behield.

Zijn natuurlijke voorliefde had zeker de staatkunde meer dan de krijgskunde. Militaire operaties verrichtten anderen, maar alle draden van de regeering waren in zijne hand. Zijn persoonlijke invloed werd in elke daad gevoeld. Was hij tegenwoordig, dan zeilde het schip van staat; was hij afwezig, dan liep het op de zandbanken van plaatselijke jaloezie of op de klippen van gewestelijke vooroordeelen. Geen staatsman had ooit duidelijker visie van persoonlijke rechten en van nationale eenheid dan Willem van Nassau en zelden zijn er zulke heldere gedachten over de beginselen van de regeering eener confederatie geuit, als de tallooze uitspraken daaromtrent van de lippen van den beroemden Zwijger.

Willem Frederik (Kleinzoon van Jan den Oude) geb. 7 Aug. 1613 [+] 21 Oct. 1664 geh. met Albertina Agnes (dochter van Frederik Hendrik.) | ----------------------------------+-------------------------+---------- | Amalia Sophia Wilhelmina Hendrik Kasimir geb. 25 Nov. 1655 geb. 30 Juli 1664 geb. 18 Jan. 1657 [+] 16 Febr. 1695. [+] 15 Januari 1667. [+] 15 Maart 1696. geh. met Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau. | +--------------------------------------------------------------+---------- | | | Willem George Henriëtta Johan Willem Friso | Friso Albertina geb. 4 Aug. 1687 [+] 14 Juli 1711 | geb. 24 Juni 1685 geb. 24 Juli 1686 Prins van Oranje, Erfgenaam | [+] 25 Juni 1686. [+] 22 Jan. 1754. van Willem III geh. met | Maria Louise | van Hessen-Cassel. | | | +------------+ | | +--------------------------------------------------------------------- | | Maria Amelia Sophie Hedwig Isabella | | geb. 8 Febr. 1689 geb. 8 Maart 1690 Carlotta | | [+] 27 Jan. 1771. [+] 1 Mei 1734. geb. 22 Jan. 1692 | | [+] 18 Sept. 1757. | | | +--------------------------------------------------------------------- | Johanna Agnes Louisa Henriëtta | geb. 15 Dec. 1693 Leopoldina Casimira | [+] 19 Mrt. 1765. geb. 22 Jan. 1695 geb. 29 Juli 1696 | [+] 20 Jan. 1758. [+] 18 Dec. 1738. | | | ----------------------------------------------------+--------------------+ | Anna Charlotte Amalia Willem Karel Hendrik Friso geb. 13 Oct. 1710 geb. 1 Sept. 1711 [+] 22 Oct. 1751 [+] 18 Dec. 1777. Prins van Oranje, (sinds 1747 als Willem IV erfstadhouder van alle Nederlandse Provinciën) geh. 1734 met Anna van Engeland. | -------------------------------------------------------+-------------------- Dochter Dochter Wilhelmina Carolina Anna Maria | geb. en [+] geb. en [+] geb. 28 Febr. 1743 geb. 15 Nov 1746 | 19 Dec. 1736. 22 Dec. 1739. [+] 6 Mei 1787. [+] 29 Dec 1746. | | +--------------------------------------- | Willem V (Batavus) geb. 8 Maart 1748 [+] 9 April 1806. Prins van Oranje Erfstadhouder der Nederl. Provinciën geh. 1767 Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen. | +-----------------------------------+-------------------------------------- | Zoon Frederika Louisa Wilhelmina Kind | geb. en [+] geb. 28 Nov. 1770 geb. en [+] | 23 Maart 1769. [+] 15 Oct. 1819. 6 Augustus 1771. | +----------------+--------------------------------------------------------- | Willem Frederik Willem George Frederik geb. 24 Aug. 1772 [+] 12 Dec. 1843 geb. 15 Febr. 1774 [+] 6 Jan. 1799. Prins van Oranje (sinds 1813 Willem I; eerst Souverein vorst, dan in 1815 Koning der Nederlanden) geh. met Frederika Louise Wilhelmina van Pruisen | +---------------------------------------------------------+ | | Willem II (Frederik George Lodewijk Zoon | geb. 6 Dec. 1792 [+] 17 Maart 1849 geb. en [+] 18 Aug. 1795.| Koning der Nederl. Prins van Oranje-Nassau | geh. 1816 met Anna Paulona | Grootvorstin van Rusland. | | | +----------------+ | | | | -----------------------------------------------------------------------+ | Willem Frederik Karel Wilhelmina Frederica Wilhelmina Frederica | geb. 28 Febr. 1797 Louisa Paulina Louisa Charlotta | [+] 1 Sept. 1881. Charlotta Marianne | geb. 1 Maart 1800 geb. 9 Mei 1810 | [+] 20 Dec 1806. [+] 29 Mei 1883. | +--------------------------------------------------------------------------+ Willem III (Alexander Paul Frederik Lodewijk) Willem Alexander Frederik | geb. 19 Febr. 1817 [+] 28 Nov. 1890 geb. 2 Aug. 1818 | Koning der Nederl. Prins van Oranje-Nassau [+] 20 Febr. 1848. | geh. I 1839 Sophia Frederica Mathilda van | Wurtemberg. | II 1879 Adelheid Emma Wilhelmina | Theresia van Waldeck-Pyrmont. | | | +--------------------+ | | | | ------------------------------------------------------------------------| | Willem Frederik Hendrik Willem Alexander Wilhelmina Maria | geb. 13 Juli 1820 Frederik Ernst Casimir Sophia Louisa | [+] 13 Jan. 1879. geb. 21 Mei 1822 geb. 8 April 1824 | [+] 22 Oct. 1822. [+] 23 Maart 1897. | | +---------------------------------------------------------------------------+ I I I | Willem Nicolaas Willem Frederik Willem Alexander | Alexander Frederik Maurits Alexander Karel Hendrik Frederik | Carel Hendrik Hendrik Carel geb. 25 Aug. 1851 | geb. 4 Sept. 1840 geb. 15 Sept. 1843 [+] 21 Juni 1884. | [+] 26 Juni 1879 [+] 4 Juni 1850. | (te Parijs.) | | -----------------------------------+--------------------------------------+ | II Wilhelmina Helena Paulina Maria geb. 31 Aug. 1880 Koningin der Nederlanden Prinses van Oranje-Nassau geh. 7 Febr. 1901 Hendrik Wladimir Albrecht Ernst Hertog van Meckelenburg. | -----------------------+--------------------- Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina Prinses van Oranje-Nassau. Hertogin van Meckelenburg. geb. 30 April 1909.

VOLGORDE DER ILLUSTRATIËN.

Bladz.

1. Willem de Zwijger titelplaat. 2. Gezicht op slot en stad Dillenburg (1540) 8 3. De jonge Oranje aan het hof van Karel V 16 4. De Prins leidt als generaal den fortenbouw aan de Fransche grens. Oct. 1555 24 5. Afstand van Karel V. 25 October 1555 32 6. Oranje's rit met Hendrik II in de bosschen van Vincennes. Juli 1559 48 7. Filips II vertrekt uit Vlissingen naar Spanje. 26 Augustus 1559 64 8. Juliana van Stolberg 1506-1580 80 9. Oranje houdt de beroemde rede in den Raad van State. Dec. 1564 96 10. De optocht der Edelen. 5 April 1566 104 11. Gastmaal bij Brederode. 8 April 1566 112 12. De openbare prediking buiten Amsterdam op "de Rietvink," aan den Haarlemmerdijk door Jan Arendsz. van Alckmaar. 9 Augustus 1566 128 13. Fernando Alvarez de Toledo, Hertog van Alva 136 14. Oranje bedwingt de Antwerpsche burgerij. Maart 1567 144 15. Eene zitting van den Bloedraad 152 16. Slag bij Heiligerlee. 23 Mei 1568 160 17. Onthoofding van Egmond en Hoorne. 5 Juni 1568 168 18. 's Prinsen leger trekt over de Maas bij Stockhem. October 1568 176 19. De Watergeuzen voor den Briel.--Koppelstok begeeft zich naar de stad. 1 April 1572. 192 20. Rede van Marnix van St. Aldegonde tot de Statenvergadering in Dordrecht. Juli 1572. 208 21. Lodewijk van Nassau trekt uit Bergen (Henegouwen) 20 Sept. 1572 216 22. Aanval der Spanjaarden op de ingevroren vloot nabij den Diemerdijk. 1572 224 23. Op den tweeden wal aan de Kruispoort, te Haarlem. 1 Februari 1573 232 24. Stormaanval der Lombardische benden op Alkmaar 248 25. Slag op de Zuiderzee. 11 en 12 October 1573 256 26. Oranje op de vloot tot ontzet van Leiden. 28 September 1574 272 27. Straatgevecht voor het Antwerpsche Raadhuis. 4 November 1576 304 28. Intocht van den Prins te Brussel. 23 September 1577 336 29. Beëediging van den Prins en Matthias. Januari 1578 352 30. Kaartje van De Zeventien Vereenigde Nederlanden 384 31. Aanslag van Balthazar Gérard. 10 Juli 1584 416 32. Grafmonument te Delft 432

AANTEEKENINGEN BIJ DE PLATEN.

No. 1. Portret van Prins Willem.

De beeltenis is, met eenige wijziging in het gewaad, een navolging van het portret door Adriaen Thomasz Key omstreeks 1577 geschilderd.

No. 2. Slot en stad Dillenburg. 1540.

Het Kasteel, door Hendrik den Rijke in 1240 gebouwd en onder 't bewind der opvolgende graven versterkt en uitgebreid, ligt 250 M. boven de zee. Een geweldige muur, meer dan 100 M. lang en 20 M. hoog, die als een meesterstuk van vestingbouw geprezen wordt, rijst tegen de steilte. Deze muur bleef in de slotruïne nog bijna gaaf staan. Rechts is de slotkapel. Aan den voet van de hoogte ligt het stadje aan de Dill, een zijtak van de Lahn.

No. 3. De jonge Oranje aan het hof van Karel V.

De Keizer geeft hier audiëntie aan gezanten. Karel V zit in den armzetel waarin hij ook door Titiaan, omstreeks dezen tijd, is afgebeeld. Aan den wand hangt een Vlaamsch tapijt uit de XVe eeuw, met zinnebeeldige vrouwenfiguren en zwevende engelen met bazuinen en spreukbanden. Een documentenkast, met de wapens en emblemen van het Habsburgsche huis, vult den wand. Tegen het wandtapijt komt een rijkversierd tournooi-harnas van Filips den Schoone uit. Op de tafel, van florentijnsch model staat tusschen de documenten een inktkoker waaraan een gelddoos verbonden is. Op een z.g. faldisterium of kruisstoel ligt een lederen documententasch.

Om de prachtige statiekleedij werd een Engelsch gezantschap gekozen, gelijk ook uit de ordeketen van St. George blijkt.

No. 4. De Prins leidt als generaal den fortenbouw aan de Fransche grens.

Oranje is hier met zijn officieren in zware uitrusting. De nabijheid van de Fransche troepen houdt het leger bij den bouw onder de wapenen. De bediening blijft bij 't geschut. Eenige Duitsche hellebaardiers op wacht, zijn achter den Prins zichtbaar. Ook het tweetal officieren vooraan behoort tot de Duitsche troepen van Schwarzburg, Rosenberg en Buren.

Een tweetal zware haakbussen steunt op de in den grond geslagen gaffels. Op de voorste vestingmuur staat een kraan of bok voor 't ophijschen van bouwmateriaal. In het kamp is bij de tenten ook een afdak voor paardenstalling te zien. Boven den schanskorf waait de Spaansche vlag met 't Bourgondische St. Andrieskruis en de vuurstalen geledingen en vlammenbundels der vliesorde-keten.

De batterij is met paal en vlechtwerk versterkt.

No. 5. Afstand van Kavel V.

Aan den voet der verhooging staat de wapenheraut van Oostenrijk, wiens wapenrok de tweekoppige rijksadelaar met 't wapen van den Keizer en de guldenvliesorde vertoont. Naast hem, in de fluweelen tabbaard gezoomd met bont, staat Filibert van Brussel; meer naar rechts is raadsheer Jacob Maas te zien.

De Duitsche keizerskroon ligt op een rijk geborduurd kussen vooraan op eene kleine tafel.

Boven op de verhevenheid komt ter rechterzijde van Karel V, koning Filips II te zien. Achter hem bevindt zich Antonie Perenot, de toekomstige kardinaal Granvelle. Voor de groep prinsen en edelen zijn de regentes, Maria van Hongarije, iets lager, 's keizers zuster Eleonora koningin-weduwe van Frankrijk gezeten.

Uit deze groep rijst de keizerlijke standaard op. Het wandtapijt achter de vorstelijke zetels vertoont ook 't keizerlijke wapen met de vlies-orde. Een van de lijfwacht, gewapend met stormzeis waarop de gekroonde C uitkomt, staat terzijde van het baldakijn tapijt.

No. 6. Oranjes rit met Hendrik II in de bosschen van Vincennes.

De Prins rijdt ter linkerhand van Hendrik II. Het zadelkleed van den Koning is met de Bourbonsche leliën versierd, een motief dat in het tuig nevens de gekroonde H. en de monogrammen van het geslacht telkens weerkeert. De kleedij van Oranje is in 't lederen jachtbuis met splitten naar Duitsch model, gelijk ook het paardentuig. De koning draagt de orde van Saint Michel, de Prins aan een eenvoudig koord het "gulden vlies." Oranje heeft evenals de koning de kleine toque "à la Henri II" op 't hoofd.

No. 7. Filips II vertrekt uit Vlissingen naar Spanje.

Het statige galjoen is met banieren van Spanje en Bourgondië en met kleine vlaggen en wimpels in de kleuren van Filips getooid. De kwartieren van het koninklijke wapen zijn op afzonderlijke schilden op spiegel en verschansing aangebracht. Achter het groote galjoen is de achtersteven van eene galei te zien. De statiebark waarin Filips gezeten is, heeft onder de tent verschansingkleeden met 's konings wapen en initialen van Philippus-Rex.

Een bootsman, een heraut en een standaarddrager staan op de voorplecht.

No. 8. Juliana van Stolberg.

In hoofdzaak nagevolgd naar het schilderij op het kasteel van Sommerhausen a. d. Main met steun van verscheidene oude prenten.

No. 9. Oranje houdt de beroemde rede in den Raad van State.

In de raadzaal waarin anderhalf jaar later het smeekschrift zal worden aangeboden, is de staatsraad bijeen. Aan den rechterhand van den spreker zit Egmond. Tegen den haard aan de linkerhand der landvoogdes is Bossu gezeten. Rechts van Margareta zit Barlaymont aan tafel, terwijl tegenover de landvoogdes Viglius, president van den Geheimen Raad, zetelt. Achter Oranje staat de graaf van Meghen; naast Oranje, ter linkerhand zit Mansfelt ter zijde van graaf Hoorne. Tegen het wandtapijt komt, boven op een kastje staande, een borstbeeld van Filips den Goede uit. Een documententasch, als op No. 3, staat vooraan tegen de tafel.

No. 10. De optocht der Edelen.

De stoet is hier op den "berg van 't Hof" gekomen en richt zich naar den ingang van het paleis der oude hertogen van Brabant, 't vorstelijk verblijf der landvoogdes.

Op den achtergrond verrijst, achter de huizenrij van de markt, 't Hof van Nassau, waarvan de bouw in 1481 onder graaf Engelbrecht II van Nassau begon. Geheel rechts verheft zich het gebouw van den hoofdingang, bekroond op de torenspits met 't beeld van St. Michael. In 't gewaad der edelen is de heerschende Spaansche mode kenbaar soms, in de geheel rechtsche figuur, door Duitsche vormen eenigszins gewijzigd of (gelijk in de drie voornaamste figuren van links en de tweede van rechts) door Franschen invloed veranderd. Een wachtende page staat links vooraan.

No. 11. Gastmaal bij Brederode.

Hendrik van Brederode houdt hier een houten bedelnap omhoog gelijk aan de kleine nabootsing, die aan de bekende geuzenpenning hangt; ook de lederen tasch is op die penning afgebeeld. Achter Brederode's zetel staat zijn bedienende page, kenbaar aan 't wapenschildje op z'n borst. Een page van Culemborg buigt zich naast Brederode met een schenkkan om zijn beker te vullen. Barthold Enthens van Mentheda, de later befaamde watergeus, wendt zich achter den page om met een toejuichend gebaar. Het ernstiger gelaat van den markgraaf van Bergen is half achter hem zichtbaar. Op de tafel staat o.m. een zilveren drinkhoorn met 't Culemborgsche wapen.

No. 12. De openbare prediking buiten Amsterdam op "De Rietvink" door Jan Arendsz. van Alckmaar.

De Alckmaarsche mandenmaker richt het woord vanaf de "bekwaame stede" die inderhaast voor hem in elkaar is getimmerd. In 't verschiet, links, verrijst de Haarlemmerpoort met de korenmolens aan den dijk. Aan de overzijde van den dijk ligt een der Hofsteden van 't Karthuizer klooster. Een wacht van enkele gewapenden heeft nabij de stad post genomen, links vooraan staat een schipper bij den kop der schuit, een "verrejager," polderstok en spiets in den arm. Het "buitendijksch voorland de Rietvink" lag, volgens Jan Wagenaar "naar de tegenwoordige gedaante der stad" op 't einde der Haarlemmer Houttuinen, tusschen Dommerstraat en Houtstraat.

No. 13. Portret van Alva.

Met wijziging in de wapenrusting, naar 't portret van Willem Key.

No. 14. Oranje bedwingt de Antwerpsche burgerij.

De burgers zijn te hoop geloopen in de nabijheid van de Roode Poort. In 't midden der groep rijdt Oranje. Op korten afstand van hem wordt de haakbus afgewend, die door een een lakenvoeler op den Prins gericht werd. Achter Oranje is Hoogstraten te zien. Links, op den achtergrond, komt ook de burgemeester Van Straaten boven de menigte uit. Een Antwerpsche standaard wordt rondgezwaaid; een werkman, 't hoofd gedekt met een vijftiend' eeuwschen stormhoed heeft, den lontstok in de hand, bij een kanon postgevat. Een ander komt met een breed slagzwaard aanloopen. De galerij met houten overkapping deed waarschijnlijk dienst voor de nabijgelegen paardenmarkt. Op den achtergrond komt een kleinere poort te zien, die op eenigen afstand van de hoofdpoort aan de stadsgracht uitkwam.

No. 15. Een zitting van den Bloedraad.

Op de indagingen van den raad verscheen bijna niemand. Ook teekent verhoor of onderzoek het karakter der instelling niet. Aanbrengers loopen af en aan. Alva verlaat juist, vergezeld van Don Sancho d' Avila, Hopman van de lijfwacht des hertogs, en gevolgd door een page, de vergaderzaal. Onder het Crucifix zetelt Vargas, naast hem leunt Barlaymont op een stoelrug. Aan de linkerzijde van den voorzitter zit Del Rio. Rechts, aan 't hoofd der tafel, is Jan du Bois, procureur-generaal gezeten. Een hellebaardier van de wacht en een rotmeester gewapend met partisaan, brengen den militairen groet. Waar de vergaderzaal van den raad van beroerten niet is aan te wijzen, werd heel de inrichting ontleend aan de arsenaalzaal in het Gentsche raadhuis, waar de Gentsche pacificatie werd onderteekend. Dit Gotische vertrek gebouwd in 1482, bewaart een fraai beeld van de deftige hallen, die in de adelijke huizingen der 16e eeuw een zoo voorname plaats innamen.

No. 16. "Graaf Adolf is gebleven in Friesland in den slag."

De jonge graaf valt hier onder de slagen van Aremberg's ruiters, waar zijn hollend paard hem midden in de veenplassen heeft gevoerd. Achter hem bedreigt een ruiterhamer zijn hoofd. Spaansche en Nassausche ruiters komen schermutselend aanrennen tusschen omgeworpen turfstapels door.

Een houten molen op een dijkje heeft vlam gevat.

No. 17. Een Prince van groter machten, Den Grave van Egmond als een schaep ginc ter slachten.

Egmond is neergeknield, terwijl de bisschop van Yperen hem het kruisbeeld toereikt. Naast den bisschop staat Noircarmes. De provoost-maarschalk Spelle rijdt om 't schavot met de roode roede van justitie in de hand. Onder de prent van zijne terechtstelling in 1570 staat in Hogenberg's prentwerk dit rijmje:

Hij bracht "viel unschuldich umbs leben Doch ist er auch zu letst gfangen Und an sein besten hals gehangen.

Links is een gerechtsdienaar te paard, met hellebaard gewapend.